ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 100 1586708 1575355 2026-05-24T17:42:09Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586708 wikitext text/x-wiki {{+R}}{{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = کەرکووک | ناوی_فەرمی = Kirkuk | ناوی_خۆماڵی =کەرکووک | زمانی_ناوی_خۆماڵی =کوردی ناوەندی | ناوەکانی_تر = کرکوک - ܟܪܟܘܟ - قودسی کوردستان - دڵی کوردستان | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = دیمەنێکی شاری کەرکووک.jpg{{!}} | photo2a = Kirkuk citadel.jpg{{!}} | photo2b =Kirkuk 1.jpg {{!}} | photo3a = Kirkuk Election Day 2018.jpg{{!}} | photo3b = Tash Kopru bridge entrance in Kirkuk DSC 4387.jpg {{!}} | spacing = ۲ | size = 266 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری کەرکووک }} | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری کەرکووک | وێنەی_ئاڵا =_ | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = '''<span style="color:#090;"> قودسی کوردستان - پایتەختی خوێن و تەقینەوە و نەھامەتی - تەئمیم(١٩٧٣) </span>''' | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=11 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری کەرکووک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە =300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]] دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord| 35.46806 |N| 44.39222 |E|region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} {{ئاڵا|عێراق}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٣٣٥ی پێش زایین | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەن - بەڕێوەبەرایەتی - پارێزگا | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]؛ لە ٢٠٢٤ەوە) <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٣٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٠٧٥،٠٠٠<<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iraq - The World Factbook|ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.cia.gov|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221110151312/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iraq/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٣ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[تورکمانی عێراق|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت|مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = +٣ | جیاوازی١_لە_utc = تێبینی نەکراوە | کاتناوچە١_DST = +٣ | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = پۆستاڵ کۆد | کۆدی_پۆستە = ٣٦٠٠١ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٧٧ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Kirkuk City.jpg|وێنۆک|250x250پیکسڵ|[[قەڵای کەرکووک|کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠ دا]] '''کەرکووک''' ({{بە عەرەبی|كركوك}}، بە [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]]: ܐܪܦܗܐ) شارێکە کە لە ڕووی دانیشتووان و مێژووەوە [[کوردستان]]ییە و دەکەوێتە [[باشووری کوردستان]] کە پێکھاتووە لە نەتەوەکانی [[کورد]] کە زۆرینەن بە دوایدا [[عەرەب]]، [[تورکمانی عێراق]] لە پاشان کلدان و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]]. کەرکووک وەک [[کوردستان]]ێکی بچووک وایە کە ھەموو ئەو نەتەوانەی لێ دەژێن کە لە [[کوردستان]]یشدا ھەن، سەرەڕای ئەوەی کە لە ڕووی سیاسییە [[عێراق]]ێکانەوە وەک «[[عێراق]]ێکی بچووک» ناو دەبرێت، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو واتایە بە دووبارە [[عەرەباندن]]ی کەرکووک ئێستا کۆی دانیشتووانەکەی بریتییە لە نزیکەی ملیۆنێک و پەنجا دوو ھەزار کەس لە شارەکەدا. == ناوی کەرکووک == لە سەرچاوەیەکی تری [[مێژوو]]ەوە لەمێژووی [[سۆمەر]]ییەکانەوە ھاتووە دەڵێت: [[ناو]]ی کەرکووک لە (کارکوک)ەوە ھاتووە بە واتای کاری تەواو یان ئیشی ڕێکوپێک کەواتە ئەمە جێی سەرنج و تێڕامانە بۆ ئەوانەی کە کەرکووک بە کوردستان نازانن و بە ماڵی [[تورکەکان|تورک]] و [[عەرەب]]ی دەزانن لەگەڵ ئەوەشدا کە ھەرسێ ناوی (باباگوڕگوڕ) و (کورکوا) و (کارکوک) ھەر کوردییە و بەڵگەی کوردستانی بوونی کەرکووکە لە چەند ھەزار ساڵ لەمەوبەرەوە. (دەبێت ناوی [[نەجەف]] و کەربەلا یان سەماوە کوردی بێت و بڵێین ئەو شارە عەرەبییە یان بەپێچەوانەوە.. ! یان کورد چی دەکات لە واسط و کووت ئەگەر ھێز و دەسەڵاتێک و بەرژەوەندیی یەک نەیبردبێت کەواتە لە ڕاستیدا عەرەب لە کەرکووک چی دەکات ئەگەر دەسەڵات و میریی عێراق خۆی نەیھێنابن بۆ کەرکووک؟). ھەروەھا بەو شێوەیەش [[تورکمانی عێراق|تورکمان]] وەچەی وەچەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکانن]] (١٥١٤). عەرەبەکانی کەرکووکیش کە ھەندێک پێیان دەڵێن عەرەبی ڕەسەن ئەوانیش خەڵکی باشووری عێراقن و بە ئاشکرا ھێنراون بۆ کەرکووک و جێگەی ئەو خێزانە کوردانەیان پێ پڕکردوونەتەوە کە نزیکەی سەدەیەکە دەریان کردوون و ئاوارەی شوێنەکانی تری کوردستان و وڵاتانی ترن. (بۆ ئاگاداری و سەرنجی کاربەدەستانی کوردستان: تورکمان و عەرەب لە پلان داناندان لە کەرکووکدا وەکو چۆن [[بەغدا]] و [[ئەنقەرە]] گفتوگۆیان لێکردووە بە ھەمان شێوە). ناو ناوبانگی بەرھەمی نەوتی ئەم شارە دەوڵەمەندە ئەوەیە کە دووھەم نەوتە لە جیھاندا بۆ پاکی و باشی و گرانی و ھەروەھا گەورەترین سامانی [[ئابوور]]ی نەتەوەییی (National Economics) [[کورد|گەلی کوردە]]. بەڵگەیەکی تری بە کوردستانی بوونی کەرکووک سەرژمێری دانیشتووانەکەیەتی لە ساڵی (١٩٥٧)دا بۆ نموونە: [[سەرژمێریی دانیشتووان|ژمارەی دانیشتووانی]] شاری کەرکووک بە[[کورد]] و [[عەرەب]] و تورکمان و کلد و ئاشوورەوە بۆ ساڵی (١٩٥٧) دەکاتە (٢٧٩٠٠٠) کەس کە (١٧٨٠٠٠)ی کورد بووە بەڵام سەرژمێری ساڵی (٢٠٠٣) دەکاتە (٧٥٦٠٠٠) کەس زیاتر لە (٤٠٠٠٠٠)ی [[کورد]] بووە ئەمە بێجگە لەو کوردە ئاوارانەی کە بێلانە و دەربەدەرن و ھەتا ئێستاش (٥٠٠) [[خێزان]] لەو ئاوارانە نەگەڕاونەتەوە سەر زێدی باوباپیرانیان لەبەر بێدەرامەتی و باری ناھەمواری ماکی لاواز و پشتگوێخستنی دەسەڵاتی کوردی و [[شەڕی سارد|جەنگی ساردی]] (cold war) نێوان [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەکێتی]] و [[حیزب|پارتیدا]] زیانمەندبوون. [[پەڕگە:Aerial Kirkuk.jpg|وێنۆک|Aerial Kirkuk]] == ژمارەی دانیشتووان == [[ژمارەی دانیشتووان]]ی شاری کەرکووک لە ساڵی ١٩٤٧ (٦٩٥٢٦) کەس بووە:<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://diplomaticmagazine.net/opinion/1145|سەردێڕ=دانیشتوانی کەرکووک لە ساڵی ١٩٤٧|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200321190307/http://diplomaticmagazine.net/opinion/1145|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * [[موسڵمان]] (٥٨٦٥٤) بووە. * [[مەسیحی|کرستیان]] (٦٧١٥) بووە. * [[جوو]]لەکە (٢٨٧٣) بووە. * (٦٠) کەسیش سەر بە ئایینەکانی دیکە بوونە. [[سەرژمێریی دانیشتووان|ژمارەی دانیشتووانی]] خەڵکی شاری کەرکووک لە [[١٩٥٧|ساڵی (١٩٥٧)]] بەم جۆرە بووە: * [[کورد]] (١٧٨٠٠٠) بووە. * [[عەرەب]] (٤٨٠٠٠) بووە. * [[تورکمانی عێراق|تورکمان]] (٤٣٠٠٠) بووە. * [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] و کلدان (١٠٠٠٠) بووە. ھەروەھا لە کتێبی "جوگرافیای عێراقی مۆدێرن” لە نووسینی ھاشم سەعدی، لە ساڵی ١٩٢٤ لە قوتابخانە و خانەی مامۆستایان لە عێراق وەک بەشێک لە پرۆگرامی خوێندن خوێندرایەوە، سەبارەت بە کەرکووک بەم شێوەیە دەنووسێت: “شاری کەرکووک دەکەوێتە سەر ڕووباری ئەلخاسە و دەتوانرێت بەسەر سێ بەشدا دابەش بکرێت [...] شارەکە لە ١٩ ھەزار کەس پێکھاتووە کە زۆربەیان کوردن. لە ھەمان ساڵی (١٩٥٧)دا ژمارەی کرێکار و کاربەدەستانی کورد لە [[کۆمپانیا]]ی نەوتی کەرکووکدا لە سەدا ھەشتا (٨٠٪) بووە بەڵام سەرژمێری کردنی کرێکاری [[کورد]] لە ساڵی (٢٠٠٣)دا لە سەدا بیست (٢٠٪) بووە. ئەمە بەڵگەی ئەوپەڕی شۆڤێنیستی [[بەعسیزم|بەعس]] و [[دەوڵەت]]ی [[عێراق]] دەر دەخات کە چۆن ساڵ لەدوای ساڵ کوردیان نان بڕاو و دەربەدەر کردووە. لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی شاری کەرکووک ١٫٢٦ ملیۆن کەس بووە. [[پەڕگە:Kirkuk map.jpg|وێنۆک|نەخشەی کەرکووک]] == گەڕەکەکان == گەڕەکەکانی شاری کەرکووک: * (گەڕەکە کوردنشینەکان) (ڕەحیم ئاوا، ئازادی، مامۆستایان، شۆڕجە، ئیسکان، بلاخ، قۆرییەشکاوەکە، حەسیرەکە، تەپەی مەلا عەبدوڵڵا، دەروازەی باکووری کەرکووک، ئیمام قاسم، شۆراو، ئەحمەد ئاغا، خەبات، شەھیدان، حیسابات). * (گەڕەکە تورکمان نشینەکان) (مصلی، معلمین، ڕێگەی بەغدا، قەسابخانە) * (گەڕەکە عەرەب نشینەکان) (طریق بغداد، ١ی حزیران، وحدة، حریة، اشتراکیة، ممدودة، ٧نیسان، حی البعث، نصروالعروبة، قادسیة، غرناطة). * (گەڕەکە کلدوئاشوورییەکان) (شاتڕلو، عەڕەفە، ئەڵماس). == ھێنانی عەرەب بۆ خاکی کوردستان == چونکە لەپێش ئەو ڕێکەوتەدا (١٩٢١ پاشایەتی) و لەدوای ئەو ڕێکەوتە (١٩٥٧)ەوە دەسەڵاتی [[عێراق]] بە ھەموو جۆرەکانییەوە ھەر خەریکی ھێنانی [[عەرەب]] بوون لە [[باشوور]]ەوە بۆ کەرکووک و ناوچەکانی کوردستان و بەتایبەت ناوچەی حەویجە کە ئێستا لە سەدا ھەشتا (٨٠٪)ی عەرەبی [[سوننە|سوننەیە و]] ھەندێک تورکمانی تێدایە بەڵام لە بنەڕەتدا [[قەزا]]یەکی سەر بە شاری کەرکووکە و [[خاک]]ی کوردستانە بەداخەوە ئێستا شوێنی بەعس و عەرەبستانێکی تەواوە. [[ئامار]] و سەرژمێری دانیشتووانی قەزای حەویجە نزیکەی چوار سەد و پەنجا ھەزار (٤٥٠٠٠٠) کەسە و دووری حەویجە لە شاری کەرکووکەوە ٣٠ [[کیلۆمەتر]] دەبێت لە باشووری کەرکووکەوە زۆربەی زۆری خەڵکەکەی لە عەرەبی ھاوردەی سوننین و لە عەشرەتی (جبور، شمر، عبید) ن. شاری خانەقین ([[خانەقین|خانقین]]) عەرەبی ھاوردەی زۆر بوو بەڵام دوای ڕزگارکردنی لە دەسەڵاتی بەعسی [[بەغدا]]د دوو جار (١٩٩١ / ٢٠٠٣) ڕێژەی زۆریی عەرەبەکان ڕۆیشتن و گەڕانەوە بۆ باشووری عیراق کە لێوەی ھاتبوون بەڵام کەرکووک و [[شنگال|شەنگال]] و [[مەندەلی]] و ھەندێ ناوچەی تری بەعەرەب کراوی [[کوردستان]] عەرەبەکانی ھەرتێدا ماون و خۆیان و دەسەڵاتی ناوەند بەعێراقی دەزانن. خانەقینیش دووەم شاری [[نەوت]]یی کوردستانە و پاڵاوگەی ئەڵوەن (الوند) ڕۆڵێکی ئابووری گەورەی ناوچەکەیەو وزەی کارو بەرھەمی ڕۆژانەی ڕۆژی دوازدە ھەزار (١٢٠٠٠) بەرمیل [[نەوت]] بەرھەم دەھێنێت. ئاوی ئەڵوەن کە بە ناوەڕاستی خانەقیندا تێدەپەڕێت ئەو شارە دەکات بە دووبەشی زۆر جوان و ڕەنگین و چەندەھا گۆرانی و بۆنە ھەیە لەسەر ئاوی ئەڵوەن و بووەتە سومبوولی جوانی و ئاوەدانی شاری خانەقین. خانەقین شارێکی دەوڵەمەندو جوانە بێ لەبەرھەمی نەوتیی خاکێکی بەپیتی بەرفراوانی میوەجاتەو چواردەوری ئەم شارە بەباخ و بێستان ڕازاوەتەوەو بەناوبانگە بە ([[خورما]]، ھەنار، پرتەقاڵ، لالەنگی، قەیسی، ھەڵوژەو.. ھتد). خانەقی بە[[زمانی کوردی]] وشێوەزاری [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]] و [[گۆران]] دەپەیڤن و زۆربەیشیان شێوەزاری سلێمانی دەزانن و خەڵکەکەی بەخەڵکێکی ڕۆشنبیر ناویان ھەیە. ھۆزو تیرە کوردییەکانی کە لەوێدا دەژین زۆرن و ئەمەش ناوی ھەندێکیانە: (شوانی، باجەڵان، ئەرکەوازی، دەلۆ، [[جاف]]، تاڵەبانی، [[کاکەیی]]، ھەمەوەند، سوورەمێری) گەورەترینیان لە کەرکووک (شوان)یە. باس لە مێژووی دوێنێ و [[ئەمڕۆ]]ی کەرکووک بکەین سەرتاپای ئەم شارە گۆڕاوەو بەعەرەب کراوەو ھەتا ئێستاش کەساڵی (٢٠٠٨)ەو (٥) پێنج ساڵیشە کەرکووک لەدەست زووڵمی بەعسی یەکان ڕزگاری بووە کەچی (٥٠٠) [[خێزان]]ی کوردی ئاوارەی کەرکووک ھەتا ئێستاش نەگەڕاونەتەوە بۆ کەرکووک کە ئەمەش گوێپێنەدان و بەتەنگەوە نەھاتنی دەسەڵاتی کوردی دەسەلمێنێ و بێجگە لە بەرژەوەندی تەسکی پارتایەتی و شەڕی ساردو کێبڕکێی خراپی پارتایەتی و کێشەی ناوخۆو.. ھتد کە بووەتە ھۆی لەبیرکردن و پشتگوێ خستنی ئەم شارە گرنگە کەبڕبڕەی پشتی [[ئابوور]]ی و ماکی وڵاتی [[کوردستان]]ە بە ھەر چوار پارچەکەیەوە. == نەوتی کەرکووک == نەوتی عێراق کەئێستا بەروبوومەکەی بۆ دەسەڵاتی ناوەندەو نەوتی کەرکووک لە سەدەدا چلی (٤٠٪) ئەو بەرھەمەیە کەبۆ عێراقە تەنھا لەکۆی ھەموو بەروبوومی ئابووری عێراق تەنھا لەسەدا حەڤدەی (١٧٪)ی بۆ کوردستانە کەزۆرکەمە لەچاو ڕێژەی بەرزی [[ئابوور]]ی عێراق لەڕاستیشدا ئەو بەرھەمە ئابووری و ماکی یە ناچێتە بەردەم پارلەمان و ڕاستەوخۆ یارمەتی میللەتی کوردی پێبدرێت بەڵکو لەسەدا پەنجاودووی (٥٢٪) بۆ پارتی و لەسەدا چل و ھەشتی (٤٨٪) بۆ یەکیتی یە و ئەوانیش یارمەتی ھاوپەیمانانی خۆیان دەدەن بەو پارەیە وەکو پارتە بچووکەکانی [[کوردستان]]. ڕاستە لەباری یاسایی یەوە دەبێت پارتە بچووکەکان یارمەتی بدرێن بەڵام ئەو پارەیە وەکو دەم چەور کردنێک وایە بۆیان بۆیە لەدووای حەڤدە (١٧) ساڵ و ھەتا ئێستا بەو ھەموو خراپەکاری و کەم و کوڕی و پشتگوێ خستنەی خەڵک و وڵات لەکۆی بیست (٢٠) پارتی بچووکی کوردستانیی تەنھا پارتێک ورتە ناکات و ڕەخنە ناگرێت لەدەسەڵات کەبەڕاستی جێی داخ و نیگەرانی یەو ھەتا ئێستاش بەرھەڵستکارێکی (opposition) ڕاستەقینەو یاساییمان نی یە لە[[پەرلەمانی کوردستان]]دا. (ڕەخنە لەدڵسۆزی یەوە دێت کەمرۆڤ مشووری کارێک دەخوات بۆ جوانترو باشترکردنی ئەوکارە ئەگەر ڕەخنەکە دروستکەربێت نەک ناوو ناتۆرەو وشەی بازاڕیی ناشرین.. کورد خۆی دەڵێت: دۆست ئەوەیە دەتگرێنێ.. ھتد). == [[پەیمانی لۆزان]] (١٩٢٣) == لەڕاستیدا باشووری کوردستان لەگەڵ وڵاتی عێراقدا سنووری ڕاستەقینەی خۆی دیارە پێش پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) وپلانی ئینگلیزو فەرەنسا و تورکیا بۆ دابەشکردنی کوردستان سنووری باشووری کوردستان لە شاخی حەمرینەوە دەست پێ دەکات کەنزیکەی (١٣٠ کم) (حەمرین / بەغداد ١٣٠ کم) بەرەو باکووری بەغداو ئەولای کەرکووکە بەڕووی عێراقداو بەغدادا کەپایتەختی عێراقەو سنووری حەمرین (١٢٠ کم) (حەمرین / کەرکووک ١٢٠ کم) دەبێت بەرەو کەرکووک کەواتە دووری شاری کەرکووک بۆ شاری بەغداد کە پایتەختی عێراقە (٢٥٠ کم) دەبێت. == سەردەمی دەوڵەتی پاشایەتی عێراق == لەکات و سەردەمی دەووڵەتی پاشایەتی عێراق و لەسەردەم و کاتی دەسەڵاتی فەیسڵ پاشای یەکەمەوە (الملک فیصل الاول ١٩٢١) وەھەروەھا سەردەمی کۆماریی دەووڵەتی عێراق (١٩٥٨) لەوسەردەمەوەو ھەتا ئێستا دەسەڵاتی عێراق و عارەب چاویان ھەرلەسەر شاری کەرکووک بووە کەئەکاتە ھەشتاو حەوت (٨٧) ساڵ پێش ئێستا ئەمە بێجگە لەوەی کەدەسەڵاتی تورک لەمێژە لەسەردەمی عوسمانلییەکانەوە ھەتا ئێستا (١٥١٤ / ٢٠٠٨) چاوی داگیرکردنی لەسەر شاری کەرکووکە. ئەو دەسەڵاتە شۆڤێنیی و ڕەگەزپەرستە یەک لەدووا یەکانەی عێراق بەبەرنامەو پلان دانان عارەبیان لەباشووری عێراقەوە بۆ شاری کەرکووک ھێناوە بەمەبەستی شۆرینەوەو سڕینەوەی ھەموو [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگەنامەکانی]] کوردبوونی کەرکووک (تعریب) Ethnic Cleansing)) بەتایبەت لەسەردەمی بەعسدا (١٩٦٨ / ٢٠٠٣) وەھەروەھا لەسەردەمی دەسەڵاتی (ئەیاد عەلاوی و ئیبراھیم جەعفەری و نوری مالکی) دا (٢٠٠٣ / ٢٠٠٨) ھەمان کاری بەعارەب کردنی کەرکووک بەردەوام بووە. واتای ئەوەیە دەسەڵاتە شۆڤێنی و ڕەگەزپەرست و کۆنەپەرستەکانی یەک لەدووایەکی دەووڵەتی عێراقی چاوی پیسیان لەسەر ئەم شارە کوردستانی یە نەتروکاندوەو بەئاسانیش لێی ناگەڕێن بگەڕێتەوە سەر ھەرێمی کوردستان بۆیە [[ئیبراھیم جەعفەری]] لە سایتی (العراقیة) دا لەڕێکەوتی ١٣ی ئابی ٢٠٠٨ ی ڕۆژی چوارشەمە وتویەتی: کەرکووک شارێکی عێراقی یەو گفتووگۆی زیاتر ھەڵناگرێت. دەستە خوشکی کەرکووک زۆرن کەبەعارەب و بەبەعسی (تعریب و تبعیث) کراون و دڵ و چاوی کوردستانن وەکو شاری خانەقی و مەندەلی و شەنگال و.. ھتد. دەووڵەتی عێراق بەدرێژایی (٨٧) ساڵی ڕابردوو سودی لەھەڵەو براکووژی و (fratricide) بیری تەسکی بەرژەوەندی تایبەتی و بەرژەوەندی پارتایەتی ناوخۆی گەلی کوردی بینیووە بۆیە لەدووای نەمان و ڕوخانی بەعسی عارەبی بەناو سۆسیالیستی (٢٠٠٣) کە شیعە دەسەڵاتدارە تێیدا ئێستا سوودی لە شەڕی ساردی یەکێتی و پارتی بینیووە بۆ داگیرکردنی ناوچە کوردییەکان لەھەرێمی کوردستاندا وەکو کەرکووک و خانەقی و شەنگال و مەندەلی و.. ھتد. کەچی دەسەڵاتی کوردی سوودی لەوە نەبینیووە کەدەووڵەتی عێراقی نوێی دووای سەدام کە ساڵی (٢٠٠٣ و ٢٠٠٤ و ٢٠٠٥)ە و بێ ھێزە لەڕووی ئابووری و سەربازییەوە دەتوانرێت کاری باشی ڕامیاری یان سەربازی بکرێت بۆ ھێنانەوەی ناوچە داگیرکراوە کوردییەکان بۆ سەر ھەرێمی کوردستان بەڵام نەکرا ئەویش لەبەر بەرژەوەندی پارتایەتی و کێ بڕکێ و جەنگی بەرژەوەندی خۆیی نێوان پارتە کوردی یەکان بووە ھۆی لەدەستدانی گرنگترین ناوچەکانی ئابووری و ماکی کورد کە کەرکووک و خانەقی و دووای ئەو ھەموو ڕەخسانی بوارو کاتەی کەلوواوە بۆ کورد لەکیس خۆمان دا ئێستا دێین شیووەنی بۆ دەگێڕین و دەسەڵاتی کۆنەپەرستی عێراقیش وەکو یاری بەھەستی کورد بکات و بابەتی (٥٨) لادەبات و دەیگۆڕێت بۆ (١٤٠) و ئەویش بەبڕیاری کۆمەڵێک شۆڤێنیستی ناو ئەنجومەنی عێراق دەیگۆڕێت بۆ یاسای ژمارە (٢٤) و لەشێوە کودەتایەکی ڕامیاری دەچێت و ئەم پلانەش بەسەرۆکایەتی (مەشھەدانی) دەبێت کەسەرۆکی ئەنجومەنی عێراقە ئەم کارەی لەوە دەچێت وەکو منداڵ بخەڵەتێنێت ئاوایە. بەڕاستی و دروستی لەبەرئەوەی کورد لەیەکەم ساتەکانی (١٩٩١ / ٢٠٠٣) کەدووجار کەرکووکی ڕزگارکرد بەخوێنی [[پێشمەرگە]] و ھەژارانی میللەتی کورد کەچی کەرکووکی نەخستە سەر ھەرێمی کوردستان کەلەکاتێکدا ھیچ دەسەڵاتێک لەبەغدا بوونی نەبوو کەئەوەشیان نەکرد دەبوایە ھەر ھیچ نەبێت یەکێتی و پارتی و پارتە وردەکانی تری کوردستانی بەکاری ڕامیاری و بەرنامەی جوان لەناو شاری کەرکووک و خانەقیدا و جێگەکانی تری داگیرکراومان دەتوانرا تورکومان و عارەب و ئاشووری و کلدان و مەسیحی و ئەوانی تریش بکرانایە بەدۆستی کوردو خۆیان دەسەڵاتی بەغدایان ڕەت بکردایەتەوەو دەسەڵاتی ھەرێمی کوردستان و گەلی کوردیان ھەڵبژاردایە بەڵام مخابن تاڕادەیەکی باش ئەویش نەکرا. بەداخەوە زیاتر لەسەدەیەک خەبات و تێکۆشان فێری کاری ڕامیاری و زانستی کاری ڕامیاری (العلم السیاسة) (Politics Science) بەرنامە داڕشتن و سەرنجی خەڵکی لەکاری باش و پێکەوە ژیانی بەرژەوەندی ھاووڵاتی کوردو نیشتمان نەبووین. == سەردەمی بەعس == لەسەردەمی[[حیزبی بەعس]] و ھاتنە سەرکاریان لەماوەی (٤) چوار ساڵدا و بەناوی خۆماڵی کردنی نەوتی عێراق (التامیم النفط) لەدەست داگیرکەری [[خەڵکی ئینگلیز|ئینگلیز]] (١٩٧٢) ناوی شاری کەرکووکیان گۆڕی بە ناوی (التامیم) و بۆ ئەوەی لەدوواڕۆژدا بیکەنە بەڵگەی تەوواوی عەربی و عێراقی بوونی ئەم شارەو بەتەواوی داگیری بکەن. ھەوڵێکی شۆڤێنستی تری دووڵەتی عێراق ئەوەبوو ھەڵستا بە گوڕینی ناوچەو نەتەوەی کورد (دیموگراف) مەبەست لەم زاراوەیەش گۆڕینی ناوچەکە بە ناوو نەتەوەوە لەکوردی یەوە بۆ عارەبی بەمەبەستی داگیرکردن بۆ نەوەی داھاتویان بۆ نموونە: گۆڕینی نەتەوەی کورد (Barter) بەعارەب و گۆڕینی ناوی ناوچەکان و گەڕەکەکانی کەرکووک لەکوردی یەوە بۆ عەرەبی و گۆڕینی بیروباوەڕ لەکوردایەتییەوە بۆ بەعسێتی و (تعریب، تبعیس، تبعید) ھێنانی ھەزاران عارەب لەباشووری عێراقەوە لە[[بەسرە]] و ناسری یەو [[نەجەف]] و.. ھتد بۆ کەرکووک و بەخشینی پارەو زەوی و موڵک و ھەموو شتێکی ماکی بۆیان لەپێناو جێگیربوونیان لە کەرکووک و بەمەبەستی گۆڕین و داگیرکردنی شاری کەرکووک بۆ دوواڕۆژی خۆیان و نەتەوەی عەرەب. لەبەرئەوەی ئەم شارە زۆر دەووڵەمەندە لەباری ئابووری یەوە بۆیە دەووڵەت و دەسەڵاتە یەک لەدووا یەکەکانی عێراق (١٩٢١ / ٢٠٠٨) چاویان تێ بڕیووەو بەئاسانی وازیان لێنەھێناوەو لێی ناھێنن. کەرکووک کوردستانە ئیدی دووژمن پێی خۆش بێت یان پێی ناخۆش بێت من دڵنیام دووژمن پێی ناخۆش دەبێت بەڵام ئەم نووسین و بەڵگەنامانە خۆیان دەدوێن و لەکۆتاییدا ھەموو ماڵێک دەگەڕێتەوە بۆ خاوەنی بنەڕەتی و ڕاستەقینەی خۆی و داگیرکاری و بیری کۆنەپەرستی و شۆڤێنیستیش بۆکەس ناچیتە سەر. داگیرکردن و [[چەوساندنەوە]] و زووڵم و ستەمی [[تورکیا]] و [[ئێران]] و [[سووریا]] و [[عێراق]] و دەووڵەتە موسوڵمانەکانی [[کەنداوی فارس|کەنداوی عارەبیش]] ھەتاسەر نابێت بەرامبەر بەمیللەتی کورد. == سامانی سروشتی == {{واڵا}} == نەتەوەکانی کەرکووک == وتارە سەرەکییەکان:[[کورد]]، [[تورکمان]]، [[عەرەب]]، کلد و ئاسور == ناودارە دێرینەکانی کەرکووک == * [[ئەسیری]] * شێخ تەھا شێخ سەعید (ڕەھبەر) * مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی * [[ڕەفیق حیلمی]] === نووسەرە بەناوبانگەکانی === * فەلەکەددین کاکەیی * محەممەد موکری * مستەفا نەریمان * [[فەرھاد شاکەلی]] * [[مەھاباد قەرەداغی]] * [[ئیبتیسام عەبدوڵڵا]] * فازیڵ جاف * فەھمی کاکەیی * عەبدوڵڵا سەڕاج * ھەردەوێڵ کاکەیی * ئازاد سوبحی * ستار شێخانی * ئازاد ئەحمەد ئەسوەد * ئەحمەدی مەلا * ئەدیب نادر * [[بەیان سەلمان]] * دانا عەسکەر * کەریم پەرەنک * [[لەتیف ھەڵمەت]] * نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد * ڕووناک شوانی * سۆران مامەحەمە * موحیدین زەنگەنە * مەدیحە سۆفی * لەتیف فاتیح فەرەج * ڕابەر ڕەشید * حەمە سەعید زەنگەنە * شەھین تەھا سەعید * د. مستەفا زەنگەنە * ھەڵمەت ھۆشیار * عارف قوربانی * جەزا شێخانی * جەلیل کاکەوەیس * ئەحمەد محەممەد ئیسماعیل * د. مارف عومەر گوڵ * فرسەت سەید شکور === ھونەرمەندانی کەرکووک === * [[سەڵاح داودە]] * حوسێن عەلی * محەممەد ڕەئوف کەرکووکی * بڕوا نیازی * [[چۆپی فەتاح]] * [[عەلی مەردان]] * [[عەدنان کەریم]] * [[ئاگرین دڵشاد]] * ڕزگار حەمە ڕەووف * خەندە کەرکووکی * ئومێد شوانی * ئاراس ڕەفعەت * شکور خەیات * [[محەممەد عەباس بارام]] * عباس محەممەد * === ھونەرمەندای بواری شانۆ و نواندن === * فازیڵ جاف * سەلمان فایەق کاکەیی * جیھاد دڵپاک * [[جەلیل زەنگەنە]] * عەلی کەریم * مەھدی ئومێد === ھونەرمەندی شیوەکارانی کەرکووک === * گرفتار کاکەیی * ئاری بابان * پشتیوان * ھەژار * متحەت کاکەیی === ناودارانی دێرینی بواری میدیا === * پەروین مەحموود * دڵپاک تاھیر * نەسرین مەحموود * ھاشم جەباری === سیاسییە ناودارەکان === * [[کەمال کەرکووکی]] * [[ئاڵا تاڵەبانی]] * ھۆزان قارەمان * عەبدولستار تاھیر شەریف * [[نەجمەدین کەریم]] * مەجید کاکەیی == گەڕەکەکانی شاری کەرکووک == {{multicol}} * تسعینی کۆن * ڕەحیماوا * ئازادی * پەنجا عەلی * ڕزگاری * شەھیدان * ئاشتی * ئیسکان * قوڕنە * موسەڵڵا * بریادی * خەزرا (الخضراء) * بولاق{{multicol-break}} * بەگلەر * ئەحمەد ئاغا * شوان * شاتەرلو * خان خورما * حەدیدەین * عەرەفە * کوردستان (فەیلەق کۆن) * باروتخانە * سەرچنار * ساری کەھییە * شۆرجە * ئیمام قاسم * تسعینی نوێ{{multicol-break}} * واستی (الواسطی) * غەرناتە * دوومیز * ڕێگای بەغدا (طریق بغداد) * یەکی ئازار (١ آذار) * عروبە * ڕاپەڕین ١ * ڕاپەڕین ٢ * بەعس (ئەگەر ئێستا ناوی نەگۆردرابێت) * قۆرییە{{multicol-break}} * نەسر (سەرکەوتن) * یەکی حوزەیران (١حزیران) * حورییة (الحریة) * عەسکری ١ * عەسکری ٢ * قادسیة ١ * قادسیة ٢ * قەسابخانە * ئەسرا و مەفقودین (الأسری والمفقودین){{multicol-break}} * نیدا * شوققەکانی غاز (شقق الغاز) * زوببات (حی الضباط) * ساحەی تەیەران (ساحة الطیران) * مەمدودە * مامۆستایان (معلمین) * ئەلماس * حوجاج (الحجاج) * پەنجا عەلی{{multicol-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[شەڕی کەرکووک (٢٠١٧)|شەڕی کەرکووک]] * [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کەرکووک]] == سەرچاوەکان == * ماڵپەڕی قادرزادە [http://qadirzada.com/Nawdaran.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421070203/http://qadirzada.com/Nawdaran.html |date=٢١ی نیسانی ٢٠١٢ }} {{پارێزگای کەرکووک}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای کەرکووک|کوردستان|عێراق|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk}} [[پۆل:کەرکووک|کەرکووک]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:ئاشوور]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ. ز]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ھەزارەی ٣یەمی پ.ز]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] ilaah433d7ot66ozj0pwkf91nnmilct 0 397 1586646 1549549 2026-05-24T13:27:14Z 1silent scientist 51740 1586646 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = کامیاران | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[کامیاران (شارستان)|کامیاران]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٤٦٤ | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]]، [[کوردیی باشووری|باشووری]])، [[تورکی]]، [[ئاشووری]]، [[ئەرمەنی]]، [[عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]])، [[مەسیحی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٧٢ | وێبگە = }} '''کامیاران''' یەکێکە لە شارەکانی [[پارێزگای کوردستان]]ی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. ==دیمۆگرافی== ===نەتەوە و ئایین=== دانیشتووانی کامیاران [[کوردانی ئێران|کوردن]]<ref>{{Cite web|title=Language distribution in Kordestan Province, Iran|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan|archive-url=https://archive.today/20230528185020/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan|archive-date=28 May 2023|work=Atlas of the languages of Iran (ALI)|publisher=Geomatics and Cartographic Research Centre, [[Carleton University]]|author-last1=Mohammadirad|author-first1=Masoud|author-last2=Anonby|author-first2=Erik|display-authors=etal|url-status=live}}</ref> و بە شێوەیەکی سەرەکی پەیڕەوی مەزھەبی [[شافعی]] لە [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] دەکەن؛ بەڵام کەمینەیەکی [[شیعە]] و ھەروەھا چەند خێزانێکی جووش لە کامیاراندا ھەن.{{cn|date=June 2024}} {{bar box|title=«پێکھاتەی زمانی کامیاران»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[کوردیی ناوەندی]]|gold|63}} {{bar percent|[[کوردیی باشووری]]|blue|20}} {{bar percent|[[گۆرانی (شێوەزار)|ھەورامی]]|gray|15}} {{bar percent|[[فارسی]]|orange|2}}}} ===دانیشتووان=== ژمارەی دانیشتووانی کامیاران لە ماوەی دوو دەیەیەدا (١٩٧٥–١٩٩٥) بەھۆی کۆچی بەکۆمەڵ لە گوندەکانی دەوروبەرەوە سێ ھێندە زیادی کردووە.{{cn|date=June 2024}} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٦٬٧٦٠ کەس لە ١١٬١٨٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/12.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920092008/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/12.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٢٬٩٠٧ کەسی لە ١٤٬٠٠٧ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kurdistan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119120701/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kurdistan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٧٬٠٧٧ کەس لە ١٦٬٥٤٧ بنەماڵەدا خەمڵاندووە.<ref name="2016 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_12.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508185635/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_12.xlsx|format=Excel|archive-date=8 May 2022}}</ref> ==جوگرافیا== شاری کامیاران لە کۆتاییی باشووری [[پارێزگای کوردستان]] لە نێوان دوو شاری سەرەکیی کوردی، [[سنە]] و [[کرماشان]] ھەڵکەوتووە. ==شوێنەوارناسی== نەخشەبەردراوی [[بزماری]]ی تەنگی وەر لە ٤٥ کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژاوای کامیاران ھەڵکەوتووە. نەخشەبەردراوەکە لە ٤٧ دێڕ بە ڕێنووسی بزماری پێکھاتووە کە بە [[زمانی ئەکەدی|ئاشووری]] ھەڵکۆڵراوە. نەخشەبەردراوەکە ئاماژە بە [[سارگۆنی دووەم]] دەکات، کە پاشایەکی ئاشووری بووە، کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی ئارپاد، سیمیررا، دیمەشق، میسر و وڵاتانی تری لەسەر نەخشێنراوە. مێژووی نەخشەبەردراوەکە بۆ دەوروبەری سەدەی ھەشتەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>[http://www.christiansofiraq.com/ancientassyrurmia.html]</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کوردستان]] * [[کامیاران (شارستان)|شارستانی کامیاران]] == سەرچاوەکان == {{کورت}} {{Bajar kurd Soranî}} {{پارێزگای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamyaran}} {{شریتی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:کامیاران]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی کامیاران]] ks97dzljt2iiqesm55qyvwhbe0nuxvf 1586651 1586646 2026-05-24T13:37:01Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586651 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = کامیاران | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[کامیاران (شارستان)|کامیاران]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٤٦٤ | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]]، [[کوردیی باشووری|باشووری]])، [[تورکی]]، [[ئاشووری]]، [[ئەرمەنی]]، [[عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]])، [[مەسیحی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٧٢ | وێبگە = }} '''کامیاران''' یەکێکە لە شارەکانی [[پارێزگای کوردستان]]ی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. ==دیمۆگرافی== ===نەتەوە و ئایین=== دانیشتووانی کامیاران [[کوردانی ئێران|کوردن]]<ref>{{Cite web|title=Language distribution in Kordestan Province, Iran|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan|archive-url=https://archive.today/20230528185020/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan|archive-date=28 May 2023|work=Atlas of the languages of Iran (ALI)|publisher=Geomatics and Cartographic Research Centre, [[Carleton University]]|author-last1=Mohammadirad|author-first1=Masoud|author-last2=Anonby|author-first2=Erik|display-authors=etal|url-status=live}}</ref> و بە شێوەیەکی سەرەکی پەیڕەوی مەزھەبی [[شافعی]] لە [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] دەکەن؛ بەڵام کەمینەیەکی [[شیعە]] و ھەروەھا چەند خێزانێکی جووش لە کامیاراندا ھەن.{{cn|date=June 2024}} {{bar box|title=«پێکھاتەی زمانی کامیاران»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[کوردیی ناوەندی]]|gold|63}} {{bar percent|[[کوردیی باشووری]]|blue|20}} {{bar percent|[[گۆرانی (شێوەزار)|ھەورامی]]|gray|15}} {{bar percent|[[فارسی]]|orange|2}}}} ===دانیشتووان=== ژمارەی دانیشتووانی کامیاران لە ماوەی دوو دەیەیەدا (١٩٧٥–١٩٩٥) بەھۆی کۆچی بەکۆمەڵ لە گوندەکانی دەوروبەرەوە سێ ھێندە زیادی کردووە.{{cn|date=June 2024}} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٦٬٧٦٠ کەس لە ١١٬١٨٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/12.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920092008/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/12.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٢٬٩٠٧ کەسی لە ١٤٬٠٠٧ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kurdistan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119120701/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kurdistan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٧٬٠٧٧ کەس لە ١٦٬٥٤٧ بنەماڵەدا خەمڵاندووە.<ref name="2016 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_12.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508185635/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_12.xlsx|format=Excel|archive-date=8 May 2022}}</ref> ==جوگرافیا== شاری کامیاران لە کۆتاییی باشووری [[پارێزگای کوردستان]] لە نێوان دوو شاری سەرەکیی کوردی، [[سنە]] و [[کرماشان]] ھەڵکەوتووە. ==شوێنەوارناسی== نەخشەبەردراوی [[بزماری]]ی تەنگی وەر لە ٤٥ کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژاوای کامیاران ھەڵکەوتووە. نەخشەبەردراوەکە لە ٤٧ دێڕ بە ڕێنووسی بزماری پێکھاتووە کە بە [[زمانی ئەکەدی|ئاشووری]] ھەڵکۆڵراوە. نەخشەبەردراوەکە ئاماژە بە [[سارگۆنی دووەم]] دەکات، کە پاشایەکی ئاشووری بووە، کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی ئارپاد، سیمیررا، دیمەشق، میسر و وڵاتانی تری لەسەر نەخشێنراوە. مێژووی نەخشەبەردراوەکە بۆ دەوروبەری سەدەی ھەشتەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>[http://www.christiansofiraq.com/ancientassyrurmia.html]</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کوردستان]] * [[کامیاران (شارستان)|شارستانی کامیاران]] == سەرچاوەکان == {{Bajar kurd Soranî}} {{پارێزگای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamyaran}} {{شریتی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:کامیاران]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی کامیاران]] 2lhchv2afh0c5ad8r6tcj8p9c7f68c7 1586673 1586651 2026-05-24T15:00:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1586673 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = کامیاران | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کوردستان|کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[کامیاران (شارستان)|کامیاران]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٤٦٤ | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٦،٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]]، [[کوردیی باشووری|باشووری]])، [[تورکی]]، [[ئاشووری]]، [[ئەرمەنی]]، [[عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]، [[شیعە]])، [[مەسیحی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٧٢ | وێبگە = }} '''کامیاران''' یەکێکە لە شارەکانی [[پارێزگای کوردستان]]ی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. ==دیمۆگرافی== ===نەتەوە و ئایین=== دانیشتووانی کامیاران [[کوردانی ئێران|کوردن]]<ref>{{Cite web|title=Language distribution in Kordestan Province, Iran|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan|archive-url=https://archive.today/20230528185020/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan|archive-date=28 May 2023|work=Atlas of the languages of Iran (ALI)|publisher=Geomatics and Cartographic Research Centre, [[Carleton University]]|author-last1=Mohammadirad|author-first1=Masoud|author-last2=Anonby|author-first2=Erik|display-authors=etal|url-status=live}}</ref> و بە شێوەیەکی سەرەکی پەیڕەوی مەزھەبی [[شافعی]] لە [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] دەکەن؛ بەڵام کەمینەیەکی [[شیعە]] و ھەروەھا چەند خێزانێکی جووش لە کامیاراندا ھەن.{{cn|date=June 2024}} {{bar box|title=«پێکھاتەی زمانی کامیاران»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[کوردیی ناوەندی]]|gold|63}} {{bar percent|[[کوردیی باشووری]]|blue|20}} {{bar percent|[[گۆرانی (شێوەزار)|ھەورامی]]|gray|15}} {{bar percent|[[فارسی]]|orange|2}}}} ===دانیشتووان=== ژمارەی دانیشتووانی کامیاران لە ماوەی دوو دەیەیەدا (١٩٧٥–١٩٩٥) بەھۆی کۆچی بەکۆمەڵ لە گوندەکانی دەوروبەرەوە سێ ھێندە زیادی کردووە.{{cn|date=June 2024}} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٦٬٧٦٠ کەس لە ١١٬١٨٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/12.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920092008/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/12.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٢٬٩٠٧ کەسی لە ١٤٬٠٠٧ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kurdistan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119120701/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kurdistan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٧٬٠٧٧ کەس لە ١٦٬٥٤٧ بنەماڵەدا خەمڵاندووە.<ref name="2016 Kurdistan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kurdistan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_12.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220508185635/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_12.xlsx|format=Excel|archive-date=8 May 2022}}</ref> ==جوگرافیا== شاری کامیاران لە کۆتاییی باشووری [[پارێزگای کوردستان]] لە نێوان دوو شاری سەرەکیی کوردی، [[سنە]] و [[کرماشان]] ھەڵکەوتووە. ==شوێنەوارناسی== نەخشەبەردراوی [[بزماری]]ی تەنگی وەر لە ٤٥ کیلۆمەتریی باکووری ڕۆژاوای کامیاران ھەڵکەوتووە. نەخشەبەردراوەکە لە ٤٧ دێڕ بە ڕێنووسی بزماری پێکھاتووە کە بە [[زمانی ئەکەدی|ئاشووری]] ھەڵکۆڵراوە. نەخشەبەردراوەکە ئاماژە بە [[سارگۆنی دووەم]] دەکات، کە پاشایەکی ئاشووری بووە، کە تێیدا دەستبەسەرداگرتنی ئارپاد، سیمیررا، دیمەشق، میسر و وڵاتانی تری لەسەر نەخشێنراوە. مێژووی نەخشەبەردراوەکە بۆ دەوروبەری سەدەی ھەشتەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.<ref>[http://www.christiansofiraq.com/ancientassyrurmia.html]</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کوردستان]] * [[کامیاران (شارستان)|شارستانی کامیاران]] == سەرچاوەکان == {{Bajar kurd Soranî}} {{پارێزگای کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kamyaran}} {{شریتی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:کامیاران]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:شارستانی کامیاران]] 16w485xbbcq82h2tgwz6rh77rwqiqez 0 401 1586653 1443050 2026-05-24T13:51:19Z 1silent scientist 51740 1586653 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = جوانڕۆ | ناوی_خۆماڵی = قەڵا، قەڵای جوانڕۆ | ناوەکانی_تر = حەوت قەڵا | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Jwanro_City.jpg | قەبارەی_وێنە = 250px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری جوانڕۆ | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی کرماشان|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[جوانڕۆ (شارستان)|جوانڕۆ]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٣٣٩ | ژمارەی_دانیشتووان = ٧٩،٩٤٥ کەس [https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls] | دانیشتووان_لە = [[٢٠١١]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٣ | وێبگە = }} '''جوانڕۆ''' شار و ناوێکی کۆنە بۆ ناوچەیەک پێکھاتوو لە [[شارستان]]ەکانی جوانڕۆ (قەڵای جوانڕۆ)، [[ڕوانسەر]]، بەشێک لە [[پاوە]]، [[سەلاس باوەجانی (شارستان)|سەلاسی باوەجانی]] لە [[پارێزگای کرماشان]]ی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]ە. دانیشتووانەکەی کوردن و لە [[جاف|ئێلی جاف]]ن. جوانڕۆ لە باکوورەوە لەگەڵ پاوە، لە باشوورەوە لەگەڵ [[سەلاس باوەجانی (شارستان)|سەلاسی باوەجانی]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ڕوانسەر]] و لە ڕۆژاوایەوە لەگەڵ [[ھەرێمی کوردستان]]دا ھاوسنوورە. دانیشتووانەکەی موسڵمانی [[سوننە]]ن.<ref>http://www.shafaaq.com/so/So_OpinionReader/8a41117d-3449-454b-bcd9-7d79227527cf{{بەستەری مردوو|url=http://www.shafaaq.com/so/So_OpinionReader/8a41117d-3449-454b-bcd9-7d79227527cf |date=ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sharazurpost.com/Shary-Jwanro.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180220153311/http://www.sharazurpost.com/Shary-Jwanro.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>http://www.ostan-ks.ir/home/سیمای-استان/تاریخ/شهرستان-جوانرود/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228100310/http://www.ostan-ks.ir/home/%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B1%D9%88%D8%AF |date=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ }}</ref><ref>https://fa.wikipedia.org/wiki/جوانرود</ref><ref>http://nyousofi.ir/?p=563 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816154408/http://nyousofi.ir/?p=563 |date=١٦ی ئابی ٢٠١٨ }}</ref> بە زاراوەی [[کوردیی ناوەندی]] دەدوێن. == مێژوو == لە کاتی مێژووی سەرەتایدا، جوانڕۆ بەشێک بوو لە پارێزگای [[ئەردەڵان]] کە بە شێوەیەکی ناڕوون دیاری کرابوو، کە ناوی پێشووی [[پارێزگای کوردستان]]ی ئێستایە. لە ساڵی ١٩٠٩دا، والییەکەی (پارێزگار) ئەمانوڵڵا خان ئەردەڵان (١٧٩٩–١٨٢٥) فەرمانی بە دروستکردنی قەڵایەک بە ناوی «قەڵای جوانڕۆ» لەسەر گردێکی بچووک لە نزیک ناوەڕاستی جوانڕۆ دا. لە ناوەڕاستی ١٩٧٠کاندا، جوانڕۆ خرایە سەر [[پارێزگای کرماشان]]، دواتر لە ساڵی ١٩٨٩دا [[شارستانی جوانڕۆ|شارستان]]ی خۆی وەرگرت. ==دانیشتووانناسی== === زمان، نەتەوە و ئایین === شارەکە لە لایەن [[کوردەکان|کوردەکان]]ەوە ئاوەدان کراوەتەوە، کە لە پاشخانە جۆراوجۆرەکانی ھۆزەکانەوە ھاتوون و پەیڕەوی [[ئیسلامی سوننە]] دەکەن. بەڵام ھۆزی [[جاف]] ھۆزی سەرەکیی شارەکەیە. ھەردوو لقی [[سۆفیایەتی|سۆفیگەرایەتی]] [[نەقشبەندی]] و [[قادری]] لە شارەکەدا ئامادەیییەکی بەھێزیان ھەیە. خەڵکی ناوچەکە بە [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]، [[سۆرانی]] و [[زمانی فارسی|فارسی]] دەدوێن. ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٣٬١٠٤ کەس لە ٩٬٥٩١ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094844/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٥١٬٤٨٣ کەسی لە ١٣٬٠٤٣ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118172226/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٤٬٣٥٤ کەس لە ١٥٬٠١٠ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403212203/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|format=Excel|archive-date=3 April 2022}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کرماشان]] * [[جوانڕۆ (شارستان)|شارستانی جوانڕۆ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای کرماشان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Javanrud}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:شارستانی جوانڕۆ]] a0nc2i7zrhfetp946pne4kfjqnzmaj0 0 1768 1586777 1562587 2026-05-25T06:28:57Z 1silent scientist 51740 /* جوگرافیا */ 1586777 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وان | ناوی_فەرمی = Van | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = Wan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = {{Photomontage|position=center | photo1a = Van Fortress From Northwest.JPG | photo2a =Hoşap Kalesi (Van, Türkiye).JPG | photo2b = Armenian Church of the Holy Cross, Akdamar Island, 2007.jpg | photo3a = Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg | photo3b = Wan,Mizgefta Hezretî Omer.JPG | size = 280 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری وان }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[پارێزگای وان|وان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | ناسناو = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ١٧٢٦ | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٠٬١٩٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠١٢ <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|باکووری]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٢٧٦ | وێبگە =http://www.van.gov.tr/}} '''وان''' (بە [[کوردیی باکووری]]: Wan) شارێکە لە [[باکووری کوردستان]] و [[تورکیا]] کە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی وان]]دا ھەڵکەوتووە. شارێکی دێرینی باکوورە زور جێگای دێرینی لێ ھەیە.<ref name="Ozoglu">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=State–Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th-and 17th-Century Ottoman Empire|دوایین=Özoğlu |یەکەم=Hakan|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|بەرگ=٢٣|issue=1|ڕێکەوت=ئایاری ١٩٩٦|پەڕەکان=٥–٢٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|doi=10.1080/13530199608705620}}</ref> یەکێک لە گەورەترین شارەکانی باکووری کوردستانە کە دانیشتووانی لە ٣٥٠ھەزار کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیاترە و کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتوکاڵییەوە گەلێ کارگەی پیشەسازیی تێدایە وەک: ڕستن و چنین، کارگەی چیمەنتۆ و پێڵاو دروستکردن. ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی [[پارێزگای وان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:UrartianCaldron02.jpg|وێنۆک|مەنجەڵێکی ئورارتوویی لە [[مۆزەخانەی شارستانییەتەکانی ئانادۆڵ]]]] ھەڵکۆڵین و ڕووپێوییە شوێنەوارییەکان کە لە [[پارێزگای وان]] ئەنجام دراون، ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەدا لانی کەم بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. [[تەپەی تیلکیتەپە]]، کە لە کەناراوەکانی دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە باشووری [[قەڵای وان]] ھەڵکەوتووە، تاکە سەرچاوەی زانیارییە دەربارەی کۆنترین کولتووری وان. === ئورارتوو === [[پەڕگە:Xerxes Cuneiform Van.JPG|وێنۆک|[[نەخشەبەردینی خەشارشا لە وان|نەخشەبەردینی خەشارشای مەزن]] لەسەر تاشەبەردەکانی خوار [[قەڵای وان]]]] لەژێر ناوی کۆنی «[[تووشپا]]»، وان پایتەختی [[ئورارتوو|پاشایەتیی ئورارتوو]] بوو لە سەدەی ٩یەمی پێش زایین. نیشتەجێبوونی سەرەتایی لەسەر کەنارە لێژەکە چڕ ببووەوە کە ئێستا بە [[قەڵای وان]] («ڤان کالێسی») دەناسرێت، نزیک لە لێواری دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژاوای شاری مۆدێرن. نەخشەبەردینی [[خەتی بزماری]] ئورارتوویی کە مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٨ەم و ٧ەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە لێرە دۆزراونەتەوە. ناوی «وان» لە ناوی ناوخۆیی [[زمانی ئورارتوویی|ئورارتوویی]] «بیانیا» وەرگیراوە.<ref>Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan, ''The Armenians: Past And Present In The Making Of National Identity'', p. 31.</ref> خەمڵاندنێکی «پارێزگارانە» لەلایەن [[چارڵز ئەی برنی]] ژمارەی دانیشتووانی [[تووشپا]] و دەوروبەری بە ٥٠،٠٠٠ کەس داناوە.<ref>{{cite journal |last1=Burney |first1=Charles |author1-link=Charles A. Burney |title=Urartian Irrigation Works |journal=[[Anatolian Studies]] |date=December 1972 |volume=22 |pages=183 |doi=10.2307/3642562 |jstor=3642562 |s2cid=131657710 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/anatolian-studies/article/abs/urartian-irrigation-works/B4FEB0EC0A1B171F760D30841C29E19A |language=en |issn=2048-0849 |quote=The construction of the Menua canal would have made a population of fifty thousand in Van itself, the city and its garden suburbs, a conservative estimate. Since the population in the nineteenth century A.D. exceeded that figure, there is no need to suggest a smaller population in the Urartian capital.26 This may have reached its highest level under Rusa II...|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Çevik |first1=Özlem |title=The Change of Settlement Patterns in Lake Van Basin: Ecological Constrains caused by Highland Landscape |journal=[[:de:Altorientalische Forschungen|Altorientalische Forschungen]] |date=January 2005 |volume=32 |issue=1 |doi=10.1524/aofo.2005.32.1.74 |s2cid=163661607 |quote=According to Burney's conservative estimate, the population of Tushpa was 50.000 people.59 [Burney (1972,182).]}}</ref> === پاشایەتیی ئەرمەنستان === ناوچەکە لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین کەوتە ژێر کۆنترۆڵی [[بنەماڵەی ئۆرۆنتی|ئۆرۆنتییەکان]] و دواتر بە خێرایی لە ناوەڕاستی سەدەی ٦ەمی پێش زایین کەوتە دەست [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]. [[قەڵای وان]]، کە لە دەرەوەی ناوەندی شاری وان ھەڵکەوتووە، نەخشەبەردینەیەکی سێ زمانیی [[خەشارشای یەکەم|خەشارشای مەزن]] لە سەدەی ٥ەمی پێش زایینی تێدایە لەسەر بەشێکی لووسی تاشەبەردەکە، کە نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەوییەوە بەرزە لە نزیک قەڵاکە. نەخشەبەردینەکە بە بارودۆخێکی نزیک لە بێبەری ماوەتەوە و دابەش کراوە بۆ سێ ستوونی ٢٧ دێڕی کە بە (لە چەپەوە بۆ ڕاست) [[فارسیی کۆن]]، [[زمانی ئەکەدی|بابلی]] و [[ئیلامی]] نووسراون. لە ٣٣١ پێش زایین، وان لەلایەن [[ئەسکەندەری مەزن]] داگیر کرا و دوای مردنی بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. تا سەرەتای سەدەی ٢یەمی پێش زایین بەشێک بوو لە [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|پاشایەتیی ئەرمەنستان]]. لە سەردەمی پاشای ئەرمەنی، [[تیگرانی مەزن|تیگرانی دووەم]] بوو بە ناوەندێکی گرنگ، کە شاری [[تیگرانۆکێرتا|تیگراناکێرت]]ی لە سەدەی ١ەمی پێش زایین دامەزراند.<ref>The Journal of Roman Studies – Page 124 by Society for the Promotion of Roman Studies</ref> لە سەدە سەرەتایییەکانی پێش زایین، کەوتە دەست [[خانەدانی ئەشکانی]] تا سەدەی ٣یەمی زایینی. بەڵام لەم ماوەیەدا جارێکیش کەوتە دەست [[خانەدانی ئەشکانیی ئەرمەنستان]]. لە «[[مێژووی ئەرمەنستان (مۆفسیس خۆرێناتسی)|مێژووی ئەرمەنستان]]» کە بۆ [[مۆفسیس خۆرێناتسی]] دەگەڕێتەوە، شارەکە بە «تۆسپ» ناوبراوە، کە لە «[[تووشپا]]»ی ئورارتووییەوە ھاتووە.<ref>{{Cite web|url=http://rbedrosian.com/Classic/kvan1.htm|title=The Kingdom of van (Urartu) by A. H. Sayce (Cambridge Ancient History vol. III, part 1), pp. 169-186. Urartian History. Remote and Classical Antiquity}}</ref> === بیزەنتینییەکان، ساسانییەکان و ئارتسروونییەکان === {{Quote box | width = 18em | align = left | bgcolor = #B0C4DE | title = لایەندارییە مێژووییەکان | fontsize = 90% | quote = [[پەڕگە:13-Urartu-9-6mta.gif|20px|border]] [[ئورارتوو]] ٨٣٢ پ.ز–٥٩٠ پ.ز<br /> [[پەڕگە:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|20px|border]] [[ساتراپیی ئەرمەنستان]] ٥٧٠ پ.ز–٣٢١ پ.ز<br /> [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|پاشایەتیی ئەرمەنستان]] ٣٢١ پ.ز–٤٢٨ ز<br /> [[ئەرمەنستانی ساسانی|مارزبانیی ئەرمەنستان]] ٤٢٨–٦٤٦<br /> [[پەڕگە:Map of the Caucasus, 740 CE.svg|20px|border]] [[ئەرمینیە]] ٦٥٤–٨٨٤<br /> [[ئەرمەنستانی باگراتی]] ٨٨٤–١٠٢٤<br /> ↳[[پاشایەتیی ڤاسپووراکان]] ٩٠٨–١٠٢٤<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] ١٠٢٤–١٠٧١<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی]] ١٠٧١–١١٠٠ەکان<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ١٢٤٠ەکان–١٣٣٠ەکان<br /> [[پەڕگە:Safavid Flag.svg|20px|border]] [[سەفەوییەکان|ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی]] ١٥٠٢–١٥١٥، ١٥٢٠–١٥٤٨، ١٦٠٤–١٦٣٩<br /> [[پەڕگە:Flag of Ottoman Empire (1517-1793).svg|20px|border]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ١٥١٥–١٥٢٠، ١٥٤٨–١٦٠٤، ١٦٣٩–١٩١٦<br /> [[پەڕگە:Flag of Armenia (1918–1922).svg|20px|border]] [[کۆماری یەکەمی ئەرمەنستان|کۆماری ئەرمەنستان]] ١٩١٨–١٩٢٠<br /> [[پەڕگە:Flag of Turkey.svg|20px|border]] [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|تورکیا]] ١٩٢٢–ئێستا }} دوای ڕووخانی پارتییەکان و دەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتیی نوێی فارسی، کە زیاتر بە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] دەناسرێت،<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/sass/hd_sass.htm The Met Museum Website: The Sasanian Empire (224–651 CE)]</ref> شارەکە کەوتە دەست ئەمانەی دوایی. لە ماوەی زیاتر لە ٧٠٠ ساڵ لە [[جەنگەکانی ڕۆم و فارس]]، ھەندێک لە جەنگەکان لە شوێنی وانی ئێستا و دەوروبەری ئەنجام دران. [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] بۆ ماوەیەکی کورت لە ٦٢٨ بۆ ٦٤٠ ناوچەکەی بەدەستەوە بوو، دوای سەرکەوتن لە [[جەنگی بیزەنتی و ساسانیی ٦٠٢–٦٢٨]]، کە دوای ئەوە لەلایەن عەرەبە موسڵمانەکانەوە داگیر کرا، کە داگیرکارییەکانی خۆیان وەک پارێزگای [[ئەرمینیە]] چەسپاند.<ref>[https://books.google.com/books?id=9lHeh36S8ooC&dq=arabs+consolidated+arminiya&pg=PT1462 The Cambridge Medieval History Series volumes 1–5 by Plantagenet Publishing, 2nd to last paragraph on the page linked to. (no page numbers shown on the online document)]</ref> دابەزینی دەسەڵاتی [[عەرەب]] لە کۆتاییدا ڕێگەی بە فەرمانڕەوا خۆجێیییە [[ئەرمەنییەکان]] دا دووبارە دەربکەونەوە، کە بنەماڵەی [[ئارتسروونی]] بەم زووانە بوونە بەھێزترین.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/artsruni-one-of-the-most-important-princely-families-of-armenia-an-offshoot-of-the-orontids-achaemenian-satraps-and-subsequ Iranica Online Website: Artsruni]</ref> لە سەرەتادا وابەستەی فەرمانڕەواکانی پاشایەتیی [[ئانی]] بوون، لە ٩٠٨ سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند و پاشایەتیی ئەرمەنیی [[پاشایەتیی ڤاسپووراکان]]یان دامەزراند.<ref name="Armenian-History">[http://www.armenian-history.com/history/middle-ages/kingdom-of-vaspurakan Armenian History Website: Kingdom of Vaspurakan]</ref> پاشایەتییەکە پایتەختێکی دیاریکراوی نەبوو: دەربارەکە دەگوازرایەوە کاتێک پاشا نیشتەجێبوونی خۆی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگوازرایەوە، وەک شاری وان، ڤۆستان، [[ئاغتەمار]] و ھتد.<ref name="Armenian-History" /> لە ١٠٢١ دوا پاشای ڤاسپووراکان، [[سێنێکێریم ھۆڤانێس ئارتسروونی]]، تەواوی پاشایەتییەکەی بەخشی بە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]، کە [[تێما (یەکەی کارگێڕیی بیزەنتی)|تێما]]ی ڤاسپووراکانیان لەسەر ناوچەکانی پێشووی ئارتسروونی دامەزراند. وان لە سەردەمی دەسەڵاتی بیزەنتینیدا بە ئیوا ([[یۆنانیی کۆن]]: Εύα) ناوبرا.<ref>{{Citation|last=Moulet|first=Benjamin|title=Chapitre I. Hiérarchie ecclésiastique et maillage du territoire|date=2016-12-15|url=http://books.openedition.org/psorbonne/1959|work=Évêques, power et société à Byzance (viiie-xie siècle) : Territoires, communautés et individus dans la société provinciale byzantine|pages=39–126|series=Byzantina Sorbonensia|place=Paris|publisher=Éditions de la Sorbonne|language=fr|isbn=978-2-85944-831-8|access-date=2021-07-11}}</ref> === ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی و ڕۆم === ھێرشەکانی [[سەلجووقییەکان|تورکە سەلجووقییەکان]] بۆ ناو ڤاسپووراکان لە دەیەی ١٠٥٠ دەستی پێکرد. دوای سەرکەوتنیان لە ١٠٧١ لە [[جەنگی مەلازگرد]]، تەواوی ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئەوان.<ref>"The Turks in History", Roderic H. Davison, ''Essays in Ottoman and Turkish History, 1774–1923: The Impact of the West'', (University of Texas Press, 1990), 3.</ref> دوای ئەوان، فەرمانڕەوا موسڵمانە خۆجێیییەکان دەرکەوتن، وەک [[ئەھلاتشاھەکان]] و [[کوردەکان|کوردی]] [[ئەیووبییەکان]] (١٢٠٧). بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ، وان لەلایەن [[سوڵتانییەتی ڕۆم|سەڵتەنەتی سەلجووقیی ئانادۆڵ]] بەدەستەوە بوو تا دەیەی ١٢٤٠ کاتێک لەلایەن [[مەغۆلەکان]] داگیر کرا. لە سەدەی ١٤ەمدا، وان بەدەست [[دەوڵەتی تەیمووری|تەیموورییەکان]] بوو، دوای ئەوانیش یەکێتییەکانی تورکومانی [[قەرەقۆینلۆ]] و [[ئاق قۆینلۆ]]. == جوگرافیا == شاری وان کەوتووەتە سەر [[پارێزگای وان]] کە یەکێک لە پارێزگاکانی [[کوردستان]] لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵاتە]]. شارەکە جگە لە [[دەریاچەی وان]] جێگەی گەشتیاریی تری وەک [[قەڵای وان]] ھەیە. == دانیشتووان == دانیشتووانی وان لە ساڵی ٢٠١٢ بەرامبەر بووە لەگەڵ ٣٧٠٬١٩٠ کەس کە ھەموویان [[کورد]]ن و بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] قسە دەکەن. == قەڵای وان == {{سەرەکی|قەڵای وان}} قەڵای وان یەکێکە لە شوێنەوارە مێژوویییەکان و دیمەنە سەرەنج ڕاکێشەکانی شاری وان لە [[باکووری کوردستان]]ە، کە بە دووری پێنج کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکە.<ref>[http://www.historyofkurd.com/2019/11/04/%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF-%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%95%D9%86%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7-%D8%AF%DB%8E%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%86/ زانیاری و چەند دیمەنێکی قەڵا دێرینەکەی شاری وان]</ref> [[پەڕگە:Vankalesi1.jpg|وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە نزیکەوە]] [[پەڕگە:Van Fortress From Northwest.JPG|وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە دوورەوە]] قەڵاکە بەسەر [[دەریاچەی وان]]دا دەڕوانێ و بووەتە ھۆکاریکی باش بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران بۆ شارەکە. ئەم قەڵایە بەھۆی ئەوەی لە شوێنێکی بەرزدایە و دەڕوانێت بەسەر تەواوی شارەکە و دەریاچەی واندا، بووەتە شوێنێکی گەشتیاری و ژمارەیەکی زۆر گەشتیار ڕووی تێدەکەن.<ref>The Seventy Wonders of the Ancient World</ref><ref>''Who Was Who in America'', v. 5, 1969–1973 https://books.google.com/books?ei=KItvTuLtHcjh0QGj8uWCCg&ct=result&id=jHXhAAAAMAAJ&q=tipple</ref> == زەریاچەی وان == {{وتاری سەرەکی|زەریاچەی وان}} [[پەڕگە:STS079-781-53.jpg|وێنۆک|زەریاچەی وان]] دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە [[باکووری کوردستان]] و لە نێوان دوو پارێزگای [[پارێزگای وان|وان]] و [[پارێزگای بدلیس|بدلیس]] ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Olson |editor1-first=James S. |editor2-last=Pappas |editor2-first=Lee Brigance |editor3-last=Pappas |editor3-first=Nicholas C. J. |سەردێڕ=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |شوێن=[[Westport, Connecticut]] |ژپنک=٠-٣١٣-٢٧٤٩٧-٥|پەڕە=٤٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA40}}</ref> == پشیلەی وان == {{سەرەکی|پشیلەی وان}} [[File:Van kitten.jpg|thumb|right|220px|upright|پشیلەی وان]] پشیلەی وان ڕەگەزێک لە پشیلەکانی خۆماڵی و ناوداری شاری وانە. ئەم پشیلە لەبەر ھەبوونی پێستی سپی و جیاوازبوونی ڕەنگی چاوەکانی زۆر لەبەر چاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Characteristics|ناونیشان=http://www.turkishvancatclub.co.uk/character.html|بڵاوکەرەوە=Turkish Van Cat Club|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150430042132/http://www.turkishvancatclub.co.uk/character.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پەیوەندی نێونەتەوەیی == === دەستە خوشک === وان لەگەڵ دوو شاران دەستە خوشکە کە لە خوارەوە نوسراوەن: {| |- | * {{ئاڵا|تورکیا}}، [[بورسا]]<ref name="Bursa twinnings">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/|سەردێڕ=Kardeş Şehirler|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٣|ئیش=Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın Koordinasyon Merkez|بڵاوکەرەوە=Tüm Hakları Saklıdır|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160523225737/http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{ئاڵا|ئوکراینا}}، [[ئودسا]] |} == پێشانگا == {{چینی ناوەند}} <gallery heights="90px" perrow="6"> File:Former Armenian Town of Van.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:Former Armenian Town of Van1.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:Former Armenian Town of Van2.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:City of Van (view from Van Kalesi).jpg|دیمەنێکی شاری وان لە [[قەڵای وان]]ەوە </gallery> {{کۆتایی}} == ئەمانەش ببینە == * [[باکووری کوردستان]] * [[پارێزگای وان]] * [[دەریاچەی وان]] * [[پشیلەی وان]] * [[قەڵای وان]] * [[ویلایەتی وان]] * [[ئەیالەتی وان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|تورکیا|کوردستان|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Van, Turkey}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای وان]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:وان]] [[پۆل:شوێنەکانی وان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] k8r81a5dlatgogbzbr2rmco7m0yzwcs 1586778 1586777 2026-05-25T06:32:25Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتووان */ 1586778 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = وان | ناوی_فەرمی = Van | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = Wan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = {{Photomontage|position=center | photo1a = Van Fortress From Northwest.JPG | photo2a =Hoşap Kalesi (Van, Türkiye).JPG | photo2b = Armenian Church of the Holy Cross, Akdamar Island, 2007.jpg | photo3a = Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg | photo3b = Wan,Mizgefta Hezretî Omer.JPG | size = 280 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری وان }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[پارێزگای وان|وان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | ناسناو = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ١٧٢٦ | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٠٬١٩٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠١٢ <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|باکووری]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٢٧٦ | وێبگە =http://www.van.gov.tr/}} '''وان''' (بە [[کوردیی باکووری]]: Wan) شارێکە لە [[باکووری کوردستان]] و [[تورکیا]] کە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی [[دەریاچەی وان]]دا ھەڵکەوتووە. شارێکی دێرینی باکوورە زور جێگای دێرینی لێ ھەیە.<ref name="Ozoglu">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=State–Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th-and 17th-Century Ottoman Empire|دوایین=Özoğlu |یەکەم=Hakan|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|بەرگ=٢٣|issue=1|ڕێکەوت=ئایاری ١٩٩٦|پەڕەکان=٥–٢٧|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|doi=10.1080/13530199608705620}}</ref> یەکێک لە گەورەترین شارەکانی باکووری کوردستانە کە دانیشتووانی لە ٣٥٠ھەزار کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زیاترە و کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتوکاڵییەوە گەلێ کارگەی پیشەسازیی تێدایە وەک: ڕستن و چنین، کارگەی چیمەنتۆ و پێڵاو دروستکردن. ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی [[پارێزگای وان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111004072329/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=65&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == [[پەڕگە:UrartianCaldron02.jpg|وێنۆک|مەنجەڵێکی ئورارتوویی لە [[مۆزەخانەی شارستانییەتەکانی ئانادۆڵ]]]] ھەڵکۆڵین و ڕووپێوییە شوێنەوارییەکان کە لە [[پارێزگای وان]] ئەنجام دراون، ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەدا لانی کەم بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. [[تەپەی تیلکیتەپە]]، کە لە کەناراوەکانی دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە باشووری [[قەڵای وان]] ھەڵکەوتووە، تاکە سەرچاوەی زانیارییە دەربارەی کۆنترین کولتووری وان. === ئورارتوو === [[پەڕگە:Xerxes Cuneiform Van.JPG|وێنۆک|[[نەخشەبەردینی خەشارشا لە وان|نەخشەبەردینی خەشارشای مەزن]] لەسەر تاشەبەردەکانی خوار [[قەڵای وان]]]] لەژێر ناوی کۆنی «[[تووشپا]]»، وان پایتەختی [[ئورارتوو|پاشایەتیی ئورارتوو]] بوو لە سەدەی ٩یەمی پێش زایین. نیشتەجێبوونی سەرەتایی لەسەر کەنارە لێژەکە چڕ ببووەوە کە ئێستا بە [[قەڵای وان]] («ڤان کالێسی») دەناسرێت، نزیک لە لێواری دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژاوای شاری مۆدێرن. نەخشەبەردینی [[خەتی بزماری]] ئورارتوویی کە مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٨ەم و ٧ەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە لێرە دۆزراونەتەوە. ناوی «وان» لە ناوی ناوخۆیی [[زمانی ئورارتوویی|ئورارتوویی]] «بیانیا» وەرگیراوە.<ref>Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan, ''The Armenians: Past And Present In The Making Of National Identity'', p. 31.</ref> خەمڵاندنێکی «پارێزگارانە» لەلایەن [[چارڵز ئەی برنی]] ژمارەی دانیشتووانی [[تووشپا]] و دەوروبەری بە ٥٠،٠٠٠ کەس داناوە.<ref>{{cite journal |last1=Burney |first1=Charles |author1-link=Charles A. Burney |title=Urartian Irrigation Works |journal=[[Anatolian Studies]] |date=December 1972 |volume=22 |pages=183 |doi=10.2307/3642562 |jstor=3642562 |s2cid=131657710 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/anatolian-studies/article/abs/urartian-irrigation-works/B4FEB0EC0A1B171F760D30841C29E19A |language=en |issn=2048-0849 |quote=The construction of the Menua canal would have made a population of fifty thousand in Van itself, the city and its garden suburbs, a conservative estimate. Since the population in the nineteenth century A.D. exceeded that figure, there is no need to suggest a smaller population in the Urartian capital.26 This may have reached its highest level under Rusa II...|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Çevik |first1=Özlem |title=The Change of Settlement Patterns in Lake Van Basin: Ecological Constrains caused by Highland Landscape |journal=[[:de:Altorientalische Forschungen|Altorientalische Forschungen]] |date=January 2005 |volume=32 |issue=1 |doi=10.1524/aofo.2005.32.1.74 |s2cid=163661607 |quote=According to Burney's conservative estimate, the population of Tushpa was 50.000 people.59 [Burney (1972,182).]}}</ref> === پاشایەتیی ئەرمەنستان === ناوچەکە لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین کەوتە ژێر کۆنترۆڵی [[بنەماڵەی ئۆرۆنتی|ئۆرۆنتییەکان]] و دواتر بە خێرایی لە ناوەڕاستی سەدەی ٦ەمی پێش زایین کەوتە دەست [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]. [[قەڵای وان]]، کە لە دەرەوەی ناوەندی شاری وان ھەڵکەوتووە، نەخشەبەردینەیەکی سێ زمانیی [[خەشارشای یەکەم|خەشارشای مەزن]] لە سەدەی ٥ەمی پێش زایینی تێدایە لەسەر بەشێکی لووسی تاشەبەردەکە، کە نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەوییەوە بەرزە لە نزیک قەڵاکە. نەخشەبەردینەکە بە بارودۆخێکی نزیک لە بێبەری ماوەتەوە و دابەش کراوە بۆ سێ ستوونی ٢٧ دێڕی کە بە (لە چەپەوە بۆ ڕاست) [[فارسیی کۆن]]، [[زمانی ئەکەدی|بابلی]] و [[ئیلامی]] نووسراون. لە ٣٣١ پێش زایین، وان لەلایەن [[ئەسکەندەری مەزن]] داگیر کرا و دوای مردنی بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. تا سەرەتای سەدەی ٢یەمی پێش زایین بەشێک بوو لە [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|پاشایەتیی ئەرمەنستان]]. لە سەردەمی پاشای ئەرمەنی، [[تیگرانی مەزن|تیگرانی دووەم]] بوو بە ناوەندێکی گرنگ، کە شاری [[تیگرانۆکێرتا|تیگراناکێرت]]ی لە سەدەی ١ەمی پێش زایین دامەزراند.<ref>The Journal of Roman Studies – Page 124 by Society for the Promotion of Roman Studies</ref> لە سەدە سەرەتایییەکانی پێش زایین، کەوتە دەست [[خانەدانی ئەشکانی]] تا سەدەی ٣یەمی زایینی. بەڵام لەم ماوەیەدا جارێکیش کەوتە دەست [[خانەدانی ئەشکانیی ئەرمەنستان]]. لە «[[مێژووی ئەرمەنستان (مۆفسیس خۆرێناتسی)|مێژووی ئەرمەنستان]]» کە بۆ [[مۆفسیس خۆرێناتسی]] دەگەڕێتەوە، شارەکە بە «تۆسپ» ناوبراوە، کە لە «[[تووشپا]]»ی ئورارتووییەوە ھاتووە.<ref>{{Cite web|url=http://rbedrosian.com/Classic/kvan1.htm|title=The Kingdom of van (Urartu) by A. H. Sayce (Cambridge Ancient History vol. III, part 1), pp. 169-186. Urartian History. Remote and Classical Antiquity}}</ref> === بیزەنتینییەکان، ساسانییەکان و ئارتسروونییەکان === {{Quote box | width = 18em | align = left | bgcolor = #B0C4DE | title = لایەندارییە مێژووییەکان | fontsize = 90% | quote = [[پەڕگە:13-Urartu-9-6mta.gif|20px|border]] [[ئورارتوو]] ٨٣٢ پ.ز–٥٩٠ پ.ز<br /> [[پەڕگە:Yervanduni Armenia, IV-II BC.gif|20px|border]] [[ساتراپیی ئەرمەنستان]] ٥٧٠ پ.ز–٣٢١ پ.ز<br /> [[شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)|پاشایەتیی ئەرمەنستان]] ٣٢١ پ.ز–٤٢٨ ز<br /> [[ئەرمەنستانی ساسانی|مارزبانیی ئەرمەنستان]] ٤٢٨–٦٤٦<br /> [[پەڕگە:Map of the Caucasus, 740 CE.svg|20px|border]] [[ئەرمینیە]] ٦٥٤–٨٨٤<br /> [[ئەرمەنستانی باگراتی]] ٨٨٤–١٠٢٤<br /> ↳[[پاشایەتیی ڤاسپووراکان]] ٩٠٨–١٠٢٤<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] ١٠٢٤–١٠٧١<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی]] ١٠٧١–١١٠٠ەکان<br /> [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ١٢٤٠ەکان–١٣٣٠ەکان<br /> [[پەڕگە:Safavid Flag.svg|20px|border]] [[سەفەوییەکان|ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی]] ١٥٠٢–١٥١٥، ١٥٢٠–١٥٤٨، ١٦٠٤–١٦٣٩<br /> [[پەڕگە:Flag of Ottoman Empire (1517-1793).svg|20px|border]] [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] ١٥١٥–١٥٢٠، ١٥٤٨–١٦٠٤، ١٦٣٩–١٩١٦<br /> [[پەڕگە:Flag of Armenia (1918–1922).svg|20px|border]] [[کۆماری یەکەمی ئەرمەنستان|کۆماری ئەرمەنستان]] ١٩١٨–١٩٢٠<br /> [[پەڕگە:Flag of Turkey.svg|20px|border]] [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|تورکیا]] ١٩٢٢–ئێستا }} دوای ڕووخانی پارتییەکان و دەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتیی نوێی فارسی، کە زیاتر بە [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] دەناسرێت،<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/sass/hd_sass.htm The Met Museum Website: The Sasanian Empire (224–651 CE)]</ref> شارەکە کەوتە دەست ئەمانەی دوایی. لە ماوەی زیاتر لە ٧٠٠ ساڵ لە [[جەنگەکانی ڕۆم و فارس]]، ھەندێک لە جەنگەکان لە شوێنی وانی ئێستا و دەوروبەری ئەنجام دران. [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] بۆ ماوەیەکی کورت لە ٦٢٨ بۆ ٦٤٠ ناوچەکەی بەدەستەوە بوو، دوای سەرکەوتن لە [[جەنگی بیزەنتی و ساسانیی ٦٠٢–٦٢٨]]، کە دوای ئەوە لەلایەن عەرەبە موسڵمانەکانەوە داگیر کرا، کە داگیرکارییەکانی خۆیان وەک پارێزگای [[ئەرمینیە]] چەسپاند.<ref>[https://books.google.com/books?id=9lHeh36S8ooC&dq=arabs+consolidated+arminiya&pg=PT1462 The Cambridge Medieval History Series volumes 1–5 by Plantagenet Publishing, 2nd to last paragraph on the page linked to. (no page numbers shown on the online document)]</ref> دابەزینی دەسەڵاتی [[عەرەب]] لە کۆتاییدا ڕێگەی بە فەرمانڕەوا خۆجێیییە [[ئەرمەنییەکان]] دا دووبارە دەربکەونەوە، کە بنەماڵەی [[ئارتسروونی]] بەم زووانە بوونە بەھێزترین.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/artsruni-one-of-the-most-important-princely-families-of-armenia-an-offshoot-of-the-orontids-achaemenian-satraps-and-subsequ Iranica Online Website: Artsruni]</ref> لە سەرەتادا وابەستەی فەرمانڕەواکانی پاشایەتیی [[ئانی]] بوون، لە ٩٠٨ سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند و پاشایەتیی ئەرمەنیی [[پاشایەتیی ڤاسپووراکان]]یان دامەزراند.<ref name="Armenian-History">[http://www.armenian-history.com/history/middle-ages/kingdom-of-vaspurakan Armenian History Website: Kingdom of Vaspurakan]</ref> پاشایەتییەکە پایتەختێکی دیاریکراوی نەبوو: دەربارەکە دەگوازرایەوە کاتێک پاشا نیشتەجێبوونی خۆی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگوازرایەوە، وەک شاری وان، ڤۆستان، [[ئاغتەمار]] و ھتد.<ref name="Armenian-History" /> لە ١٠٢١ دوا پاشای ڤاسپووراکان، [[سێنێکێریم ھۆڤانێس ئارتسروونی]]، تەواوی پاشایەتییەکەی بەخشی بە [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]، کە [[تێما (یەکەی کارگێڕیی بیزەنتی)|تێما]]ی ڤاسپووراکانیان لەسەر ناوچەکانی پێشووی ئارتسروونی دامەزراند. وان لە سەردەمی دەسەڵاتی بیزەنتینیدا بە ئیوا ([[یۆنانیی کۆن]]: Εύα) ناوبرا.<ref>{{Citation|last=Moulet|first=Benjamin|title=Chapitre I. Hiérarchie ecclésiastique et maillage du territoire|date=2016-12-15|url=http://books.openedition.org/psorbonne/1959|work=Évêques, power et société à Byzance (viiie-xie siècle) : Territoires, communautés et individus dans la société provinciale byzantine|pages=39–126|series=Byzantina Sorbonensia|place=Paris|publisher=Éditions de la Sorbonne|language=fr|isbn=978-2-85944-831-8|access-date=2021-07-11}}</ref> === ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی و ڕۆم === ھێرشەکانی [[سەلجووقییەکان|تورکە سەلجووقییەکان]] بۆ ناو ڤاسپووراکان لە دەیەی ١٠٥٠ دەستی پێکرد. دوای سەرکەوتنیان لە ١٠٧١ لە [[جەنگی مەلازگرد]]، تەواوی ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئەوان.<ref>"The Turks in History", Roderic H. Davison, ''Essays in Ottoman and Turkish History, 1774–1923: The Impact of the West'', (University of Texas Press, 1990), 3.</ref> دوای ئەوان، فەرمانڕەوا موسڵمانە خۆجێیییەکان دەرکەوتن، وەک [[ئەھلاتشاھەکان]] و [[کوردەکان|کوردی]] [[ئەیووبییەکان]] (١٢٠٧). بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ، وان لەلایەن [[سوڵتانییەتی ڕۆم|سەڵتەنەتی سەلجووقیی ئانادۆڵ]] بەدەستەوە بوو تا دەیەی ١٢٤٠ کاتێک لەلایەن [[مەغۆلەکان]] داگیر کرا. لە سەدەی ١٤ەمدا، وان بەدەست [[دەوڵەتی تەیمووری|تەیموورییەکان]] بوو، دوای ئەوانیش یەکێتییەکانی تورکومانی [[قەرەقۆینلۆ]] و [[ئاق قۆینلۆ]]. == جوگرافیا == شاری وان کەوتووەتە سەر [[پارێزگای وان]] کە یەکێک لە پارێزگاکانی [[کوردستان]] لە [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵاتە]]. شارەکە جگە لە [[دەریاچەی وان]] جێگەی گەشتیاریی تری وەک [[قەڵای وان]] ھەیە. == ڕامیاری == [[پەڕگە:2019 Turkish local elections BDP & HDP.png|وێنۆک|ھەدەپە لە ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ٢٠١٩دا بە زۆرینەیەکی بەرچاو لە [[وان]] سەرکەوت.]] لە [[ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی تورکیا لە ٢٠١٩|ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ٢٠١٩]]، [[بێدیا ئۆزگۆکچە ئەرتان]] لە پارتی [[پارتی دیموکراتی گەلان|ھەدەپە]] وەک سەرۆکی شارەوانیی وان ھەڵبژێردرا. لە ئابی ٢٠١٩ لە پایەکەی دوور خرایەوە و دواتر سزای ٣٠ ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێنرا بە تۆمەتی پشتگیریکردنی تیرۆر وەک بەشێک لە سەرکوتی حکوومەت دژی [[کوردەکان|ڕامیارانی]] کوردی پارتی [[پارتی دیموکراتی گەلان|ھەدەپە]]؛ دەوڵەتی تورکیا وەسییەکی دەوڵەتیی دانەنراوی بە ناوی [[محەممەد ئەمین بیلمەز]] لە شوێنی ئەو دانا. زۆرێک لە سەرۆک شارەوانییە کوردەکانی تریش لە شارە کوردییەکانی تری سەرانسەری ناوچەکە تووشی ھەمان چارەنووس بوون.<ref>{{Cite web|title=Erdogan vows re-seizure of Kurdish municipalities should HDP win local elections|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17616-Erdogan-vows-re-seizure-of-Kurdish-municipalities-should-HDP-win-local-elections|access-date=2021-04-02|website=www.kurdistan24.net|date=7 October 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-02-07|title=Turkey: Kurdish Mayors' Removal Violates Voters' Rights|url=https://www.hrw.org/news/2020/02/07/turkey-kurdish-mayors-removal-volates-voters-rights|access-date=2021-04-02|website=Human Rights Watch|language=en}}</ref> خۆپیشاندان دژی ئەم بڕیارە دروست بوو کە لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە بە بەکارھێنانی تانکی ئاو سەرکوت کران؛ ھەندێک لە خۆپیشاندەران کوژران.<ref>{{Cite journal|title=Turkey : Police and militias killing of Kurdish protesters must be investigated and prosecuted|url=http://dx.doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-0035-2014132|access-date=2021-04-02|website=Human Rights Documents online|doi=10.1163/2210-7975_hrd-0035-2014132|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|title=Three pro-Kurdish mayors replaced in southeastern Turkey|url=http://www.middleeasteye.net/news/three-pro-kurdish-mayors-replaced-southeastern-turkey|access-date=2021-04-02|website=Middle East Eye|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gunes|first=Cengiz|date=2014-10-01|title=Kurdish Political Activism in Turkey: An Overview|url=https://mei.nus.edu.sg/index.php/web/publications_TMPL/volume-8-2-kurdish-political-activism-in-turkey-an-overview|journal=Singapore Middle East Papers|doi=10.23976/SMEP.2014008|url-access=subscription}}</ref> == دانیشتووانناسی == لە کۆتاییی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی شاری وان ٥٢٢،٨٨٥ کەس بووە،<ref name=citypop/> بەڵام سەرۆک شارەوانیی پێشوو بورھان یەنگون وتوویەتی کە ڕەنگە بگاتە ٦٠٠،٠٠٠ کەس.<ref>TESEV. "An Assessment of the Van Action Plan for the Internally Displaced" Accessed at http://www.tesev.org.tr/UD_OBJS/PDF/DEMP/TESEV_VanActionPlanReport.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011054228/http://www.tesev.org.tr/UD_OBJS/PDF/DEMP/TESEV_VanActionPlanReport.pdf|date=2010-10-11}}</ref> ناوچەی ناوەندیی پێشووی وان ڕووبەری ١،٩٣٨.١٤ کیلۆمەتر دووجای داپۆشیبوو، بەڵام دواتر دابەش کرا بۆ دوو ناوچەی نوێ ([[ئیپەکیۆڵو]] و [[تووشبا]]).<ref>see article on [[Van Province]], particularly section on component districts.</ref> ئەمڕۆ، وان زۆرینەیەکی [[کورد]] و کەمینەیەکی [[تورک|تورک]]ی ھەیە.<ref name="Ozoglu">{{cite journal|last=Özoğlu|first=Hakan|date=May 1996|title=State–Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th-and 17th-Century Ottoman Empire|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|publisher=Taylor & Francis|volume=23|issue=1|pages=5–27|doi=10.1080/13530199608705620}}</ref> ئەو زانایانەی لێکۆڵینەوە لە بەکارھێنانی زمان لە ناوچەی وان دەکەن، [[کورمانجی|کورمانجییان]] وەک زمانی ئاخاوتنی باڵادەست لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەی شارەکەدا تۆمار کردووە.<ref>{{Cite journal |last=Sherwani |first=Ari |last2=Barlik |first2=Birsen |date=2020 |title=The present status of Kurdish language in Turkey; a sociolinguistic study of Van community |journal=Journal of Xi'an University of Architecture & Technology |volume=12 |issue=4 |pages=944–956 |issn=1006-7930}}</ref> ڕاپرسییە زمانەوانییە-کۆمەڵایەتییەکانی پارێزگا زۆرینە کوردەکان، لەوانەش وان، ڕێژەیەکی بەرزی بەکارھێنانی ڕۆژانەی زمانی کوردییان لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەدا دۆزیوەتەوە، لەگەڵ ئاستی جیاوازی دووزمانیی [[تورکی]].<ref>{{Cite journal |last=Zeyneloğlu |first=Sinan |last2=Sirkeci |first2=Ibrahim |last3=Civelek |first3=Yusuf |date=2016 |title=Kurdish identity, demographics and related issues |journal=Kurdish Studies |volume=4 |issue=1 |pages=37–60}}</ref> === زمان === [[کورمانجی]] ([[کوردیی باکوور]]) زمانی سەرەکییە کە زۆرینەی [[کورد]] لە وان قسەی پێ دەکەن. لێکۆڵینەوەیەکی زمانەوانیی-کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی وان لەلایەن شێروانی و بارلیک (٢٠٢٠) کورمانجیی وەک زمانی زگماکی باڵادەست لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەی شارەکەدا تۆمار کردووە، لە کاتێکدا تورکی وەک زمانی کارگێڕیی گشتی و خوێندنی فەرمی کار دەکات.<ref>{{Cite journal |last=Sherwani |first=Ari |last2=Barlik |first2=Birsen |date=2020 |title=The present status of Kurdish language in Turkey; a sociolinguistic study of Van community |journal=Journal of Xi'an University of Architecture & Technology |volume=12 |issue=4 |pages=944–956 |issn=1006-7930}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zeyneloğlu |first=Sinan |last2=Sirkeci |first2=Ibrahim |last3=Civelek |first3=Yusuf |date=2016 |title=Kurdish identity, demographics and related issues |journal=Kurdish Studies |volume=4 |issue=1 |pages=37–60}}</ref> == قەڵای وان == {{سەرەکی|قەڵای وان}} قەڵای وان یەکێکە لە شوێنەوارە مێژوویییەکان و دیمەنە سەرەنج ڕاکێشەکانی شاری وان لە [[باکووری کوردستان]]ە، کە بە دووری پێنج کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکە.<ref>[http://www.historyofkurd.com/2019/11/04/%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF-%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%95%D9%86%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%82%DB%95%DA%B5%D8%A7-%D8%AF%DB%8E%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%95%DA%A9%DB%95%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%86/ زانیاری و چەند دیمەنێکی قەڵا دێرینەکەی شاری وان]</ref> [[پەڕگە:Vankalesi1.jpg|وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە نزیکەوە]] [[پەڕگە:Van Fortress From Northwest.JPG|وێنۆک|300px|دیمەنێکی قەڵای وان لە دوورەوە]] قەڵاکە بەسەر [[دەریاچەی وان]]دا دەڕوانێ و بووەتە ھۆکاریکی باش بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران بۆ شارەکە. ئەم قەڵایە بەھۆی ئەوەی لە شوێنێکی بەرزدایە و دەڕوانێت بەسەر تەواوی شارەکە و دەریاچەی واندا، بووەتە شوێنێکی گەشتیاری و ژمارەیەکی زۆر گەشتیار ڕووی تێدەکەن.<ref>The Seventy Wonders of the Ancient World</ref><ref>''Who Was Who in America'', v. 5, 1969–1973 https://books.google.com/books?ei=KItvTuLtHcjh0QGj8uWCCg&ct=result&id=jHXhAAAAMAAJ&q=tipple</ref> == زەریاچەی وان == {{وتاری سەرەکی|زەریاچەی وان}} [[پەڕگە:STS079-781-53.jpg|وێنۆک|زەریاچەی وان]] دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە [[باکووری کوردستان]] و لە نێوان دوو پارێزگای [[پارێزگای وان|وان]] و [[پارێزگای بدلیس|بدلیس]] ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|editor1-last=Olson |editor1-first=James S. |editor2-last=Pappas |editor2-first=Lee Brigance |editor3-last=Pappas |editor3-first=Nicholas C. J. |سەردێڕ=An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires |ڕێکەوت=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |شوێن=[[Westport, Connecticut]] |ژپنک=٠-٣١٣-٢٧٤٩٧-٥|پەڕە=٤٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA40}}</ref> == پشیلەی وان == {{سەرەکی|پشیلەی وان}} [[File:Van kitten.jpg|thumb|right|220px|upright|پشیلەی وان]] پشیلەی وان ڕەگەزێک لە پشیلەکانی خۆماڵی و ناوداری شاری وانە. ئەم پشیلە لەبەر ھەبوونی پێستی سپی و جیاوازبوونی ڕەنگی چاوەکانی زۆر لەبەر چاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Characteristics|ناونیشان=http://www.turkishvancatclub.co.uk/character.html|بڵاوکەرەوە=Turkish Van Cat Club|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150430042132/http://www.turkishvancatclub.co.uk/character.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پەیوەندی نێونەتەوەیی == === دەستە خوشک === وان لەگەڵ دوو شاران دەستە خوشکە کە لە خوارەوە نوسراوەن: {| |- | * {{ئاڵا|تورکیا}}، [[بورسا]]<ref name="Bursa twinnings">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/|سەردێڕ=Kardeş Şehirler|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٣|ئیش=Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın Koordinasyon Merkez|بڵاوکەرەوە=Tüm Hakları Saklıdır|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160523225737/http://www.bursa.bel.tr/kardes-sehirler/sayfa/261/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * {{ئاڵا|ئوکراینا}}، [[ئودسا]] |} == پێشانگا == {{چینی ناوەند}} <gallery heights="90px" perrow="6"> File:Former Armenian Town of Van.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:Former Armenian Town of Van1.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:Former Armenian Town of Van2.jpg|شاری پێشووی وان لە ساڵی ٢٠٠٩ File:City of Van (view from Van Kalesi).jpg|دیمەنێکی شاری وان لە [[قەڵای وان]]ەوە </gallery> {{کۆتایی}} == ئەمانەش ببینە == * [[باکووری کوردستان]] * [[پارێزگای وان]] * [[دەریاچەی وان]] * [[پشیلەی وان]] * [[قەڵای وان]] * [[ویلایەتی وان]] * [[ئەیالەتی وان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|تورکیا|کوردستان|ئەرمەنستان}} {{پۆلی کۆمنز|Van, Turkey}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای وان]] [[پۆل:پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا]] [[پۆل:وان]] [[پۆل:شوێنەکانی وان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] k4zqiiwrj7xxpxd6s0ipvibdlsljkd4 0 1771 1586711 1558841 2026-05-24T17:58:07Z 1silent scientist 51740 /* دیموگرافیا */ 1586711 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دھۆک | ناوی_فەرمی = Duhok | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = دھوک - Dihok - ܒܝܬ ܢܘܗܕܪܐ | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = City of Duhok.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری دھۆک | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = '''<span style="color:#090;">دھۆکا داسنیا</span>''' | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=١٢ |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری دھۆک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە =300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord| 36.86709 |N| 42.98845 |E|region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دھۆک|ناوەندی قەزای دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەن - بەڕێوەبەرایەتی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگاری دھۆک | ناوی_سەرۆک = [[عەلی تەتەر]] <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٧٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٤٤–٤٦ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٥٦٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٩٧،٠٢٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iauiraq.org/gp/sulaymaniyah/default.asp |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110205092248/http://www.iauiraq.org/gp/sulaymaniyah/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠١٢{{ھن}}(بەپێی Gol COSIT) | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[ئیسلام]] ([[سوننە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]]، [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = +٣ | جیاوازی١_لە_utc = تێبینی نەکراوە | کاتناوچە١_DST = +٣ | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = پۆستاڵ کۆد | کۆدی_پۆستە = ٤٢٠٠١ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦٢ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://duhok.gov.krd// پارێزگای دھۆک] | پەراوێزەکان = }} '''دھۆک''' (بە [[زمانی ئارامی|ئارامی]]: ܢܘܗܕܪܐ، خوێندنەوەی: نۆھەدرا) شارێکی [[باشووری کوردستان]] و ناوەندی [[پارێزگای دھۆک]]ە و لە [[ناوچەی بادینان]] ھەڵکەوتووە و سێیەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[سلێمانی]] و [[ھەولێر]]. خەڵکەکەی بە شێوەزاری [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] (بادینی) قسە دەکەن. دانیشتووانی ئەو پارێزگایە بە گشتی بە ١٬٦٤٨٬٦١١ کەس مەزەندە دەکرێت، و ھەروەھا خەڵکی شارەکە ژمارەی دانیشتووانی ٤٩٧،٠٢٩ ھەزار کەسە بەپێی ئەنجامی دووایین سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٥. == ناوی دھۆک == لە بارەی ناوی دھۆک بۆچوونی جیاواز ھەیە، بەڵام ئەوەی کە لە ھەموویان بەناوبانگترە ئەوەیە کە (دھۆک) بە مانای (دوو چیا، یان دوو ھێلکە) دێت. ناوی ئاشوری شارەکە نوھەدرایە. == چاند == [[چاند]]ی شاری دھۆک ڕەنگدانەوەی پێکھاتە نەتەوەیی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی شارەکەیە، لە پاڵ کۆمەڵگە گرنگەکانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] و [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]].<ref>{{Cite web |title=The American University of Kurdistan |url=https://auk.edu.krd/about/life-in-duhok |access-date=2026-04-22 |website=auk.edu.krd |language=en-US}}</ref> === ڤیستیڤاڵ و ئاھەنگگێڕانەکان === ==== نەورۆز (سەری ساڵی کوردی) ==== [[نەورۆز]] ساڵانە لە ٢١ی ئازاردا پیرۆز دەکرێت و نیشانەی یەکەم ڕۆژی بەھارە. ڤیستیڤاڵی نەورۆز خاوەن گرنگییەکی کولتووری قووڵە بۆ [[کوردەکان|کورد]]، کە ھێمای ئازادی و بەرگرییە.<ref>{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2025-03-20 |title=President Masoud Barzani, PM Barzani to attend Newroz celebration in Akre |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/830803/slug |access-date=2026-04-22 |website=President Masoud Barzani, PM Barzani to attend Newroz celebration in Akre |language=en|publisher=[[Kurdistan24]]}}</ref> لە دھۆک، نەورۆز بە کۆبوونەوە جەماوەرییە گەورەکان، [[مۆسیقای کوردی]] نەریتی (بەتایبەت گۆرانییەکانی [[حەسەن زیرەک]])، سەما فۆلکلۆرییەکانی وەک [[ھەڵپەڕکێ]]، و گەشت و سەیرانی خێزانی پیرۆز دەکرێت. دانیشتووان [[جلوبەرگی کوردی]] دەپۆشن و ژەمە جەژنەکان بۆ دابەشکردن لەگەڵ خێزان و دراوسێیەکانیان ئامادە دەکەن.<ref name=":2">{{Cite web |title=Spring gatherings: Duhok celebrates Nowruz |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Spring-gatherings-Duhok-celebrates-Nowruz |access-date=2026-04-22 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ئاھەنگی نەورۆز بەستراوەتەوە بە مێژووی دھۆکەوە. لە کاتی [[ڕاپەڕینی ١٩٩١|ڕاپەڕینە کوردییەکانی ١٩٩١]]، خەڵکی دھۆک لەگەڵ [[پێشمەرگە]] شارەکەیان ڕزگار کرد و لە ١٤ی ئازاری ١٩٩١ بەسەر [[ڕژێمی بەعس]] سەرکەوتن. ئەم سەرکەوتنە ڕێگەی خۆش کرد بۆ داگیرساندنی مەشخەڵی نەورۆز حەوت ڕۆژ دواتر، لە ٢١ی ئازاری ١٩٩١.<ref>{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2026-03-14 |title=Duhok Commemorates 35th Anniversary of 1991 Uprising Against Ba'ath Rule |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/900382/slug |access-date=2026-04-22 |website=Duhok Commemorates 35th Anniversary of 1991 Uprising Against Ba'ath Rule |language=en}}</ref> لە ٢٠٢٥، ھەزاران کەس لە دانیشتووان نەورۆزیان پیرۆز کرد دوای ئەوەی بەھۆی ھاوکاتبوونی لەگەڵ [[ڕەمەزان]] و [[جەژنی ڕەمەزان]] دواخرابوو. خێزانەکان خێوەتیان لە دۆڵ و چیاکانی سەرانسەری شارەکەدا ھەڵدا، و بەشدارییان لە سەما، مۆسیقا و ژەمە نەریتییەکاندا کرد. قەرەباڵغییەکی زۆر لە دھۆک و پارێزگاکەدا تۆمار کرا لەکاتێکدا خەڵکی ناوچەکە پێشوازییان لە کەشوھەوای بەھار دەکرد.<ref name=":2" /> ==== ئەکیتۆ (سەری ساڵی ئاشووری) ==== دھۆک میوانداریی ئاھەنگە سەرەکییەکانی ڤیستیڤاڵی [[ئەکیتۆ]] دەکات، کە نیشانەی [[سەری ساڵی ئاشووری]]یە. ڤیستیڤاڵەکە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ [[ھەزارەی پێنجەمی پێش زایین]]، ساڵانە لە ١ی نیسان پیرۆز دەکرێت. ڕێپێوانی جەژنەکە لە بەردەم کڵێسای مریەمی پاکیزە لە دھۆک دەست پێ دەکات و بەشداربووان بەرەو شوێنی ئاھەنگەکە بەڕێ دەکەون. لە کاتی ڕێپێوانەکەدا، ئامادەبووان ئاڵا و پۆستەر بەرز دەکەنەوە، سەما فۆلکلۆرییەکان ئەنجام دەدەن و کەلەپوور و دابونەریتی ئاشووری نمایش دەکەن.<ref name=":3">{{Cite web |last=Hanna |first=Fadi |date=2025-04-10 |title=A Vibrant and Defiant Start to the Assyrian New Year in Iraq |url=https://hcef.org/790836386-a-vibrant-and-defiant-start-to-the-assyrian-new-year-in-iraq/ |access-date=2026-04-22 |website=Holy Land Christian Ecumenical Foundation |language=en-US}}</ref> لە ٢٠٢٥، ھەزاران [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] لە عێراق و سەرانسەری [[ڕەوەندی ئاشووری|ڕەوەند]] بەشدارییان لە ئاھەنگەکانی دھۆکدا کرد. نینۆس ئۆدیشۆ، ئەندامی لێژنەی ڕێکخەر، ڕای گەیاند کە ئامانجی چالاکییەکە ناردنی پەیامێکی ڕوون بووە بۆ ئەو ئاشوورییانەی کە لە نیشتمانی خۆیاندا بە ڕەگ و ڕیشەوە ماونەتەوە.<ref name=":3" /> ==== ڤیستیڤاڵی پارێزگای دھۆک ==== لە ئایاری ٢٠٢٥، دھۆک میوانداریی ١١یەمین خولی ڤیستیڤاڵی ساڵانەی پارێزگاکەی کرد، کە ھەزاران کەسی لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]]ەوە ڕاکێشا. ڤیستیڤاڵەکە شارەکەی گۆڕی بۆ نمایشگەیەکی کەلەپوور، چاند و شانازی. تیپە فۆلکلۆرییە ناوخۆیییەکان سەمای دەبکەی نەریتییان ئەنجام دا، لەکاتێکدا گۆرانیبێژان ئەو ئاوازانەیان دەگوتەوە کە لە میراتە فرەنەتەوەیییەکەی ناوچەکەوە سەرچاوەی گرتووە.<ref name=":4">{{Cite web |title=More than a party: Duhok festival reaffirms province's evolving identity |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/More-than-a-party-Duhok-festival-reaffirms-province-s-evolving-identity |access-date=2026-04-22 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ڤیستیڤاڵەکە ھەروەھا ڕێزی لە فۆلکلۆری دەوڵەمەندی ناوچەکە گرت، بە بەشداریی دەیان گرووپ کە دیمەنەکانی ژیانی ڕۆژانە، زەماوەند و ڕێوڕەسمەکانی کۆمەڵگە جیاوازەکانی دھۆکیان پێشکەش کرد. [[فەرمانگە حکوومییەکان]]، [[ڕێکخراوە ناحکوومییەکان]]، و کۆمپانیا تایبەتەکان لە گۆڕەپانی نەورۆزدا پەڤیلیۆنیان بۆ نمایشکردنی پڕۆژە و دەستپێشخەرییە ناوخۆیییەکان دانا.<ref name=":4" /> ==== ڤیستیڤاڵی خۆراکی کوردی ==== لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، دھۆک میوانداریی ڤیستیڤاڵێکی کرد بۆ نمایشکردنی [[چێشتی کوردی]] نەریتی، کە ھاوکات بوو لەگەڵ [[ڕۆژی جیھانیی خۆراک]]. بەشداربووان لە سەرانسەری پارێزگای دھۆک کۆمەڵێکی بەرفراوان لە بەرھەمە خۆراکییە کوردییەکان و دەستکردەکانیان نمایش کرد کە ڕەنگدانەوەی ناسنامەی کولتووریی ناوچەکەیە.<ref name=":5">{{Cite web |title=Duhok hosts Kurdish food festival |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Duhok-hosts-Kurdish-food-festival |access-date=2026-04-22 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> خەلیل مەحموود، [[قایمقام]]ی [[قەزای سێمێل]]، ڕای گەیاند کە «ئامانجی ڤیستیڤاڵەکە ناساندنی نەوەی نوێ بووە بە چێشتی کوردی نەریتی و پاراستنی کولتووری ناوچەکە.» بەشداربووان خواردنە نەریتییەکانی وەک [[دۆڵمە]]، [[کوبەی ترش]]، [[کوبەی ماست]]، و [[برنج]] و [[نۆک]]یان ئامادە کرد.<ref name=":5" /> === مۆسیقا === دھۆک خاوەن میراتێکی دەوڵەمەندی مۆسیقایە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی حەفتاکان. تیپی دھۆک بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین تیپەکان لە عێراقدا. گۆرانیی «نێرگز-نێرگز» لە سەرانسەری عێراقدا باو بوو.<ref name=":6">{{Cite web |title=What happened to "Nergiz-Nergiz" that charmed Iraqis' hearts |url=https://shafaq.com/en/Report/What-happened-to-Nergiz-Nergiz-that-charmed-Iraqis-hearts |access-date=2026-04-23 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> تیپەکە تا ساڵی ٢٠١٤ بەردەوام بوو، کاتێک بەھۆی [[شەڕ لە عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)|شەڕ دژی داعش]]، [[حکوومەتی عێراق]] ناچار بوو بودجەی کوردستان ببڕێت، بۆیە تیپەکە ناچار بوو کارەکانی ڕابگرێت.<ref name=":6" /> مۆسیقییە دیارەکانی دھۆک بریتین لە مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری کورد [[دڵشاد سەعید]]، ھەروەھا دەستوور (محەممەد سەڵاح)، گۆرانیبێژێکی کورد کە بە کارەکانی لە مۆسیقای [[ڕاپ]] و [[پۆپ]]دا ناسراوە و زیاتر لە ١٠٠ تراکی بەرھەم ھێناوە.<ref name=":7">{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2022-01-21 |title=The music store that witnessed the evolution of Kurdish music |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/386981/slug |access-date=2026-04-23 |website=The music store that witnessed the evolution of Kurdish music |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dastor |url=https://genius.com/artists/Dastor |access-date=2026-04-23 |website=Genius |language=en}}</ref> مۆسیقا لە دھۆک بە چەندین قۆناغدا تێپەڕیوە. ماوەی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٣ بە سەردەمی زێڕینی مۆسیقا بۆ دھۆک دادەنرێت. سەرھەڵدانی [[داعش]] و کێشە دارایییەکان لە [[ھەرێمی کوردستان]] کاریگەری نەرێنییان لەسەر پیشەسازیی مۆسیقا ھەبوو.<ref name=":7" /> === ھونەر و پێشانگاکان === پێشانگای دھۆک لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی [[چاند]] لە دھۆک کرایەوە. پێشانگاکە کە لە ناوەندی شارەکەدا ھەڵکەوتووە، لە کاتی کرانەوەیەوە چەندین پێشانگەی گشتی و تایبەتی نمایش کردووە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩، پێشانگاکە میوانداریی ١٤یەمین پێشانگەی ساڵانەی خۆی کرد، کە تێیدا زیاتر لە سەد پارچە ھونەری نوێ کە لەلایەن ھونەرمەندانی سەرانسەری ناوچەکە دروست کرابوون نمایش کران. ھونەرمەندان لە شارە کوردییەکانی وەک دھۆک، [[ھەولێر]]، [[سلێمانی]]، [[ھەڵەبجە]]، و [[کەرکووک]] بەشدارییان لە پێشانگەکەدا کرد. === مۆزەخانەکان === دھۆک چەندین مۆزەخانەی تێدایە کە کەلەپووری کولتووریی ناوچەکە دەپارێزن. یەکێک لەم مۆزەخانانە مۆزەخانەی کولتووریی دھۆکە، کە لە ناو تەلاری بەڕێوەبەرایەتیی کولتوور و ھونەری دھۆکدا ھەڵکەوتووە. مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ڕەفعەت ڕەجەبەوە دامەزراوە، کە لە پشت سەرکەوتنی بوو تا کۆچی دوایی لە ٢٠١٩. مۆزەخانەکە چەندین پارچە شوێنەوار لەخۆ دەگرێت کە نوێنەرایەتی کولتووری پێکەوەژیان لە ناوچەکەدا دەکەن. [[کوردەکان|کورد]]، ئاشووری، مەسیحی، ئێزیدی، و عەرەب ھەموویان خاوەن مێژوویەکی کولتووری بێوێنەن کە لەم پارچە شوێنەوارانەدا نوێنەرایەتی دەکرێن.<ref name=":8">{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2022-05-19 |title=Duhok showcases its cultural wealth on World Museum Day |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388403/slug |access-date=2026-04-23 |website=Duhok showcases its cultural wealth on World Museum Day |language=en}}</ref> نمایشکراوەکانی ناو مۆزەخانەکە بە شێوەیەکی سەرەکی باس لە ژیانی کۆنی کشتوکاڵی دەکەن کە لەو کاتەدا لە ناوچەکەدا ھەبووە. گیای جۆراوجۆر ھەبوون کە بۆ دەرمان و خۆراک بەکار دەھێنران، جلوبەرگی نەریتی، گۆزەگەری، دارتاشی، و کەلوپەلی ناوماڵ کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەکار دەھاتن. زۆرێک لە کۆکەرەوەکانی پارچە کۆنەکان بە بەخشینی کەلوپەلە پارێزراوەکانیان یارمەتی مۆزەخانەکەیان داوە. ھەندێک لە کەلوپەلەکان تەمەنیان لە ٥٠٠ ساڵ زیاترە.<ref name=":8" /> لە [[خانکێ]]، شارۆچکەیەک لە باشووری دھۆک، دانیشتوویەکی ناوخۆیی بە ناوی ئیڤان حاجی بە تەنھا مۆزەخانەیەکی دامەزراند، کە زیاتر لە شەش ساڵی بەسەر برد بۆ کۆکردنەوەی ھەزاران پارچەی بەنرخ کە چیرۆکی کەلەپووری کۆمەڵگەکەی دەگێڕنەوە. مۆزەخانەکە قوماشی کوردی، کامێرای کۆن، تەلەفۆنی کۆن، ئامێری چاپکردن، ئامێرە مۆسیقییە نەریتییەکان، جانتای چنین و ئامێرە کۆنەکانی [[کشتوکاڵ]] لەخۆ دەگرێت.<ref>{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2025-10-05 |title=In Khanke, One Man's Dream Preserves a Community's Past |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/867577/slug |access-date=2026-04-23 |website=In Khanke, One Man’s Dream Preserves a Community’s Past |language=en}}</ref> == شوێنەوارناسی == حەوت کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای دھۆک، [[ئەشکەوتی ھەلامەتا]] [[شوێنەوار|شوێنەوارێکی شوێنەوارناسییە]] کە [[نەخشەبەرجەستەکان|نەخشەبەرجەستە ئاشوورییەکانی]] تێدایە و بە نەخشەبەرجەستەکانی ماڵتای ناسراون، و بەستراونەتەوە بە سیستمی جۆگەی باکوور کە لەلایەن پاشای ئاشووری [[سەنحاریب]] (فەرمانڕەوایەتی: ٧٠٤–٦٨١ پ.ز) دروست کراوە بۆ گواستنەوەی ئاو بۆ پایتەختەکەی، شاری [[نەینەوا]].<ref>{{Cite web|title=Maltai Rock Reliefs {{!}} Mapping Mesopotamian Monuments|url=https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/mapping-mesopotamian-monuments/monuments/maltai-sample|access-date=2021-03-21|website=mcid.mcah.columbia.edu}}</ref> لە ٢٠٢٠، توێژەران لە گردەکانی بالیۆز، دە کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای شاری دھۆک، تابلۆیەکی کۆنیان دۆزییەوە کە [[زمانی یۆنانی|نووسینی یۆنانی]] لەسەرە و مێژووەکەی بۆ ١٦٥ پ.ز دەگەڕێتەوە. نووسینەکان ئاماژە بە [[دیمیتریۆسی یەکەم|دیمیتریۆس]] دەکەن، کە فەرمانڕەوای ناوچەکە بووە لەو سەردەمەدا.<ref>{{Cite web|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/383310/Researchers-in-Kurdistan%27s-Duhok-find-artifact-over-2,000-years-old#:~:text=%22After%20careful%20study%2C%20we%20found,East%20and%20spread%20Greek%20influence|title=Researchers in Kurdistan's Duhok find artifact over 2,000 years old}}</ref> == ئاووھەوا == بەگوێرەی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|سیستمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن-گایگەر]]، دھۆک وەک زۆربەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیای سەروو]]، خاوەن [[ئاووھەوای دەریای ناوەڕاست]]ی ھاوینە گەرمە (''Csa'') کە تێیدا ھاوینان زۆر گەرم و بێ بارانە و زستانانی فێنک بۆ سارد و تەڕە.<ref name=":11">{{Cite web |last=Hakgudener |first=Serhan Hakgudener, Siniša Prvanov, Dr Serhan Hakgudener, Serhan |title=Figure 2 - from Renewable Energy Potential of Duhok: A |url=https://www.academia.edu/figures/41228503/figure-2-average-monthly-temperatures-and-weather-in-duhok |access-date=2026-04-29 |website=Academia.edu}}</ref> [[دابارین]] لە مانگە ساردەکاندا دەبێت، و لە کۆتاییی [[زستان]] و سەرەتای [[بەھار]]دا زۆرترینە.<ref>{{Cite web |title=Climate Dohuk: Temperature, climate graph, Climate table for Dohuk |url=https://en.climate-data.org/asia/iraq/dohuk-2036/ |access-date=29 April 2026}}</ref> شارەکە ساڵانە نزیکەی دوو بۆ سێ ڕۆژی بەفراوی بەخۆوە دەبینێت، کە لە ناوچە بەرزەکاندا بەفرێکی زۆرتر دەبارێت. ھاوینان بە تەواوی بێ بارانن و باران لە کۆتاییی پاییزدا دەست پێ دەکاتەوە.<ref name=":11" /> {{Weather box|width=auto |metric first=yes |single line=yes |location=دھۆک، [[ھەرێمی کوردستان]] |Jan record high C=20 |Feb record high C=27 |Mar record high C=30 |Apr record high C=34 |May record high C=38 |Jun record high C=41 |Jul record high C=45 |Aug record high C=46 |Sep record high C=44 |Oct record high C=39 |Nov record high C=31 |Dec record high C=24 |Jan high C=11 |Feb high C=14 |Mar high C=19 |Apr high C=24 |May high C=32 |Jun high C=38 |Jul high C=42 |Aug high C=41 |Sep high C=37 |Oct high C=29 |Nov high C=20 |Dec high C=13 |Jan mean C=7 |Feb mean C=10 |Mar mean C=14 |Apr mean C=18 |May mean C=25 |Jun mean C=31 |Jul mean C=34 |Aug mean C=34 |Sep mean C=29 |Oct mean C=22 |Nov mean C=14 |Dec mean C=9 |Jan low C=3 |Feb low C=5 |Mar low C=9 |Apr low C=13 |May low C=18 |Jun low C=23 |Jul low C=27 |Aug low C=26 |Sep low C=21 |Oct low C=15 |Nov low C=8 |Dec low C=6 |Jan record low C=-4 |Feb record low C=-6 |Mar record low C=-1 |Apr record low C=3 |May record low C=6 |Jun record low C=10 |Jul record low C=13 |Aug record low C=17 |Sep record low C=11 |Oct record low C=4 |Nov record low C=-2 |Dec record low C=-2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =92.2 | Feb precipitation mm =99.3 | Mar precipitation mm =105 | Apr precipitation mm =96.4 | May precipitation mm =44.3 | Jun precipitation mm =4.9 | Jul precipitation mm =0.1 | Aug precipitation mm =0.1 | Sep precipitation mm =2.1 | Oct precipitation mm =36 | Nov precipitation mm =68.9 | Dec precipitation mm =95.8 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =13.1 | Feb precipitation days =11.5 | Mar precipitation days =12.2 | Apr precipitation days =12 | May precipitation days =7.6 | Jun precipitation days =2.5 | Jul precipitation days =3.3 | Aug precipitation days =3.6 | Sep precipitation days =3.1 | Oct precipitation days =6.1 | Nov precipitation days =8 | Dec precipitation days =10.2 | year precipitation days = |rain colour=green |Jan snow days=1 |Feb snow days=0 |Mar snow days=0 |Apr snow days=0 |May snow days=0 |Jun snow days=0 |Jul snow days=0 |Aug snow days=0 |Sep snow days=0 |Oct snow days=0 |Nov snow days=0 |Dec snow days=0 |Jan humidity=72.4 |Feb humidity=69.4 |Mar humidity=64.5 |Apr humidity=60.2 |May humidity=46 |Jun humidity=30.5 |Jul humidity=25.8 |Aug humidity=26.7 |Sep humidity=30.6 |Oct humidity=46.8 |Nov humidity=62.9 |Dec humidity=72.9 | Jan dew point C =-0.1 | Feb dew point C =1.0 | Mar dew point C =3.8 | Apr dew point C =7.5 | May dew point C =9.2 | Jun dew point C =8.2 | Jul dew point C =9.2 | Aug dew point C =9.1 | Sep dew point C =7.6 | Oct dew point C =7.6 | Nov dew point C =5.2 | Dec dew point C =2.0 | Jan percentsun =50.1 | Feb percentsun =53.2 | Mar percentsun =56.4 | Apr percentsun =57.8 | May percentsun =70.2 | Jun percentsun =89.8 | Jul percentsun =95.2 | Aug percentsun =94.4 | Sep percentsun =90.5 | Oct percentsun =71.8 | Nov percentsun =59.5 | Dec percentsun =50.1 | year percentsun = |source 1= ''My Forecast''<ref name="My Forecast">{{Cite web |url=http://www.myforecast.com/bin/climate.m?city=66292&metric=true |title=Dahuk, Iraq Climate |publisher=My Forecast |access-date=2014-01-04 }}</ref> |source 2 = ''Weatherbase'' (دابارین-ڕۆژانی دابارین-شێ-خاڵی شەونم-خۆر)<ref name="weatherbase">{{Cite web |url=https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602776&cityname=Dahuk%2C+Dahuk%2C+Iraq&units= |title=Dahuk, Iraq travel weather averages |publisher=CantyMedia |access-date=17 July 2024 }}</ref> }} == جوگرافیا == دھۆک و ناوچەکانی ژێر کارگێڕی دھۆک زیاتر لە ١٬٦٠٠٬٠٠٠ کەسە و لەو ڕێژەیەش ٩٠٪ [[موسڵمان]] و ٥٪ [[ئێزیدی]] و ٥٪ [[مەسیحی]]. دوو چەم بەناو شاری دھۆکدا دەڕژێن، یەکەمیان چەمی دھۆکی ناوە و لە خوارووی شاری دھۆکە و لە گوندی [[خازیاڤا]] ھەڵدەقوڵێت و لەسەر چەمەکەش پێش ئەوەی بگەیت بە دھۆک [[بەنداوی دھۆک]] دروست کراوە. دووەمیان کە بچووکترە و ناوی ھیشکەرووە، ئەمیشیان لە نێزیکی دھۆک لە دەوروبەری گوندی بەرێبوھارێ دەزێت. چواردەوری ھەردوو چەکەمە ڕازاوەتەوە بە باخچە و ڕەز و باغی: ھەنار و قەیسی و ئالوبالوو و سێو و ترێ و ھەرمێ و ھی تریش. === گەڕەکانی دھۆک === {| class="wikitable" |+پێڕستی گەڕەکەکان |نزارکێ |بەرۆشکێ |- |سەرھلدان |سەربەستی |- |مەھاباد |مازی |- |دیاری |ئاشتی |- |ڕەزا |گرێ باسێ |- |شۆڕش |برایەتی |- |گەلی |مەزار |- |ڕۆناھی |کانی محەممەدکێ |- |بازاڕ |شەھیدان |- |شاخکێ |بن تکە |- |ماسیکێ (زرکا) |بۆتان |- |کانی خشمەنا |شێلێ |- |نوھەدرا |سێ گرکا |- |مالتا ژۆر |مالتا ژێر |- |شندۆخا |ئازادی |- |گەڤەرکێ |خەبات |} == دەستە خوشکەکان == * {{ھێمای ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} [[گاینسڤایڵ]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/202255-دهۆک-دەبێتە-دەستەخوشکی-شاری-گاینسڤایڵ-لە-ویلایەتی-فلۆریدا دهۆک دەبێتە دەستەخوشکی شاری گاینسڤایڵ لە ویلایەتی فلۆریدا]</ref> == پێشانگا == <gallery> I love Duhok.jpg|ھێمای خۆشمدەوێی دھۆک لەناو بازاڕی دھۆک Newroz Cinema, Duhok.jpg|سینەما نەورۆز، یەکێک لە سینەما کۆنەکانی دھۆک کە ئێستا لەکار کەوتووە Dream City, Duhok.jpg|دریم ستی، یەکێک لەشوێنە گەشتیاری و خێزانییەکان لە دھۆک Iraqi Kurdistan, Duhok Dam.jpg|[[بەنداوی دھۆک]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[کاتنامەی دھۆک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|جوگرافیا}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Dohuk}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:ئاشوور]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:دھۆک]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] 1h2uoja16hxed4l8mr4umm9bl4dqxv0 1586712 1586711 2026-05-24T17:58:50Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586712 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دھۆک | ناوی_فەرمی = Duhok | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = دھوک - Dihok - ܒܝܬ ܢܘܗܕܪܐ | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = City of Duhok.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری دھۆک | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = '''<span style="color:#090;">دھۆکا داسنیا</span>''' | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=١٢ |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری دھۆک''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە =300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord| 36.86709 |N| 42.98845 |E|region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دھۆک|ناوەندی قەزای دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەن - بەڕێوەبەرایەتی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگاری دھۆک | ناوی_سەرۆک = [[عەلی تەتەر]] <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٥٧٧ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٤٤–٤٦ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٥٦٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٩٧،٠٢٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iauiraq.org/gp/sulaymaniyah/default.asp |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110205092248/http://www.iauiraq.org/gp/sulaymaniyah/default.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | دانیشتووان_لە = ٢٠١٢{{ھن}}(بەپێی Gol COSIT) | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[ئیسلام]] ([[سوننە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]]، [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = +٣ | جیاوازی١_لە_utc = تێبینی نەکراوە | کاتناوچە١_DST = +٣ | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = پۆستاڵ کۆد | کۆدی_پۆستە = ٤٢٠٠١ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦٢ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://duhok.gov.krd// پارێزگای دھۆک] | پەراوێزەکان = }} '''دھۆک''' (بە [[زمانی ئارامی|ئارامی]]: ܢܘܗܕܪܐ، خوێندنەوەی: نۆھەدرا) شارێکی [[باشووری کوردستان]] و ناوەندی [[پارێزگای دھۆک]]ە و لە [[ناوچەی بادینان]] ھەڵکەوتووە و سێیەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[سلێمانی]] و [[ھەولێر]]. خەڵکەکەی بە شێوەزاری [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] (بادینی) قسە دەکەن. دانیشتووانی ئەو پارێزگایە بە گشتی بە ١٬٦٤٨٬٦١١ کەس مەزەندە دەکرێت، و ھەروەھا خەڵکی شارەکە ژمارەی دانیشتووانی ٤٩٧،٠٢٩ ھەزار کەسە بەپێی ئەنجامی دووایین سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٥. == ناوی دھۆک == لە بارەی ناوی دھۆک بۆچوونی جیاواز ھەیە، بەڵام ئەوەی کە لە ھەموویان بەناوبانگترە ئەوەیە کە (دھۆک) بە مانای (دوو چیا، یان دوو ھێلکە) دێت. ناوی ئاشوری شارەکە نوھەدرایە. == چاند == [[چاند]]ی شاری دھۆک ڕەنگدانەوەی پێکھاتە نەتەوەیی و ئایینییە جۆراوجۆرەکانی شارەکەیە، لە پاڵ کۆمەڵگە گرنگەکانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] و [[ئێزیدییەکان|ئێزیدی]].<ref>{{Cite web |title=The American University of Kurdistan |url=https://auk.edu.krd/about/life-in-duhok |access-date=2026-04-22 |website=auk.edu.krd |language=en-US}}</ref> === ڤیستیڤاڵ و ئاھەنگگێڕانەکان === ==== نەورۆز (سەری ساڵی کوردی) ==== [[نەورۆز]] ساڵانە لە ٢١ی ئازاردا پیرۆز دەکرێت و نیشانەی یەکەم ڕۆژی بەھارە. ڤیستیڤاڵی نەورۆز خاوەن گرنگییەکی کولتووری قووڵە بۆ [[کوردەکان|کورد]]، کە ھێمای ئازادی و بەرگرییە.<ref>{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2025-03-20 |title=President Masoud Barzani, PM Barzani to attend Newroz celebration in Akre |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/830803/slug |access-date=2026-04-22 |website=President Masoud Barzani, PM Barzani to attend Newroz celebration in Akre |language=en|publisher=[[Kurdistan24]]}}</ref> لە دھۆک، نەورۆز بە کۆبوونەوە جەماوەرییە گەورەکان، [[مۆسیقای کوردی]] نەریتی (بەتایبەت گۆرانییەکانی [[حەسەن زیرەک]])، سەما فۆلکلۆرییەکانی وەک [[ھەڵپەڕکێ]]، و گەشت و سەیرانی خێزانی پیرۆز دەکرێت. دانیشتووان [[جلوبەرگی کوردی]] دەپۆشن و ژەمە جەژنەکان بۆ دابەشکردن لەگەڵ خێزان و دراوسێیەکانیان ئامادە دەکەن.<ref name=":2">{{Cite web |title=Spring gatherings: Duhok celebrates Nowruz |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Spring-gatherings-Duhok-celebrates-Nowruz |access-date=2026-04-22 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ئاھەنگی نەورۆز بەستراوەتەوە بە مێژووی دھۆکەوە. لە کاتی [[ڕاپەڕینی ١٩٩١|ڕاپەڕینە کوردییەکانی ١٩٩١]]، خەڵکی دھۆک لەگەڵ [[پێشمەرگە]] شارەکەیان ڕزگار کرد و لە ١٤ی ئازاری ١٩٩١ بەسەر [[ڕژێمی بەعس]] سەرکەوتن. ئەم سەرکەوتنە ڕێگەی خۆش کرد بۆ داگیرساندنی مەشخەڵی نەورۆز حەوت ڕۆژ دواتر، لە ٢١ی ئازاری ١٩٩١.<ref>{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2026-03-14 |title=Duhok Commemorates 35th Anniversary of 1991 Uprising Against Ba'ath Rule |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/900382/slug |access-date=2026-04-22 |website=Duhok Commemorates 35th Anniversary of 1991 Uprising Against Ba'ath Rule |language=en}}</ref> لە ٢٠٢٥، ھەزاران کەس لە دانیشتووان نەورۆزیان پیرۆز کرد دوای ئەوەی بەھۆی ھاوکاتبوونی لەگەڵ [[ڕەمەزان]] و [[جەژنی ڕەمەزان]] دواخرابوو. خێزانەکان خێوەتیان لە دۆڵ و چیاکانی سەرانسەری شارەکەدا ھەڵدا، و بەشدارییان لە سەما، مۆسیقا و ژەمە نەریتییەکاندا کرد. قەرەباڵغییەکی زۆر لە دھۆک و پارێزگاکەدا تۆمار کرا لەکاتێکدا خەڵکی ناوچەکە پێشوازییان لە کەشوھەوای بەھار دەکرد.<ref name=":2" /> ==== ئەکیتۆ (سەری ساڵی ئاشووری) ==== دھۆک میوانداریی ئاھەنگە سەرەکییەکانی ڤیستیڤاڵی [[ئەکیتۆ]] دەکات، کە نیشانەی [[سەری ساڵی ئاشووری]]یە. ڤیستیڤاڵەکە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ [[ھەزارەی پێنجەمی پێش زایین]]، ساڵانە لە ١ی نیسان پیرۆز دەکرێت. ڕێپێوانی جەژنەکە لە بەردەم کڵێسای مریەمی پاکیزە لە دھۆک دەست پێ دەکات و بەشداربووان بەرەو شوێنی ئاھەنگەکە بەڕێ دەکەون. لە کاتی ڕێپێوانەکەدا، ئامادەبووان ئاڵا و پۆستەر بەرز دەکەنەوە، سەما فۆلکلۆرییەکان ئەنجام دەدەن و کەلەپوور و دابونەریتی ئاشووری نمایش دەکەن.<ref name=":3">{{Cite web |last=Hanna |first=Fadi |date=2025-04-10 |title=A Vibrant and Defiant Start to the Assyrian New Year in Iraq |url=https://hcef.org/790836386-a-vibrant-and-defiant-start-to-the-assyrian-new-year-in-iraq/ |access-date=2026-04-22 |website=Holy Land Christian Ecumenical Foundation |language=en-US}}</ref> لە ٢٠٢٥، ھەزاران [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] لە عێراق و سەرانسەری [[ڕەوەندی ئاشووری|ڕەوەند]] بەشدارییان لە ئاھەنگەکانی دھۆکدا کرد. نینۆس ئۆدیشۆ، ئەندامی لێژنەی ڕێکخەر، ڕای گەیاند کە ئامانجی چالاکییەکە ناردنی پەیامێکی ڕوون بووە بۆ ئەو ئاشوورییانەی کە لە نیشتمانی خۆیاندا بە ڕەگ و ڕیشەوە ماونەتەوە.<ref name=":3" /> ==== ڤیستیڤاڵی پارێزگای دھۆک ==== لە ئایاری ٢٠٢٥، دھۆک میوانداریی ١١یەمین خولی ڤیستیڤاڵی ساڵانەی پارێزگاکەی کرد، کە ھەزاران کەسی لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]]ەوە ڕاکێشا. ڤیستیڤاڵەکە شارەکەی گۆڕی بۆ نمایشگەیەکی کەلەپوور، چاند و شانازی. تیپە فۆلکلۆرییە ناوخۆیییەکان سەمای دەبکەی نەریتییان ئەنجام دا، لەکاتێکدا گۆرانیبێژان ئەو ئاوازانەیان دەگوتەوە کە لە میراتە فرەنەتەوەیییەکەی ناوچەکەوە سەرچاوەی گرتووە.<ref name=":4">{{Cite web |title=More than a party: Duhok festival reaffirms province's evolving identity |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/More-than-a-party-Duhok-festival-reaffirms-province-s-evolving-identity |access-date=2026-04-22 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ڤیستیڤاڵەکە ھەروەھا ڕێزی لە فۆلکلۆری دەوڵەمەندی ناوچەکە گرت، بە بەشداریی دەیان گرووپ کە دیمەنەکانی ژیانی ڕۆژانە، زەماوەند و ڕێوڕەسمەکانی کۆمەڵگە جیاوازەکانی دھۆکیان پێشکەش کرد. [[فەرمانگە حکوومییەکان]]، [[ڕێکخراوە ناحکوومییەکان]]، و کۆمپانیا تایبەتەکان لە گۆڕەپانی نەورۆزدا پەڤیلیۆنیان بۆ نمایشکردنی پڕۆژە و دەستپێشخەرییە ناوخۆیییەکان دانا.<ref name=":4" /> ==== ڤیستیڤاڵی خۆراکی کوردی ==== لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥، دھۆک میوانداریی ڤیستیڤاڵێکی کرد بۆ نمایشکردنی [[چێشتی کوردی]] نەریتی، کە ھاوکات بوو لەگەڵ [[ڕۆژی جیھانیی خۆراک]]. بەشداربووان لە سەرانسەری پارێزگای دھۆک کۆمەڵێکی بەرفراوان لە بەرھەمە خۆراکییە کوردییەکان و دەستکردەکانیان نمایش کرد کە ڕەنگدانەوەی ناسنامەی کولتووریی ناوچەکەیە.<ref name=":5">{{Cite web |title=Duhok hosts Kurdish food festival |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Duhok-hosts-Kurdish-food-festival |access-date=2026-04-22 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> خەلیل مەحموود، [[قایمقام]]ی [[قەزای سێمێل]]، ڕای گەیاند کە «ئامانجی ڤیستیڤاڵەکە ناساندنی نەوەی نوێ بووە بە چێشتی کوردی نەریتی و پاراستنی کولتووری ناوچەکە.» بەشداربووان خواردنە نەریتییەکانی وەک [[دۆڵمە]]، [[کوبەی ترش]]، [[کوبەی ماست]]، و [[برنج]] و [[نۆک]]یان ئامادە کرد.<ref name=":5" /> === مۆسیقا === دھۆک خاوەن میراتێکی دەوڵەمەندی مۆسیقایە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی حەفتاکان. تیپی دھۆک بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین تیپەکان لە عێراقدا. گۆرانیی «نێرگز-نێرگز» لە سەرانسەری عێراقدا باو بوو.<ref name=":6">{{Cite web |title=What happened to "Nergiz-Nergiz" that charmed Iraqis' hearts |url=https://shafaq.com/en/Report/What-happened-to-Nergiz-Nergiz-that-charmed-Iraqis-hearts |access-date=2026-04-23 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> تیپەکە تا ساڵی ٢٠١٤ بەردەوام بوو، کاتێک بەھۆی [[شەڕ لە عێراق (٢٠١٣–٢٠١٧)|شەڕ دژی داعش]]، [[حکوومەتی عێراق]] ناچار بوو بودجەی کوردستان ببڕێت، بۆیە تیپەکە ناچار بوو کارەکانی ڕابگرێت.<ref name=":6" /> مۆسیقییە دیارەکانی دھۆک بریتین لە مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری کورد [[دڵشاد سەعید]]، ھەروەھا دەستوور (محەممەد سەڵاح)، گۆرانیبێژێکی کورد کە بە کارەکانی لە مۆسیقای [[ڕاپ]] و [[پۆپ]]دا ناسراوە و زیاتر لە ١٠٠ تراکی بەرھەم ھێناوە.<ref name=":7">{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2022-01-21 |title=The music store that witnessed the evolution of Kurdish music |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/386981/slug |access-date=2026-04-23 |website=The music store that witnessed the evolution of Kurdish music |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dastor |url=https://genius.com/artists/Dastor |access-date=2026-04-23 |website=Genius |language=en}}</ref> مۆسیقا لە دھۆک بە چەندین قۆناغدا تێپەڕیوە. ماوەی ساڵی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٣ بە سەردەمی زێڕینی مۆسیقا بۆ دھۆک دادەنرێت. سەرھەڵدانی [[داعش]] و کێشە دارایییەکان لە [[ھەرێمی کوردستان]] کاریگەری نەرێنییان لەسەر پیشەسازیی مۆسیقا ھەبوو.<ref name=":7" /> === ھونەر و پێشانگاکان === پێشانگای دھۆک لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی [[چاند]] لە دھۆک کرایەوە. پێشانگاکە کە لە ناوەندی شارەکەدا ھەڵکەوتووە، لە کاتی کرانەوەیەوە چەندین پێشانگەی گشتی و تایبەتی نمایش کردووە. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٩، پێشانگاکە میوانداریی ١٤یەمین پێشانگەی ساڵانەی خۆی کرد، کە تێیدا زیاتر لە سەد پارچە ھونەری نوێ کە لەلایەن ھونەرمەندانی سەرانسەری ناوچەکە دروست کرابوون نمایش کران. ھونەرمەندان لە شارە کوردییەکانی وەک دھۆک، [[ھەولێر]]، [[سلێمانی]]، [[ھەڵەبجە]]، و [[کەرکووک]] بەشدارییان لە پێشانگەکەدا کرد. === مۆزەخانەکان === دھۆک چەندین مۆزەخانەی تێدایە کە کەلەپووری کولتووریی ناوچەکە دەپارێزن. یەکێک لەم مۆزەخانانە مۆزەخانەی کولتووریی دھۆکە، کە لە ناو تەلاری بەڕێوەبەرایەتیی کولتوور و ھونەری دھۆکدا ھەڵکەوتووە. مۆزەخانەکە لە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ڕەفعەت ڕەجەبەوە دامەزراوە، کە لە پشت سەرکەوتنی بوو تا کۆچی دوایی لە ٢٠١٩. مۆزەخانەکە چەندین پارچە شوێنەوار لەخۆ دەگرێت کە نوێنەرایەتی کولتووری پێکەوەژیان لە ناوچەکەدا دەکەن. [[کوردەکان|کورد]]، ئاشووری، مەسیحی، ئێزیدی، و عەرەب ھەموویان خاوەن مێژوویەکی کولتووری بێوێنەن کە لەم پارچە شوێنەوارانەدا نوێنەرایەتی دەکرێن.<ref name=":8">{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2022-05-19 |title=Duhok showcases its cultural wealth on World Museum Day |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388403/slug |access-date=2026-04-23 |website=Duhok showcases its cultural wealth on World Museum Day |language=en}}</ref> نمایشکراوەکانی ناو مۆزەخانەکە بە شێوەیەکی سەرەکی باس لە ژیانی کۆنی کشتوکاڵی دەکەن کە لەو کاتەدا لە ناوچەکەدا ھەبووە. گیای جۆراوجۆر ھەبوون کە بۆ دەرمان و خۆراک بەکار دەھێنران، جلوبەرگی نەریتی، گۆزەگەری، دارتاشی، و کەلوپەلی ناوماڵ کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەکار دەھاتن. زۆرێک لە کۆکەرەوەکانی پارچە کۆنەکان بە بەخشینی کەلوپەلە پارێزراوەکانیان یارمەتی مۆزەخانەکەیان داوە. ھەندێک لە کەلوپەلەکان تەمەنیان لە ٥٠٠ ساڵ زیاترە.<ref name=":8" /> لە [[خانکێ]]، شارۆچکەیەک لە باشووری دھۆک، دانیشتوویەکی ناوخۆیی بە ناوی ئیڤان حاجی بە تەنھا مۆزەخانەیەکی دامەزراند، کە زیاتر لە شەش ساڵی بەسەر برد بۆ کۆکردنەوەی ھەزاران پارچەی بەنرخ کە چیرۆکی کەلەپووری کۆمەڵگەکەی دەگێڕنەوە. مۆزەخانەکە قوماشی کوردی، کامێرای کۆن، تەلەفۆنی کۆن، ئامێری چاپکردن، ئامێرە مۆسیقییە نەریتییەکان، جانتای چنین و ئامێرە کۆنەکانی [[کشتوکاڵ]] لەخۆ دەگرێت.<ref>{{Cite web |last=Kurdistan24 |date=2025-10-05 |title=In Khanke, One Man's Dream Preserves a Community's Past |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/867577/slug |access-date=2026-04-23 |website=In Khanke, One Man’s Dream Preserves a Community’s Past |language=en}}</ref> == شوێنەوارناسی == حەوت کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای دھۆک، [[ئەشکەوتی ھەلامەتا]] [[شوێنەوار|شوێنەوارێکی شوێنەوارناسییە]] کە [[نەخشەبەرجەستەکان|نەخشەبەرجەستە ئاشوورییەکانی]] تێدایە و بە نەخشەبەرجەستەکانی ماڵتای ناسراون، و بەستراونەتەوە بە سیستمی جۆگەی باکوور کە لەلایەن پاشای ئاشووری [[سەنحاریب]] (فەرمانڕەوایەتی: ٧٠٤–٦٨١ پ.ز) دروست کراوە بۆ گواستنەوەی ئاو بۆ پایتەختەکەی، شاری [[نەینەوا]].<ref>{{Cite web|title=Maltai Rock Reliefs {{!}} Mapping Mesopotamian Monuments|url=https://mcid.mcah.columbia.edu/art-atlas/mapping-mesopotamian-monuments/monuments/maltai-sample|access-date=2021-03-21|website=mcid.mcah.columbia.edu}}</ref> لە ٢٠٢٠، توێژەران لە گردەکانی بالیۆز، دە کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای شاری دھۆک، تابلۆیەکی کۆنیان دۆزییەوە کە [[زمانی یۆنانی|نووسینی یۆنانی]] لەسەرە و مێژووەکەی بۆ ١٦٥ پ.ز دەگەڕێتەوە. نووسینەکان ئاماژە بە [[دیمیتریۆسی یەکەم|دیمیتریۆس]] دەکەن، کە فەرمانڕەوای ناوچەکە بووە لەو سەردەمەدا.<ref>{{Cite web|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/383310/Researchers-in-Kurdistan%27s-Duhok-find-artifact-over-2,000-years-old#:~:text=%22After%20careful%20study%2C%20we%20found,East%20and%20spread%20Greek%20influence|title=Researchers in Kurdistan's Duhok find artifact over 2,000 years old}}</ref> == ئاووھەوا == بەگوێرەی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|سیستمی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن-گایگەر]]، دھۆک وەک زۆربەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیای سەروو]]، خاوەن [[ئاووھەوای دەریای ناوەڕاست]]ی ھاوینە گەرمە (''Csa'') کە تێیدا ھاوینان زۆر گەرم و بێ بارانە و زستانانی فێنک بۆ سارد و تەڕە.<ref name=":11">{{Cite web |last=Hakgudener |first=Serhan Hakgudener, Siniša Prvanov, Dr Serhan Hakgudener, Serhan |title=Figure 2 - from Renewable Energy Potential of Duhok: A |url=https://www.academia.edu/figures/41228503/figure-2-average-monthly-temperatures-and-weather-in-duhok |access-date=2026-04-29 |website=Academia.edu}}</ref> [[دابارین]] لە مانگە ساردەکاندا دەبێت، و لە کۆتاییی [[زستان]] و سەرەتای [[بەھار]]دا زۆرترینە.<ref>{{Cite web |title=Climate Dohuk: Temperature, climate graph, Climate table for Dohuk |url=https://en.climate-data.org/asia/iraq/dohuk-2036/ |access-date=29 April 2026}}</ref> شارەکە ساڵانە نزیکەی دوو بۆ سێ ڕۆژی بەفراوی بەخۆوە دەبینێت، کە لە ناوچە بەرزەکاندا بەفرێکی زۆرتر دەبارێت. ھاوینان بە تەواوی بێ بارانن و باران لە کۆتاییی پاییزدا دەست پێ دەکاتەوە.<ref name=":11" /> {{Weather box|width=auto |metric first=yes |single line=yes |location=دھۆک، [[ھەرێمی کوردستان]] |Jan record high C=20 |Feb record high C=27 |Mar record high C=30 |Apr record high C=34 |May record high C=38 |Jun record high C=41 |Jul record high C=45 |Aug record high C=46 |Sep record high C=44 |Oct record high C=39 |Nov record high C=31 |Dec record high C=24 |Jan high C=11 |Feb high C=14 |Mar high C=19 |Apr high C=24 |May high C=32 |Jun high C=38 |Jul high C=42 |Aug high C=41 |Sep high C=37 |Oct high C=29 |Nov high C=20 |Dec high C=13 |Jan mean C=7 |Feb mean C=10 |Mar mean C=14 |Apr mean C=18 |May mean C=25 |Jun mean C=31 |Jul mean C=34 |Aug mean C=34 |Sep mean C=29 |Oct mean C=22 |Nov mean C=14 |Dec mean C=9 |Jan low C=3 |Feb low C=5 |Mar low C=9 |Apr low C=13 |May low C=18 |Jun low C=23 |Jul low C=27 |Aug low C=26 |Sep low C=21 |Oct low C=15 |Nov low C=8 |Dec low C=6 |Jan record low C=-4 |Feb record low C=-6 |Mar record low C=-1 |Apr record low C=3 |May record low C=6 |Jun record low C=10 |Jul record low C=13 |Aug record low C=17 |Sep record low C=11 |Oct record low C=4 |Nov record low C=-2 |Dec record low C=-2 |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =92.2 | Feb precipitation mm =99.3 | Mar precipitation mm =105 | Apr precipitation mm =96.4 | May precipitation mm =44.3 | Jun precipitation mm =4.9 | Jul precipitation mm =0.1 | Aug precipitation mm =0.1 | Sep precipitation mm =2.1 | Oct precipitation mm =36 | Nov precipitation mm =68.9 | Dec precipitation mm =95.8 | year precipitation mm = | Jan precipitation days =13.1 | Feb precipitation days =11.5 | Mar precipitation days =12.2 | Apr precipitation days =12 | May precipitation days =7.6 | Jun precipitation days =2.5 | Jul precipitation days =3.3 | Aug precipitation days =3.6 | Sep precipitation days =3.1 | Oct precipitation days =6.1 | Nov precipitation days =8 | Dec precipitation days =10.2 | year precipitation days = |rain colour=green |Jan snow days=1 |Feb snow days=0 |Mar snow days=0 |Apr snow days=0 |May snow days=0 |Jun snow days=0 |Jul snow days=0 |Aug snow days=0 |Sep snow days=0 |Oct snow days=0 |Nov snow days=0 |Dec snow days=0 |Jan humidity=72.4 |Feb humidity=69.4 |Mar humidity=64.5 |Apr humidity=60.2 |May humidity=46 |Jun humidity=30.5 |Jul humidity=25.8 |Aug humidity=26.7 |Sep humidity=30.6 |Oct humidity=46.8 |Nov humidity=62.9 |Dec humidity=72.9 | Jan dew point C =-0.1 | Feb dew point C =1.0 | Mar dew point C =3.8 | Apr dew point C =7.5 | May dew point C =9.2 | Jun dew point C =8.2 | Jul dew point C =9.2 | Aug dew point C =9.1 | Sep dew point C =7.6 | Oct dew point C =7.6 | Nov dew point C =5.2 | Dec dew point C =2.0 | Jan percentsun =50.1 | Feb percentsun =53.2 | Mar percentsun =56.4 | Apr percentsun =57.8 | May percentsun =70.2 | Jun percentsun =89.8 | Jul percentsun =95.2 | Aug percentsun =94.4 | Sep percentsun =90.5 | Oct percentsun =71.8 | Nov percentsun =59.5 | Dec percentsun =50.1 | year percentsun = |source 1= ''My Forecast''<ref name="My Forecast">{{Cite web |url=http://www.myforecast.com/bin/climate.m?city=66292&metric=true |title=Dahuk, Iraq Climate |publisher=My Forecast |access-date=2014-01-04 }}</ref> |source 2 = ''Weatherbase'' (دابارین-ڕۆژانی دابارین-شێ-خاڵی شەونم-خۆر)<ref name="weatherbase">{{Cite web |url=https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602776&cityname=Dahuk%2C+Dahuk%2C+Iraq&units= |title=Dahuk, Iraq travel weather averages |publisher=CantyMedia |access-date=17 July 2024 }}</ref> }} == جوگرافیا == دھۆک و ناوچەکانی ژێر کارگێڕی دھۆک زیاتر لە ١٬٦٠٠٬٠٠٠ کەسە و لەو ڕێژەیەش ٩٠٪ [[موسڵمان]] و ٥٪ [[ئێزیدی]] و ٥٪ [[مەسیحی]]. دوو چەم بەناو شاری دھۆکدا دەڕژێن، یەکەمیان چەمی دھۆکی ناوە و لە خوارووی شاری دھۆکە و لە گوندی [[خازیاڤا]] ھەڵدەقوڵێت و لەسەر چەمەکەش پێش ئەوەی بگەیت بە دھۆک [[بەنداوی دھۆک]] دروست کراوە. دووەمیان کە بچووکترە و ناوی ھیشکەرووە، ئەمیشیان لە نێزیکی دھۆک لە دەوروبەری گوندی بەرێبوھارێ دەزێت. چواردەوری ھەردوو چەکەمە ڕازاوەتەوە بە باخچە و ڕەز و باغی: ھەنار و قەیسی و ئالوبالوو و سێو و ترێ و ھەرمێ و ھی تریش. === گەڕەکانی دھۆک === {| class="wikitable" |+پێڕستی گەڕەکەکان |نزارکێ |بەرۆشکێ |- |سەرھلدان |سەربەستی |- |مەھاباد |مازی |- |دیاری |ئاشتی |- |ڕەزا |گرێ باسێ |- |شۆڕش |برایەتی |- |گەلی |مەزار |- |ڕۆناھی |کانی محەممەدکێ |- |بازاڕ |شەھیدان |- |شاخکێ |بن تکە |- |ماسیکێ (زرکا) |بۆتان |- |کانی خشمەنا |شێلێ |- |نوھەدرا |سێ گرکا |- |مالتا ژۆر |مالتا ژێر |- |شندۆخا |ئازادی |- |گەڤەرکێ |خەبات |} == دەستە خوشکەکان == * {{ھێمای ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} [[گاینسڤایڵ]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]]<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/202255-دهۆک-دەبێتە-دەستەخوشکی-شاری-گاینسڤایڵ-لە-ویلایەتی-فلۆریدا دهۆک دەبێتە دەستەخوشکی شاری گاینسڤایڵ لە ویلایەتی فلۆریدا]</ref> == پێشانگا == <gallery> I love Duhok.jpg|ھێمای خۆشمدەوێی دھۆک لەناو بازاڕی دھۆک Newroz Cinema, Duhok.jpg|سینەما نەورۆز، یەکێک لە سینەما کۆنەکانی دھۆک کە ئێستا لەکار کەوتووە Dream City, Duhok.jpg|دریم ستی، یەکێک لەشوێنە گەشتیاری و خێزانییەکان لە دھۆک Iraqi Kurdistan, Duhok Dam.jpg|[[بەنداوی دھۆک]] </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[کاتنامەی دھۆک]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|جوگرافیا}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Dohuk}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:ئاشوور]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:دھۆک]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] blgm3o19ipucmejroafbvvj6iou1iqq 0 1794 1586702 1555707 2026-05-24T17:31:13Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوە */ 1586702 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مووسڵ | ناوی_فەرمی = ܡܘܨܠ - Māwṣil - الموصل - Mosul | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = | photo2a = St. Thomas Church-Mosul.jpg | photo2b = اثار الحضر.jpg | photo3a = Mosul river.jpg | photo3b = Mosul - The river's gate.jpg | photo4a = Views around the Mosul Museum in the old city of Mosul in 2019 during the summer, following war with the Islamic State 01.jpg | photo4b = | spacing = 2 |size = 300 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند دیمەنێکی شاری مووسڵ | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری مووسڵ''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = مووسڵ | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]] دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.36768 |N| 43.15667 |E|region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای مووسڵ|مووسڵ]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = نوفڵ حەمادی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ١٨٠ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٣ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٫٦٨٣٫٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ =٩٤١١ | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = مووسڵاوی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی باکووری|کورمانجی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]]، [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [/https://ninava.gov.iq] | پەراوێزەکان = }} '''مووسڵ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''الموصل''، [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ''ܡܘܨܠ'') شارێکی گەورەی باکووری [[عێراق]] و نزیک [[ھەرێمی کوردستان]]ە، وە ناوەندی [[پارێزگای نەینەوا]]یە. ئەم شارە لە دوای [[بەغدا]]ی پایتەخت بە دووەم گەورەترین شاری [[عێراق]] دادەنرێت لە رووی دانیشتوان و ڕووبەرەوە، کە ژمارەی دانیشتووانەکەی زیاتر لە ٣.٧ ملیۆن کەسە. مووسڵ نزیکەی ٤٠٠ کم (٢٥٠ میل) دوورە لە باکووری بەغدا لەسەر ڕووباری دیجلە ھەڵکەوتووە. ناوچەی گەورەی مووسڵ لە شارە کۆنەکەی لای ڕۆژئاواوە گەشەی کردووە و ڕووبەرێکی بەرچاو لە ھەردوو "کەناری چەپ" (لای ڕۆژھەڵات) و "کەناری ڕاست" (لای ڕۆژئاوا) دەگرێتەوە، وەک خەڵکی ناوچەکە پێی دەڵێن دوو کەناری ڕووبارەکە، مووسڵ کەلاوەکانی شاری نەینەوای دێرینی ئاشووری لە لای ڕۆژھەڵاتەوە گەمارۆ داوە. موسڵ نزیکەی ٤٠٠ کم لە بەغداوە دوورە.<ref> https://weather.gladstonefamily.net/site/ORBM </ref> مووسڵ و دەوروبەری دانیشتووانێکی ھەمەچەشنی نەتەوەیی و ئایینیان ھەیە؛ زۆرینەیەکی زۆری دانیشتووانەکەی [[عەرەب]]ن، لەگەڵ [[ئاشوورییەکان]]، [[تورکمان]]ەکان، و [[کورد]]ەکان، و کەمینە نەتەوەییە بچووکەکانی دیکە کە باقی دانیشتوانی شارەکە پێکدەھێنن. [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] گەورەترین ئایینە، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاو [[مەسیحی]] ھەیە، ھەروەھا لایەنگرانی مەزھەبەکانی دیکەی ئیسلام و ئایینە جۆراوجۆرەکانی دیکەی کەمینەکان.<ref> https://www.macrotrends.net/cities/21536/mosul/population#:~:text=The%20metro%20area%20population%20of,a%203.32%25%20increase%20from%202017. </ref> مووسڵ بە یەکێک لە شارە گەورەکانی جیھانی عەرەبی دادەنرێت لە ڕووی مێژوویی و کولتوورییەوە گرنگە. بەھۆی شوێنی ستراتیژی مووسڵەوە بە شێوەیەکی نەریتی وەک ناوەندێکی بازرگانی و گەشتە نێودەوڵەتییەکان خزمەت دەکات. زاراوەی عەرەبی باکووری میزۆپۆتامیا، بەگشتی بە موسڵاوی ناسراوە، بە ناوی شاری موسڵەوە ناونراوە و لە ناوچەکەدا بە شێوەیەکی بەرفراوان قسەی پێدەکرێت. دەوڵەتی مۆدێرنی [[عێراق]] لە سەرەتای بیستەکانی سەدەی بیستەمدا دروست نەدەبوو، ئەگەر مووسڵ نەچووبایە پاڵ ئەو دەوڵەتە، کە لە دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەمەوە]] بووەتە بابەتی گرژییەکی توندی نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]. وە لە نێوان دەسەڵاتدارانی ئینتیدابی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] و [[تورکیا]] کە تا ساڵی ١٩٢٦ دەستبەرداری مووسڵ نەبوو، دوای واژۆکردنی پەیمانی ئەنقەرە.<ref> https://syriaca.org/place/139 </ref> لە ڕووی مێژووییەوە بەرھەمە گرنگەکانی ناوچەکە بریتین لە مەڕمەڕی مووسڵ و [[نەوت]]. [[زانکۆی مووسڵ]] و کۆلێژی پزیشکی بەناوبانگە، کە یەکێکە لە گەورەترین ناوەندەکانی پەروەردە و توێژینەوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]. مووسڵ لەگەڵ [[دەشتی نەینەوا]] کە لە نزیکەوەیە، یەکێکە لە ناوەندە مێژووییەکانی گەلی ئاشوور.<ref> https://www.nytimes.com/2017/12/10/world/middleeast/iraq-isis-mosul.html </ref> == ناو == * ناوی شارەکە بۆ یەکەمجار لەلایەن [[زەینەفۆن]]ەوە لە لۆگەکانی گەشتەکانیدا لە ئاشوری ھەخامەنی لە ساڵی ٤٠١ پێش زایین ئاماژەی پێکراوە، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنی فارسدا. لەوێدا، سەرنج دەداتە شارۆچکەیەکی بچووکی ئاشوری "Mépsila" ([[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی کۆن]]: Μέψιλα) لەسەر [[دیجلە]] لە دەوروبەری ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ موسڵ لێیە. لەوانەیە سەلامەتتر بێت کە مێپسیلای زینۆفۆن لەگەڵ شوێنی [[ئەسکی مووسڵ]] بناسرێتەوە، یان "موسڵی کۆن"، نزیکەی ٣٠ کم (١٩ میل) لە باکووری موسڵی مۆدێرن، کە شەش سەدە دوای راپۆرتەکەی زینۆفۆنە، ناوەندی ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە بود-ئەردەشیر دروستکرا. لە ھەر حاڵەتێکدا بێ گومان "مێپسیلا" ڕەگ و ڕیشەی ناوی مۆدێرنە. * بەم شێوە و ڕێنووسی ئێستای عەرەبی، زاراوەی مووسڵ، یان باشتر بڵێین "مەوسیل"، بە واتای "خاڵی بەستنەوە" دێت- یان، بە شێوەیەکی تر، "شاری یەکگرتن"، لە [[زمانی عەرەبی]]دا. لە لای رۆژھەڵاتی مووسڵ کەلاوەکانی شاری دێرینی نەینەوا ھەیە و تا ئێستاش [[ئاشوورییەکان]] بە تەواوی شارەکە دەڵێن نەینەوا. ھەروەھا مووسڵ نازناوی ئەلفەیحە ("بەھەشت")ی لێنراوە، الخضراء ("سەوز")، و الحەدبا ("ھەمپێکراو"). ھەندێک جار پێی دەوترێت "مرواری باکوور" و "شاری ملیۆنێک سەرباز".<ref> https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/04/11/mosul-beckons </ref> * بە بڕوای ئەلبەڵدانی، یەعقووتی حەمەوی، موسڵ: شارە بەناوبانگ و مەزنەکە یەکێکە لە بنکەکانی وڵاتانی [[ئیسلام]]، کە بە بەراورد لە قەبارە و گەورەییدا، لە زۆریدا لە دروستکردن و فراوانی ڕووبەردا و وە کلیلی [[خۆراسان]]، و لێیەوە ئاماژە بە [[ئازەربایجان]] دەکات و ناوی مووسڵ بووە چونکە بەیەک گەیاندنی نێوان [[جزیر]] و [[عێراق]]. وە دەگوترا بەیەک گەیاندنی نێوان [[دیجلە]] و [[فورات]]، وە دەگوترا بەیەک گەیاندنی نێوان وڵاتی [[شنگال]] و حەدیسە. دەگوترا ئەو پاشایەی دروستی کردووە ناوی مووسڵ بووە. شارێکی دێرینە لە لێواری [[دیجلە]] و بەرامبەری لە لای ڕۆژھەڵاتەوە، نەینەوا. وە لە ناوەڕاستی شاری موسڵ گۆڕی جەرجیس پێغەمبەرە و خەڵکی سیر دەڵێن: یەکەم کەس کە موسڵی ناساند، ڕەوەند بن یوسف ئەلزەھداق بوو. وشەی موصل لە وشەی (اصل)ەوەیە و لە ڕستەی شوێنی بەستنەوەی کردارەوە سەرچاوەی گرتووە. وە وشەی (موسڵ) بە واتای شوێنێک دێت کە تێیدا ھەموو شتێک بە بازرگانی و فرۆشتنەوە دەبەسترێتەوە.<ref> https://al-maktaba.org/book/23735/2256 </ref> * واتای وردی ناوی نەینەوا نازانرێت، کە ناوی ئەو شارەیە لەسەردەمی ئەکەدییەکان، بەڵام ئەگەری زۆرە پەیوەندی بە خوداوەندی عەشتارەوە ھەبێت، کە خوداوەندی بەپیتی بوو لە میزۆپۆتامیا و ناوە دێرینەکەی نینا بووە. گریمانەیەکی دیکە ئەوەیە کە ناوی شارەکە بۆ زمانی ئارامی دەگەڕێتەوە، کە وشەی نۆنا (נונא) بە واتای [[ماسی]] دێت. ھەموو شارەکە تا ئێستاش ھەندێک جار بە نەینەوا (ܢܝܢܘܐ) یان ئاتور (ܐܬܘܪ) بۆ سریانیەکان ناسراوە. بۆ یەکەم جار باسکردنی ناوە مۆدێرنەکە دەگەڕێتەوە بۆ زینۆفۆن، مێژوونووسی یۆنانی، لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین، کە باسی بوونی شارۆچکەیەکی بچووکی کردووە لە ژێر ناوی مپسیلا (بە [[یۆنان]]ی: Μέπσιλα)، بەڵام ئەوەی ئەم ناوە سەر بە ھەمان شارە مۆدێرنەیە، جێگەی گومانە چونکە لە کەناری رۆژھەڵاتی رووباری [[دیجلە]]دا ھەبووە. لە لایەکی دیکەوە ئەگەری ئەوە ھەیە کە وشەکە لە بنەچەی عەرەبی بێت، بە واتای “ئەوەی دوو شت بەیەکەوە دەبەستێتەوە”، چونکە لە نێوان [[جزیر]] و [[عێراق]] دا بەستراوەتەوە.<ref> https://al-maktaba.org/book/23735/2256 </ref> * ھەروەھا شارەکە چەندین نازناوی ھەیە کە بەو نازناوە ناسراوە؛ وەک ئوم الربیعین بەھۆی کەشوھەوای سووک تێیدا لە [[بەھار]] و [[پاییز|پایزدا]]، وە کۆتر بەھۆی بەرزی [[دیجلە]] کاتێک بەناودا تێدەپەڕێت، یان لەبەر منارەی '''ئەلجامیع نوری'''.<ref> https://www.jewishencyclopedia.com/articles/11549-nineveh </ref> == دانیشتوانناسی == بە وتەی سەڵاحەدین خودە بەخش، جوگرافیناسە عەرەبەکە ئیبن حەوقال لە ساڵی ٣٥٨ (٩٦٩ی زایینی) لە موسڵ بووە. ناوی لێنا "شارۆچکەیەکی جوان کە بازاڕی نایابی ھەیە، دەورە دراوە بە قەزای بەپیت کە زۆرترین ئاھەنگیان بۆ دەگێڕدرا ئەو دەوری نەینەوا بوو کە پێغەمبەر یونس تێیدا نێژرا. لە سەدەی چوارەم [دەھەم]دا دانیشتووان بە شێوەیەکی سەرەکی لە [[کورد]] پێکھاتبوون، و قەزا بێشومارەکانی دەوروبەری موسڵ، داگیرکردنی ھەموو دییر ڕەبیعەت، بە وردی لەلایەن ئیبن ھاوکالەوە ژماردراوە."<ref> https://books.google.iq/books?id=ot1RzQEACAAJ&redir_esc=y </ref> لە ساڵی ١٨١٣دا، جەیمس پلەی فەیر، نووسەری کتێبی سیستمێک لە جوگرافیا: کۆن و مۆدێرن نووسیویەتی، "موسڵ بە شێوەیەکی سەرەکی [[کورد]]ەکانی[Curds] تیادەژی، کە ڕەگەزێکی ھۆشیار و کۆششکارن". بەڵام موسڵ لە مێژووی خۆیدا نەتەوەی جۆراوجۆری ھەبووە. لە ساڵی ١٩٢٣ نیوەی دانیشتووانەکەی [[کورد]] بوون. لە سەدەی بیستەمدا موسڵ ئاماژە بوو بۆ تێکەڵبوونی کولتوورە نەتەوەیی و ئایینییەکانی [[عێراق]]. زۆرینەیەکی [[عەرەب]]ی [[سوننە]] لە ناوچە شارییەکان ھەبوو، وەک ناوەندی شاری مووسڵ لە ڕۆژئاوای [[دیجلە]]؛ لە سەرانسەری [[دیجلە]] و زیاتر لە باکوور لە ناوچەکانی پەراوێزی شارەکان، ھەزاران [[ئاشوورییەکان]]، [[کورد]]، [[تورکمان]]، [[شەبەک]]، [[ئێزیدی]]، [[ئەرمەنی (ڕوونکردنەوە)|ئەرمەنی]] و [[مەندی]] باقی دانیشتوانی موسڵیان پێکھێناوە. [[شەبەک]]ەکان لە پەراوێزی ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا چڕبوونەوە.<ref> https://www.encyclopedia.com/places/asia/iraq-political-geography/mosul#Mosul </ref> === لە ڕووی مێژووییەوە === {|border="1" cellpadding="5" |- ! scope="col" | مێژوو ! scope="col" | ژمارەی دانیشتوان ! scope="col" | سەرچاوە |- |١٢٣٥ ھ / ١٨٢٠ م |٥٠٠٠٠ | بێکینگھام |- |١٢٤٥ ھ / ١٨٣٠ م |٢٠٠٠٠ خێزان |شێسنی |- |١٣١١ ھ / ١٨٩٤ م |٦١٠٠٠ |کینییە |- |١٣١٢ ھ / ١٨٩٤-٩٥ م |١٦١٠٦ (تەنھا نێر) |ساڵنامەی [[ویلایەتی مووسڵ]]، ١٣١٢ ھ |- |١٣٢٥ ھ / ١٩٠٧ م |٣٦٦٥٥ | ساڵنامەی [[ویلایەتی مووسڵ]]، ١٣٢٥ ھ |- |١٣٣٢ ھ / ١٩١٤ م |٧٠٠٠٠ |حکومەتی بەریتانیا |- |١٣٣٧ ھ / ١٩١٩ م |لە نێوان ٨٠ بۆ٩٠ ھەزار |حکومەتی بەریتانیا |} === سەرژمێری === ژمارەی دانیشتوانی موسڵ بەپێی خەمڵاندنەکانی ساڵی ٢٠٠٣ نزیکەی ١٫٤٠٠٫٠٠٠ کەسە، لە کاتێکدا پێدەچێت ژمارەی دانیشتوانی مووسڵ ٣٫٥ ملیۆن کەس بێت. دووەم گەورەترین شاری [[عێراق]]ە، دوای ئەوەی چەند ساڵێک لەمەوبەر [[بەسرە]]ی تێپەڕاند. [[پەڕگە:Mosul pop.svg|وێنۆک| ژمارەی دانیشتووانی خەمڵێنراو بۆ ماوەی ساڵی ١٩٥٠ تا ٢٠١٥]] ژمارەی دانیشتوانی مووسڵ لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە نزیکەی ٢٠٫٣ ھێندە زیادی کردووە، لە کاتێکدا لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا تەنیا ١٫٧ ھێندە زیادی کردبوو؛ ژمارەی دانیشتوانی شارەکە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمەوە لە ٣٥ ھەزار کەسەوە بەرزبووەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم بۆ ٤٠ ھەزار کەس. پاشان لە ساڵی ١٩٠٠دا گەیشتە ٦٠ ھەزار کەس و دوای ئەوە سێ ھێندە زیادی کرد و لە ساڵی ١٩٦٥دا گەیشتە ١٧٨ ھەزار کەس. چارەکی سێھەمی سەدەی بیستەم خێراترین قۆناغی گەشەی دانیشتوانی موسڵ بوو کە ژمارەی دانیشتووان زیاتر لە نۆ ھێندە زیادی کرد. ڕێژەی گەشەی دانیشتوانی شاری موسڵ ساڵانە گەیشتە ٣٠٪، ئەمەش وایکرد ژمارەی دانیشتووانەکەی لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ بۆ ١٩٧٧ سێ ساڵ جارێک نزیکەی دوو ھێندە زیاد بکات.<ref> https://books.mongabay.com/population_estimates/full/Mosul-Iraq.html </ref> === نەتەوەکان === [[عەرەب]]ی [[سوننە]] زۆربەی دانیشتوانی شاری مووسڵ پێکدەھێنن و لەگەڵ [[کورد]]([[موسڵمان]] و [[ئێزیدی]] و [[شەبەک]]) کە زۆربەیان سەر بە مەزھەبی [[سوننە]]ن لەوێ بڵاوبوونەتەوە. کوردەکان زیاتر دەکەونە لای ڕۆژھەڵاتی شارەکە، یان ئەوەی پێی دەوترێت کەناری چەپ، سەبارەت بە باقی نەتەوەکانی دیکە تورکمان، یان مەسیحی، سابی، مەندائی، ئەوان پێکەوە ڕێژەیەکی کەم پێکدەھێنن کە لە ٥٪ی کۆی دانیشتوانی مووسڵ تێناپەڕێنێت. مووسڵ قەڵایەکی بچووک بوو کە لە ڕابردوودا لە کەناری ڕاستی دیجلە سەری ھەڵدا، لەو شوێنەی کە بە مەحلاتی قەڵا ناسراوە. ئەم ناوچەیە بە زمانی سریانی بە "حەسنە ئیبرایا" ناسرابوو، بە واتای قەڵای پەڕینەوە. ئەم قەڵایە لە سەردەمی [[ئیسلام]]یدا فراوانتر بوو، مووسڵ بوو بە پەڕینەوەیەک کە ھەموو زیارەتکارێک پێیدا تێدەپەڕێت. پەیوەندی نێوان [[مێزۆپۆتامیا]] و دەوروبەریەتی. === ئایین === مووسڵ ژمارەی دانیشتووانەکەی زۆرینەیان [[سوننە]]ن. ئەم شارە دانیشتووانێکی دێرینی [[جوو]]ی ھەبوو. وەک ھاوتاکانیان لە شوێنەکانی دیکەی [[عێراق]]، زۆربەیان لە ساڵانی ١٩٥٠-١٩٥١ بە زۆر لە دەرکران. زۆربەی جولەکەکانی عێراق ڕوویان لە ئیسرائیل کردووە، ھەندێکیشیان ڕوویان لە ئەمریکا کردووە. لە ساڵی ٢٠٠٣ لە کاتی جەنگی عێراقدا، حاخامێک لە سوپای ئەمریکادا کەسێکی جێھێڵراوی دۆزیەوە، کەنیسەی وێران لە موسڵ کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣.<ref>http://www.almosul.org/History/MosulHistory/MosulJews_HuertaCC.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119025208/http://www.almosul.org/History/MosulHistory/MosulJews_HuertaCC.htm |date=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ }}</ref> لە سەردەمی داگیرکاریی داعشدا، کەمینە ئاینییەکان کرانە ئامانج بۆ ئەوەی موسڵمان بکرێن، پارەی باجی (جیزیا) بدەن، جێبھێڵن، یان بکوژرێن. گۆشەگیری سەر مەسیحییەکان لە موسڵ و دەشتەکانی دەوروبەری نەینەوا [[کۆمەڵگە]]یەکی مەسیحییان لابرد کە لە سەدەی یەکەمەوە لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بوون.<ref> https://www.hrw.org/news/2014/07/19/iraq-isis-abducting-killing-expelling-minorities </ref> == مێژوو == === سەردەمی کۆن و سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست === [[File:Saint Elijah's Monastery 1.JPG|300px|thumb| دێری مار ئێلیا باشووری مووسڵ، کۆنترین خانەقای [[عێراق]]ە لە کەنیسەی ئاشوری ڕۆژھەڵات، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شەشەم. لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعشەوە]] وێران کرا]] ئەو ناوچەیەی موسڵی لێیە ھەر لە سەدەی بیست و پێنجەمی پێش زایین بەشێکی دانەبڕاوی ئاشوور بووە. دوای ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) کە ھەموو گەلانی میزۆپۆتامیای لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکخست، موسڵ دیسانەوە بوو بە بەشێکی بەردەوامی ئاشوور لە نزیکەی ٢٠٥٠ پێش زایین لە ڕێگەی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی نوێی ئاشووری لە نێوان ساڵانی ٦١٢ بۆ ٥٩٩ پێش زایین. مووسڵ بۆ ماوەی ١٣ سەدەی دیکە لە چوارچێوەی پارێزگای جیۆپۆلیتیکی ئاشووردا مایەوە (وەک بەشێک لە ئاشوری ھەخامەنی، سێلوقی، ئاشووری ڕۆمانی و ئاسۆریستانی ساسانی) تا فەتحەکانی سەرەتای موسڵمانان لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمدا. دوای فەتحەکانی موسڵمانان، ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی عەرەب و کورد و تورکی موسڵمانی بەخۆیەوە بینی، ھەرچەندە ئاشورییە ڕەسەنەکان بەردەوامن لە بەکارھێنانی ناوی ئاتورا بۆ پارێزگای کەنیسەکە. نەینەوا یەکێک بوو لە کۆنترین و گەورەترین شارەکانی سەردەمی دێرین، و ھەر لە ساڵی ٦٠٠٠ پێش زایین شوێنی نیشتەجێ بووە. ئەم شارە لە ئیمپراتۆریەتی ئاشووری کۆن (٢٠٢٥-١٧٥٠)، و لە سەردەمی شەمشی-عەدادی یەکەم (١٨٠٩-١٧٧٦ پێش زایین) وەک ناوەندێکی پەرستنی خوداوەندی عەشتار ڕیزبەندی کرا، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاستدا (١٣٦٥-١٠٥٦ پێش زایین) بەم شێوەیە ماوەتەوە. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ (٩١١-٦٠٥ پێش زایین) نەینەوا لە قەبارە و گرنگیدا گەشەی کرد، بە تایبەتی لە سەردەمی توکولتی-نینورتای دووەم و ئاشورناسیرپاڵی دووەم (٨٨٣-٨٥٩ پێش زایین) بەدواوە؛ شاری کەلھو(کاڵای ئینجیلی، نەمرودی مۆدێرن)ی وەک پایتەختی خۆی ھەڵبژارد لەبری پایتەختی نەریتی کۆن ئاشور، دواتر ئیمپراتۆر-پاشاکانی ئاشووری یەک لە دوای یەک، وەک شەلمەنەسەری سێیەم، عەداد-نیراری سێیەم، تیغلەت-پیلەسەر سێیەم، شەلمانسەر پێنجەم و سەرگۆنی دووەم، بەردەوام بوون لە فراوانکردنی شارەکە. لە دەوروبەری ساڵی ٧٠٠ پێش زایین پاشا سەنحەریب شاری نەینەوا دەکاتە پایتەختی نوێی ئاشووری. کاری بیناسازی گەورە ئەنجامدرا و نەینەوا بابلی گرتەوە، کەلھو و ئاشور لە قەبارە و گرنگیدا، ئەمەش وایکردووە گەورەترین شار بێت لە جیھاندا. ژمارەیەک لە زانایان پێیان وایە باخچە ھەڵواسراوەکانی بابل لە ڕاستیدا لە نەینەوا بوون. <ref>Dalley, Stephanie, (2013) The Mystery of the Hanging Garden of Babylon: an elusive World Wonder traced, Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-966226-5}}</ref> تەپۆڵکەی کویونجیک لە موسڵ شوێنی کۆشکەکانی پاشا [[سەنحاریب]]ە، و جێنشینەکانی ئێسارھادۆن، ئاشوربانیپاڵ، (کە کتێبخانەی ئاشوربانیپاڵیان دامەزراند)، ئاشور-ئێتیل-ئیلانی، سین-شومو-لیسیر و سین-شار-ئیشکون. ئیمپراتۆریەتی ئاشوور لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین دەستی بە ھەڵوەشاندنەوە کرد، بەھۆی دە ساڵ شەڕی ناوخۆیی بێ بەزەییانە، کە بووە ھۆی لاواز بوونی. ئاشوور کە بەھۆی جەنگەوە وێران بوو، لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین لەلایەن ھاوپەیمانییەکی بەرفراوانی ڕەعیەتەکانی پێشوویەوە ھێرش کرایە سەر، دیارترینیان پەیوەندییە بابلییەکانیان لە باشووری میزۆپۆتامیا، لەگەڵ [[ماد]]ەکان، فارسەکان، کلدانییەکان، سکیتییەکان، سیمێریەکان و سەگارتییەکان. نەینەوا کەوت دوای گەمارۆدان و شەڕێکی تاڵ ماڵ بە ماڵ لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین لە سەردەمی سین-شار-ئیشکون، کە لە بەرگریکردن لە پایتەختەکەی کوژرا. جێنشینی ئەو، عاشور-ئۆبەلی دووەم، شەڕی کرد بۆ دەربازبوون لە نەینەوا و پایتەختێکی نوێی ئاشووری لە [[حەڕان]] (ئێستا لە [[باکووری کوردستان]]) پێکھێنا. موسڵ (ئەوکات شارۆچکەی مەپسیلەی ئاشوری بوو، لەلایەن دانیشتوانی پێشووەوە لە وێرانەکانی پایتەختی پێشوویانەوە دامەزراند) دواتر جێگەی نەینەوا گرتەوە وەک سەری پردی دیجلەی ئەو ڕێگایەی کە ئاشووری بەیەکەوە دەبەستەوە و ئەنادۆڵ لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی میدیای کورتخایەن و ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنیدی دوای ئەو (٥٤٦-٣٣٢ پێش زایین)، کە بەشێک بوو لە پارێزگای جیۆپۆلیتیکی ئاتورا (ئاشوور)، کە ناوچەکە و ئاشوور بەگشتی بووژانەوەیەکی بەرچاوی ئابووری بەخۆیەوە بینی. مووسڵ دوای فەتحەکانی ئەسکەندەر لە ساڵی ٣٣٢ پێش زایین بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی سەلوق. لە کاتێکدا لە سەردەمی ھێلینیستەکانەوە کەمێک لەبارەی شارەکەوە دەزانرێت، پێدەچێت موسڵ سەر بە سەتراپی سەلوقەکانی سوریا بووبێت، زاراوەی یۆنانی بۆ ئاشوور ("سوریا" لە بنەڕەتدا بە واتای ئاشوور دێت نەک نەتەوەی مۆدێرن لە سوریا)، کە ئیمپراتۆریەتی پارتی نزیکەی ١٥٠ پێش زایین داگیری کرد. مووسڵ جارێکی دیکە دەستی گۆڕی لەگەڵ سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە ساڵی٢٢٥ و بوو بە بەشێک لە پارێزگای ساسانی ئاسۆریستان. ئایینی [[مەسیحی]] لە ناو خەڵکی ڕەسەنی ئاشووری لە موسڵ ھەر لە سەدەی یەکەمدا بڵاوبووەوە، ھەرچەندە ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی چوارەم بەھێز ماوەتەوە. لە سەدەی شەشەمدا بووە شوێنی ئەسقەفەکانی کەنیسەی ئاشوری ڕۆژھەڵات. لە ساڵی ٦٣٧ (سەرچاوەی تر دەڵێن ٦٤١)، لە سەردەمی خەلیفە عومەردا، موسڵ لەلایەن ئوتبەی کوڕی فەرقاد ئەلسلێمی لە کاتی لەشکرکێشی و فەتحەکانی سەرەتای عەرەبی موسڵمانان لکێندرایە سەر خەلافەتی رەشیدون، دوای ئەوە ئاشوور وەک یەکەیەکی جیۆپۆلیتیک ھەڵوەشایەوە. === سەدەی نۆیەم تا ١٥٣٥ === [[File:Siège de Mossoul (1261-1262).jpeg|thumb|300px| مینیاتورێکی فارسی کە گەمارۆدانی موسڵ لە ساڵی ١٢٦١-١٢٦٣ نیشان دەدات لە: ڕەشید-ئەلدین ھەمەدانی، جامیعەلتەواریخ، بیبلیۆتیکی نیشتمانی فەرەنسا.]] لە کۆتایی سەدەی نۆیەمدا شانشینەکانی تورک ئیسحاق کوڕی کونداج و کوڕەکەی محەمەدی دەستیان بەسەر موسڵدا گرت، بەڵام لە ساڵی ٨٩٣ موسڵ جارێکی دیکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی خەلافەتی عەباسی. لە سەرەتای سەدەی دەیەمدا موسڵ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی بنەماڵەی ڕەسەنی عەرەبی حەمدانی. لە موسڵەوە حەمدانیەکان لە ژێر دەستی عەبدوڵڵای کوڕی حەمدان و کوڕەکەی ناسر ئەلدەوڵە بۆ چەند دەیەیەک کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر میزۆپۆتامیای سەرەوەدا فراوانتر کرد، سەرەتا وەک حاکمی عەباسیەکان و دواتر وەک فەرمانڕەوای سەربەخۆی دیفاکتۆ. دوای سەدەیەک لەلایەن بنەماڵەی ئوقایلەوە جێگەیان گرتەوە. ئیبن حەوقەل کە لە ساڵی ٩٦٨ سەردانی موسڵی کردووە، بە شارۆچکەیەکی جوان وەسفی کردووە کە بە شێوەیەکی سەرەکی کورد تێیدا نیشتەجێیە. <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bosworth |یەکەم=Edmund |سەردێڕ=Historic Cities of the Islamic World |ناونیشان=https://archive.org/details/historiccitiesis00bosw |بڵاوکەرەوە=Brill |ساڵ=٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨٩٠٤٧٤٢٣٨٣٦|پەڕەکان=[https://archive.org/details/historiccitiesis٠٠bosw/page/n٤٢٨ ٤١٤]}}</ref> موسڵ لە سەدەی یازدەھەمدا لەلایەن ئیمپراتۆریەتی سەلجوقەوە داگیرکرا. دوای ماوەیەک لە ژێر [[ئەتابەگ]]ی نیمچە سەربەخۆ وەک مەودود، لە ساڵی ١١٢٧ بوو بە ناوەندی دەسەڵاتی شانشینی زەنگی. سەڵاحەدین لە ساڵی ١١٨٢دا گەمارۆی شارەکەی دا بەڵام سەرکەوتوو نەبوو بەڵام لە ساڵی ١١٨٦ کۆنترۆڵی کرد. لە سەدەی ١٣دا لەلایەن مەغۆلەکانەوە بە سەرۆکایەتی ھولاگو خان دەستی بەسەردا گیرا، بەڵام لە وێرانکاری ئاسایی ڕزگاری بوو لەبەرئەوەی حاکمەکەی بەدر ئەلدین لوعلو یارمەتی خانی دا لە ھەڵمەتەکانی دواتردا لە [[سووریا|سوریا]]. دوای شکستی مەغۆلەکان لە شەڕی عەین جەلوت لە دژی مەملوکەکان، کوڕی بەدردین لایەنگری ئەم دووەمیان بوو؛ ئەمەش بووە ھۆی وێرانبوونی شارەکە. دواتر ھەندێک گرنگی وەرگرتەوە بەڵام ھەرگیز شکۆمەندی سەرەتایی خۆی نەگەڕایەوە. مووسڵ لەو کاتەوە لەلایەن ئیلخانایەتی مەغۆل و سوڵتانی جەلایریدەوە فەرمانڕەوایی کرا و لە وێرانکارییەکانی تەیمور ڕزگاری بوو. لە ساڵی ١١٦٥دا بنیامینی تودەلە بە موسڵدا تێپەڕی؛ نووسیویەتی کە کۆمەڵگەیەکی بچووکی جولەکەی لە موسڵ دۆزیەوە کە بە ٧ ھەزار کەس مەزەندە دەکرێت، بە سەرۆکایەتی ڕابی زەکای، پێدەچێت پەیوەست بێت بە ھێڵی داودەوە. لە ساڵی ١٢٨٨-٨٩، دەربەدەر لە موسڵ بوو و وەرەقەیەکی پشتیوانی بۆ مایمۆنید واژۆ کرد. لە سەرەتای سەدەی شازدەھەمدا موسڵ لە ژێر دەستی فیدراسیۆنی تورکمانی ئاق قۆیونلودا بوو، بەڵام لە ساڵی ١٥٠٨ لەلایەن بنەماڵەی سەفەوی ئێرانەوە داگیرکرا. <ref name="jews_of_musul_1981">עזרא לניאדו, יהודי מוצל, מגלות שומרון עד מבצע עזרא ונחמיה, המכון לחקר יהדות מוצל, טירת-כרמל: ה'תשמ"א.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Davidson |یەکەم=Herbert A. |سەردێڕ=Moses Maimonides: The Man and His Works |ناونیشان=https://archive.org/details/mosesmaimonidesm0000davi |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٠-١٩-٥١٧٣٢١-X|شوێن=New York |پەڕە=[https://archive.org/details/mosesmaimonidesm٠٠٠٠davi/page/٥٦٠ ٥٦٠]}}</ref> === سەردەمی عوسمانی === {{سەرەکی|ئەیالەتی مووسڵ|ویلایەتی مووسڵ}} [[File:Conquest of Mosul by Mustafa Pasha in 1631, a Turkish soldier in the foreground holding a severed head.jpg|alt=|thumb| داگیرکردنی موسڵ (نەینەوا) لەلایەن مستەفا پاشا لە ساڵی ١٦٣١، سەربازێکی تورک لە پێشەوە سەرێکی بڕاوەی بەدەستەوەیە. ل.، سی. (ستیچەر) ١٦٣١ -١٦٥٠]] ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ وەک ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتانی عوسمانی سولەیمانی شایستە موسڵی زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە ڕکابەرە سەرەکییەکەی، کە سەفەوییەکان بوو. لەو کاتەوە موسڵ بە پاشایەک بەڕێوە دەچوو. موسڵ بەھۆی ھێڵی دیوارەکانیەوە ناوبانگی دەرکەوت، کە لە حەوت دەروازە پێکھاتبوو بە تاوەری گەورە، نەخۆشخانەیەکی بەناوبانگ (مەریزستان) و بازاڕێکی داپۆشراو (قەیسەرییە)، و قوماشەکانی و پیشە گەشەسەندووەکانی. [[مێزۆپۆتامیا]] لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانیەوە لە ساڵی ١٥٥٥ بە ئاشتی ئەماسیا بەدەست ھێنرابوو، بەڵام تا پەیمانی زەھاو لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانییەکان بەسەر [[مێزۆپۆتامیا]]دا یەکلاکەرەوە نەبوو. دوای ئاشتی ئەماسیا، سەفەوییەکان زۆربەی [[مێزۆپۆتامیا]]یان گرتەوە بۆ جارێکی دیکە لە سەردەمی پاشا عەباسی یەکەم (١٥٨٨-١٦٢٩). لە نێو حاکمە تازە دەستبەکاربووەکانی سەفەوی [[مێزۆپۆتامیا]] لەو ساڵانەدا قاسم سوڵتان ئەفشار، ساڵی ١٣٩٦ بوو. کە لە ساڵی ١٦٢٢ وەک پارێزگاری موسڵ دەستنیشانکرا. پێش ساڵی ١٦٣٨، عوسمانییەکان موسڵیان بە "ھێشتا بە قەڵایەکی سادە دادەنا، گرنگی بەھۆی پێگەی ستراتیژییەوە وەک سەکۆیەکی ھێرشبەرانە بۆ ھەڵمەتەکانی عوسمانییەکان بۆ ناو [[عێراق]]، ھەروەھا مۆڵگەیەکی بەرگری و پۆستێکی نمایشکردن کە پاسەوانی نزیکبوونەوەکانی ئەنادۆڵ و کەناراوەکانی سوریا دەکات. پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]] لەلایەن عوسمانییەکان لە ساڵی(١٦٣٨)، لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ. سەرەڕای ئەوەی بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لە ماوەی چوار سەدەی دەسەڵاتی عوسمانیدا مووسڵ بە "سەربەخۆترین قەزا" دادەنرا لەناو [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا]]، بە پەیڕەوکردنی مۆدێلی ڕۆمانی حوکمڕانی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی کەسایەتییە دیارەکانی ناوخۆییەوە. "کلتوری موسڵ بە درێژایی ھێڵەکانی عوسمانی-تورک کەمتر گەشەی کردووە بە بەراورد بە ھێڵەکانی [[عێراق]]ی-[[عەرەب]]؛ و [[زمانی تورکی]]، زمانی فەرمی دەوڵەت، بە دڵنیاییەوە زمانی باڵادەست نەبوو لە پارێزگاکەدا”. ھاوتەریب لەگەڵ پێگەی خۆی وەک ڕێڕەوێکی بازرگانی سەقامگیری سیاسی لە نێوان [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]] و [[کەنداوی فارس]]، موسڵ لە ماوەی سەدەی ١٧ و سەرەتای سەدەی ١٨دا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. وەک پەرەسەندنی بنەماڵەی مەملوک لە بەغدا، لەم ماوەیەدا "بنەماڵەی جەلیلی خۆیان وەک ئاغای بێ مشتومڕی موسڵ جێگیر دەکرد" و "یارمەتی بەستنەوەی موسڵیان دەدا بە کەسێکی پێش عوسمانی، پێش تورکمان، پێش مەغۆل، میراتی کولتووری عەرەبی کە بڕیار بوو شارۆچکەکە بخاتە سەر ڕێگای وەرگرتنەوەی بەشێک لەو شکۆمەندی و ناوبانگانەی کە لە سەردەمی زێڕینی بەدردین لولودا بەدەستی ھێنابوو." لەگەڵ بنەماڵەی ئەلعومەری و تاسین ئەلموفتی، جەلیلییەکان "ئاغایەکی بچووک و مامناوەندی شارەکان و نوخبەیەکی نوێی زەویدار"یان پێکھێنا، کە دەستی کرد بە ئاوارەکردنی کۆنترۆڵی ھۆزە گوندنشینەکانی پێشوو. ئەم جۆرە خێزانانە لە ڕێگەی پڕۆژەی تایبەتەوە خۆیان جێگیر دەکەن، چەسپاندنی کاریگەری و سەروەت و سامانەکانیان لە ڕێگەی کرێی زەوی و باج لەسەر بەرھەمھێنان. ھەروەھا لەلایەن بەرپرسانی ھەڵبژێردراوەوە، تەلارسازی کۆمەڵایەتی موسڵ کاریگەری زۆری لەسەر بوو لەلایەن باوکانی دۆمینیکانەوە کە لە ساڵی ١٧٥٠ گەیشتنە موسڵ، لەلایەن پاپا بینیدیکت چواردەھەمەوە نێردراوە (موسڵ دانیشتووانێکی زۆری مەسیحی ھەبوو، کە زۆربەیان ئاشوری ڕەسەن بوون). لە ساڵی ١٨٧٣دا راھیبەکانی دۆمینیکان بەدوایاندا ھاتن، کە قوتابخانە و کلینیکی تەندروستی و چاپخانە و ھەتیوخانە و وۆرک شۆپیان دامەزراند بۆ فێرکردنی کچان بۆ دروومان و چەرمووکردن. کۆمەڵێک لە خوشکانی دۆمینیکان کە لە سەدەی نۆزدەھەمدا دامەزراون، تا ئێستاش لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا ماڵی دایکیان لە موسڵ ھەبووە. زیاتر لە ١٢٠ خوشکی عێراقی ئاشوری سەر بەم کۆبوونەوەیە بوون. لە سەدەی نۆزدەھەمدا حکومەتی عوسمانی دەستی کرد بە وەرگرتنەوەی کۆنترۆڵی ناوەندی بەسەر پارێزگاکانی دەرەوەی خۆیدا. ئامانجیان "گێڕانەوەی یاسای عوسمانی، و گەنجکردنەوەی سەربازی" بوو. وە بۆ زیندووکردنەوەی "بنکەیەکی باجی پارێزراو بۆ حکومەت". بە مەبەستی دووبارە دامەزراندنەوەی دەسەڵات، لە ساڵی ١٨٣٤ سوڵتان ھەڵبژاردنی گشتی بۆ پارێزگار ھەڵوەشاندەوە، و دەستی کرد بە "بێلایەنکردنی خێزانە ناوخۆییەکانی وەک جەلیلیەکان و چینەکەیان" و دانانی پارێزگاری نوێ و غەیرە مەسلاوی راستەوخۆ. ھاوتەریب لەگەڵ یەکگرتنەوەی لەناو دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندیدا، موسڵ پێویست بوو لەگەڵ یاسای نوێی چاکسازی عوسمانیدا بگونجێت، لەوانەش ستانداردکردنی ڕێژەی باج، یەکخستنی باجی ناوخۆیی و یەکخستنی ئامێری کارگێڕی لەگەڵ حکومەتی ناوەندی.<ref> http://www.domlife.org/Justice/Iraq/PerspectivesJanuary06.htm </ref> ئەم پرۆسەیە لە ساڵی ١٨٣٤ بە دەستبەکاربوونی بەیرەکتار مەھمەت پاشا، ساڵی ١٨٣٤ دەستی پێکرد. کە بڕیار بوو بۆ چوار ساڵی داھاتوو حوکمڕانی موسڵ بکات. دوای دەسەڵاتی ئەو، حکومەتی عوسمانی (بە ئاواتی ئەوەی ھێشتا کاریگەری خێزانە ناوخۆییە بەھێزەکان کۆنتڕۆڵ بکات) زنجیرەیەک حاکمی بە یەک لە دوای یەک بە خێرایی دامەزراند، بڕیار "تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت پێش ئەوەی بنێردرێت بۆ شوێنێکی تر بۆ حوکمڕانی، ئەمەش وایکردووە ھیچ کامیان نەتوانێت بنکەیەکی گەورەی دەسەڵاتی ناوخۆیی بەدەستبھێنێت”. گرینگیی مووسڵ وەک ناوەندێکی بازرگانی پاش کردنەوەی کەناڵی سوێس کەمی کرد، کە وایکرد کە کاڵاکان لە ڕێگەی دەریاوە گەشت بکەن بۆ ھیندستان و بگەڕێنەوە نەک لە ڕێگەی وشکانییەوە لە ڕێگەی موسڵەوە. مووسڵ پایتەختی [[ویلایەتی مووسڵ]] بوو، یەکێک بوو لە سێ ویلایەتی (پارێزگا)ی عێراقی عوسمانی، بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٦٢٣، کاتێک فارس دەستی بەسەر شارەکەدا گرت. لە جەنگی یەکەمی جیھانیدا ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لایەنگری [[ئەڵمانیا]] بوو، ئیمپراتۆریەتی نەمسا و مەجارستان و بولگاریا لە دژی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا و فەرەنسا و ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا. لە باکووری میزۆپۆتامیا و باکووری سووریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا عوسمانییەکان پشتیوانی چەکداری کورد و تورکمان و [[چەرکەس]] و ھەندێک گرووپی عەرەبییان بەدەستەوە بوو، لە کاتێکدا بەریتانی و ڕووسەکان لە ڕووی سەربازییەوە لەلایەن ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکانەوە پشتیوانی دەکران (بەتایبەت لە دوای جینۆسایدی ئەرمەنەکان و جینۆسایدی ئاشوورییەکان)، و ھەندێک گروپی عەرەبی. عوسمانییەکان شکستیان ھێنا و لە ساڵی ١٩١٨ ئینگلیزەکان مووسڵ و تەواوی [[عێراق]]یان داگیر کرد.<ref> https://books.google.iq/books?id=GYC93sfHXAEC&pg=PA138&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> === ١٩١٨ تا ١٩٩٠ === لە کۆتایی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] لە ئۆکتۆبەری ١٩١٨، دوای وەستانی ئاگربەستی مودرۆس، ھێزەکانی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] مووسڵیان داگیرکرد. دوای جەنگ شارەکە و دەوروبەری بوو بە بەشێک لە عێراقی داگیرکراوی بەریتانیا (١٩١٨-١٩٢٠) و پاشان عێراقی ئیجباری (١٩٢٠-١٩٣٢). ئەم کارە لەلایەن [[تورکیا]]وە کێبڕکێی لەسەر کرا، کە بەردەوام بوو لە داواکردنی ناوچەکە بە بیانووی ئەوەی لە کاتی واژۆکردنی ئاگربەستدا لە ژێر کۆنترۆڵی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]]یەکاندا بوو. لە [[پەیمانی لۆزان]]دا، ناکۆکی لەسەر مووسڵ بەجێھێڵدرا بۆ چارەسەرکردنی داھاتوو لەلایەن [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]]. لە ساڵی ١٩٢٦دا گرتنی مووسڵ لەلایەن عێراقەوە پشتڕاست کرایەوە بە ڕێککەوتنی نێوەندگیریی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە نێوان [[تورکیا]] و [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]]. [[ویلایەتی مووسڵ]]ی پێشووی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بوو بە [[پارێزگای نەینەوا]]ی [[عێراق]]، بەڵام ناوی مووسڵ وەک ناوەندی پارێزگاکە مایەوە. بە دۆزینەوەی نەوت لەم ناوچەیە بەختی مووسڵ بوژایەوە، لە کۆتاییەکانی ١٩٢٠ بەدواوە. بوو بە پەیوەندییەک بۆ گواستنەوەی [[نەوت]] لە ڕێگەی بارھەڵگر و بۆرییەوە بۆ [[تورکیا]] و [[سووریا|سوریا]]. پاڵاوگەی قیارە لە ماوەی نزیکەی کاتژمێرێک لە شارەکەوە دوورە دروستکراوە و بۆ بەرھەمھێنانی قیر بۆ پڕۆژەکانی دروستکردنی ڕێگاوبان. لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق|جەنگی ئێران و عێراقدا]] زیانی پێگەیشت بەڵام لەناونەچوو. کردنەوەی [[زانکۆی مووسڵ]] لە ساڵی ١٩٦٧ بووە ھۆی پەروەردەکردنی زۆر کەس لە شارەکە و دەوروبەری. دوای [[ڕاپەڕین]]ەکانی ساڵی ١٩٩١ لەلایەن [[کورد]]ەوە، مووسڵ نەکەوتە چوارچێوەی ئەو ناوچەیەی کە لە ژێر دەسەڵاتی [[کورد]]دا بوو، بەڵام لە [[ناوچەکانی دژەفڕینی عێراق]] جێگیرکرا کە سەپێندرابوو بەسەر عێراقدا و لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠٣ لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیاوە]] چاودێری دەکران. ھەرچەندە ئەمە ڕێگری لە ھێزەکانی سەدام کرد کە جارێکی دیکە ئۆپەراسیۆنی سەربازی بەرفراوان لە ناوچەکەدا ئەنجام بدەنەوە، ئەمە نەبووە ڕێگر لە رژێمەکەی لە جێبەجێکردنی [[سیاسەت]]ێکی جێگیر لە "[[عەرەباندن]]" کە بەھۆیەوە دیمۆگرافیای ھەندێک ناوچەی [[پارێزگای نەینەوا]] وردە وردە گۆڕدری. سەرەڕای ئەم بەرنامەیە، مووسڵ و شارۆچکەکانی دەوروبەری و گوندەکان پێکھاتەکەی لە [[عەرەب]] و [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] و [[ئەرمەنی (ڕوونکردنەوە)|ئەرمەنی]] و [[تورکمان]] و [[شەبەک]] و چەند [[جوو]]یەک مانەوە، و دانیشتوانی گۆشەگیری ئێزیدییەکان، مەندییەکان، کاولیە و چەرکەسییەکان. سەدام توانی بەشێک لە سوپای ٥ لەناو مووسڵدا بە سەربازگە بکات، فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی مووسڵی لە ژێر کۆنترۆڵی سەربازیدا دانابوو، لەوانەیە ئەمە لەبەر ئەوە بووبێت کە زۆربەی ئەفسەر و ژەنەراڵەکانی سوپای [[عێراق]] خەڵکی مووسڵ بوون. === ٢٠٠٣ داگیرکاری ئەمریکا === [[پەڕگە:Street fighting Mosul.jpg|وێنۆک| شەڕێکی سەر شەقام لە مووسڵ، مانگی یەکی ٢٠٠٨]] کاتێک پلانی داگیرکردن بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ داڕێژرابوو، ئەمریکا لە سەرەتادا بەنیازی دانانی بنکەی ھێزەکانی لە [[تورکیا]] بوو و ھێرشکردنە سەر باکووری عێراق بۆ گرتنی مووسڵ، بەڵام پەرلەمانی تورکیا رەتیکردەوە مۆڵەتی ئۆپەراسیۆنەکە بدات. کاتێک شەڕی عێراق لە مانگی ئازاری ٢٠٠٣ ھەڵگیرسا، چالاکییە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا تەنیا لە بۆردومانی ستراتیژیدا قەتیس بوو لەگەڵ ھێزە تایبەتەکانی فڕۆکەوانی لە دەوروبەری. مووسڵ لە ١١ی نیسانی ٢٠٠٣ کەوت، کاتێک فەیلەقی پێنجەمی سوپای عێراق، دڵسۆزی سەدام، شارەکەی جێھێشت و دوو ڕۆژ دوای ڕووخانی [[بەغدا]] خۆی ڕادەست کرد. ھێزە تایبەتەکانی سوپای ئەمریکا لەگەڵ [[پێشمەرگە]]ی [[کورد]] بە خێرایی شارەکەیان کۆنترۆڵ کرد. دواتر دەست بە تاڵانکاری بەرفراوان کرا پێش ئەوەی ڕێککەوتنێک بکرێت بۆ ڕادەستکردنی بە ھێزەکانی ئەمریکا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/07/22/sprj.irq.sons/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220515094912/https://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/07/22/sprj.irq.sons/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ٢٢ی تەمموزی ٢٠٠٣، کوڕەکانی [[سەددام حوسێن|سەددام حسێن]]، [[عودەی سەددام حوسێن]] و [[قوسەی سەددام حوسێن]]، لە شەڕێکی دەستەویەخەدا لەگەڵ ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە مووسڵ کوژران دوای ھەوڵێکی شکستخواردوو بۆ گرتنیان. ھەروەھا مووسڵ لە قۆناغی داگیرکاریی ئۆپەراسیۆنی ئازادی عێراقدا وەک بنکەی ئۆپەراسیۆنی فیرقەی ١٠١ی ئاسمانی سوپای ئەمریکا بوو. لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، فیرقەی ١٠١ی ئاسمانی توانی بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕووپێووی شارەکە بکات و بە ڕاوێژکاری لەلایەن کەتیبەی ٤٣١ی کاروباری مەدەنی، ڕێکخراوە ناحکومییەکان، و خەڵکی مووسڵ، دەستی بە کاری ئاوەدانکردنەوە کرد بە دامەزراندنی خەڵکی مووسڵ لە بواری ئاسایشدا، کارەبا، حوکمڕانی ناوخۆیی، [[ئاوی خواردنەوە]]، [[ئاوی پیس]]، فڕێدانی زبڵ، ڕێگاوبان، پرد، و بایەخدان بە ژینگە.<ref> https://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/mosul.htm </ref> لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ زنجیرەیەکی تەقینەوەی ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو بووە ھۆی کوژرانی ٦٢ کەس کە زۆربەیان پۆلیس بوون. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤، لە ھێرشێکی خۆکوژیدا بۆ سەر ھۆڵێکی نانخواردن لە بنکەی ئۆپەراسیۆنی پێشەوە (FOB) مارێز لە تەنیشت فڕۆکەخانەی سەرەکی سەربازی ئەمریکا لە مووسڵ، ١٤ سەربازی ئەمریکی و چوار کارمەندی ئەمریکی کۆمپانیای ھالیبێرتۆن و چوار سەربازی عێراقی کوژران. [[پنتاگۆن]] بڵاویکردەوە، لەو ھێرشەدا ٧٢ کارمەندی دیکە برینداربوون، کە لەلایەن خۆکوژێکەوە ئەنجامدراوە کە جلی تەقینەوە و جلوبەرگی دەزگا ئەمنییەکانی عێراقی لەبەردا ببوو. گروپی ئیسلامیی سوپای ئەنسار سوننە (بەشێکی لە [[ئەنسارولئیسلام]]ەوە پەرەی سەندووە) لە بەیاننامەیەکی ئۆنلایندا بەرپرسیارێتی ھێرشەکەیان گرتە ئەستۆ.<ref>https://www.stripes.com/news/w%C3%BCrzburg-hospital-team-is-home-from-iraq-1.28212 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126022248/https://www.stripes.com/news/w%C3%BCrzburg-hospital-team-is-home-from-iraq-1.28212 |date=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ [[عێراق]] [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مووسڵ]]ی کردەوە. گەشتێکی ھێڵی ئاسمانی عێراقی ١٥٢ حاجی ھەڵگرتبوو بۆ [[بەغدا]]، یەکەم گەشتی [[بازرگانی]] بوو لەوەتەی ھێزەکانی ئەمریکا ناوچەی دژە فڕینیان لە ساڵی ١٩٩٣ ڕاگەیاند، ھەرچەندە گەشتی بازرگانی زیاتر بە قەدەغەیی مابووەوە. لە ٢٣ی ژانویەی ٢٠٠٨دا تەقینەوەیەک لە باڵەخانەیەکی شوقەدا ڕوویدا و ٣٦ کەس گیانیان لەدەستدا. ڕۆژی دواتر خۆکوژێک بە جلی ئەفسەری پۆلیسەوە بەڕێوەبەری پۆلیسی ناوچەکەی تیرۆر کرد، کە ناوی عەمید سەلاح محەمەد ئەلجبووری بوو، بەڕێوەبەری پۆلیسی [[پارێزگای نەینەوا]] بوو، لەکاتی سەردانی کردنی بۆ شوێنی تەقینەوەکەی ناو شووقەکە چوو بوو.<ref>https://www.forbes.com/feeds/afx/2007/12/04/afx4401017.html{{بەستەری مردوو|url=https://www.forbes.com/feeds/afx/2007/12/04/afx4401017.html |date=ئایاری ٢٠٢٢ }}</ref> لە مانگی ئایاری ٢٠٠٨ ھێزەکانی سوپای عێراق بە سەرپەرشتی فەریق ریاز جەلال تۆفیق، فەرماندەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی مووسڵ، کە لەلایەن ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکران، بە ھیوای ھێنانەدی سەقامگیری و ئاسایش بۆ شارەکە، ھێرشی سەربازیی بەناوی ھەڵمەتی نەینەوا دەستپێکرد. نوێنەرانی مووسڵ لە [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]]، رۆشنبیرانی ئەو شارە، و گروپە مرۆییە پەیوەندیدارەکانی دیکە لەسەر پێویستییەکی خێرا بۆ چارەسەرکردنی بارودۆخە ناسازەکانی شارەکە ڕێککەوتن، بەڵام ھێشتا پێیان وابوو چارەسەرەکە سیاسی و کارگێڕییە. ھەروەھا پرسیاریان لەوە کرد کە ئایا ھێرشێکی سەربازی بەرفراوان لەو شێوەیە گیانی خەڵکی بێتاوان رزگار دەکات.<ref> https://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2008Jan24/0,4675,Iraq,00.html </ref> ھەموو ئەم ھۆکارانە شارەکەیان لە بناغە مێژوویی و زانستی و فیکرییەکانی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠٠٨ بێبەش کرد، کاتێک زۆرێک لە زانا، پرۆفیسۆر، ئەکادیمی، پزیشک، پیشەیی تەندروستی، ئەندازیار، [[پارێزەر]]، ڕۆژنامەنووس، پیاوانی ئایینی (ھەم [[موسڵمان]] و [[مەسیحی]])، مێژوونووسان، ھەروەھا پیشەیی و ھونەرمەندان، یان کوژران یان ناچاربوون شارەکە بەجێبھێڵن لەژێر ھەڕەشەی تەقەکردن، رێک وەک ئەوەی لەو ساڵانەدا لە شوێنەکانی دیکەی [[عێراق]] روویدا.<ref> https://www.nytimes.com/2008/05/11/world/middleeast/11iraq.html </ref><ref>http://almosul.org/Action4Mosul/Almosul_Dirk.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011204327/http://almosul.org/Action4Mosul/Almosul_Dirk.pdf |date=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ }}</ref><ref>http://almosul.org/Contents/HR/0_FP_HR.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629172718/http://almosul.org/Contents/HR/0_FP_HR.htm |date=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ }}</ref> === کۆچی مەسیحیەکان === لە ساڵی ٢٠٠٨دا زۆرێک لە [[مەسیحی]]یە [[ئاشوورییەکان|ئاشووریەکان]](نزیکەی ١٢ ھەزار کەس) لە شارەکە ھەڵھاتن، دوای شەپۆلێکی کوشتن و ھەڕەشە لە [[کۆمەڵگا]]کەیان. کوشتنی دەیان ئاشووری، ھەڕەشەی ئەوە بوو کە کەسانی دیکە دەکوژرێن ئەگەر [[موسڵمان]] نەبن، وێرانبوونی خانووەکانیان بووە ھۆی کۆچکردنی خێرای دانیشتوانی [[مەسیحی]]. ھەندێکیان بەرەو [[سووریا]] و [[تورکیا]] ھەڵھاتن؛ ھەندێکی تریان لە کڵێسا و خانەقاکاندا پەنایان پێدرا. تۆمەت لە نێوان [[سوننە]]کاندا ئاڵوگۆڕ کرا و ھەندێک گروپی [[کورد]]ی لە پشت ئەم کۆچکردنە نوێیەوە بوون. ھەندێک ئیدیعا پەیوەندییان بە ھەڵبژاردنی پارێزگاکانی ژانویەی ٢٠٠٩، و داواکارییەکانی مەسیحییە ئاشورییەکان بۆ نوێنەرایەتی فراوانترکرد لە ئەنجومەنی پارێزگاکان.<ref> http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7696242.stm </ref><ref> https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-iraq-mosul-front-20141005-story.html </ref> موسڵ لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێرشی کرایە سەر. دوای شەش رۆژ لە شەڕ، لە ١٠ی حوزەیران [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]] لە میانەی ھێرشی حوزەیرانی ٢٠١٤ بۆ باکووری [[عێراق]] کۆنترۆڵی شارەکەی کرد. تا مانگی ئاب، ئیدارەی نوێی داعشی شارەکە ناکارامە بوو، بە بەردەوامی بڕینی کارەبا و [[پیسبوونی ئاو]]، داڕمانی ژێرخانی شارەکە و شکستھێنانی چاودێری تەندروستی.<ref>https://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/10/11/iraq.violence/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024224051/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/meast/10/11/iraq.violence/index.html |date=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}</ref><ref> https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/29/islamic-state-isis-mosul-encircled-fear-trapped-in-dark-ages </ref><ref> http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/09/iraq-islamic-state-baghdad-war.html </ref> === سەردەمی داعش === [[پەڕگە:Humvee down after isis attack.jpg|وێنۆک|لە١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤ لە کاتی شەڕی مووسڵدا ئوتومبێلێکی جۆری "ھامڤی" تێکشکا]] لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤، دەوڵەتی ئیسلامی مووسڵی گرت، دوای ئەوەی ئەو ھێزە عێراقیانەی لەوێ جێگیر بوون کشانەوە. کەمیی سەرباز و شەڕی ناوخۆیی لە نێوان ئەفسەرە باڵاکان و سەرکردە سیاسییەکانی عێراقدا یاری بە دەستی داعش کرد و ترس و دڵەڕاوکێی زیاتر کرد کە بووە ھۆی جێھێشتنی شارەکە. لە ماوەی دوو ڕۆژی داھاتوودا نیو ملیۆن کەس بە پێ یان بە ئۆتۆمبێل ھەڵھاتن. بەپێی رۆژنامەی رۆژئاوا و لایەنگری حکومەتی عێراق، دانیشتوانی موسڵ بە دیفاکتۆ زیندانی بوون. لە کاتێکدا داعش بە قۆرخکردنی توندوتیژیی توندوتیژی فەرمانڕەوایی موسڵی دەکرد و چەندین کردەوەی تیرۆری ئەنجامدا، ھەندێک لە زانایان دەڵێن حکومەتێکی بیرۆکراسی کارامەی بەرزیشی ھەبوو کە لە رێگەی دیوانە ئاڵۆزەکانەوە دەوڵەتێکی زۆر کارا لە سنوورەکانی موسڵ بەڕێوە دەبرد.<ref> https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37679325 </ref> عەلی غەیدان، فەرماندەی پێشووی ھێزە زەمینییەکانی [[عێراق]]، مالیکی تۆمەتبار کرد بەوەی کە فەرمانی کشانەوەی لە شارەکە دەرکردووە. دوای ماوەیەکی کورت، مالیکی داوای باری نائاسایی نیشتمانی کرد لە ١٠ی حوزەیران دوای ھێرشەکەی سەر مووسڵ کە لە شەوێکدا دەستی بەسەردا گیراوە. سەرەڕای قەیرانی ئەمنی، پەرلەمانی [[عێراق]] رێگەی نەدا مالیکی باری نائاسایی رابگەیەنێت؛ زۆرێک لە یاسادانەران بایکۆتی دانیشتنەکەیان کرد لەبەرئەوەی دژی فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی [[سەرۆک وەزیران]] بوون، لەوەتەی دەسەڵاتەکەی لەلایەن ھەردوو شیکەرەوەی عێراقی و ڕۆژئاواوە بە تائیفی وەسف کراوە، ھەروەھا تۆمەتەکانی گەندەڵی، لەگەڵ سەدان ملیار دۆلار کە گوایە لە خەزێنەی حکومەتدا لەناو دەچێت.<ref> https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40558836 </ref> دوای زیاتر لە دوو ساڵ لە داگیرکردنی مووسڵ لەلایەن داعشەوە، ھێزە عێراقییەکان، بە یارمەتی ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] ھێرشێکی ھاوبەشیان بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ دەستپێکرد. شەڕی مووسڵ بە کلیلی دەستێوەردانی سەربازی لە دژی داعش دادەنرا. ھێرشێکی سەربازی بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە گەورەترین بڵاوکردنەوەی ھێزە عێراقییەکان بوو لە دوای لەشکرکێشی ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانانەوە. لە ٩ی تەمموزی ٢٠١٧، حەیدەر عەبادی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، وەک ئامادەکارییەک بۆ راگەیاندنی رزگارکردن و نۆژەنکردنەوەی تەواوەتی مووسڵ دوای سێ ساڵ لە کۆنترۆڵکردنی داعش گەیشتە ئەوێ. ڕۆژی دواتر بەیاننامەیەکی فەرمی درا. شەڕەکە بۆ یەک دوو ھەفتەی دیکە لە شاری کۆن بەردەوام بوو پێش ئەوەی ھێزە [[عێراق]]ییەکان لە ٢١ی تەمموزی ٢٠١٧دا بە تەواوی کۆنترۆڵی مووسڵ بکەن.<ref> https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40549333 </ref> == ئابووری == [[پەڕگە:Stamp IQ 1970 15fils.jpg|وێنۆک|مۆرێکی پۆستەی عێراقی بە بڕی ١٥ فلس کە لە ساڵی ١٩٧٠ دەرچووە بۆ ناساندنی کارگەی شەکری موسڵ]] مووسڵ لە سەدەی ١٦دا وەک ناوەندێکی بازرگانی گەشەی کرد بەھۆی ئەو پەیوەندییانەی کە لەگەڵ شارۆچکەکانی دراوسێدا ھەیبوو. کەلوپەلی [[خۆراک]]ی لە شارەکانی [[زاخۆ]] و [[ھەولێر]] و [[کەرکووک]]ەوە ھاوردە دەکرد. ھەروەھا بەناوبانگ بوو بە ھاوردەکردنی خووری لە [[گیەڵان|گێڵان]] لە فارس و بۆ ماوەیەکی دیاریکراو لە سەردەمی دەسەڵاتی [[سەفەوییەکان]] بەسەر ناوچەیەکی بەرفراوانی [[عێراق]]دا تا [[حەسکیف]]. بەڵام کۆنترۆڵی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] بەسەریدا ڕەوتی بازرگانی گۆڕی، بۆیە لە بەعلەبەکەوە ئەو قوماشانەی لێی دروستدەکرا ھاوردەی کرد و ھەناردەی [[ئەورووپا]] دەکرد، لە [[ئەورووپا]] جۆری قوماشەکە بە مووسلی ناسرابوو. ئەم بووژانەوەی بازرگانییە ھاوکات بوو لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان و کۆچبەران بە ڕێژەی ٣٠٪. دەرکەوتنی [[حەلەب]] لە [[سووریا]] وەک ناوەندێک بۆ ھەناردەکردنی [[ئاوریشم]] بۆ [[ئەورووپا]] وایکرد بازرگانانی مووسڵ باج لەسەر ئاوریشمی [[ئێران]]ی زیاد بکەن کە لەم ڕێگەیەوە ھەناردە دەکرا. لە سەردەمی جەنگی [[سەفەوییەکان]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیدا]] کە لە کۆتایی سەدەی شانزەھەمەوە تا ساڵی ١٦٣٩ز بەردەوام بوو، دەشتەکانی دەوروبەری مووسڵ بەدەست بوونی سوپای عوسمانیەوە دەیان ناڵاند کە لەو ناوچانەدا جێگیر بوو بوون. ھەروەھا جۆری ئابووریش گۆڕانی بەسەردا ھات و مووسڵ بوو بە ناوەندێک بۆ دابینکردنی دارایی [[سوپا]] بە پێداویستییەکانییەوە. بەگشتی ئەو قۆناغە شاھیدی دابەزینی ئابووری مووسڵ بوو، یەکێک لە ھۆکارەکانی ئەوە بوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] [[ھۆز]]ە [[عەرەب]] و [[کورد]]ەکانیان پڕچەککرد بوو بە مەبەستی بەرەنگاربوونەوەی [[سەفەوییەکان]]، بۆیە ھەڵیان دەکوتایە سەر ئەو کاروانە بازرگانیانەی کە جاران سەردانی مووسڵیان دەکرد.<ref> https://books.google.iq/books?id=XUBTxmEmsxAC&redir_esc=y </ref> کۆنتڕۆڵکردنی بنەماڵەی ئەلجەلیلی بەسەر [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[سەدەی ١٨یەم]]دا بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی سەلامەتی لە ناوچەکەدا، ھەروەھا چەندین کاری بیناسازییان ئەنجامدا وەک دروستکردنی دوکان و قەیسەری (بازاڕی داخراو). بنەماڵەی ئەلجەلیلی گوندەکانی دەشتە بەپیتەکانی دەوروبەری شارەکەیان دابەش کرد بە شێوازی تاپۆ کە باج و بەرھەمی کشتوکاڵییان لێ وەردەگرت. قەرەقوش و بەرتەڵە سەر بە بنەماڵەی ئەلجەلیلی بوون، لە کاتێکدا بنەماڵەی ئەلعومەری خاوەنی شاری کەرەملێس بوون. مووسڵ بوو بە یەکێک لە گرنگترین ھەناردەکارانی دانەوێڵەی ناوچەکە و بازرگانەکانی زۆربەی ئەو بەرھەمانەیان ھەناردەی شارە گەورەکانی نزیکی دەکرد وەک [[بەغدا]] و [[حەلەب]] و [[ئامەد]]. لە بەرامبەردا مووسڵ فستق و خووری لە چیاکانی [[کوردستان]]ەوە ھاوردە دەکرد، ھەروەھا ئاسنی لە [[ئامەد]]ەوە ھاوردە دەکرد.<ref> https://books.google.iq/books?id=XQnTJTtoXMYC&redir_esc=y </ref> ھێڵێکی بازرگانی نوێ لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت، کە ھێڵێکی [[ڕووبار]]ە لە ڕێگەی ڕووباری [[دیجلە]] کە لە مووسڵەوە درێژ دەبێتەوە بۆ [[بەسرە]] لە ڕێگەی [[بەغدا]]وە. ئەو بەرھەمانەی کە بۆ ئەو شارانە دروست دەکران و ھاوردە دەکران، بە تایبەت خووری و [[پەتاتە]] لە ڕێگەی [[بەسرە]]وە ھەناردەی [[ئەورووپا]] و [[ھیندستان]] دەکرا. کردنەوەی [[نۆکەندی سوێز]] لە ساڵی ١٨٧٠ و ھاتنی کەشتییە ھەڵمییەکانی [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] یارمەتیدەر بوو بۆ گەشەسەندنی خێرای ئەم بازرگانییە. مووسڵ دوای داگیرکاریی بەریتانییەکان بۆ سەر [[عێراق]]، بە یەکێک لە ناوەندەکانی ھەناردەکردنی نەوت لە باکوور ناسرابوو. ھەروەھا زۆرێک لە خەڵکەکەی لە ئاژەڵداری و پیشە دەستییەکانەوە ڕوویان لە کەرتی خزمەتگوزاری کرد. کشتوکاڵ لەوێ فراوان و ھەمەچەشن بوو دوای تەواوبوونی ھەندێک پڕۆژەی ئاودێری لەسەر [[بەنداوی مووسڵ]] (پێشتر بەنداوی سەدام) و ڕووباری [[زێی گەورە]] و ئێستا بەرھەمی پیشەسازی وەک گەنمەشامی و پەتاتە لە ژێر سیستەمی ئاودێری تەقلیدی و مۆدێرن دەچێنرێت. شاری مووسڵ لە نەوەدەکانی سەدەی بیستەمەوە بەدەست چەقبەستوویی ئابوورییەوە دەناڵێنێت، لەبەرئەوەی ئەمە ھاوکات بوو لەگەڵ کۆچی پیشەیی کرێکاری و کادیرانی ئەکادیمی بۆ دەرەوەی وڵات. لە ناوبانگترین بازاڕەکانی شاری مووسڵ بریتین لە:(بازاڕی ئەلنەبی یونس، بازاڕی ئەلسەرخانە، باب سەرای و باب التوب). === ژێرخانی ئابووری === [[File:منطقة غابات الموصل.JPG|thumb| دیمەنی ڕووباری [[دیجلە]] لە شاری مووسڵ]] [[بەنداوی مووسڵ]] لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بۆ دابینکردنی کارەبا و ئاو بۆ مووسڵ دروستکراوە. سەرەڕای ئەمەش ھێشتا بڕینی ئاو باو و ئاساییە.<ref> https://www.rferl.org/a/mosul-disease-water-electricity-shortage/26650210.html </ref> پێنج پرد لە سەر [[دیجلە]] درووستکراون لە مووسڵ کە لە باکوورەوە بۆ باشوور بەم ناوانە ناسراون: * پردی ئەلشوھەداء(یان "پردی سێیەم"). * پردی پێنجەم. * پردی کۆن (یان "پردی ئاسن"، یان "پردی یەکەم"). * پردی ئەلحوڕیە (بە واتای"پردی ئازادی"، ناسراو بە "پردی دووەم"). * پردی چوارەم.<ref> https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38442811 </ref> لە کاتی شەڕی موسڵ (٢٠١٦-٢٠١٧) لە نێوان داعش و سوپای عێراق بە پاڵپشتی ھاوپەیمانییەکی نێودەوڵەتی، دوو پرد بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ھاوپەیمانان لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٦دا 'زیانیان بەرکەوتووە'، دوو پردی دیکە لە مانگی نۆڤەمبەردا، و پردی کۆن لە سەرەتای مانگی کانوونی دووەمدا 'لەکەڵک کەوت'. بەگوێرەی ھەواڵێکی [[بی بی سی]]، لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵدا پردەکان کراونەتە ئامانج بۆ پەکخستنی دووبارە دابینکردنەوەی ھێزەکانی داعش لە رۆژھەڵاتی مووسڵ لەبەرەی رۆژئاوای مووسڵەوە. لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٧دا، کەناڵی [[سی ئێن ئێن]] بڵاویکردەوە کە داعش خۆی ھەموو پردەکانی 'وێرانکردووە' بۆ خاوکردنەوەی پێشڕەویی ھێزە زەمینییەکانی [[عێراق]]، بە ئاماژەدان بە فەرماندەی عێراقی لیوا عەبدول[[ئەمیر]] رەشید یارەڵڵا.<ref> https://edition.cnn.com/2017/01/13/middleeast/iraq-mosul-troops-advance/ </ref> لە دوا قۆناغەکانی شەڕی کۆنتڕۆڵکردنەوەی مووسڵدا، لیس گراند ڕایگەیاند کە بەپێی ھەڵسەنگاندنێکی سەرەتایی، چاککردنەوەی ژێرخانی بنەڕەتی زیاتر لە یەک ملیار دۆلار تێدەچێت. ئاماژەی بەوەشکردووە، لە کاتێکدا دەتوانرێت لە دوو مانگدا سەقامگیری لە ڕۆژھەڵاتی مووسڵ بەدەست بھێنرێت، لە ھەندێک قەزاکانی مووسڵ ڕەنگە ساڵانێک بخایەنێت، لە کۆی ٤٤ ناحیە شەش ناحیە نزیکەی بە تەواوی وێران بوون. ھەموو قەزایەکی مووسڵ زیانێکی سووک یان مامناوەندی لێکەوتەوە. بەپێی نەتەوە یەکگرتووەکان، ١٥ لە کۆی ٥٤ ناحیەی نیشتەجێبوون لە نیوەی ڕۆژئاوای مووسڵ زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە لە کاتێکدا لانیکەم ٢٣ ناحیەی مامناوەند زیانیان بەرکەوتووە.<ref> https://www.reuters.com/article/idUSKBN19Q28F </ref> == ڕامیاری == یەکەم ھەڵبژاردنی خۆجێی لە ساڵی ٢٠٠٥ لە موسڵ بەڕێوەچوو، دۆخی ئەمنی جگە لەو ھەڵوێستە نەرێنییە پێشوەختەی کە دانیشتوانی شارەکە گرتبوویانەبەر، بووە ھۆی بەشداریکردن لەم ھەڵبژاردنانەدا. بەشێوازێکی زۆر گەورە بایکۆتی ھەڵبژاردنیان کرد، ئەمەش وایکرد رێژەی بەشداریکردنیان کەم بێت کە لە ٢٠٪ تێنەپەڕی لە تەواوی پارێزگاکەدا، وە گەورەترین براوەی ئەو ھەڵبژاردنانە [[ھاوپەیمانیی کوردستان]] بوو کە لە کۆی ٤١ ئەندام لە [[پارێزگای نەینەوا]] ٣٤ ئەندامی بەدەستھێنا، ئەندامانی [[عەرەب]] لە چوار ئەندام زیاتر نەبوون. لە ٣١ی کانوونی دووەم ھەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان لە سەرتاسەری [[عێراق]] بەڕێوەچوو، لە پارێزگای نەینەوا لیستی نیشتمانی ئەلحەدبا زۆرینەی دەنگەکانی بەدەستھێنا و لە کۆی ٣٧ کورسی ١٩ کورسی بەدەستھێنا، ھاوکات یەکێتیی کوردستانیش ١٠ کورسی بەدەستھێنا دوای ئەوەی زاڵ بوو بەسەر ئەنجوومەنی پێشوودا بە داگیرکردنی ٣٤ کورسی لە کۆی ٤١ کورسی بەھۆی دوودڵیی... ھاوڵاتیان لە نەینەوا بۆ بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنەکانی پێشوو کە لە ساڵی ٢٠٠٥ ئەنجامدرا، پشکی حزبی ئیسلامی عێراق لە ھەڵبژاردنەکانی رابردوودا تەنھا 3 کورسی بوو، مەسیحییەکان و ئێزدییەکان و شەبەکەکان بۆ ھەر پێکھاتەیەک کورسییەکیان دەستکەوت کە بە سیستەمی پشک ناسراوە. بەھۆی ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانەوە، لیستی ئەلحەدبا توانی کۆنترۆڵی ئیدارەی [[شارەوانی]] پارێزگاکە بکات و ئەسیل نوجەیفی بوو بە پارێزگاری نەینەوا. لە لیستەکەدا جەخت لەسەر "ناسنامەی عەرەبی و ئیسلامی"ی پارێزگاکە کراوەتەوە و پەیوەندییەکەی لەگەڵ [[کورد]]دا بە گرژی تایبەتمەند بووە.<ref> https://web.archive.org/web/20200403173048/http://books.google.co.uk/books?id=Gpr3OyvZszIC&lpg=PA2&dq=Iraq:%20Politics،%20Governance،%20and%20Human%20Rights%20By%20Kenneth%20Katzman%20(au)&pg=PA21#v=onepage&q&f=false </ref> == جوگرافیا == مووسڵ ٢٢٣ مەتر لە [[ئاستی دەریا]]وە بەرزە لە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]ی سەرەوە لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]. لە باشووری رۆژئاوای مووسڵ [[بیابانی سووریا]] و لە رۆژھەڵاتیش چیای [[زاگرۆس]] ھەیە. === کەشوھەوا === مووسڵ کەشوھەوایەکی گەرمی نیمچە وشکی ھەیە (BSh)، نزیکە لە کەشوھەوای [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]] (Csa)، لەگەڵ [[ھاوین]]ەکانی زۆر گەرم و درێژخایەن و وشکە، [[پاییز]] و [[بەھار]]ی کورت و سووکە، و [[زستان]]ی تەڕ و تاڕادەیەک فێنکە. {{Weather box | width = auto | location = Mosul | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = ٢١٫١ | Feb record high C = ٢٦٫٩ | Mar record high C = ٣١٫٨ | Apr record high C = ٣٥٫٥ | May record high C = ٤٢٫٩ | Jun record high C = ٤٤٫١ | Jul record high C = ٤٧٫٨ | Aug record high C = ٤٩٫٣ | Sep record high C = ٤٦٫١ | Oct record high C = ٤٢٫٢ | Nov record high C = ٣٢٫٥ | Dec record high C = ٢٥٫٠ | Jan high C = ١٢٫٤ | Feb high C = ١٤٫٨ | Mar high C = ١٩٫٣ | Apr high C = ٢٥٫٢ | May high C = ٣٢٫٧ | Jun high C = ٣٩٫٢ | Jul high C = ٤٢٫٩ | Aug high C = ٤٢٫٦ | Sep high C = ٣٨٫٢ | Oct high C = ٣٠٫٦ | Nov high C = ٢١٫١ | Dec high C = ١٤٫١ |Jan mean C = ٧٫٣ |Feb mean C = ٩٫١ |Mar mean C = ١٣٫١ |Apr mean C = ١٨٫٢ |May mean C = ٢٤٫٥ |Jun mean C = ٣٠٫٣ |Jul mean C = ٣٤٫٠ |Aug mean C = ٣٣٫٤ |Sep mean C = ٢٨٫٧ |Oct mean C = ٢٢٫١ |Nov mean C = ١٤٫٢ |Dec mean C = ٩٫٠ | Jan low C = ٢٫٢ | Feb low C = ٣٫٤ | Mar low C = ٦٫٨ | Apr low C = ١١٫٢ | May low C = ١٦٫٢ | Jun low C = ٢١٫٣ | Jul low C = ٢٥٫٠ | Aug low C = ٢٤٫٢ | Sep low C = ١٩٫١ | Oct low C = ١٣٫٥ | Nov low C = ٧٫٢ | Dec low C = ٣٫٨ | Jan record low C = -١٧٫٦ | Feb record low C = -١٢٫٣ | Mar record low C = -٥٫٨ | Apr record low C = -٤٫٠ | May record low C = ٢٫٥ | Jun record low C = ٩٫٧ | Jul record low C = ١١٫٦ | Aug record low C = ١٤٫٥ | Sep record low C = ٨٫٩ | Oct record low C = -٢٫٦ | Nov record low C = -٦٫١ | Dec record low C = -١٥٫٤ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ٦٢٫١ | Feb precipitation mm = ٦٢٫٧ | Mar precipitation mm = ٦٣٫٢ | Apr precipitation mm = ٤٤٫١ | May precipitation mm = ١٥٫٢ | Jun precipitation mm = ١٫١ | Jul precipitation mm = ٠٫٢ | Aug precipitation mm = ٠٫٠ | Sep precipitation mm = ٠٫٣ | Oct precipitation mm = ١١٫٨ | Nov precipitation mm = ٤٥٫٠ | Dec precipitation mm = ٥٧٫٩ | Jan precipitation days = ١١ | Feb precipitation days = ١١ | Mar precipitation days = ١٢ | Apr precipitation days = ٩ | May precipitation days = ٦ | Jun precipitation days = ٠ | Jul precipitation days = ٠ | Aug precipitation days = ٠ | Sep precipitation days = ٠ | Oct precipitation days = ٥ | Nov precipitation days = ٧ | Dec precipitation days = ١٠ |Jan sun = ١٥٨ |Feb sun = ١٦٥ |Mar sun = ١٩٢ |Apr sun = ٢١٠ |May sun = ٣١٠ |Jun sun = ٣٦٣ |Jul sun = ٣٨٤ |Aug sun = ٣٦٩ |Sep sun = ٣٢١ |Oct sun = ٢٦٧ |Nov sun = ١٨٩ |Dec sun = ١٥٥ | source 1 = [[World Meteorological Organisation]] (UN)<ref name="WMO">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Weather Information Service – Mosul |ناونیشان=http://worldweather.wmo.int/154/c01467.htm |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=United Nations |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190522101915/http://worldweather.wmo.int/154/c01467.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | source 2 = ''Weatherbase'' (extremes only)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mosul, Iraq Travel Weather Averages |ناونیشان=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=80604 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Weatherbase |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210123120646/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=80604 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | date = October 2014}} == تەلارە مێژوویی و ئاینییەکان == مووسڵ دەوڵەمەندە بە شوێنە مێژووییە کۆنەکان و تەلارە دێرینەکان: [[مزگەوت]]، [[قەڵا]]، [[کڵێسا]]، [[دێر]]، و [[فێرگە]]، زۆربەیان تایبەتمەندی تەلارسازی و کاری دیکۆراتیان ھەیە کە گرنگن. ناوەندی شارەکە بە تۆڕەڕێی شەقام و خانووی سەدەی نۆزدەھەمی تێدا زاڵە. بازاڕەکان بە تێکەڵاوی ئەو کەسانە ناسراون کە لەوێدا کار دەکەن: عەرەب، کورد، ئاشووری، جوولەکە عێراقییەکان، جولەکەکانی کورد، تورکمانی عێراقی، ئەرمەنی، ئێزیدی، مەندی، ڕۆمانی و شەبەک.<ref> https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2014/07/25/ISIS-destroys-tombs-of-two-prophets-in-Mosul </ref> [[مۆزەخانەی مووسڵ]] چەندین دۆزینەوە لە شوێنە دێرینەکانی شارە کۆنەکانی پایتەختی ئاشووری نەینەوا و نەمرودی تێدایە. لە دەوری حەوشەیەک داڕێژراوە و ڕووبەرێکی مەڕمەڕی موسڵی تێدایە کە نمایشی ژیانی موسڵی تێدایە کە بە شێوەی تابلۆی وێنا کراوە. لە ٢٦ی شوباتی ٢٠١٥ چەکدارانی داعش شوێنەوارە دێرینەکانی مۆزەخانەکەیان لەناوبرد.<ref> https://www.theguardian.com/world/2014/jul/28/islamic-state-destroys-ancient-mosul-mosque </ref> === مزگەوت و مەزارگە === [[File:Grand mosque of Mosul .jpg|thumb|260x260px|مزگەوتی گەورەی مووسڵ]] * مزگەوتی ئومەوی: یەکەم مزگەوتە لە شارەکەدا، لە ساڵی ٦٤٠ی زایینی لەلایەن ئوتبە بن فەرقاد ئەلسەلامی دروستکراوە دوای ئەوەی لە سەردەمی خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا موسڵی داگیرکرد. تاکە بەشێکی ڕەسەن کە تا ئەم دواییانە ھەیبوو، منارەی خشتی ورد و سەرنجڕاکێش بوو کە بەرزییەکەی ٥٢م بوو کە وەک تاوەری مەیلداری پیزا بوو، پێی دەوترێت ئەلحەدبا. لە شەڕی مووسڵدا تا ڕادەیەکی زۆر وێران بووە.<ref> https://christiannews.net/2014/07/27/muslim-militants-blow-up-tombs-of-biblical-jonah-daniel-in-iraq/ </ref> * مزگەوتی گەورەی مووسڵ(نوریدین): لەلایەن نوریدین زەنگیەوە لە ساڵی ١١٧٢ز لە تەنیشت مزگەوتی ئومەوی دروستکراوە. [[ئیبن بەتووتە]] (گەشتیاری گەورەی مەغریب) لەوێ نافورەیەکی مەڕمەڕیی دۆزیەوە و میحرابێک (ئەو شوێنەی کە ئاماژەیە بۆ ئاراستەی مەککە) کە نووسراوێکی کوفیی لەسەرە. لە شەڕی مووسڵدا وێران کرا. * مزگەوتی موجاھیدین: مێژووی مزگەوتەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٢ی زایینی، و بەھۆی قوبە و میھحرابەکەیەوە کە بە وردی دروستکراوە، جیاوازی پێداوە.<ref> https://www.huffpost.com/entry/isis-jonah-tomb_n_5620520 </ref> * مزگەوت و مەزارگەی پێغەمبەر یوونس: دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، و گۆڕی پێغەمبەر [[یوونس]]ی لەخۆگرتبوو، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، لەگەڵ ددانێکی نەھەنگەکە کە قوتی دا و دواتر ئازادی کرد. لە تەمموزی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە بە تەواوی ڕووخێندرا. * مزگەوت و مەزارگەی پێغەمبەر جیرجیس: مزگەوت و مەزارگەی کۆتایی سەدەی ١٤ بۆ ڕێزلێنان لە پێغەمبەر جیرجیس (جۆرج) لەسەر گۆڕستانی قوڕەیش دروستکراوە. لە تەمموزی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە وێران کرا.<ref> https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/060320151 </ref> * مەزارگەی پێغەمبەر دانیال: گۆڕێک کە دەگەڕێتەوە بۆ پێغەمبەر دانیال لە تەمموزی ٢٠١٤ لەلایەن داعشەوە وێرانکرا. * مزگەوتی حەمو قەدۆ: مزگەوتێکی سەردەمی عوسمانییە لە ناوچەی مەیدانی ناوەڕاست کە لە ساڵی ١٨٨١ دروستکراوە، و بە فەرمی ناوی مزگەوتی عەبدوڵا ئیبن چەلەبی ئیبن عەبدولقادری لێنراوە. لە مانگی ئازاری ٢٠١٥ لەلایەن داعشەوە وێرانکرا، چونکە گۆڕێکی تێدابوو کە ڕۆژانی پێنجشەممە و ھەینی موسڵمانانی ناوچەکە ڕێزی لێدەگرت و سەردانیان دەکرد.<ref> https://www.npr.org/2007/11/21/16493810/chaplains-struggle-to-protect-monastery-in-iraq </ref> === کڵێسا و دێرەکان === [[File:Mor-mattai.png|thumb| دێری مار ماتای لە [[کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی]]]] [[File:Church St. Thomas in Mosul.jpg|thumb| کڵێسای سانت تۆماس، مووسڵ]] مووسڵ زۆرترین ڕێژەی مەسیحییەکانی ھەبووە لە ھەموو شارەکانی عێراقی دەرەوەی ناوچەی [[کورد]]ی، و چەندین کڵێسای کۆن و سەرنجڕاکێشی تێدایە، کە ھەندێکیان لە بنەڕەتدا مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی سەرەتای ئایینی [[مەسیحی]]. زۆرجار کڵێسا کۆنەکانی ئاشووری شاراوەن و دەرگای چوونە ژوورەوەیان لە دیوارە ئەستوورەکاندا ئاسان نییە بدۆزرێتەوە. ھەندێکیان بۆ نۆژەنکردنەوە قورسن. * شەمعۆن ئەلسەفا (سان پیتەر، مار پەترۆس): ئەم کەنیسەیە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣یە و ناوی لە شەمعۆن ئەلسەفا یان سانت پەترۆسەوە ناونراوە (مار پەترۆس بە زمانی ئارامی ئاشووری). پێشتر ناوی دوو نێردراوی پەترۆس و پۆڵسی لەسەر بوو و راھیبە دڵ پیرۆزەکانی تێدا نیشتەجێ بوو. * کڵێسای سانت تۆماس (مار تۆما بە زمانی ئارامی ئاشووری): یەکێکە لە کۆنترین کڵێسا مێژووییەکان، ناوی بە ناوی سانت تۆماس نێردراوی خوداوە ناونراوە کە لە ڕۆژھەڵاتدا ئینجیلی بانگەشە دەکرد، لەنێویاندا [[ھیندستان]]. کاتی درووستکردنی بە وردی نازانرێت، بەڵام پێش ساڵی ٧٧٠ی زایینی بووە. * کڵێسای مار پێسیۆن: مار پێسیۆن کە لەلایەن ئامۆزاکەیەوە لە دێرێکدا پەروەردە بووە، لە ساڵی ٤٤٦ی زایینیدا شەھید بووە. یەکەم کەنیسەی کاسۆلیکی کلدانییە لە مووسڵ، دوای یەکگرتنی زۆرێک لە [[ئاشوورییەکان]] لەگەڵ [[ڕۆما]] لە سەدەی ١٧دا. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٠، و ٣ م لە خوار ئاستی شەقامەکانەوەیە. ئەم کەنیسەیە تووشی وێرانکاری بوو، چەندین جار ئاوەدان کراوەتەوە. ھۆڵێک لەسەر یەکێک لە سێ بەشەکەی لە ساڵی ١٩٤٢ دروستکرا. لە ئەنجامدا زۆربەی سیما ھونەریەکانی زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە. * کەنیسەی کۆنی تاھیرە (بێگەرد): نزیک باش تەپەیە، بە یەکێک لە دێرینترین کڵێساکانی مووسڵ دادەنرێت. ھیچ بەڵگەیەک یارمەتیدەر نییە بۆ دیاریکردنی ڕووبەرەکەی. دەکرێت یان پاشماوەی کڵێسای سەرەوە بێت یان کڵێسای وێرانکراوی مار زێنا. مێژووی کڵێسای ئەلتاھیرە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی حەوتەم، و ٣ م لە خوار ئاستی شەقامەکانەوەیە. دواجار لە ساڵی ١٧٤٣دا دووبارە دروستکرایەوە.<ref> https://www.ibtimes.co.uk/iraq-isis-destroys-19th-century-ottoman-mosque-central-mosul-1490786 </ref> * کڵێسای ئەلتەھرە: کڵێسای کاسۆلیکی سریانی لە ساڵی ١٨٦٢ تەواو بوو. * کەنیسەی مار حودنی: ناوی مار ئاحودەمە(حودەنی) مافریانی تکریتی لێنراوە کە لە ساڵی ٥٧٥ی زایینیدا شەھید بوو. مار حودینی کەنیسەیەکی کۆنی تایتانیەکانە لە مووسڵ. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دەیەم، ٧ م لە خوار ئاستی شەقامەکانەوەیە و بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٠ دووبارە دروستکرایەوە. خەڵک دەتوانن ئاوی کانزایی لە بیری حەوشەکەی وەربگرن. ئەو زنجیرەی کە لە دیوارەکەدا جێگیر کراوە، وا بیردەکرێتەوە کە چارەسەری نەخۆشی سەرئێشە دەکات. * دێری سانت جۆرج (مار گورگیس): یەکێکە لە کۆنترین کڵێساکانی مووسڵ کە بە ناوی سانت جۆرجەوە ناونراوە کە دەکەوێتە باکووری مووسڵ، پێدەچێت لە کۆتایی سەدەی ١٧دا دروستکرابێت. زیارەتکاران لە ناوچە جیاوازەکانی باکوورەوە ساڵانە لە بەھاردا سەردانی دەکەن، کاتێک خەڵکێکی زۆریش بۆ پشوو دەچنە دەرەوە دەچنە ئەم جێگەیە. نزیکەی ٦ م لە خوار ئاستی شەقامەکانەوەیە. کڵێسایەکی مۆدێرن لەسەر کڵێسا کۆنەکە لە ساڵی ١٩٣١ دروستکرا، کە بەشێکی زۆری شوێنەوارە گرنگەکانی فەوتا. تاکە شوێنەوار کە ماوەتەوە چوارچێوەی دەرگایەکی مەڕمەڕن کە بە نووسراوێکی نەخشێنراوی ئێسترانجێلا (سوریانی) ڕازاوەتەوە، و دوو شوێنی تایبەت، کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣ یان ١٤. * مار ماتێ: ئەم دێرە دەکەوێتە نزیکەی ٢٠کم(١٢ میل) رۆژھەڵاتی مووسڵ لەسەر لوتکەی شاخێکی بەرز(چیای مەقلوب). لەلایەن مار ماتێوە دروستکراوە کە دەروێشێکە لەگەڵ چەند دەروێشێکی دیکە لە ساڵی ٣٦٢ی زایینیدا ھەڵاتووە لە دێری زوکنین لە نزیک شاری [[ئامەد]](دیاربەکر) لە بەشی باشووری ئاسیای بچووک ([[تورکیا]]ی ئێستا) و باکووری [[عێراق]] لە سەردەمی ئیمپراتۆر جولیان لادەر (٣٦١-٣٦٣ی زایینی). کتێبخانەیەکی بەنرخی ھەیە کە کتێبە پیرۆزەکانی سوریانی تێدایە. * دێری مار بێھنام: ھەروەھا پێی دەوترێت دێر ئەلجوب(دێری کانیاو) و لە سەدەی ١٢ یان ١٣ دروستکرا، دەکەوێتە [[دەشتی نەینەوا]] لە نزیک نەمرود نزیکەی ٣٢ کم(٢٠ میل) باشووری ڕۆژئاوای مووسڵ. دێرەکە، بینایەکی گەورەی قەڵایە، لە تەنیشت گۆڕی مار بێھنام بەرز دەبێتەوە، شازادەیەکە کە لەلایەن ساسانییەکانەوە کوژرا، ڕەنگە لە ماوەی سەدەی چوارەمی زایینیدا بووبێت. * دێری سانت ئیلیا (دایر مار ئیلیا): مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شەشەم، کۆنترین خانەقای [[مەسیحی]] بوو لە [[عێراق]]، تا لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن داعشەوە لەناوچوو.<ref> https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40564159 </ref> بینا مێژووییە مەسیحییەکانی تر: * کەنیسەی ڕۆمانی کاسۆلیک (لەلایەن باوکانی دۆمینیکانەوە لە شەقامی نەینەوا لە ساڵی ١٨٩٣ دروستکراوە). * مار مایکل * مار ئیلیا * مار ئۆراھا * دێری ڕەبان ھۆرمیزد، خانەقای نۆتردام دێس سێمێنس، نزیک شارۆچکەی ئەلقوش. === شوێنەکانی تر === * قەڵای باش تاپیا: قەڵایەکی وێرانە کە بە بەرزی بەسەر [[دیجلە]]دا دەڕوانێت، کە یەکێک بوو لە پاشماوە دەگمەنەکانی دیوارە کۆنەکانی مووسڵ تا لە ساڵی ٢٠١٥ لەلایەن داعشەوە تەقێنرایەوە. * قەرە سێرای(کۆشکی ڕەش): پاشماوەی کۆشکی سەدەی ١٣ی سوڵتان بەدرەدین لوعلوعە.<ref> https://www.stripes.com/news/civilians-return-to-mosul-as-iraqi-forces-mop-up-residual-isis-fighters-1.479136 </ref> ==ھونەر== === وێنەکێشان === [[File:احد البيوت التراثية في مدينة الموصل.jpg|thumb| خانوویەکی کۆن لە مووسڵ.]] ئەوەی پێی دەوترێت قوتابخانەی مووسڵ بۆ نیگارکێشان، ئاماژە بە شێوازێکی نیگارکێشی مینیاتور دەکات کە لە کۆتایی سەدەی ١٢ تا سەرەتای سەدەی ١٣ لە باکووری عێراق لە ژێر سەرپەرشتی بنەماڵەی زەنگید (١١٢٧-١٢٢٢) پەرەی سەندووە. لە تەکنیک و شێوازدا قوتابخانەی مووسڵ هاوشێوەی تابلۆی تورکەکانی سەلجوق بوو، کە لەو سەردەمەدا عێراقی کۆنترۆڵ کردبوو، بەڵام هونەرمەندانی موسڵ هەستێکی تیژتریان بە ڕیالیزم هەبوو لەسەر بنەمای بابەت و ڕادەی وردەکارییەکانی ناو تابلۆکە نەک لەسەر نوێنەرایەتیکردن لە سێ ڕەهەنددا، کە ڕووی نەدا. زۆربەی ئایکۆنۆگرافیای موسڵ سەلجوق بوو- بۆ نموونە بەکارهێنانی فیگەرەکان کە بە قاچ بڕاو لە دۆخی پێشەوە دانیشتبوون. بەڵام هەندێک توخمی هێمادار وەک هیلال و مارەکان لە رێپەرتۆری کلاسیکی [[مێزۆپۆتامیا]] وەرگیراون. زۆربەی تابلۆکانی مووسڵ وێناکردنی دەستنووس بوون- بە شێوەیەکی سەرەکی بەرهەمی زانستی، کتێبی ئاژەڵان و شیعری لیریک. تابلۆیەکی پێشەوە، ئێستا لە (Bibliothèque nationale) لە پاریس هەڵگیراوە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆپییەکی کۆتایی سەدەی ١٢ی ڕیسالە پزیشکییەکانی گالێن، کیتاب الدریاک ("کتێبی دژە ژەهرەکان")، نموونەیەکی باشە بۆ کارەکانی پێشووی قوتابخانەی مووسڵ. چوار فیگەر نیشان دەدات کە دەوری فیگەرێکی ناوەندی و دانیشتوویان داوە کە هالۆیەکی شێوە هیلالی بەدەستەوەیە. تابلۆکە بە چەندین ڕەنگی تەواو جیاوازە؛ سوور و شین و سەوز و زێڕین. پیتەکانی کوفیی شینە. کاریگەری کۆی گشتی بە باشترین شێوە بە مەزن وەسف دەکرێت. پێشەنگێکی دیکەی ناوەڕاستی سەدەی ١٣ کە لە (Nationalbibliothek)، ڤیەنا بەڕێوەچوو، بۆ کۆپییەکی دیکەی هەمان دەق پێشنیاری کوالیتی نیگارکێشانی دواتری مووسڵ دەکات. ڕیالیزم لە وێناکردنی ئامادەکردنی ژەمی فەرمانڕەوایەک و سوارچاکەکانی سەرقاڵی چالاکیی جۆراوجۆردا هەیە، و تابلۆکە بەقەد تابلۆی قوتابخانەی سەرەتایی موسڵ ڕەنگاوڕەنگە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە جۆرێک کەمتر ڕۆحی هەیە. پێکهاتەکە وردترە بەڵام کەمتر سەرکەوتووە. تا ئەم کاتە قوتابخانەی بەغدا کە شێوازی قوتابخانەکانی سووری و سەرەتای موسڵی تێکەڵ کردبوو، دەستی کردبوو بە زاڵبوون. لەگەڵ داگیرکردنی مەغۆلەکان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٣دا قوتابخانەی موسڵ کۆتایی هات، بەڵام دەستکەوتەکانی لە هەردوو قوتابخانەی مەملوک و مەغۆلەکانی نیگارکێشانی بچووکدا کاریگەر بوون. == خوێندن == موسڵ چەندین زانکۆ و پەیمانگای ھەیە. لەوانە [[زانکۆی مووسڵ]] کە گەورەترین زانکۆی مووسڵە، زانکۆی نەینەوا، کۆلێژی زانکۆی ئەلحەدبا، زانکۆی تەکنیکی باکوور.<ref> https://www.bbc.com/news/business-46208714 </ref> ھەروەھا موسڵ چەندین قوتابخانەی ئامادەیی ھەیە کە ھەندێکیان ھاوبەشی پەروەردەن لە کاتێکدا ھەندێکی تریان جیاکردنەوەی ڕەگەزن.<ref> https://blogs.unicef.org/blog/responding-iraq-learning-crisis/ </ref> بریتین لە ئەمانە بەڵام سنووردار نین بە:<ref> https://reliefweb.int/report/iraq/education-will-help-us-build-future </ref> * قوتابخانەی الحفسة * دواناوەندی الحاج بۆ کچان * ئامادەیی کورتوبا بۆ کچان * قوتابخانەی ناوەندی الموحوبین بۆ کچان و کوڕان * ئامادەیی المستەقبەل بۆ کوڕان *ئامادەیی الموتەمەیزات بۆ کچان * ئامادەیی ئەلموتەمەعین بۆ کوڕان * ئامادەیی الرصالة الئیسلامی (الرصالة) بۆ کوڕان * ئامادەیی ئەلشەرقییە بۆ کوڕان == گواستنەوە == === شەمەندەفەر === یەکەم شەمەندەفەر لە نێوان [[بەغدا]] و مووسڵ لە ساڵی ١٩٤٠ی زایینیدا درووستکرا، بەو پێیەی موسڵ لەسەر ھێڵی ئاسنی بەرلین-بەغدا بوو. ھەروەھا وێستگەیەکی شەمەندەفەر لە موسڵ دروستکرا، ناوچەی دەوروبەری ناوی حەی مەحەتە بوو. بەھۆی شەڕ و ئاڵۆزی پەیوەندییەکانی نێوان [[عێراق]] و دراوسێکانی، زۆربەی گەشتەکانی مووسڵ بەرەو باشوور و بەرەو [[بەغدا]] ڕۆیشتوون، لەسەر حیسابی [[سووریا]] و [[تورکیا]]. بەڵام خزمە تگوزاری نێودە وڵە تی گەڕایە وە ، لە ساڵی ٢٠٠١ی زایینیدا و لە سە رەتای ساڵی ٢٠١٠ی زایینیدا(بەرە و [[دیلۆک|گازی ئانتەپ]] لە ڕێگای [[سووریا]]وە )، بەڵام دوای چەند مانگێک وەستا. === پردەکان === [[پەڕگە:Black and white photograph of the old bridge of Mosul, February 2014 (23).jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە یەکێک لە پردەکانی ناو شارەکە]] مووسڵ پێنج پردی ھەیە کە ھەردوو بەشی شارەکە بەیەکەوە دەبەستنەوە، کۆنترینیان مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئینتیدابی بەریتانیا، بەڕێوەبەرایەتی ڕێگاوبان و پردەکانی [[پارێزگای نەینەوا|پارێزگای مووسڵ]] ڕایگەیاند، بەم نزیکانە دەست بە دروستکردنی پردی شەشەم دەکەن. === فڕۆکەخانە === [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مووسڵ]] ھەیە کە نزیکەی ٥کم لە ناوەندی شارەوە دوورە، فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن ھێزی ئاسمانی شاھانەی بەریتانیا دروستکراوە، فڕۆکەخانەکە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بەڕێوەدەبرێت و یەکێکە لە بارەگاکانی کۆمپانیای ھێڵی ئاسمانی عێراق.<ref>http://www.alfayhaa.tv/news/economy/86633.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005055742/http://www.alfayhaa.tv/news/economy/86633.html |date= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ }}</ref> == ناو و نازناو == === مووسڵ === ڕۆژھەڵاتناسی دۆمینیکانی ژان مۆریس فیی ١٩١٤-١٩٩٥ کە یەکێکە لەو کەسانەی کە زۆرترین ئارەزووی مووسڵ و میرات و مێژوو و زمان و شوێنەوارەکانی کردووە، دەبینێت کە ناوی یەکەمی(مەشپێل) بووە؛ ناوێکی بابلییە کە واتای وێران بووە، کاتێک لە ڕووخانی نەینەوا لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین لەناوچوو. وە کاتێک یۆنانیەکان داگیریان کرد، پیتی “شین”یان گۆڕی بە “سین” بۆ ئەوەی ببێتە “موسپڵ”، دواتر ئەم ناوە گەشەی کرد بۆ “موسڵ” بەھۆی زۆر بەکارھێنانی و گونجانی پیتەکانی “سین” و “صاد”. سەبارەت بە زینفۆن کە لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمی پێش زایین بە مووسڵدا تێپەڕیوە، ناوی ناوە "موسیلا". زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە ناوی موسڵ لە ھاتنی لە نێوان دوو ھەرێم یان دوو شوێنەوە ھاتووە، بەڵام لە نێوان خۆیاندا جیاواز بوون لەو دوو شوێنەی کە لە نێوانیاندا بەیەکەوە گرێدرابوون، زۆریان ئاماژە بە ناوی مووسڵ دەکەن، چونکە دەکەوێتە نێوان [[دیجلە]] و [[فورات]]، ھەندێکی دیکەش پێیان وایە کەوتووەتە نێوان [[عێراق]] و [[جزیر]]ە و ھەندێکی دیکەش پێیان وایە کەوتووەتە نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا، باکوور و باشوور. دەوترێت لە پێوەندی لەگەڵ ئەو پاشایەی کە دروستی کردووە، بەم شێوەیە ناونراوە. === الحدباء === زۆر کەس بە ھەڵە ناوی مووسڵ دەگەڕێننەوە بۆ الحدباء بۆ منارە مەیلدارەکەی مزگەوتی ئەلنوری، ناوە دروستەکەی حەدباء لە پێچاوپێچی ڕووباری [[دیجلە]] و کشانی ڕێڕەوەکەیەوە ھاتووە کە لە باکووردا تێدەپەڕێت بە شارەکەدا. ھەندێکی تر ئەم ناوە دەگەڕێننەوە بۆ بەرزی زەوییە بەرزەکان لە "تل قلیعات". ئەبو الحزم المکی ابن ڕەیان المقسینی الموسلی کە لە ساڵی ٦٠٣ کۆچی کۆچی دوایی کردووە دەفەرموێت: {{شیعر}} {{ب|وقد اضحت لی الحدباء داراً|وأھل مودتی یلوی العقیق}} {{ب|أرض یحن إلیھا من یفارقھا|ویحمد العیش فیھا من یدانیھا}} {{کۆتاییی شیعر}} === الفیحاء === بەھۆی جوانی بەھارەکەی و زۆری گوڵەکانیەوە ناوی (الفەیحاء) بوو. السیرا الرفا الموصلی کە لە ساڵی ٣٦٠ کۆچی کۆچی دوایی کردووە فەرمووی؛ {{شیعر}} {{ب|سقی ربا الموصل الفیحاء من بلدٍ|جود من المزن یحکی جود أھلیھا}} {{کۆتاییی شیعر}} === أم الربیعین === ھەروەھا بەھۆی نەرمی و [[شیرینی]] کەشوھەوای وەرزی بەھار و پایز و لێکچوونیان، نازناوی ئوم الربیعین(دایکی دوو بەھارە)ی لێنرا. === الخضراء === ھەروەھا بەھۆی سەوزی و جوانی ڕووی خاکەکەیەوە پێی دەوترێت سەوز. === البیضاء === ھەندێک ناویان لێنابوو "البیضاء" چونکە لە ڕابردوودا شارەکە لە مەڕمەڕ و گەچی سپی دروستکرا بوو. شاعیر دەڵێت، یرثی مالک أبن أشقر الأزدی لە شەڕی مەیدانی مووسڵ بە سەرکەوتنی ساڵی ١٩٨ی کۆچی ماتەمینی دەگێڕێت. {{شیعر}} {{ب|ألیس أبو الصخر الفتی مالک|فتی الرمح والسیف الحسام المصلب}} {{ب|عن الموصل البیضاء قد رد تغلبُ|وقد أشرف منھا علی شر مرقب}} {{کۆتاییی شیعر}} === الحصنین === ئاماژەیە بۆ قەڵای ڕۆژھەڵات کە لەسەر گردی ئەلتەوبە دروستکراوە، کە کەلاوە دێرینەکانی نەینەوا لەسەری ھەڵکەوتووە، ھەروەھا قەڵای ڕۆژئاوا لەسەر گردی قلێعات کە مووسڵ لەسەری دروستکراوە. عەرەبەکان لە ڕۆژانی فەتحی ئیسلامیدا بەم ناوە ناویان ھێناوە. === حسنا عبرایا === قەڵای عیبری کە ناوێکی ئارامییە بە واتای قەڵای پەڕینەوە دێت، بە واتای قەڵای ڕۆژئاوا دێت کە [[ئاشوورییەکان]] دروستیان کردووە، پەڕینەوەیەک بووە بەرەو ڕۆژئاوا. === نو أردشیر === ناوێکە فارسەکانی ساسانی بە موسڵیان داوە دوای ئەوەی قەڵایان کرد و کردیان بە ناوەندێکی سەربازی، تەلارسازییەکەیدا، ئەردەشیری یەکەم، ٢٢٤-٢٤١ز دۆزرایەوە و ناوی خەرزەتی ئەردەشیر بوو. === خولان === ناوێکە لە لایەن عەرەبەکانەوە ھاتووە، ھەروەک ئەلمەقدیسی لە کتێبی “باشترینی بەشداریکردن لە مەعریفەی ھەرێمەکاندا” ئاماژەی پێکردووە. === مسبیلا === گەشتیار یۆنانی زینۆفۆن، لە گەشتەکەیدا لە ساڵی (٤٠١) پێش زایین، بە ناوی (مسبیلا) ئاماژەی بە مووسڵ کردووە، کە لە وشەی ئاشووری (مشبەلو) وەرگیراوە، کە بە واتای خاکی خوارەوە یان خاکی نزم یان نزم دێت.<ref> http://wwwallafblogspotcom.blogspot.com/2010/10/blog-post_7181.html </ref> == وەرزش == شارەکە یەک تیپی تۆپی پێی ھەیە کە توانای کێبڕکێی ھەیە لە پلەی یەکەمی تۆپی پێی عێراقدا ئەویش '''یانەی مووسڵە'''. یاریگای [[زانکۆی مووسڵ]] یاریگای سەرەکی یانەی مووسڵە و دەتوانێت تا ٢٠ ھەزار کەس لەخۆبگرێت. [[File:ملعب جامعة الموصل.jpg|thumb| یاریگای زانکۆی مووسڵ]] [[زانکۆی مووسڵ]] کۆلێژی پەروەردەی وەرزشی و زانستی وەرزشی لەخۆدەگرێت کە وانە بە خوێندکارانی بەکالۆریۆس و دەرچووان دەداتەوە و لە سێ بەشی زانستیدا توێژینەوە ئەنجام دەدات.<ref> https://www.uomosul.edu.iq/en/physicalEducation </ref> == کەسانی ناودار == * [[زەھا حەدید]]، تەلارسازێکی دیار و یەکەم ژن کە خەڵاتی پریتزکەری بەدەستھێناوە. لەلایەن شاژنە [[ئێلیزابێتی دووەم]]ەوە ناوی لێنراوە "دام". * ئەلجەلیلی، حسێن پاشا، سوپای بەرزکردەوە و سەرکردایەتی کرد بۆ بەرگریکردن لە مووسڵ لە بەرامبەر نادرشا، شای فارسی لە ساڵی ١٧٤٣. * ئەلجەلیلی، ئیسماعیل، پزیشکی چاو کە نەخۆشی جەلیلی دۆزیەوە و لێکۆڵینەوەی لەسەر کرد. * سەیار ئەلجەمیل، مێژوونووس و شرۆڤەکاری سیاسی. * بێھنام ئەبو ئەلسووف، شوێنەوارناس، مرۆڤناس، مێژوونووس و نووسەری بە ڕەچەڵەک [[مەسیحی]]. * [[تارق عەزیز]]، جێگری سەرۆکوەزیرانی ١٩٧٩-٢٠٠٣ (ناوی ڕاستەقینەی مایکل یوخانا) کە لە [[ئاشوورییەکان]]ە. * [[مونیر بەشیر]]، مۆسیقاژەنی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] کە لە ماوەی سەدەی بیستەمدا چەندین سەرکەوتنی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بەدەستھێنا. * [[ئەسینات بارزانی]]، یەکەم حاخامی ژنی [[جوو]]. * [[ڤیان دەخیل]]، ئەندامی پەرلەمانی [[ئێزیدی]] لە [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]]. * [[ھاوار مەلا محەممەد]]، یاریزانی تۆپی پێی عێراقی بۆ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی کە [[کورد]]ە. * پۆڵس فەرەج ڕەحۆ، قەشە سەرەکییەکەی مووسڵی کاسۆلیکی کلدانی ئاشوری، ساڵی ٢٠٠٨ تیرۆرکرا. * تەھا یاسین ڕەمەزان، جێگری پێشووی سەرۆک کۆماری عێراق، کە [[کورد]] بوو. * ھورمز ڕەسام، شوێنەوارناس و دیپلۆماتکاری [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] سەدەی نۆزدەھەم. * [[کازم ساھر]]، گۆرانیبێژی پۆپی عەرەبی [[عێراق]]ی، گۆرانیبێژ، و مۆسیقاژەن. * عەدنان کوچەر، زانای عێراقی. * سەڵاحەدین ئەلسەباغ، ئەفسەری سوپای عێراقی عەرەبی. * سەڵاح سەلیم عەلی، نووسەر و وەرگێڕی عێراقی نەرویجی، نووسەری کتێبی ئیبسنی عەرەبی. * ئیگناتیۆس گابرێل یەکەم تاپوونی، پاتریاکی ئاشووری ئەنتیکە و ھەموو ڕۆژھەڵات بۆ کەنیسەی کاسۆلیکی سوریانی لە نێوان ساڵانی ١٩٢٩ بۆ ١٩٦٨، باوکی کڵێسای دووەمی ئەنجومەنی ڤاتیکان و یەکەم پرێلاتی ڕێوڕەسمی ڕۆژھەڵات کە لە سەردەمی پاپا پیۆسی نۆیەمەوە بەرزکرایەوە بۆ کۆلێژی کاردیناڵەکان. * بێھنام عەفاس، نووسەر و لێکۆڵەری عێراقی-نیوزلەندی لە رۆڵی زانا و مژدەبەری [[مەسیحی]]. * [[غازی یاوەر]]، سەرۆکی کاتی [[عێراق]] لە ماوەی ٢٠٠٤–٢٠٠٥. * ئیگناتیۆس زاکای یەکەم، پاتریاکی ئاشوری ئەنتیکە و ھەموو ڕۆژھەڵات بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی. * چاوی موسڵ، بە عەرەبی(عین الموصل) بلۆگێکی ھەواڵییە کە لەلایەن مێژوونووس و ڕۆژنامەنووسی ھاووڵاتی عومەر محەمەدەوە دروستکراوە و پارێزگاری لێدەکرێت. * لۆریس ئۆھان چۆبانیان، ئاوازدانەر و مامۆستای ئەرمەنی-ئەمریکی و مامۆستا لە زانکۆی باڵدوین واڵاس. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای نەینەوا]] * [[قەزای مووسڵ]] * [[زانکۆی مووسڵ]] * [[دەشتی نەینەوا]] * [[عێراق]] * [[ئەیالەتی مووسڵ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Mosul}} [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:ئاشوور]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:مووسڵ]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] ds4s466xvggiodcpt82lxckg6zrsf9y 0 1798 1586632 1586243 2026-05-24T12:08:00Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586632 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای گازی ئانتەپ | ناوی_خۆماڵی = پارێزگای دیلۆک | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Gaziantep Turkey Provinces locator.jpg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = پارچە | ناوی_دابەشکراو = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١,٧٠٠.٧٦٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Gaziantep_Province ویکیپیدیای ئینگلیسی]</ref> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٣٤٢ | وێبگە = http://www.gaziantep.gov.tr/ }} '''پارێزگای دیلۆک''' ({{بە تورکی|Gaziantep}})، یەکێکە لە پارێزگاکانی [[باکووری کوردستان]] لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] کە [[کورد]] و [[تورک]] دانیشتووانەکەی پێکدێنن. ناوەندەکەی شاری [[دیلۆک]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Gaziantep landscape.jpg|وێنەیەک|دیمەنی پارێزگای دیلۆک]] === بەرز و نزمی === دوو درزی جیۆلۆجیی چالاکی سەرەکی لە ڕۆژاوای دیلۆک لە نزیک سنووری [[پارێزگای عوسمانیە|عوسمانییە]] بە یەک دەگەن: درزی [[دەریای مردوو]] و درزی [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا]]. ئەمانە نوێنەرایەتیی سنووری تێکتۆنی لە نێوان تەپڵەکی عەرەبی کە بەرەو باکوور دەجووڵێت لە ڕۆژھەڵاتەوە، و تەپڵەکەکانی [[تەپڵەکی ئەفریقا|ئەفریقا]] و [[ئەورووپا]]–[[ئاسیا]] کە لێک نزیک دەبنەوە لە ڕۆژاوا دەکەن. لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣، لە کاتژمێر ٠٤:١٧ی [[کاتی تورکیا|بە کاتی تورکیا]] (٠١:١٧ی [[کاتی گشتگیر|بە کاتی گشتگیر]])، [[بوومەلەرزەی باکوور-ڕۆژاوای کوردستان ٢٠٢٣|بوومەلەرزەیەک]] بە گوڕی ٧.٨ لە پارێزگای دیلۆک لەسەر درزی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا ڕووی دا، کە بووە ھۆی زیانێکی بەرفراوان و گیانلەدەستدان. ناوەندی بوومەلەرزەکە ٣٧ کم لە باکووری ڕۆژاوای شاری [[دیلۆک]] بوو. لە کاتژمێر ١٣:٢٤دا، بوومەلەرزەیەکی تر بە گوڕی ٧.٧ بەدوایدا ھات.<ref name="anss7.8">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=National Earthquake Information Center |ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=M 7.8 - 26 km ENE of Nurdağı, Turkey |ناونیشان=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=United States Geological Survey |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230206021003/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} {{PD notice}}</ref> == دانیشتووان == {{Historical populations |align=left |footnote=سەرچاوە: تورکستات<ref>[https://biruni.tuik.gov.tr/nufusmenuapp/menu.zul Genel Nüfus Sayımları]</ref><ref>[https://kutuphane.tuik.gov.tr/yordambt/yordam.php Turkstat]</ref><ref name="Turkstat">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2020-37210 |سەردێڕ=The Results of Address Based Population Registration System, 2020 |بڵاوکەرەوە=Turkish Statistical Institute |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028044112/https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2020-37210 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١}}</ref> |١٩٢٧|٢١٣،٤٩٩ |١٩٣٥|٢٨٣،٥٠٦ |١٩٤٠|٣٠٦،٩٠٦ |١٩٥٠|٣٢٨،٣٤٣ |١٩٦٠|٤٣٤،٥٧٩ |١٩٧٠|٦٠٦،٥٤٠ |١٩٨٠|٨٠٨،٦٩٧ |١٩٩٠|١،١٤٠،٥٩٤ |٢٠٠٠|١،٢٨٥،٢٤٩ |٢٠١٠|١،٧٠٠،٧٦٣ |٢٠٢٠|٢،١٠١،١٥٧ |٢٠٢٢|٢،١٥٤،٠٥١ |percentages=pagr }} {{Clear}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Gaziantep Province}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:پارێزگای دیلۆک]] 4njv35dzrjcx8iqzh92ptqwqa7py6m1 0 1799 1586710 1573089 2026-05-24T17:44:05Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586710 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = زاخۆ | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = زێخویک، ئازوخیز | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە = Pra Delal (Delal Bridge) - Zakho.jpg | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای دھۆک|دھۆک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ئیدارەی سەربەخۆ | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای زاخۆ|زاخۆ]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٦ | بەرزایی_بە_م = ٤٤٤ | ژمارەی_دانیشتووان = 398,876 | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٥ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = | وێبگە = }} '''زاخۆ''' شارێکە لە [[ئیدارەی زاخۆ]]، [[پارێزگای دھۆک]]، [[ھەرێمی کوردستان]]، و بە ناوچەی [[بادینان]] ھەژمار دەکرێت و چوارەم گەورەترین شاری ھەرێمە لەدوای [[دھۆک]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Council of Ministers approves Soran and Zakho as autonomous administrations|ناونیشان=https://gov.krd/english/news-and-announcements/posts/2021/july/council-of-ministers-approves-soran-and-zakho-as-autonomous-administrations/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Kurdistan Regional Government|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زاخۆ {{!}} کوردستانی سەرسوڕھێنەر- وێبسایتی فەرمی دەستەی گشتی گەشت و گوزار|ناونیشان=http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=bot.gov.krd|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210921094803/http://bot.gov.krd/kurdish/duhok-province/zakho|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> شاریکی [[بازرگانی]] گرنگە چونکە لە نێوان سنووری [[باشووری کوردستان|باشوور]] و [[باکووری کوردستان]]دا و خاڵی سنووری [[ئیبراھیم خەلیل]]ی تێدا ھەڵکەوتوە، ئەو شارە بەھۆی جوانیکەی نازناوی زاخۆیا دەلالی لەخۆ گرتووە و ساڵانە گەشتیارێکی زۆر لە دەرەوەی [[ھەرێمی کوردستان]] و لە ناوچەکانی تری [[عێراق]] ڕووی تێدەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maps, Weather, and Airports for Zakho, Iraq|ناونیشان=http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080331152300/http://www.fallingrain.com/world/IZ/8/Zakho.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کۆرنیشی زاخۆ یەکێک لە پرۆژە گەشتیارییەکانی سەنتەری ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ لە ڕێوڕەسمێکی تایبەتدا لە 14ی ئابی 2024، بە ئامادەبوونی [[مەسروور بارزانی]] سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان کرایەوە. بەپێی بڵاوكراوەی ماڵپەڕی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بە تەواوبوونی پرۆژەکە، ژمارەی گەشتیاران بۆ زاخۆ زیاتر دەبێت، بەو پێیەی كۆڕنیشی زاخۆ ئێستا بە یەکێک لە پرۆژە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان و ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ ئەژمار دەكرێت، کە بەردەوام هاووڵاتییانی ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و گەشتیارانی عێراق و وڵاتانی دراوسێش ڕووی تێدەکەن. ئەو پرۆژەیە بە درێژاییی ١٥٠٠ مەتر لە هەردوو دیوی ڕووبارى خابوور لە زاخۆ جێبەجێ کراوە. کە تێچووەکەى ١١ ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دینارە؛ لە ناو پرۆژەکەدا بەنداوێک بە درێژاییی ٧٣ مەتر و بەرزیی ٣.٥ مەتر دروست کراوە، کە تواناى گلدانەوەى ٢٥٠ هەزار مەتر سێجا ئاوی هەیە. لە هەمانکاتدا ٧٠%ى ئەو پرۆژەیە سەوزاییە و ئەمەش سوودێکی باش بە ژینگەى ناوچەکە دەگەیەنێت.<ref name=":0" /> == ناو == * ھەندێک لە زمانناسان پیان وایە زاخۆ واتای ھێز و تواناییە و بە ناوی چیای "زاخ"ەوە ناونراوە. * ھەندێکی تر پێیان وایە کە سەرکردەی [[زەینەفۆن]] بە ناوی "زاخاریۆس" بەو ناوچەیە تێپەڕ بووە و بۆیە ئەو ناوچەیە ناونراوە "زاخا" بەپێی تێپەڕبوونی کات ناوەکە گۆڕانکاری بەسەردا ھاتووە و بووە بە "زاخۆ"، * بۆچوونێکی تریش ھەیە کە زمانناسان خستوویانەتەڕوو ئەویش ئەوەیە کە ڕەچەڵەکی ناوی زاخۆ دەگەڕێتەوە بۆ وشەی ئارامی سوریانی "زاخۆسا/زاخوثا" کە واتای "سەرکەوتن"ە. * ناوی زاخۆ، یان زاخۆتا، لە [[زمانی سوریانی]]دا، بە واتای سەرکەوتن دێت، کە دەشێت ھێمایەک بووبێت بۆ زاڵ بوونیان بەسەر [[جوو|ئیسرائیلییەکان]]. ھەروەک ڕێژەیەکی بەرزی دانیشتوانی زاخۆ، تا سەرەتاکانی دروست کردنی دەوڵەتی [[عێراق]]یش، ھەر [[جوو]] بوون. گوایا ناوەکە لە (زاخۆتا)ی ئارامییەوە ھاتووە، بە واتای (سەرکەوتن). واتا شوێنەکە دەبێت مەیدانی سەرکەوتنی لەشکرێک بووبێت، بە سەر دوژمنانیدا. یان [[ئاشوورییەکان]]، وەک سوکایەتی کردن بە دیلە [[جوو]]ەکانی ژێر دەستەیان، ئەم ناوەیان لە شوێنی بە زۆر نیشتەجێ کردنیان ناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == شارۆچکەی زاخۆ ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[بەرزیر]]. * لە باشوورەوە گوندی [[دەشت میر]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[خراب بانک]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[چەم کورکێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/7462925</ref> == مێژوو == شاری زاخۆ بۆ سەدان ساڵ، شوێنی گردبوونەوەی ئەو [[جوو]]انە بووە، کە [[ئاشوورییەکان]] لە شاری [[ئورشەلیم]]، بۆ [[کوردستان]]یان [[ڕاگواستن]]. لە دەقەکانی [[تەورات]]یشدا، ئاوا ئاماژە بۆ ئەو ڕووداوە کراوە: (لە ساڵی حەوتەمی ھۆشەع دا، پاشای ئاشوور، سامیرەی گرت. ئیسرائیلییانی بۆ ئاشوور ڕاگواست و لە ھەلا و سەر خاپور و ڕوباری گوزان و شارەکانی [[ماد]]، نیشتەجێی کردن). لێرەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کە لە دەوروبەری ساڵی ٧٢٠پ.ز، [[جوو]]ەکان بۆ یەکەمینجار لە مێژووی [[مێزۆپۆتامیا]]دا، ڕاستەوخۆ لە [[کوردستان]] نیشتەجێ کراون، بێگومان ئەمەش زۆر پێش دیلییەتی بابل بووە. بە گومانی زۆر، دیلانی جووی سامیریی، لە چەند شوێنێکی کوردستان، بڵاوکراونەتەوە. بەشێکی گرنگیان، لە (زاخۆ) نیشتەجێ کراون. تا دەرکرانی [[جوو]]ەکان لە ساڵانی پەنجای زاینیی، ئەوان ھێشتا ڕێژەیەکی دیاری دانیشتوانی شاریان پێک دێنا، ھەروەک چەندان گوندیشیان ھەبوو. زاخۆ تەنیا شارێکی [[باشووری کوردستان]] بوو، کە تا ڕاگواستنی [[جوو]]ەکان، ڕابین کاروباری سینەگۆگ، یان کەنیشت و کۆمەڵگەی جووانی بەڕێوەدەبرد. لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتوانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتوانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. بەشێک لە بەڵگە مێژووییەکان سەلماندوویانە کە لە ساڵی ١٧٧٩ یەکەمین ڕەبەن و مژدەھێنەری [[مەسیحی]] بە ناوی "دۆمینیکی سۆلدینی" لە زاخۆ نێژراوە، ھەتا ساڵی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوویش مەسیحییەکان سەردانی گۆڕەکەیان دەکرد، گۆڕەکەی وەکوو مەزارگای لێھاتبوو و مەسیحییەکان بە شوێنێکی پیرۆزیان دادەنا. == دانیشتوان == لە ساڵی ١٩١٠ز، لە (٤٠٠٠) کەسی دانیشتوانی شار، نیوەیان (٢٠٠٠) [[جوو]] بوون. ھەزاریان [[کلدانی]] و ھەزاریشیان [[کورد]]. ئێستا زۆرینەی دانیشتوانی زاخۆ [[کورد]]ن. ژمارەیەکی کەم [[کلدانی]] و چەند بنەماڵەیەکی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییشی]] تێدایە. ژماری دانیشتوانی زاخۆ بەپیی کۆتا سەرژمێرییەکانی عێراق ٣٥٠٫٠٠٠ کەس بوون، دانیشتوانی ئەم شارە [[کورد]]ن و بە شێوەزاری کرمانجی و بادینی قسە دەکەن، زۆرینەی دانیشتوانەکەی پەیڕەوی ئایینی [[ئیسلام]]ن لەسەر ڕێبازی [[سوننە]]ن، ژمارەیەک لە پەیرەوانی ئایینی [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[کاکەیی]] لە چەند گوند و ناوچەیەکی ئەو شارە بوونیان ھەیە. == ئەمانەش ببینە == * [[ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] * [[قەزای زاخۆ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Zakho}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای دھۆک]] [[پۆل:زاخۆ]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ]] 2br7zxnsblmxl1r7lfgw0t6hendlzg3 4 1982 1586693 1584826 2026-05-24T16:20:38Z Pirehelokan 5097 بەکوردیکردنی بەشی خەڵک 1586693 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[Ramesses II]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[Pierre-Simon Laplace]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===Inventors and scientists (20 articles)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===Artists (8 articles)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===Filmmakers (2 articles)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==History (80 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===History by region (9 articles)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===History by subject (11 articles)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[History of agriculture]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===Prehistory (4 articles)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[Neolithic Revolution]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===Modern history (21 articles)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===Food and drink (23 articles)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق|Nut]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[Drinking water]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===Recreation and entertainment (15 articles)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[Card game]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[Toy]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[Swimming]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (13 articles)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[Popular culture]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===Social issues (21 articles)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[Liberty]] ** [[Privacy]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[Poverty]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===Psychology (16 articles)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[Learning]] * [[Personality]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===Illness and injury (19 articles)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[Injury]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[Exercise]] * [[تەندروستی]] * [[Hygiene]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==Science (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[ھەسارە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===Physics (40 articles)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[Standard Model]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[Paleontology]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[Wheel]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[Robotics]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[Variable (mathematics)|Variable]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] gjfxs94xhvnjzu65d2ck60pl3unowoq 1586694 1586693 2026-05-24T16:23:41Z Pirehelokan 5097 /* Current total (997 articles) */ وەرگێڕان بە کوردی 1586694 wikitext text/x-wiki {{وەسف|پێڕستی ١٬٠٠٠ گرنگترین وتارەکان بۆ ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی}} {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/ڕێدۆزی}} {{قەدبڕ|وپ:وس|وپ:وس٣}} '''وتارە سەرەکییەکان''' پێڕستی ئەو بابەتانەن کە پێویستە لە [[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]]دا ھەبن و ھاوشێوەی [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان|پۆلی وتارە ھەڵبژێردراوەکان]] بن. دەتوانیت بە [[Special:Recentchangeslinked/ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|چاودێریکردنی ناوەندی]] ڕەوشی گرنگترین وتارەکانی ویکیپیدیا بزانیت. ئەوپەڕی گرنگترین وتارەکان لە ئاستی ١دان. ئەم پەڕە '''ئاستی ٣''' لە وتارە سەرەکییەکان کە ١٬٠٠٠ وتار دەگرێتەخۆ پێک دەھێنێت. ھەموو وتارەکانی ئاستە بەرزترەکان لە ئاستە نزمترەکانیش ھەن. بۆ نموونە، تەواوی ١٠٠ بابەتەکەی پێڕستی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|ئاستی ٢]] (لەم پەڕەدا بە '''دەقی تۆخ''' نیشان دراون) لێرەش لە ئاستی ٣ ھەن. ھەروەھا پێڕستی ئاستی ٢یش ١٠ بابەتی [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|ئاستی ١]] (لەم پەڕەدا بە '''''تۆخی لار''''' نیشان دراون). [[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٤|ئاستی ٤]] کە گەورەترە پێڕستی ١٠٬٠٠٠ وتار، و [[Wikipedia:Vital articles/Level/5|ئاستی ٥]] پێڕستی ٥٠٬٠٠٠ وتار دەگرنەخۆ و لە پڕۆسەی دروستکردندان. لە [[m:List of articles every Wikipedia should have|پێڕستی یەک ھەزار وتاریش لە مێتا]] بۆ ھەموو زمانەکانی ویکیپیدیا ڕەچاو کراوە، ھەروەھا پێڕستی وتارە سەرەکییەکان بۆ ھەموو زمانە جیاوازەکانی ویکیپیدیاکان دووراوە کە دەتوانیت لە سندووقەکەدا دەستت پێیان بگات. بەبێ یەکدەنگی لە [[لێدوانی ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان|پەڕەی وتووێژەکەدا]]، نابێت وتارەکان بەم پێڕستە زیاد بکرێن یانیش بسڕدرێنەوە. {{ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ھێماکان}} {{TOC left}} {{Clear}} <!-- کۆتاییی پوختەی خشتەکەی سەرەوە --> <!-- پێڕستەکە لێرەوە دەست پێ دەکات --> =Current total (997 articles)= ==خەڵک (١٢٦ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===سیاسییەکان و ڕێبەرەکان (٢٧ وتار)=== * [[سارگۆنی گەورە]] * [[حامۆڕابی]] * [[حەتشەپسوت]] * [[Ramesses II]] * [[کورووشی مەزن|کوروشی مەزن]] * [[ئەسکەندەری مەزن]] * [[ئاشۆکا]] * [[چین شی ھوانگ]] * [[جولیوس سێزار]] * [[ئەگوستوس]] * [[شارلمان]] * [[چەنگیزخان]] * [[ژان دارک]] * [[سولەیمان قانوونی]] * [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا]] * [[کاترینای دووەم]] * [[جۆرج واشینگتن]] * [[ناپۆلیۆن بۆناپارت]] * [[سیمۆن بۆلیڤار]] * [[ئەبراھام لینکن|ئەبراھام لینکۆڵن]] * [[مەھاتما گاندی]] * [[ڤلادیمیر لێنین]] * [[وینستن چێرچڵ|وینستۆن چێرچیل]] * [[جۆزێف ستالین]] * [[ئەدۆڵف ھیتلەر]] * [[ماو تسی تۆنگ]] * [[نێلسۆن ماندێلا]] ===نووسەرەکان (١٩ وتار)=== * [[ھۆمیرۆس]] * [[سافۆ]] * [[سۆفۆکلێس]] * [[ڤێرجیل]] * [[لی بای]] * [[ئەبوونوواس]] * [[موێراساکی شیکیبوێ]] * [[دانتێ ئەلیگیێری]] * [[سێرڤانتێس]] * [[ویلیام شێکسپیر]] * [[ڤۆڵتێر]] * [[یۆھان ڤوڵفگانگ فۆن گۆتە]] * [[جەین ئۆستن]] * [[چارڵز دیکنز|چارڵز دیکینز]] * [[فیۆدۆر دۆستۆیەڤسکی]] * [[لیۆ تۆڵستۆی]] * [[مارک توین]] * [[جەیمز جۆیس]] * [[فرانتس کافکا]] {{Col-break|width=32%}} ===فەیلەسۆفەکان و زانا کۆمەڵایەتییەکان (١٦ وتار)=== * [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] * [[ھێرۆدۆت]] * [[سوقرات]] * [[ئەفلاتوون]] * [[ئەرەستوو]] * [[ئیبن سینا]] * [[تۆماس ئەکویناس]] * [[ئیبن خەلدوون]] * [[ڕێنێ دێکارت]] * [[جۆن لۆک]] * [[ئادەم سمیت]] * [[ئیمانوێل کانت]] * [[ماری ویلستۆنکرافت]] * [[کارڵ مارکس]] * [[فریدریش نیچە]] * [[زیگمۆند فرۆید]] ===کەسایەتییە ئایینییەکان (٩ وتار)=== * [[ئیبراھیم]] * [[مووسا]] * [[لاوتسزی]] * [[گاوتاما بوودا]] * [[یەسووع]] * [[پۆڵسی تەڕسووسی]] * [[محەممەد]] * [[Adi Shankara]] * [[مارتن لووتر]] ===Explorers (8 articles)=== * [[مارکۆ پۆلۆ]] * [[ئیبن بەتووتە]] * [[چینگ خا]] * [[کریستۆفەر کۆڵومبس]] * [[ڤاسکۆ دا گاما]] * [[فێردیناند ماگێلان]] * [[جەیمز کوک]] * [[ڕوال ئاموندسن]] ===بیرکارەکان (٩)=== <!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --> * [[ئارکیمیدز]] * [[ئیقلیدس]] * [[محەممەد کوڕی مووسا خوارزمی|محەممەد کوڕی مووسا ئەلخوارزمی]] * [[لیۆنارد ئۆیلەر]] * [[Pierre-Simon Laplace]] * [[کارڵ فریدریش گاوس]] * [[ئێمی نۆتر]] * [[کێرت گۆدێل]] * [[ئەلن تیورینگ]] {{Col-break|width=34%}} ===داھێنەرەکان و زانستوانەکان (٢٠ وتار)=== * [[ھیپۆکرات]] * [[جابیر کوڕی حەییان]] * [[شێن کوۆ]] * [[یۆھانس گووتنبێرگ]] * [[نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس]] * [[گالیلێو گالیلەی]] * [[ئایزک نیوتن]] * [[بێنجامین فرانکلین]] * [[کارڵ لینایۆس|کارل لینە]] * [[ئانتوان لاڤوازیێ]] * [[مایکل فارادەی]] * [[چارڵز داروین]] * [[لوی پاستێر]] * [[جەیمز کلێرک ماکسوێڵ]] * [[دمیتری مەندەلیێڤ]] * [[تۆماس ئێدیسۆن]] * [[نیکۆلا تێسلا]] * [[ماری کووری|ماری کوری]] * [[ئەلبەرت ئاینشتاین]] * [[نیلس بۆر]] ===ھونەرمەندەکان (٨ وتار)=== * [[لیۆناردۆ دا ڤینچی]] * [[میکێلانجێلۆ]] * [[ڕامبرانت]] * [[ھۆکوسای]] * [[کلۆد مۆنیە]] * [[ڤینسێنت ڤان گۆخ]] * [[پابلۆ پیکاسۆ]] * [[فریدا کالۆ]] ===Composers and musicians (7 articles)=== * [[یۆھان سباستیان باخ]] * [[ڤۆڵفگانگ ئامادیوس مۆتسارت]] * [[لودڤیگ ڤان بێتھۆڤن]] * [[ڕیچارد ڤاگنەر]] * [[لویس ئارمسترۆنگ]] * [[ئێلڤیس پریسلی]] * [[بیتڵز]] ===فیلمسازەکان (٢ وتار)=== * [[چارڵی چاپلن]] * [[واڵت دیزنی]] ===Businesspeople (1 article)=== * [[ھێنری فۆرد]] {{Col-end}} ==مێژوو (٨٠ وتار)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=35%}} ===General (4 articles)=== * '''[[مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''''[[مێژووی جیھان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[شارستانێتی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[شوێنەوارناسی|دێرینەناسی]] ===مێژوو بەپێی شوێن (٩ وتار)=== * [[History of Africa]] * [[History of Asia]] ** [[History of East Asia]] ** [[History of India]] ** [[History of the Middle East]] * [[مێژووی ئەورووپا]] * [[History of North America]] * [[History of Oceania]] * [[History of South America]] ===مێژوو بەپێی بابەت (١١ وتار)=== * '''[[مێژووی ھونەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[مێژووی زانست]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[History of agriculture]] * [[مێژووی نژیاروانی]] * [[مێژووی فیلم]] * [[مێژووی وێژە]] * [[مێژووی ماتماتیک]] * [[History of medicine]] * [[مێژووی مۆسیقا]] * [[History of technology]] * [[مێژووی سەربازی]] ===Prehistory (4 articles)=== * '''[[پێش مێژوو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی بەردین]] *** [[Early human migrations]] *** [[Neolithic Revolution]] {{Col-break|width=35%}} ===Ancient history (17 articles)=== * '''[[مێژووی دێرین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەردەمی برۆنز]] *** [[میسری کۆن]] *** [[Andean civilizations]] *** [[شارستانیەتی دۆڵی ئیندوس]] *** [[Mesoamerica]] **** [[شارستانیەتیی مایا]] *** [[مێزۆپۆتامیا]] **** [[سۆمەر]] **** [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] ** [[سەردەمی ئاسن]] *** [[یۆنانی کۆن]] *** [[ڕۆمای کۆن]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ھان|خانەدانی ھان]] *** [[ڕێگای ئاوریشم]] ===Post-classical history (14 articles)=== * '''[[Post-classical history]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پێش-کۆڵومبس]] *** [[ئەزتێک]] *** [[ئیمپڕاتۆریی ئینکا]] ** [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]] ** [[سەدەکانی ناوین]] *** [[مردنی ڕەش]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] *** [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|شەڕەکانی خاچپەرستی]] *** [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] *** [[Viking Age]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] ** [[ئیمپراتۆرییەتی تانگ|خانەدانی تانگ]] {{Col-break|width=30%}} ===مێژووی مۆدێرن (٢١ وتار)=== * '''[[Early modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕینێسانس]] ** [[Age of Discovery]] ** [[داگیرکەری ئەورووپا لە ئەمریکا]] ** [[چاکسازیی پرۆتیستانتی]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی هیند]] ** [[شۆڕشی زانستی]] ** [[سەردەمی ڕووناکبیری]] * '''[[Late modern period]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[شۆڕشی پیشەسازانە|شۆڕشی پیشەسازی]] ** [[شۆڕشی فەڕەنسا|شۆڕشی فەڕەنسی]] ** [[Abolitionism]] ** [[Scramble for Africa]] ** [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆریەتیی بریتانی]] ** [[Decolonization]] ** [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] ** [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ** [[بێبازاڕیی مەزن]] ** [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ** [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]] *** [[پێشبڕکێی بۆشایی]] {{Col-end}} ==Geography (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===General (1 article)=== * '''[[جوگرافیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Continents and regions (10 articles)=== * [[کیشوەر]] ** '''[[ئەفریقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئانتارکتیکا]] ** '''[[ئاسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەورووپا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باکوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[ئەمریکای باشوور]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * ''Regions'' ** [[ناوچەی جەمسەری باکوور]] ** [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] ** '''[[ئۆقیانووسیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ===Cities (20 articles)=== * '''[[شار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەکین|پێکەن]] ** [[قاھیرە]] ** [[دەلھی|دێلھی]] ** [[ھۆنگ کۆنگ]] ** [[ئەستەمبوڵ]] ** [[جاکارتا]] ** [[ئورشەلیم]] ** [[لاگۆس]] ** [[لەندەن]] ** [[مەککە]] ** [[مەکسیکۆ سیتی]] ** [[مۆسکۆ]] ** [[مومبای]] ** [[نیویۆرک]] ** [[پاریس]] ** [[ڕۆما]] ** [[ساوپاولۆ]] ** [[سینگاپوور]] <!-- significant as a city --> ** [[تۆکیۆ]] {{Col-break|width=34%}} ===Countries (38 articles)=== * '''[[وڵات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەرژەنتین]] ** [[ئوسترالیا]] ** [[بەنگلادێش]] ** [[بەڕازیل]] ** [[کەنەدا]] ** [[چین|کۆماری گەلی چین]] ** [[کۆلۆمبیا]] ** [[کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ]] ** [[میسر]] ** [[ئیتیۆپیا]] ** [[فەڕەنسا]] ** [[ئەڵمانیا]] ** [[ھیندستان]] ** [[ئیندۆنیزیا]] ** [[ئێران]] ** [[ئیسرائیل]] ** [[ئیتاڵیا|ئیتالیا]] ** [[ژاپۆن]] ** [[کینیا]] ** [[مەکسیک]] ** [[میانمار]] ** [[نێجیریا]] ** [[پاکستان]] ** [[فلیپین]] ** [[پۆڵەندا]] ** [[ڕووسیا]] ** [[عەرەبستانی سعوودی]] ** [[ئەفریقای باشوور]] ** [[کۆریای باشوور]] ** [[ئیسپانیا]] ** [[تایوان]] ** [[تانزانیا]] ** [[تایلەند]] ** [[تورکیا]] ** [[شانشینی یەکگرتوو]] ** [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ** [[ڤیێتنام]] {{Col-break|width=32%}} ===Hydrological features (17 articles)=== * '''[[دەریا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئۆقیانووسی بەستووی باکوور|ئۆقیانووسی ئارکتیک]] ** [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] *** [[دەریای ناوین]] ** [[ئۆقیانووسی ھیند]] ** [[زەریای ھێمن|ئۆقیانووسی ئارام]] *** [[بەربەستی مەزنی ڕیف]] * [[دەریاچە]] ** [[دەریای قەزوین]] ** [[دەریاچە گەورەکان]] ** [[دەریاچەی ڤیکتۆریا]] * [[ڕووبار]] ** [[ئەمازۆن (ڕووبار)]] ** [[ڕووباری گەنگ]] ** [[ڕووباری میسیسیپی]] ** [[نیل]] ** [[ڕووباری یانگتسی]] ===Terrestrial features (13 articles)=== * '''[[خاک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بیابان]] *** [[بیابانی مەزن]] ** [[دوورگە]] ** [[کێو]] *** [[ئەڵپ]] *** [[زنجیرەچیاکانی ئەندێز]] *** [[ھیمالایا]] *** [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیای ڕۆکی]] ** [[گرەند کەنیۆن]] * [[دارستان]] ** [[دارستانی ئەمازۆن]] * [[سەھۆڵبەند]] {{Col-end}} ==Arts (42 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=36%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[ھونەرەکان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * [[ھونەر]] ** [[ھونەری پێش مێژوو]] * [[مۆزەخانە]] ===Artistic movements (4 articles)=== * [[ھونەری ئەبستراکت]] * [[Modernism]] * [[Realism (arts)|Realism]] * [[ڕۆمانتیزم]] ===Architecture (3 articles)=== * '''[[نژیاروانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Great Pyramid of Giza]] ** [[دیواری چین]] {{Col-break|width=32%}} ===Literature (8 articles)=== * '''[[وێژە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[English literature]] * [[خەیاڵ (وێژە)]] ** [[ڕۆمان]] ** [[کورتەچیڕۆک]] *** [[Fairy tale]] * [[شیعر]] ** [[ھەڵبەستی پاڵەوانی]] ===Music (8 articles)=== * '''[[مۆسیقا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئامێری مۆسیقا]] ** [[گۆرانیبێژی]] * ''Genres'' ** [[مۆسیقای کلاسیک]] ** [[مۆسیقای فۆڵک]] ** [[جاز]] ** [[مۆسیقای پۆپ]] ** [[مۆسیقای ڕۆک]] {{Col-break|width=32%}} ===Performing arts (5 articles)=== * '''[[Performing arts]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەما]] ** [[ئۆپێرا]] ** [[ئۆرکێسترا]] ** [[شانۆ]] ===Visual arts (10 articles)=== * '''[[ھونەری سۆمایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فیلم]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەنیمەیشن]] ** [[خۆشنووسی|جواننووسی]] ** [[کۆمیک]] ** [[وێنەکێشان]] ** [[وێنەکێشی]] ** [[وێنەگری]] ** [[گۆزەکەری]] ** [[پەیکەرتاشی]] {{Col-end}} ==Philosophy and religion (56 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Philosophy (20 articles)=== * '''''[[فەلسەفە]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[فەلسەفەی زانست]] * ''Philosophical branches'' ** [[جوانیناسی]] ** '''[[ناسیاریناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[زانین]] *** [[باوەڕ]] *** [[ئاوەز]] *** [[ڕاستی]] ** '''[[فەلسەفەی ئەخلاق]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[باشە و خراپە]] ** '''[[لۆژیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[میتافیزیک|مێتافیزیک]] *** [[ھەبوون]] *** [[ئازادیی ھەڵبژاردن]] *** [[ئۆنتۆلۆجی|زانستی بوون]] * ''Philosophy by region and period'' ** [[فەلسەفەی ڕۆژھەڵاتی]] *** [[کۆنفووشیزم]] ** [[فەلسەفەی ڕۆژاوایی]] *** [[Ancient Greek philosophy]] *** [[فەلسەفەی ھاوچەرخ]] {{Col-break}} ===Religion (15 articles)=== * '''[[ئایین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Afterlife]] ** [[خوداوەندی]] *** [[خوا|خودا]] ** [[Meditation]] ** [[ئوستوورە]] ** [[New religious movement]] ** [[نوێژ]] ** [[Ritual]] ** [[شەمەنیزم]] ** [[ڕۆح]] ** [[Spirituality]] ** [[Western esotericism]] * [[جیھانگەرایی|سێکۆلاریزم]] ** [[بێخوایی]] {{Col-break}} ===Specific religions (21 articles)=== * [[بودیزم]] ** [[ماھایانا]] ** [[تراڤادا]] * [[مەسیحییەت]] ** [[کتێبی پیرۆز]] ** [[کڵێسای کاتۆلیک]] ** [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] ** [[پرۆتێستانت]] * [[ھیندوویزم]] ** [[ڤێداکان]] ** ''[[Bhagavad Gita]]'' * [[ئیسلام]] ** [[شیعە]] ** [[سوننە]] ** [[قورئان]] * [[جاینیزم]] * [[جوولەکایەتی]] ** [[تەلموود]] * [[شینتۆ]] * [[سیکیزم]] * [[تاویزم]] {{Col-end}} ==Everyday life (57 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (4 articles)=== * '''[[جلوبەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[ماڵ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Furniture]] * [[Jewellery]] ===Family and kinship (10 articles)=== * '''[[گرووپی نەتەوەیی|گرووپی ڕەگەزی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[خێزان]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەورەبوو]] *** [[Old age]] ** [[ھەرزەکاری]] ** [[مناڵ]] *** [[ساوا]] ** [[ھاوسەرگیری]] ** [[Parenting]] * [[ھاوڕێیەتی]] ===Sexuality and gender (5 articles)=== * '''[[Human sexuality]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خواستی ڕەگەزی]] * [[جێندەر]] ** [[پیاو]] ** [[ژن]] {{Col-break}} ===Food and drink (23 articles)=== * [[چێشت لێنان]] * '''[[خۆراک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دەخڵ]] *** [[گەنم]] *** [[گەنمەشامی]] *** [[برنج]] ** [[نان]] ** [[پەنیر]] ** [[میوە]] *** [[بوندوق|Nut]] ** [[گۆشت]] ** [[خوێ]] ** [[بەھارات]] ** [[شەکر]] ** [[سەوزە]] *** [[پەتاتە]] *** [[سۆیا]] * [[خواردنەوە]] ** [[خواردنەوەی کھوولی]] ** [[قاوە]] ** [[Drinking water]] ** [[شیر]] ** [[چا]] {{Col-break}} ===Recreation and entertainment (15 articles)=== * '''[[ڕابواردن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Play (activity)]] ** [[کایە]] *** [[کایەی تەختەیی]] *** [[Card game]] *** [[قومار]] *** [[کایەی ڤیدیۆیی]] ** '''[[وەرزش]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[تۆپی پێ]] *** [[Sport of athletics]] *** [[یارییەکانی ئۆڵمپیک]] ** [[Toy]] * [[ھونەری جەنگی|هونەری جەنگی]] * [[Swimming]] * [[گەشتیاری]] {{Col-end}} ==Society and social sciences (149 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (13 articles)=== * '''[[چاند]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[فۆلکلۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێستیڤاڵ]] ** [[Oral tradition]] ** [[Popular culture]] * '''[[کۆمەڵگە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵ]] ** [[ھێز (فەلسەفە)]] ** [[چینی کۆمەڵایەتی]] * '''[[ڕاگەیێنی|گەیاندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] ** [[مرۆڤناسی]] ** [[کۆمەڵناسی]] ===Social issues (21 articles)=== * [[لەبەرچوون]] * [[کەمتوانی]] * [[دووچاوەکی]] ** [[ڕەگەزپەرستی]] ** [[سێکسیزم]] * [[ژینگەخوازی]] ** [[پیسبوونی ژینگە]] * [[Famine]] * [[فێمینیزم]] ** [[Women's suffrage]] * [[جیھانگیری]] * [[Human migration]] * [[مافەکانی مرۆڤ]] ** [[Liberty]] ** [[Privacy]] ** [[کۆیلایەتی]] ** [[Social equality]] * [[خەڵکانی ڕەسەن]] * [[Poverty]] * [[خۆکوشتن|خۆکوژی]] * [[خۆشبژیوی]] ===Psychology (16 articles)=== * '''[[دەروونناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کوڵوکۆ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تووڕەیی]] ** [[ترس]] ** [[دڵخۆشی|شادمانی]] *** [[Humour]] ** [[خۆشەویستی]] * '''[[زەین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھۆش]] ** [[خەون]] ** [[بیر]] ** [[ھزر]] * [[Human behavior]] * [[ژیری]] * [[Learning]] * [[Personality]] {{Col-break|width=34%}} ===Politics and government (28 articles)=== * '''[[سیاسەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[حیزب]] ** [[زانستی سیاسی]] ** [[کۆلۆنیالیزم]] ** [[ئیمپریالیزم]] * '''[[حکوومەت]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دیموکراسی]] ** [[دیکتاتۆری]] ** [[پاشایەتی]] ** [[سیۆکراسی]] * [[ئایدیۆلۆجی]] ** [[ئەنارکیزم]] ** [[کۆمۆنیزم]] ** [[شۆپپارێزی]] ** [[فاشیزم]] ** [[لیبرالیزم]] ** [[ناسیۆنالیزم]] ** [[سۆسیالیزم|سۆشیالیزم]] * [[دەوڵەت|State]] ** [[دیپلۆماسی]] ** [[ھێزی سەربازی]] * ''International organizations'' ** [[یەکێتیی ئەورووپا]] ** [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچ و مانگی سوور]] ** [[ناتۆ]] ** [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] *** [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]] *** [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ** [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]] ===Law (6 articles)=== * '''[[یاسا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[تاوان]] ** [[دەستوور]] ** [[دادپەروەری]] ** [[پۆلیس]] ** [[مڵک]] ===War (4 articles)=== * '''[[شەڕ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆمەڵکوژی]] ** [[ئاشتی]] ** [[تیرۆریزم]] ===Education (3 articles)=== * '''[[پەروەردە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[فێرگە]] ** [[کتێبخانە]] ===Media (5 articles)=== * [[میدیای بەکۆمەڵ|ڕاگەیاندن (میدیا)]] ** [[وەشاندن]] ** [[ڕۆژنامەوانی]] *** [[ھەواڵەکان]] ** [[بڵاوکردنەوە]] {{Col-break|width=32%}} ===Business and economics (25 articles)=== * '''[[کاسبی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Corporation]] ** [[بەڕێوەبەری]] ** [[مارکێتینگ|بازاڕگەری]] ** [[تاکفرۆشی]] ** [[Trade union]] * '''[[ئابوورناسی|ئابوورزانی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[دانوستان (ئابوورناسی)|دانوستان (ئابوورزانی)]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[سەرمایەداری]] ** [[دامەزراندن]] ** [[زانیاری ماڵی]] *** [[بانک]] *** [[پارە]] ** [[ئابوورناسیی زل|زلابوورزانی]] ** [[ئابوورناسیی ورد|وردابوورزانی]] ** [[Market (economics)|Market]] *** [[Supply and demand]] ** [[باج]] * '''[[پیشەسازی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[وەرزێری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[دروستکردن|کردنەوە]] ** [[Manufacturing]] ** [[ڕاوەماسی]] ** [[ڕاو]] ** [[Mining]] ===Language (28 articles)=== * '''''[[زمان]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان]] *** [[زمانی بەنگلا|Bengali]] *** [[زمانی ئینگلیزی|English]] *** [[زمانی فەڕەنسی|French]] *** [[زمانی ئەڵمانی|German]] *** [[زمانی یۆنانی|Greek]] *** [[زمانی ھیندستانی|Hindustani]] *** [[زمانی لاتینی]] *** [[زمانی پورتوگالی|Portuguese]] *** [[زمانی ڕووسی|Russian]] *** [[زمانی ئیسپانی|Spanish]] ** ''Other languages'' *** [[زمانی عەرەبی]] *** [[زمانی چینی|Chinese]] *** [[زمانی ژاپۆنی|Japanese]] * [[زمانەوانی]] ** [[ڕێزمان]] ** [[وشە]] * [[Personal name]] * [[قسە]] * '''[[نووسین]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەلفوبێ]] *** [[ئەلفوبێی عەرەبی]] *** [[Brahmic scripts]] *** [[ئەلفوبێی سیرلیک]] *** [[ئەلفوبێی یۆنانی]] *** [[ئەلفوبێی لاتین]] ** [[پیتی چینی]] {{Col-end}} ==Health, medicine and disease (39 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===Illness and injury (19 articles)=== * '''[[نەخۆشی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ھەستۆکی]] ** [[ئاسما|ئاسم]] ** [[شێرپەنجە]] ** [[نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن]] *** [[جەڵدەی مێشک|سەکتەی مێشک]] ** [[شەکرە]] ** [[Gastroenteritis]] ** [[تەشەنا]] *** [[سەرمابوون]] *** [[ئەنفلۆنزا]] *** [[مالاریا]] *** [[سیەسۆ]] *** [[نەخۆشییە ڕاگوێزراوە سێکسییەکان]] **** [[ئایدز]] *** [[ھاوڵە]] *** [[دەردەباریکە]] ** [[پەشێویی دەروونی]] * [[Injury]] {{Col-break|width=35%}} ===Health, fitness, and medicine (11 articles)=== * '''[[پزیشکی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پزیشکیی ددان]] ** [[نەخۆشخانە]] ** [[نەشتەرگەری]] * [[Ageing]] * [[Exercise]] * [[تەندروستی]] * [[Hygiene]] ** [[Sanitation]] * [[ژیواندن]] * [[قەڵەوی]] {{Col-break|width=33%}} ===Drugs and medication (9 articles)=== * [[داروو]] ** [[دەرمان]] *** [[ھۆشبڕی]] *** [[دژەزیندەیی]] *** [[کۆنتڕۆلی ھۆرمۆن]] *** [[ڤاکسین|کوتاو]] ** [[ئاڵوودەبوون]] *** [[Alcoholism]] *** [[Smoking]] {{Col-end}} ==Science (198 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===General (5 articles)=== * '''''[[زانست]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** [[میتۆدی زانستی]] * [[پێوان]] ** [[سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان]] * [[سروشت]] ===Astronomy (26 articles)=== * '''[[ئەستێرەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[گەردوون]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[سیستمی خۆری|کۆمەڵەی خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[خۆر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زاوە]] ** [[ڤینۆس]] ** '''''[[زەوی]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) *** [[مانگ]] ** [[مەریخ]] ** [[ھورمز]] ** [[کەیوان]] ** [[یورانۆس]] ** [[نێپتوون]] * [[گەڕەستێرۆچکە]] * [[تەقینەوە گەورەکە]] * [[کونەڕەش]] * [[کلکدار]] * [[گەلەستێرە]] ** [[ڕێگای شیری]] * [[مانگی سروشتی]] * [[خولگە]] * [[بۆشاییی دەرەکی]] * [[گەردوونناسان]] * [[ھەسارە]] * [[ئەستێرە]] * [[نوێبوونەوەی مەزن]] ===فیزیک (٤٠ وتار)=== * '''[[فیزیک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[وزە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''[[کات]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ڕۆژ]] ** [[ساڵ]] * [[میکانیکی کلاسیک]] ** [[بارستە]] ** [[ڕاوەش]] ** [[جووڵە]] ** [[یاساکانی جووڵەی نیوتن]] * [[ھێز (فیزیک)]] ** [[کارۆموگناتیسی]] ** [[ڕاکێشان (فیزیک)]] ** [[کارلێکی بەھێز|پێکدادانی بەهێز]] ** [[کارلێکی لاواز|پێکدادانی لاواز]] * [[Magnetism]] * [[ماددە]] ** [[دۆخی ماددە]] * [[Particle physics]] ** [[Standard Model]] ** [[تەنۆکەی ژێرگەردیلەیی]] *** [[ئێلیکترۆن|ئەلێکتڕۆن]] *** [[نیوترۆن]] *** [[فۆتۆن]] *** [[پرۆتۆن]] * [[میکانیکی کوانتۆم|مێکانیکی کوانتۆم]] * [[تیشکەچالاکی]] * [[بۆشایی]] ** [[ڤاکیووم]] * [[تێرمۆدینامیک|داینامیکە گەرمی]] ** [[گەرمی]] ** [[پلەی گەرمی]] * [[تیۆریی ڕێژەیی]] * [[شەپۆل]] ** [[تیشکدانی کارۆموگناتیسی]] *** [[ڕووناکی]] **** [[ڕەنگ]] **** [[ئۆپتیک]] *** [[خێراییی ڕووناکی]] ** [[دەنگ]] {{Col-break}} ===Biology (73 articles)=== * '''[[ژینناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * '''''[[ژین]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) ** '''[[خانە|Cell]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[مەرگ]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[Abiogenesis]] * '''[[پەرەسەندن]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[پەرەسەندنی مرۆڤ]] ** [[ھەڵبژاردنی سروشتی|ھەڵبژاردەی سروشتی]] * [[ئۆرگانیزم]] ** '''[[گیانلەبەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[گیانلەبەرناسی]] *** [[وشکاوی]] *** [[مەل]] *** [[ماسی]] *** [[مێروو]] *** [[گوانداران]] **** [[پشیلە]] **** [[مانگا]] **** [[سەگ]] **** [[ئەسپ]] **** [[گوانداری ڕەسەن|پریمات]] ***** '''''[[مرۆڤ]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) **** [[خورۆکەکان]] *** [[خشۆک]] **** [[دایناسۆڕ]] ** '''[[ڕوەک]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) *** [[ڕوەکناسی]] *** [[گوڵ]] *** [[Seed]] *** [[دار]] ** [[قەوزە]] ** [[کۆنەکان]] ** [[بەکتریا]] ** [[زیندەوەرە ناوک ڕاستەقینەکان]] ** [[کوارگ]] ** [[ڤایرۆس]] * '''[[توێکاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[لەشی مرۆڤ]] ** [[کۆئەندامی سووڕان]] *** [[خوێن]] *** [[دڵ]] *** [[سی (ئەندام)]] ** [[ھەرسکردن]] *** [[جەرگ]] ** [[کۆئەندامی بەرگری]] *** [[پێست]] ** [[ماسوولکە]] ** [[کۆئەندامی دەمار]] *** [[مێشک]] *** [[گوێ]] *** [[چاو]] *** [[ھۆشە]] ** [[ئێسکبەند]] * '''[[ژینگەناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[زیندەفرەجۆری]] ** [[Ecosystem]] ** [[قڕان]] * [[جێنەتیک|بۆماوەزانی]] ** [[دی ئێن ئەی]] ** [[جین]] ** [[بۆماوە]] ** [[ئار ئێن ئەی]] * [[مێتابۆلیزم]] * [[ژینناسیی گەردی]] ** [[پرۆتین]] * [[Paleontology]] * [[فۆتۆسینتەسیس]] * [[زاوزێ]] ** [[زایەند]] ** [[دووگیانی]] * [[خەو]] * [[Taxonomy (biology)|Taxonomy]] ** [[جۆر (ژینناسی)|جۆرە]] {{Col-break}} ===Chemistry (31 articles)=== * '''[[کیمیا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژینکیمیا|زیندەکیمیا]] ** [[کیمیای نائەندامی]] ** [[کیمیای ئەندامی]] ** [[کیمیای فیزیکی]] * '''[[توخمی کیمیایی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** '''[[گەردیلە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[خشتەی خولی]] ** [[فافۆن]] ** [[کاربۆن]] ** [[مس]] ** [[زێڕ]] ** [[ھایدرۆجین]] ** [[ئاسن]] ** [[نایترۆجین]] ** [[ئۆکسجین]] ** [[سیلیکۆن]] ** [[زێو]] * [[ئاوێتەی کیمیایی]] ** '''[[ئاو]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کاربۆن دی ئۆکسید|کاربۆن دووئۆکسید]] ** [[بەندی کیمیایی]] ** [[گەرد]] * [[کاردانەوەی کیمیایی]] ** [[Acid–base reaction]] ** [[ھاندان]] ** [[ئۆکسان]] * [[کانزا]] ** [[داڕشتە]] *** [[بڕۆنز]] *** [[پۆڵا]] ===Earth science (23 articles)=== * [[زانستی زەوی]] ** [[مێژووی زەوی]] ** [[تەوشک]] ** [[Structure of Earth]] ** [[وەرز]] ** [[لافاو]] * '''[[ئاووھەوا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گەرمبوونی زەوی]] * [[کەشوھەوا|کەش]] ** [[ھەور]] ** [[باران]] ** [[بەفر]] ** [[تۆرنادۆ]] ** [[زریانی خولگەیی]] ** [[با]] * '''[[زەویناسی]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[بوومەلەرزە]] ** [[وەرینی]] ** [[کانزایی]] ** [[تێکتۆنیکی پەڕەیی]] ** [[بەرد|Rock]] ** [[خۆڵ]] ** [[گڕکان]] {{Col-end}} ==Technology (99 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break|width=32%}} ===General (4 articles)=== * '''''[[تەکنۆلۆژیا]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ئەندازیاری]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ئەندازیاریی شارستانی]] ** [[ئەندازیاریی میکانیکی]] ===Energy (15 articles)=== * '''[[کارەبا]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[باتری]] * '''[[ئاگر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[تەقەمەنی]] ** [[باڕووت]] * [[سووتەمەنیی فۆسیلی]] ** [[خەڵووز]] ** [[گازی سروشتی]] ** [[نەوت]] *** [[گازۆلین]] * [[Nuclear power]] * [[وزەی نوێبووەوە]] ** [[وزەی ئاو]] ** [[وزەی خۆری]] ** [[وزەی با]] ===Tools and machinery (9 articles)=== * '''[[ئامراز]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکینەی ساکار]] ** [[Wheel]] * [[بزوێنەر|مۆتۆر]] ** [[Electric motor]] ** [[بزوێنەری سوتانی ناوەکی]] ** [[بزوێنەری فڕۆکە]] ** [[بزوێنەری ھەڵمی]] * [[Robotics]] ===Weapons (7 articles)=== * [[چەک]] ** [[Armour]] ** [[Bow and arrow]] ** [[چەکی گەرم]] ** [[چەقۆ]] ** [[چەکی ناوکی]] ** [[تانک]] {{Col-break|width=34%}} ===Media and communication (10 articles)=== * [[چاپکردن]] ** '''[[کتێب]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[Mail]] * [[دوورپەیوەندی]] ** [[ئینتەرنێت]] ** [[ڕادیۆ]] ** [[تەلەفۆن]] *** [[مۆبایل]] ** [[ڤیدیۆ]] *** [[تەلەڤیزیۆن]] ===Computing and information technology (4 articles)=== * [[زانستی کۆمپیوتەر]] ** '''[[کۆمپیوتەر]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژیریی دەستکرد]] * [[کریپتۆگرافی]] ===Electronics (4 articles)=== * [[ئەلەکترۆنیک]] * [[Electric light]] * [[Integrated circuit]] * [[Semiconductor device]] ===Food and health (10 articles)=== * [[Animal husbandry]] ** [[دەستەمۆکردن]] * [[بیۆتەکنۆلۆژیا]] ** [[ئەندازەی بۆماوەیی]] * [[Fertilizer]] * [[Food preservation]] * [[باخچە]] * [[Medical imaging]] * [[Refrigeration]] * [[سۆبە]] ===Optical (5 articles)=== * [[کامێرا]] * [[لەیزەر]] * [[لێنز]] * [[وردبین]] * [[تەلەسکۆپ|تەلیسکۆپ]] {{Col-break|width=34%}} ===Transportation (6 articles)=== * '''[[گواستنەوە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[مەکۆی ئاسمانی]] ** [[دووچەرخە|پایسکل]] ** [[ئۆتۆمۆبیل]] ** [[Rail transport]] ** [[کەشتی]] ===Navigation and timekeeping (6 articles)=== * [[ڕێنیشاندەری]] ** [[قیبلەنما]] ** [[نەخشە]] ** [[ڕادار]] * [[ڕۆژژمێر]] * [[کاتژمێر]] ===Space (5 articles)=== * [[Rocket]] * [[مانگی دەستکرد]] * [[توێژینەوەی بۆشایی]] * [[فڕینی بۆشایی]] * [[وێستگەی بۆشایی]] ===Structures (6 articles)=== * [[Fortification]] * [[ژێرخان]] ** [[پرد]] ** [[نۆکەند]] ** [[بەنداو]] ** [[ڕێگە]] ===Materials (8 articles)=== * [[شووشە]] * [[Masonry]] * [[کانزاناسی]] * [[Natural rubber]] * [[کاغەز]] * [[پلاستیک]] * [[Textile]] * [[چێو]] {{Col-end}} ==Mathematics (52 articles)== {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics (12 articles)=== * '''''[[ماتماتیک]]''''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/١|Level 1]]) * '''[[ژمارە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[ژمارەی ڕاستەقینە]] *** [[ژمارەی تەواو]] **** [[ژمارەی سروشتی]] ***** [[ژمارەی سەرەتایی]] *** [[کەرت]] ** [[ژمارەی ئاوێتە]] ** [[تیۆریی ژمارە]] ** ''Mathematical constants'' *** [[٠ (ژمارە)]] *** [[پای|{{پای}}]] *** [[ژمارەی e|{{Mvar|e}}]] ===Arithmetic (8 articles)=== * '''[[ژمێرە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[کۆکردنەوە]] ** [[لێدەرکردن]] ** [[لێکدان]] ** [[دابەشکردن|Division]] ** [[توان (ماتماتیک)|توان (بیرکاری)]] ** [[لۆگاریتم]] ** [[ڕەگی nەم|''n''th root]] {{Col-break}} ===Geometry (16 articles)=== * '''[[ئەندازە]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) ** [[گۆشە]] *** [[سێگۆشەزانی]] ** [[ڕووبەر]] ** [[قەبارە]] ** [[سیستمی پۆتانەکان]] ** [[ڕەھەند]] ** [[ڕووتەخت|Plane]] ** [[شێوە]] *** [[ھێڵ (ئەندازە)|Line]] *** [[بڕگەی قووچەکی]] **** [[بازنە (ئەندازە)]] *** [[فرەگۆشە]] **** [[سێگۆشە]] *** [[فرەڕوو]] *** [[گۆ]] {{Col-break}} ===Other (16 articles)=== * '''[[ئامار]]''' ([[ویکیپیدیا:وتارە سەرەکییەکان/ئاست/٢|Level 2]]) * [[ئەگەر]] * [[جەبر]] ** [[ھاوکێشە]] ** [[Variable (mathematics)|Variable]] * [[شیکاریی ماتماتیکی]] ** [[جیاکاری و تەواوکاری]] ** [[فانکشن (ماتماتیک)|Function]] ** [[بێکۆتایی]] ** [[ڕادە (ماتماتیک)|Limit]] * [[ئەلگۆریتم]] * [[Combinatorics]] * [[سەلماندن (ماتماتیک)]] * [[زنجیرە (ماتماتیک)|Series]] * [[کۆمەڵە (ماتماتیک)|Set]] * [[تۆپۆلۆژی]] {{Col-end}} == ئەمانەش ببینە == * [[:m:Research:Automated classification of article importance|پۆڵێنکردنی خۆگەڕی وتارە گرنگەکان]] - پڕۆژەی ھاوشێوە لە ویکیمیدیا * [[:m:Grants:IdeaLab/Wikipedia in a box]] * [[:m:Internet-in-a-Box]] {{Core topics}} [[Category:Wikipedia article lists|All languages should have]] [[Category:Wikipedia core topics|Vital articles]] [[Category:Wikipedia vital articles| ]] 3brhl5u9kx35csr79w2bg02av7t7ql1 0 2243 1586707 1554850 2026-05-24T17:40:40Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586707 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = دووزخورماتوو | ناوی_خۆماڵی = Tuz Khurmatu | ناوەکانی_تر = طوز خورماتو | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] | وێنە = پەڕگە:Tuz Kurmatu.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارۆچکەی دووزخورماتوو | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سەلاحەددین]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای دووزخورماتوو]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی دووزخورماتوو]] (ناوەند) | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = ١٢٠٠–١٥٠٠{{ژێدەر پێویستە}} | بەرزایی_بە_م = ٢٢٨ | دانیشتووان_لە =٢٠٢٥ |ژمارەی_دانیشتووان =١٤٨،٠٠٠ (خەمڵاندن) | جۆری_دانیشتووانناسی١ | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[تورکمانی]]، [[کوردی]] ([[سۆرانی]])، [[عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[شیعە]]، [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]]، [[کاکەیی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = ٠٨٩٤ }} '''دووزخورماتوو''' شارۆچکەیەکە دەکەوێتە باشووری [[ھەرێمی کوردستان]] و دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] کە لەنێوان سنوری ھەرێم و حکومەتی ناوەندییە، زۆربەی دانیشتووانی قەزاکە بە ڕێژەی ٦٠٪ی دانیشتووان [[تورکمان]]ی [[شیعە]]ن و [[کوردەکان]] بە ڕێژەی ٢٥٪ و [[عەرەب]] بەڕێژەی ١٥٪.{{ژێدەر پێویستە}}، ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٤٧ کوردەکان ٤٠٪ی دانیشتووانەکەی بوون.<ref>https://books.google.com/books/about/Kurds_Turks_and_Arabs.html?hl=ar&id=Qm26AAAAIAAJ</ref> ئەم شارۆچکەیە سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]]ە. تاکوو ساڵی ١٩٧٦ سەر بە پارێزگای [[کەرکووک]] بوو. == ناو == * '''خورماتوو''' کە ناوە ڕاستییەکەی بە کوردی خۆڕماتووە بەواتای نەوەی خوورییەکان کەلە چیای [[زاگرۆس]]ن و کاتی عوسمانی وێژەی تووزی خرایە پێش. == ڕووبار == '''[[ئاوەسپی]]''' ڕووبارێکە سەرچاوەکەی لە ناوچەی [[گەرمیان]] و [[سەنگاو|سەنگاوە]]، بەناو ئەم سارۆچکەیەدا تێپەڕدەبێت و شارۆچکەکە دەکاتە دوو بەش و بووەتە سەرچاوەی ئاودێری لەم ناوچەدا. == مێژوو == دووزخورماتوو مێژوویەکی کۆنی ھەیە، کەدەگەڕێتەوە بۆ سێ ھەزار ساڵ پێش زایین و بۆ سەردەمی ئیمپراتۆری ئاشورییەکان. پێش (٨٠٠)ساڵ بەر لەئێستا کە ئەم ناوچەیە داگیرکرا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی، عوسمانییەکان ھەستان بەنیشتەجێکردنی تورکمان لە سەر ڕێگای بازرگانی نێوان بەغداد و ئەستەمبوڵ ئیتر لەم مێژووەوە کەمایەتی تورکمان لە ناوچەکەدا پەیدا بوو و شارۆچکەی خورماتووش بەشێکە لەو ناوچەیە.<ref name="drive.google.com">https://drive.google.com/file/{{بەستەری مردوو|url=https://drive.google.com/file/ |date=نیسانی ٢٠١٩}}</ref> === سەدەی بیست === لەسەرەتای سەدەی بیست خورماتوو گوندێک بوو سەر بە قەزای کفری لە لیوای کەرکوک، لە ساڵی ١٩٢٢ دا خورماتوو بووە ناحیەیەک سەربە قەزای داقوق، لە ساڵی ١٩٥١دا بەھۆی گەشەسەندنی خورماتوو، ئەم شارۆچکەیە بووە قەزا و داقوق کرایە ناحیە و سەربە قەزای خورماتوو بوو و ھەردووکیان سەر بە لیوای کەرکووک بوون. لە ڕێکەوتی ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦ دا ئەم قەزایە پێکھاتبوو لە ناحیەکانی (ئامرلی و بوستاملی و سلیمان بگ و قادرکەرەم و یانکیجە) و لەھەمان ڕێکەوت ئەم قەزایە خرایە سەر پارێزگای سەلاحەددین بەمەرسومی کۆماری ژمارە ٤١ لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦دا.<ref name="drive.google.com"/> ئەم گواستنەوەی قەزایە لە پارێزگای کەرکووکەوە بۆ پارێزگای سەلاحەددین بۆ ئەوەبوو کە دەستکاری ڕێژەی کورد باکات لە پارێزگای کەرکووکدا و ھەوڵێکی بەعسییەکان بوو بۆ بەعەرەب کردنی ناوچەکە. کورد و تورکمانی ئەم شارۆچکەیە تووشی مەینەتی زۆر بوون بەدەست حکومەتە یەک لە دوایەکەکانی [[عێراق]]. === ڕاپەڕینی ١٩٩١ === کاتێک حکومەتی عێراق پەلاماری وڵاتی کوەیتیدا و پاشان لە لایەن ھاوپەیمانانەوە کرایەدەرەوەی کوەیت، ڕاپەڕینی جەماوەری لە باکور و باشوری عێراق دەستی پێکرد دژی حکومەتی عێراق لەم کاتەدا لەلایەن ھێزە کوردییەکان و ھاوڵاتیانی خورماتووەوە ئەم شارۆچکەیە ئازادکرا بەڵام ھەر زوو سوپای عێراق ھێرشی کردەوە سەر ئەم ناوچەیە و شارۆچکەکەی داگیرکردەوە و زۆرێک لەدانیشتوانی بەتایبەتی کوردەکان ئاوارەی سەر سنور و شاری سلێمانی بوون.<ref>https://ar.wikipedia.org/w/index{{بەستەری مردوو|url=https://ar.wikipedia.org/w/index |date=ئابی ٢٠٢١ }}.</ref> === پڕۆسەی ئازادی عێراق === لە ساڵی ٢٠٠٣ دا ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە داگیرکردنی عێڕاق و لەناوبردنی دەسەڵاتی بەعس لە عێراقدا ئیتر ئەم شارۆچکەیەش ڕزگار کرا لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا و ھێزە کوردییەکان. بەڵام پاراستنی ئەم شارە زیاتر لەلایەن ھێزە کوردییەکانەوە بوو لە ھێرشەکانی گروپی [[ئەلقاعیدە]] و [[ئەنسارولئیسلام]] و کۆنە بەعسییەکان.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Tuz_Khurmatu</ref> === داعش === کاتێک لە ساڵی ٢٠١٤دا داعش دەستیان گرت بەسەر شارەکانی موسڵ و تکریت و ڕومادی و ھەندێ ناوچەی کەرکووک ئەم شارۆچکەیە ھێزە عێراقییەکان چۆلیان کردوو لەوەدا بوو بکەوێتە دەست داعش بەڵام لە لایەن ھێزی [[پێشمەرگە]]وە پارێزراو بەرگریان لێکرد تا نەکەوێتە دەست داعش. === ١٦ی تیشرینی یەکەمی ٢٠١٧ === پاش ئەوەی ھێزەکانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی زۆرینەی خاکی عێراقیان پاککردەوە لە داعش، ئەنجا بووە ململانێیان لەگەڵ حکومەتی ھەرێم بۆ بەڕێوەبردنی ناوچە جێناکۆکەکان و گەڕانەوەی سوپا، پاش چەندەھا گفتوگۆکردن لە ١٦ی ئۆکتۆبەردا سوپا و حەشد ھێرشیان ھێناو بووە ھۆی جەنگێکی کورت خایەن و کوژراو لە ھەردوو لادا ڕوویدا و بەکشانەوەی ھێزی پێشمەرگە جەنگەکە کۆتایی ھات و شارۆچکەی خورماتوو دەستی بەسەردا گیراو زۆرینەی دانیشتوانە کوردەکەی ئاوارە بوون و زۆرێک لە ماڵە کوردەکان سوتێنران و تاڵان کران و ناسەقامگیری باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشا. == دانیشتوان == سەرژمێرییەکی دروست نییە لەم شارۆچکەیەدا بۆ ئەوەی بزانین زۆرینەی دانیشتوان لە چی پێکھاتەیەکە، دانیشتوانی ئەم شارۆچکەیە لە کورد و تورکمان و عەرەب پێکھاتووە، زۆرینەی لە کورد و تورکمانە و کەمینەیەکی عەرەبە کە لەئەنجامی بەعەرەب کردنی ناوچەکە ھاتوون.<ref>https://azb.wikipedia.org/wiki</ref> بەڵام بۆ مێژوو بگەڕێینەوە ئەم خاکە خاکی کوردانە و ھەلومەرجی سیاسی و ھەرێمی و [[داگیرکاری]] و دەوڵەمەندی خاکی ئەم ناوچەیە بە کەرەستە خاو و زەویە کشتوکاڵییەکانی وەھای کردوە کەبەر شاڵاوی بەتورک کردن و بەعەرەب کردن بکەوێت. == ئایین == لەڕووی ئایینییەوە ئەم شارۆچکەیە فرە ئایینە ھەر لە موسوڵمان (سوننە، شیعە) و کاکەی تیادایە. == کارگە == ئاوی ئاوەسپی سوێرە و بە ھۆیەوە کارگەیەکی سەرەتایی دروست کردنی خوێ لە سەر چەمەکە دروستکراوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق}} {{پۆلی کۆمنز|Tuz Khurmatu}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] 0t9x11mz212qiwl8ioedq71cyccs661 0 3479 1586647 1516570 2026-05-24T13:31:08Z 1silent scientist 51740 /* جوگرافیا */ 1586647 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} '''نێواندواو''' لە شارەکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]یە لە [[ئێران]]دا. جەماوری شارەکە تورکی ئازەربایجانی و کوردن کە ژمارەی تورکەکان زۆرترە، بەڵام زۆربەی گوندەکانی دەوروپشتی کوردنشینن. بەپێی [[سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئەنجام درا، ژمارەی دانیشتوانی ئەو شارە ١١٢٫٩٣٣ کەسە. ==دانیشتووانناسی== ===زمان و نەتەوە=== میاندواو تێکەڵەیەکە لە [[ئازەربایجانییەکان|ئازەربایجانییەکان]] و<ref>{{Cite book |last=Moradi |first=Golmorad |title=Ein Year autonome Regierung in Kurdistan: die Mahabad-Republik 1946-1947 : Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik |publisher=[[City University of Applied Sciences]] |year=1992 |pages=256}}</ref> [[کوردەکان]].<ref>{{cite book |last1=Anne Matheson |first1=Sylvia |title=Persia an archaeological guide |date=1976 |publisher=[[Faber & Faber|Faber]] |isbn=978-0571093052 |page=97 |url=https://books.google.com/books?id=_NNGzwEACAAJ |access-date=28 April 2025}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١١٢٬٩٣٣ کەس لە ٢٩٬٢٠٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٣٬٠٨١ کەسی لە ٣٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٤٬٤٢٥ کەس لە ٤١٬٤٥٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-date=30 August 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==مێژوو== ===جەنگی میاندواو=== {{Main|جەنگی میاندواو}} لە ساڵی ١٩٢١دا، میاندواو شوێنی شەڕێکی گرینگ بوو لە کاتی [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی کورد]] بە ڕێبەرایەتیی [[سمکۆی شکاک]]. ھێزەکانی، کە ژمارەیان چەند ھەزار کەس بوو و لە لایەن [[کوردانی تورکیا|کوردەکانی باکووری کوردستان]]ەوە بەھێز کرابوون، شکستیان بە سەربازانی [[ئێرانی قاجاڕ|حکوومەتی ئێران]] ھێنا و دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. شەڕەکە لوتکەی دەسەڵاتی سمکۆی لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] نیشان دا.<ref>{{Cite book |last=Kia |first=Mehrdad |author-link=Mehrdad Kia |url=https://books.google.com/books?id=wjzkEAAAQBAJ |title=The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State |date=2023-11-19 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=978-3-031-44973-4 |pages=193–199 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arfa |first=Hassan |author-link=Hasan Arfa |url=https://books.google.com/books?id=8cZ8ZmZTPIkC |title=Under Five Shahs |date=1965 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunter |first=Michael M. |author-link=Michael Gunter |url=https://books.google.com/books?id=pHB5F_Y02_gC |title=The A to Z of the Kurds |date=2009-06-22 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6334-7 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == نێواندواو لە رۆژھەڵاتەوە بە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]] پاڵی داوە، لە باشووری [[پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە و لەگەڵ شارستانەکانی [[تیکاب (شارستان)|تیکاب]]، [[ساینقەڵا (شارستان)|ساینقەڵا]]، [[بۆکان (شارستان)|بۆکان]]، [[مەھاباد (شارستان)|مەھاباد]] سنووری ھاوبەشی ھەیە. == میاندواو لای کوردان == * کوردان زۆرجاران ناوی میاندواو لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا دەبیسن: <blockquote> دەچمە سەر ناڵەشکێنێ بەرامبەر بە میاندواوێ... </blockquote> * چیرۆکی [[زارا، ئەوینی شوان]] نووسینی [[موحەمەدی قازی]] لە یەکێک لە گوندەکانی شاری نێواندواودا ڕوودەدات. {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|موکریان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Miandoab}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارستانی میاندواو]] 5reuo7rk301dec6lad310kq0sgs5cse 1586649 1586647 2026-05-24T13:31:46Z 1silent scientist 51740 /* میاندواو لای کوردان */ 1586649 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} '''نێواندواو''' لە شارەکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]یە لە [[ئێران]]دا. جەماوری شارەکە تورکی ئازەربایجانی و کوردن کە ژمارەی تورکەکان زۆرترە، بەڵام زۆربەی گوندەکانی دەوروپشتی کوردنشینن. بەپێی [[سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئەنجام درا، ژمارەی دانیشتوانی ئەو شارە ١١٢٫٩٣٣ کەسە. ==دانیشتووانناسی== ===زمان و نەتەوە=== میاندواو تێکەڵەیەکە لە [[ئازەربایجانییەکان|ئازەربایجانییەکان]] و<ref>{{Cite book |last=Moradi |first=Golmorad |title=Ein Year autonome Regierung in Kurdistan: die Mahabad-Republik 1946-1947 : Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik |publisher=[[City University of Applied Sciences]] |year=1992 |pages=256}}</ref> [[کوردەکان]].<ref>{{cite book |last1=Anne Matheson |first1=Sylvia |title=Persia an archaeological guide |date=1976 |publisher=[[Faber & Faber|Faber]] |isbn=978-0571093052 |page=97 |url=https://books.google.com/books?id=_NNGzwEACAAJ |access-date=28 April 2025}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١١٢٬٩٣٣ کەس لە ٢٩٬٢٠٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٣٬٠٨١ کەسی لە ٣٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٤٬٤٢٥ کەس لە ٤١٬٤٥٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-date=30 August 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==مێژوو== ===جەنگی میاندواو=== {{Main|جەنگی میاندواو}} لە ساڵی ١٩٢١دا، میاندواو شوێنی شەڕێکی گرینگ بوو لە کاتی [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی کورد]] بە ڕێبەرایەتیی [[سمکۆی شکاک]]. ھێزەکانی، کە ژمارەیان چەند ھەزار کەس بوو و لە لایەن [[کوردانی تورکیا|کوردەکانی باکووری کوردستان]]ەوە بەھێز کرابوون، شکستیان بە سەربازانی [[ئێرانی قاجاڕ|حکوومەتی ئێران]] ھێنا و دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. شەڕەکە لوتکەی دەسەڵاتی سمکۆی لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] نیشان دا.<ref>{{Cite book |last=Kia |first=Mehrdad |author-link=Mehrdad Kia |url=https://books.google.com/books?id=wjzkEAAAQBAJ |title=The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State |date=2023-11-19 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=978-3-031-44973-4 |pages=193–199 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arfa |first=Hassan |author-link=Hasan Arfa |url=https://books.google.com/books?id=8cZ8ZmZTPIkC |title=Under Five Shahs |date=1965 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunter |first=Michael M. |author-link=Michael Gunter |url=https://books.google.com/books?id=pHB5F_Y02_gC |title=The A to Z of the Kurds |date=2009-06-22 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6334-7 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == نێواندواو لە رۆژھەڵاتەوە بە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]] پاڵی داوە، لە باشووری [[پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە و لەگەڵ شارستانەکانی [[تیکاب (شارستان)|تیکاب]]، [[ساینقەڵا (شارستان)|ساینقەڵا]]، [[بۆکان (شارستان)|بۆکان]]، [[مەھاباد (شارستان)|مەھاباد]] سنووری ھاوبەشی ھەیە. == میاندواو لای کوردان == * کوردان زۆرجاران ناوی میاندواو لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا دەبیسن: <blockquote> دەچمە سەر ناڵەشکێنێ بەرامبەر بە میاندواوێ... </blockquote> * چیرۆکی [[زارا، ئەوینی شوان]] نووسینی [[موحەمەدی قازی]] لە یەکێک لە گوندەکانی شاری نێواندواودا ڕوودەدات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|موکریان}} {{پۆلی کۆمنز|Miandoab}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارستانی میاندواو]] 73ip6c8hhy44zo70n2voaypx65squfd 1586650 1586649 2026-05-24T13:33:10Z 1silent scientist 51740 1586650 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نێواندواو''' یان '''میاندواو''' لە شارەکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]یە لە [[ئێران]]دا. دانیشتووانی شارەکە [[ئازەرییەکان|ئازەری]] و [[کورد]]ن کە ژمارەی [[تورکەکان]] زۆرترە، بەڵام زۆربەی گوندەکانی دەوروپشتی کوردنشینن. بەپێی [[سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئەنجام درا، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ١١٢٫٩٣٣ کەسە. ==دانیشتووانناسی== ===زمان و نەتەوە=== میاندواو تێکەڵەیەکە لە [[ئازەربایجانییەکان|ئازەربایجانییەکان]] و<ref>{{Cite book |last=Moradi |first=Golmorad |title=Ein Year autonome Regierung in Kurdistan: die Mahabad-Republik 1946-1947 : Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik |publisher=[[City University of Applied Sciences]] |year=1992 |pages=256}}</ref> [[کوردەکان]].<ref>{{cite book |last1=Anne Matheson |first1=Sylvia |title=Persia an archaeological guide |date=1976 |publisher=[[Faber & Faber|Faber]] |isbn=978-0571093052 |page=97 |url=https://books.google.com/books?id=_NNGzwEACAAJ |access-date=28 April 2025}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١١٢٬٩٣٣ کەس لە ٢٩٬٢٠٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٣٬٠٨١ کەسی لە ٣٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٤٬٤٢٥ کەس لە ٤١٬٤٥٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-date=30 August 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==مێژوو== ===جەنگی میاندواو=== {{Main|جەنگی میاندواو}} لە ساڵی ١٩٢١دا، میاندواو شوێنی شەڕێکی گرینگ بوو لە کاتی [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی کورد]] بە ڕێبەرایەتیی [[سمکۆی شکاک]]. ھێزەکانی، کە ژمارەیان چەند ھەزار کەس بوو و لە لایەن [[کوردانی تورکیا|کوردەکانی باکووری کوردستان]]ەوە بەھێز کرابوون، شکستیان بە سەربازانی [[ئێرانی قاجاڕ|حکوومەتی ئێران]] ھێنا و دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. شەڕەکە لوتکەی دەسەڵاتی سمکۆی لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] نیشان دا.<ref>{{Cite book |last=Kia |first=Mehrdad |author-link=Mehrdad Kia |url=https://books.google.com/books?id=wjzkEAAAQBAJ |title=The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State |date=2023-11-19 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=978-3-031-44973-4 |pages=193–199 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arfa |first=Hassan |author-link=Hasan Arfa |url=https://books.google.com/books?id=8cZ8ZmZTPIkC |title=Under Five Shahs |date=1965 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunter |first=Michael M. |author-link=Michael Gunter |url=https://books.google.com/books?id=pHB5F_Y02_gC |title=The A to Z of the Kurds |date=2009-06-22 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6334-7 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == نێواندواو لە رۆژھەڵاتەوە بە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]] پاڵی داوە، لە باشووری [[پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە و لەگەڵ شارستانەکانی [[تیکاب (شارستان)|تیکاب]]، [[ساینقەڵا (شارستان)|ساینقەڵا]]، [[بۆکان (شارستان)|بۆکان]]، [[مەھاباد (شارستان)|مەھاباد]] سنووری ھاوبەشی ھەیە. == میاندواو لای کوردان == * کوردان زۆرجاران ناوی میاندواو لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا دەبیسن: <blockquote> دەچمە سەر ناڵەشکێنێ بەرامبەر بە میاندواوێ... </blockquote> * چیرۆکی [[زارا، ئەوینی شوان]] نووسینی [[موحەمەدی قازی]] لە یەکێک لە گوندەکانی شاری نێواندواودا ڕوودەدات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|موکریان}} {{پۆلی کۆمنز|Miandoab}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارستانی میاندواو]] l9i4wuygk9zvsqbugryarkoms7f8gof 1586709 1586650 2026-05-24T17:43:03Z Hivja 64112 /* زمان و نەتەوە */ زۆربەی ھەرەزۆری خوودی شاری میاندواو ئازەرین، کوردەکانیش زیاتر لە گوندەکانی ڕۆژاوا و باشووری شارستان دەژین 1586709 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''نێواندواو''' یان '''میاندواو''' لە شارەکانی [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]]یە لە [[ئێران]]دا. دانیشتووانی شارەکە [[ئازەرییەکان|ئازەری]] و [[کورد]]ن کە ژمارەی [[تورکەکان]] زۆرترە، بەڵام زۆربەی گوندەکانی دەوروپشتی کوردنشینن. بەپێی [[سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] کە لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئەنجام درا، ژمارەی دانیشتووانی ئەو شارە ١١٢٫٩٣٣ کەسە. ==دانیشتووانناسی== ===زمان و نەتەوە=== زۆربەی دانیشتووانی شاری میاندواو لە [[ئازەربایجانییەکان]]<ref>{{Cite book |last=Moradi |first=Golmorad |title=Ein Year autonome Regierung in Kurdistan: die Mahabad-Republik 1946-1947 : Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik |publisher=City University of Applied Sciences |year=1992 |pages=256}}</ref> و کەمینەیەکی [[کوردەکان]] پێکدێت.<ref>{{cite book |last1=Anne Matheson |first1=Sylvia |title=Persia an archaeological guide |date=1976 |publisher=Faber & Faber |isbn=978-0571093052 |page=97 |url=https://books.google.com/books?id=_NNGzwEACAAJ |access-date=28 April 2025}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١١٢٬٩٣٣ کەس لە ٢٩٬٢٠٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094953/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/04.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٣٬٠٨١ کەسی لە ٣٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: West Azerbaijan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120205939/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/West-Azerbaijan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٤٬٤٢٥ کەس لە ٤١٬٤٥٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 West Azerbaijan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان آذربایجان غربی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: West Azerbaijan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830042935/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_04.xlsx |archive-date=30 August 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==مێژوو== ===جەنگی میاندواو=== {{Main|جەنگی میاندواو}} لە ساڵی ١٩٢١دا، میاندواو شوێنی شەڕێکی گرینگ بوو لە کاتی [[ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)|ڕاپەڕینی کورد]] بە ڕێبەرایەتیی [[سمکۆی شکاک]]. ھێزەکانی، کە ژمارەیان چەند ھەزار کەس بوو و لە لایەن [[کوردانی تورکیا|کوردەکانی باکووری کوردستان]]ەوە بەھێز کرابوون، شکستیان بە سەربازانی [[ئێرانی قاجاڕ|حکوومەتی ئێران]] ھێنا و دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. شەڕەکە لوتکەی دەسەڵاتی سمکۆی لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] نیشان دا.<ref>{{Cite book |last=Kia |first=Mehrdad |author-link=Mehrdad Kia |url=https://books.google.com/books?id=wjzkEAAAQBAJ |title=The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State |date=2023-11-19 |publisher=[[Springer Nature]] |isbn=978-3-031-44973-4 |pages=193–199 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Arfa |first=Hassan |author-link=Hasan Arfa |url=https://books.google.com/books?id=8cZ8ZmZTPIkC |title=Under Five Shahs |date=1965 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gunter |first=Michael M. |author-link=Michael Gunter |url=https://books.google.com/books?id=pHB5F_Y02_gC |title=The A to Z of the Kurds |date=2009-06-22 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6334-7 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == نێواندواو لە رۆژھەڵاتەوە بە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات]] پاڵی داوە، لە باشووری [[پارێزگای ورمێ]] ھەڵکەوتووە و لەگەڵ شارستانەکانی [[تیکاب (شارستان)|تیکاب]]، [[ساینقەڵا (شارستان)|ساینقەڵا]]، [[بۆکان (شارستان)|بۆکان]]، [[مەھاباد (شارستان)|مەھاباد]] سنووری ھاوبەشی ھەیە. == میاندواو لای کوردان == * کوردان زۆرجاران ناوی میاندواو لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا دەبیسن: <blockquote> دەچمە سەر ناڵەشکێنێ بەرامبەر بە میاندواوێ... </blockquote> * چیرۆکی [[زارا، ئەوینی شوان]] نووسینی [[موحەمەدی قازی]] لە یەکێک لە گوندەکانی شاری نێواندواودا ڕوودەدات. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|موکریان}} {{پۆلی کۆمنز|Miandoab}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:شارستانی میاندواو]] sesn2y1ezlyujhmukt4ltc5039tezw9 4 3713 1586718 1584816 2026-05-24T18:50:23Z Payam faisal 76602 /* */ 1586718 wikitext text/x-wiki {{/فیصڵ شێخانی}} {{کەسایەتی گەورەی پارتی دیموکراتی کوردستان کەسایەتی دڵسۆزی ڕێبازی بارزانی نەمر ١]] }} <!--تکایە دەستکاری هێڵی سەرەوە مەکەن--> == ژیاننامە == '''ڤینۆس فایەق'''کەسایەتییەکی کوردی نیشتەجێی ھۆڵەندایە وتارەکەی لە [https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%8A%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%82 ویکیپیدیای عەرەبیدا] ھەیە. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١١:١٧، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :درووستم کرد، بڕوانە [[ڤینۆس فایەق|وتارەکە]]. :ھەرچەندە ٣ بۆ ٤ بەشی وتارەکەم نەنووسی، ئەگەر لە تواناتدا بوو، زیاتر پەرەی پێبدە. ئەگینا گەر کاتم ھەبوو، ئەوانیش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٥٥، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سپاس بۆ دروستکردنی وتارەکە، بەڵام تکایە لەکاتی وەڵامدانەوە بانگی بەکارھێنەرەکە بکە ئەگینا ئەستەمە پێی بزانێت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٠، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::شایەنی نی یە، جاری داھاتوو ئاگادار دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٠٠، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == زانستی پراکتیک و تەکنۆلۆجیا == == زانستی سروشتی == == زانستی کۆمەڵایەتی == == ھونەر == == '''درامای چیڕۆکی زستان''' == درامایەکی تورکیە باسی چیرۆکە خۆشەویستیەکان دەکات لە یەکێک لە گوندەکانی تورکیا کە ڕۆڵی سەرەکی و خۆشەویستە سەرەکیەکان بریتین لە (عەلی و سەحەر ) کە چەندین ئاستەنگ و بەربەست دێتە بەردەم خۆشەویستیەکەیان و تێی دەپەڕێنن بەڵام لە کۆتایدا بەیەک دەگەن کە بەیەک گەیشتنەکەیان بەمردنی مامۆستا عەلی کۆتایی پێدێت <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Kurdistanler|Kurdistanler]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdistanler#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kurdistanler|بەشدارییەکان]]) ٠٠:٤٢، ٢٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)</small> :دوای ماوەیەک خۆی دروستی کردووە. بڕوانە [[چیرۆکی زستان]]. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٣، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == ئابووری و بازرگانی == == وەرزش == == بۆ وێنەیەک == ''(وێنەکە بە شێوەی وێنۆک یان لینک لێرە دابنێ)'' ==دەروازەکان== ''ھەروەھا دەتوانیت لە یەکێک لە دەروازەکانی خوارەوەدا داوای بکەیت:'' {{پێرستی دەروازەکان}} [[پۆل:یارمەتیی ویکیپیدیا]] k9z7gwy1n7gqnb9rdbztn3zkhnqt19y 1586734 1586718 2026-05-24T20:38:42Z -Haryad 40333 دەستکاریی [[Special:Contributions/Payam faisal|Payam faisal]] ([[User talk:Payam faisal|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:-Haryad|-Haryad]] گەڕێندرایەوە 1575011 wikitext text/x-wiki {{/سەرپەڕە}} {{بۆکسی ئەرشیڤ| *[[ویکیپیدیا:داخوازی وتارێکی نوێ/ئەرشیڤی ١|ئەرشیڤی ١]] }} <!--تکایە دەستکاری هێڵی سەرەوە مەکەن--> == ژیاننامە == '''ڤینۆس فایەق'''کەسایەتییەکی کوردی نیشتەجێی ھۆڵەندایە وتارەکەی لە [https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%8A%D9%86%D9%88%D8%B3_%D9%81%D8%A7%D8%A6%D9%82 ویکیپیدیای عەرەبیدا] ھەیە. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ‏١١:١٧، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ (UTC) :درووستم کرد، بڕوانە [[ڤینۆس فایەق|وتارەکە]]. :ھەرچەندە ٣ بۆ ٤ بەشی وتارەکەم نەنووسی، ئەگەر لە تواناتدا بوو، زیاتر پەرەی پێبدە. ئەگینا گەر کاتم ھەبوو، ئەوانیش دەنووسم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٥٥، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سپاس بۆ دروستکردنی وتارەکە، بەڵام تکایە لەکاتی وەڵامدانەوە بانگی بەکارھێنەرەکە بکە ئەگینا ئەستەمە پێی بزانێت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٠، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::شایەنی نی یە، جاری داھاتوو ئاگادار دەکەمەوە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٠٠، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == زانستی پراکتیک و تەکنۆلۆجیا == == زانستی سروشتی == == زانستی کۆمەڵایەتی == == ھونەر == == '''درامای چیڕۆکی زستان''' == درامایەکی تورکیە باسی چیرۆکە خۆشەویستیەکان دەکات لە یەکێک لە گوندەکانی تورکیا کە ڕۆڵی سەرەکی و خۆشەویستە سەرەکیەکان بریتین لە (عەلی و سەحەر ) کە چەندین ئاستەنگ و بەربەست دێتە بەردەم خۆشەویستیەکەیان و تێی دەپەڕێنن بەڵام لە کۆتایدا بەیەک دەگەن کە بەیەک گەیشتنەکەیان بەمردنی مامۆستا عەلی کۆتایی پێدێت <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Kurdistanler|Kurdistanler]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurdistanler#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Kurdistanler|بەشدارییەکان]]) ٠٠:٤٢، ٢٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)</small> :دوای ماوەیەک خۆی دروستی کردووە. بڕوانە [[چیرۆکی زستان]]. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٣، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == ئابووری و بازرگانی == == وەرزش == == بۆ وێنەیەک == ''(وێنەکە بە شێوەی وێنۆک یان لینک لێرە دابنێ)'' ==دەروازەکان== ''ھەروەھا دەتوانیت لە یەکێک لە دەروازەکانی خوارەوەدا داوای بکەیت:'' {{پێرستی دەروازەکان}} [[پۆل:یارمەتیی ویکیپیدیا]] cc8ie9lwjyek26fixfm12zrfcxjcsf9 4 5603 1586721 789918 2026-05-24T19:30:28Z مامۆستا 39489 1586721 wikitext text/x-wiki * [[١٨١٠]]، [[ئەرژەنتین]] لە [[ئیسپانیا]] جیا بۆوە و سەربەخۆ بوو. * [[١٩٢٤]]، فڕۆکەکانی [[ئینگلیز]] شاری [[سلێمانی]]یان بۆردومان کرد. * [[١٩٢٦]]، دەرکردنی یەکەم ژمارەی گۆڤاری [[زاری کرمانجی (کۆوار)|زاری کرمانجی]] لە [[ڕەواندز]]. * [[١٩٤٦]]، ئیمارەتی [[ئوردن]] بۆ شانشینی ئوردن گۆڕا و شا عەبدوڵای یەکەم بوو بە پاشا. * [[١٨٠٣]]، لەدایکبوونی [[ڕالف والدۆ ئیمێرسۆن]]، فەیلسووف، وتارنووس و وانەبێژ و شاعیری [[ئەمریکا|ئەمریک]]ی (مردووی [[١٨٨٢]]) * [[١٩٣٩]]، لەدایکبوونی [[ئیان ماکیلین]]، ھونەرمەندی [[ئینگلیز]]ی * [[١٦٨١]]، مردنی [[پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا]]، شانۆنانەنووس و شاعیری [[ئیسپانیا]]ی (لەدایکبووی [[١٦٠٠]]) <noinclude> [[پۆل:ئەمڕۆ لە مێژوودا بەپێی ڕۆژ]] </noinclude> j5mijbadcm4rpf7okt8bjweseb0w2sy 0 6094 1586818 1466025 2026-05-25T11:49:11Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586818 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی = پاکستان |ناو_فەرمی = Pakistan |ناوی_باو = |ئاڵا_وێنە =Flag of Pakistan.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Pakistan.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی = |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =Pakistan in its region (claimed and disputed hatched).svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئیسلام ئاباد]] |latd=33 |latm=40 |latNS=N |longd=73 |longm=10 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[کەراچی]] |زمانەکان_فەرمی = [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]]{{•}} [[ئینگلیزی]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان = |جۆری_دەسەڵات = کۆماری فیدڕاڵی |پلەی_سەرۆک١ = [[سەرۆک کۆماری پاکستان|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ = [[عارف عەلەوی]] |پلەی_سەرۆک٢ = [[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ = [[شەھباز شەریف]] |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات = |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات = |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = کۆماری ئیسلامی پاکستان |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ = ٢٣ـی ئازاری ١٩٥٦ |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر = ٣٦ |ڕووبەر_ک. م. ٤گ = ٧٩٦٠٩٥ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتووان = |پلە_مەزەندەی_دانیشتووان =٦ |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتووان =٢٠١١ |سەرژمێریی_دانێشتوان = ١٣٢٣٥٢٢٧٩ |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = ١٩٩٨ |چڕیی_دانیشتووان_ک. م. ٤گۆش = ٢١٤٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتووان = ٥٥ |دراو = [[ڕووپیەی پاکستانی]] |کۆدی_دراو = PKR |کاتی_ناوچەیی = PST بەپێی کاتی پاکستان |قەرەبووی_کات =+٥ |لای_لێخوڕین = چەپ |پاشگر_دۆمەین =.pk |کۆدی_تەلەفوون =٩٢ }} '''پاکستان''' یان بە شێوەی فەرمی، '''کۆماری ئیسلامیی پاکستان'''، وڵاتێکە لە [[باشووری ئاسیا]]. ١٬٠٤٦ کیلۆمەتر کەنارەی ھەیە لەسەر [[دەریای عەرەب|دەریای عەرەبی]] و [[کەنداوی عومان]] لە [[باشوور|باشووری]] خۆیدا؛ لە [[باکوور]] لکاوە بە [[ئەفغانستان]]، لە [[ڕۆژاوا]] بە [[ئێران]] و لە [[ڕۆژھەڵات]] بە [[ھێند]] و لە باکووری دوورەوە بە [[چین]]؛ بۆیە دەڵێن ئەم [[وڵات]]ە [[ئاسیای ناوەندی]]، [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و [[باشووری ئاسیا]]ی گرێ داوە پێکەوە. پاکستان لە پێشدا شوێنی شارستانیەتی [[ھیندوو]] بووە و، دواتر بووەتە وەرگری فەرھەنگەکانی ھێندووەکان، پارسەکان، یۆنانییەکان،موسوڵمانان، [[خەڵکانی تورک|تورک]] و [[موغولەکان]]. ئەم شوێنە لە درێژەی مێژوودا مەیدانی ھێرشی ھێند و [[ئاریاییەکان]]، [[پارسەکان]]، [[یۆنان]]ییەکان، [[عەرەب|عەرەبەکان]]، [[تورک|تورکەکان]]، ئەفغانەکان، [[موغولەکان]] و [[بەڕیتانیا|بەڕیتانیایییەکان]] بووەدەقی پەڕە.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4032997.stm ھەواڵی بی‌بی‌سی]</ref> کاتێ [[ھێند]] لەژێر دەسەڵاتی [[بەڕیتانیا]] ھاتەدەر و سەربەخۆ بوو، کێشە کەوتە ناو وڵاتەوە؛ زۆربەی کێشە ئایینی و نێوان دوو ئایینی سەرەکیی [[ئایینی ھێندوو|ھێندوو]] و [[ئایینی ئیسلام|ئیسلام]] بوو. بۆیە پارێزگایەک جودا کرایەوە لەپێشدا بە ناوی ھێندی ئیسلامی و دواتر بە پاکستان و لە کۆتاییدا لە ساڵی [[١٩٥٦]] بووە وڵاتێکی سەربەخۆ بەم ناوەی ئێستا. دەقی پەڕە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://sify.com/news/feb-29-1956-pakistan-becomes-a-republic-news-national-jegmOWbafac.html |سەردێڕ=سەربەخۆیی |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160307070551/http://www.sify.com/news/feb-29-1956-pakistan-becomes-a-republic-news-national-jegmOWbafac.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == {{سەرەکی|مێژووی پاکستان}} پاکستان کە ئەوکات بەشێک بوو لە [[ھیندستان|ھیند]] لەژێر دەسەڵاتی بەریتانییەکان مانەوە ساڵی ١٩٠٦ پارتی ئیسلامی دامەزرا لە ماوەی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] پشتیوانی بەریتانییەکان بوون، ئەمەش کاریگەریی ھەبوو لەوەی پشتیوانیی [[بەریتانیا]] بەدەست بھێنن بۆ خۆیان. ساڵی ١٩٤٧ پاکستان سەربەخۆیی خۆی بە جیابوونەوە لە ھیند ڕاگەیاند. دواتر لە ساڵی ١٩٥٦ سەربەخۆی تەواوەتی ڕاگەیاند و سیستمی وڵاتیان کرد بە کۆماری ساڵی ١٩٥٨ ژەنەڕاڵ حەمە ئەیووب خان ئەبوو دەسەڵاتی سەربازی لەسەر پاکستان ڕاگەیاند. ساڵی ١٩٦٠ بە سەرۆک کۆمار ھەڵبژێردرا، پاشان لە ساڵی ١٩٦٥ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە بەلام لەھەمان ساڵ شەڕی نێوان ھیند و پاکستان لەسەر سنوور دەستی پێکرد لە [[کەشمیر]]؛ ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دەست بکێشێتەوە. ژەنەڕاڵ یەحیا خان دەسەڵاتی گرتە دەست و یاسای عورفیی ڕاگەیاند؛ ئەمەش بووە ھۆی ئاژاوە و خۆپیشاندان و ڕێپێوان لە وڵات. === شەڕی ناوخۆیی و جیابوونەوەی [[بەنگلادیش]] === لە ساڵی ١٩٧٠ ھەڵبژاردن ئەنجامدرا پارتی ئایینی ئیسلام زۆرینەی دەنگەکانیان بەدەست ھێنا لە پاکستانی ڕۆژھەڵات ئەو پارتەی کە داوای [[ئۆتۆنۆمی]] دەکرد بە سەرۆکایەتی موجیب ڕەحمان بەڵام لە پاکستانی ڕۆژاوا زۆرینەی دەنگەکان بۆ پارتی گەلی پاکستان بوو ئەمەش بووە ھۆی دورست بوونی شەڕ لە نێوان ئەم دووبەشەی وڵات بەڵام لەگەل ئەوانەش یحی خان کۆمەڵەی نیشتیمانی یاخود پەرلەمان کۆنگرەی بەسترا، دانیشتووانی ڕۆژھەڵاتی پاکستان خۆیان بەبێ بەش دەزانی بەرامبەر بە زۆرینەی دەسەڵاتی پاکستانی ڕۆژاوا کە دەسەڵاتیان بەسەر ھەموو دام و دەزگاکانی دەوڵەت زاڵ بوو کە بەھۆی ئەوەی [[موجیب ڕەحمان]] باج و دەرامەتی ھەرێمەکەی ڕاگرت و نەیدات بە دەسەڵاتی ڕۆژاوا و بووە ھۆی ئەوەی دەسەڵاتی ناوەندی ڕۆژاوا ھێزی سەبازی بنێرێت بەمەش شەر لە نێوان ئەم دوو ھەرێمە ڕوویدا ١٦ ملیۆن کەس لە ئەنجامی ئەم شەڕە ئاوارەی سنوورەکان و ھیند بوون ئەمەش وای لە وڵاتی ھیندستان کرد ھێز بنێرێتە سەریان کە لە ئەنجامدا بەرەی ڕۆژھەڵاتی پاکستان خۆی بەدەستەوە دا و بەرەی ڕۆژئاواش ئاگربەستی ڕاگەیاند ئەم شەرە ناوخۆیییە وای کرد ھەرێمی پاکستانی ڕۆژاوا جیابوونەوەیان لە پاکستان ڕاگەیاند و ناویان لە خۆیان نا بەنگلادیش بە سەرۆکایەتی [[شێخ]] موجیب لەلایەن ھیندیستانەوە پشگیری دەکران. دوای ئەوەی زوولفەقار علی بۆتو بووە سەرۆک کۆماری پاکستان دانی بە بەنگلادیش وەک وڵات نا ھەروەھا لەگەڵ وڵاتی ھیندستان ڕێکەوتننامەی ئاشتی مۆرکرد بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان لەسەر سنوور و چارەسەرکردنی کێشەکانی دیکەشیان بەم شێوەیە لە ساڵی ١٩٧٦ پەیوەندی دیپلۆماسی لە نێوانیان دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٩٧٧ زیاد ئەلحەق بە ھێزی سوپا و کودەتا دەسەلاتی گرتە دەست لە سالێ ١٩٧٩ زیاتر لە سێ ملیۆن ئەفغانی ئاوارەی پاکستان بوون بەھۆی داگیرکردنی ئەفغانستان لەلایەن [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ساڵی ١٩٨٨ یەکیک لە گرینگترین ساڵەکانی پاکستان بوو ئەوەش بەھۆی ئەوەی بۆ یەکەم جار ژنێک بووە سەرۆک وەزیر ئەویش [[بێنەزیر بوتۆ]] کچی زولفەقار بوتۆ بوو لە سەردەمی ئەم دا پاکستان لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە کۆمەڵیک گۆرانکاری زۆری تێدا ڕوویدا بەڵام لە ھێرشێکدا لە ساڵی ٢٠٠٧ تیرۆرکرا. == دانیشتووان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی پاکستان ١٨٥٬١٣٢٬٩٢٦ کەس بووە کە دەکاتە ٢٫٥٦ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٢٫٨ ساڵە. ھەروەھا ٣٧ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە پاکستان<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئاینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|سوننە|green|٩٠٫٠}} {{bar percent|شیعە|black|٧٫٠}} {{bar percent|مەسیحی|yellow|١٫٠}} {{bar percent|هیندوو|orange|١٫٠}} {{bar percent|ئەوانی تر|purple|١٫٠}}}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|پاکستان|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Pakistan}} [[پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت]] [[پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو]] [[پۆل:کۆمارە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] [[پۆل:پاکستان]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] td5mc34n1116m5p5da5grh6snrfbqd0 0 7805 1586633 1586239 2026-05-24T12:08:10Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586633 wikitext text/x-wiki {{Coord|39|31|11|N|37|17|42|E|region:TR-58_type:adm1st|display=title}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای سێواس | ناوی_خۆماڵی = Parêzgeha Sêwas | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Latrans-Turkey_location_Sivas.svg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = [[پارچە]] | ناوی_دابەشکراو = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی|ئاناتۆلیای ناوەندی]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٦٤٢٬٢٢٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]]<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Sivas_Province ویکیپیدیای ئینگلیسی]</ref> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٣٤٦ | وێبگە = http://www.sivas.gov.tr/}} '''پارێزگای سێواس''' یەکێک لە پارێزگاکانی [[باکووری کوردستان]] لە کۆماری [[تورکیا]] لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی]] ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[سێواس]]ە. ڕووبەرەکەی ٢٨،١٦٤ کیلۆمەتر دووجایە (دووەم گەورەترین پارێزگایە لە دوای [[پارێزگای قۆنیە|قۆنیە]]).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.harita.gov.tr/uploads/files-folder/il_ilce_alanlari.xlsx|سەردێڕ=İl ve İlçe Yüz ölçümleri|بڵاوکەرەوە=General Directorate of Mapping|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref> و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٦٣٤،٩٢٤ کەسە (٢٠٢٢).<ref name=tuik>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2022, Favorite Reports|ناونیشان=https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=[[TÜİK]]|زمان=en|format=XLS}}</ref> پارێزگاکانی تەنیشتی بریتین لە [[پارێزگای یۆزگات|یۆزگات]] لە ڕۆژاوا، [[پارێزگای قەیسەری|قەیسەری]] لە باشووری ڕۆژاوا، [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] لە باشوور، [[پارێزگای مەلەتی|مەلەتی]] لە باشووری ڕۆژھەڵات، [[ئەرزنگان]] لە ڕۆژھەڵات، [[پارێزگای گیرەسون|گیرەسون]] لە باکووری ڕۆژھەڵات، و [[پارێزگای ئۆردو|ئۆردو]] لە باکوور. پایتەختەکەی [[سێواس]]ە. زۆربەی پارێزگای سێواس کەشوھەوایەکی [[کەشوھەوای کیشوەری|کیشوەریی]] تایبەت بە [[ناوچەی ئاناتۆلیای ناوەندی|ناوچەی ئانادۆڵوی ناوەندی]]ی ھەیە، کە تێیدا مانگەکانی ھاوین گەرم و وشکن، لەکاتێکدا مانگەکانی زستان سارد و بەفراوین. ھەرچۆنێک بێت، بەشی باکووری پارێزگاکە ھەندێک تایبەتمەندیی کەشوھەوای [[کەشوھەوای زەریایی|زەریایی]]/[[کەشوھەوای نیمچە خولگەییی شێدار|نیمچە خولگەییی شێداری]] [[دەریای ڕەش]] نیشان دەدات، لەکاتێکدا بەشی ڕۆژھەڵاتی کاریگەریی کەشوھەوای بەرزایییەکانی [[ھەرێمی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا]]ی بەسەرەوەیە. ئەم پارێزگایە بە [[کانیی گەرم|کانییە گەرمەکان]]ی ناوبانگی دەرکردووە. ==مێژوو== ڕێڕەوی [[ڕێگای ئاوریشم]] و [[ڕێگای شاھانەی فارس]] بە سێواسدا تێدەپەڕێت. بەپێی سەرچاوە مێژووییە نووسراوەکان، ناوچەی پارێزگای سێواس بۆ یەکەمجار لە سەردەمی شارستانییەتی [[ھینتەکان|ھینتی]] لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠ی پێش زایین ئاوەدان کراوەتەوە و بووەتە نیشتەجێبوونێکی گرینگ. پاشان ناوچەکە ڕووبەڕووی حوکمڕانیی شارستانییەتە [[ئەرمەنەکان|ئەرمەنی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم|ڕۆمانی]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]]، [[سەلجووقییەکان|سەلجووقی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] بووەوە. بناغەکانی [[تورکیا|کۆماری تورکیا]]ی مۆدێرن لە [[کۆنگرەی سێواس]] کە لە ٤ی ئەیلوولی ١٩١٩دا بە سەرۆکایەتیی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] کۆبووەوە، داڕێژرا. ==بەرز و نزمی و جیۆمۆرفۆلۆژی== ===چیاکان=== چیا سەرەکییەکانی چیاکانی کۆسێ لە زنجیرە چیاکەدا ھەڵکەوتوون؛ چیای ئەسماڵی (٢،٤٠٦)، چیای تەکێلی (٢،٦٢١ م)، [[چیای کۆسێداغ (سێواس)|چیای کۆسێ]] (٣،٠٥٠ م) و کزیڵداغ (٣،٠١٥ م). چیاکانی تێجەر، ئەکداغڵار، چیاکانی ئینجەبێل، چیای یاما.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Sivas|ناونیشان=http://mihmandarotel.cumhuriyet.edu.tr/sivas|وێبگە=mihmandarotel.cumhuriyet.edu.tr/|بڵاوکەرەوە=Mihmandar Uygulama Oteli-[[Sivas Cumhuriyet University]]|پەڕە=١}}</ref> ==شارۆچکەکانی پارێزگای سێواس== • سێواس (بە [[تورکی]]: سیڤاس) • ئەزبدەر یان ئەزبەرا ژۆرین (بە [[تورکی]]: ئاکنجلار) • تۆنووس (بە [[تورکی]]: ئاڵتنیالا) • دیڤیریگی (بە [[تورکی]]: دیڤیریغی), دانیشمەند (نێوەند:براستیک),قەرەگەبان، مورسال (مەرزال), سنجان • تۆزانی (بە [[تورکی]]: دۆغانشار) • حافیک • گەمەرەک • ئاخڤانیس (بە [[تورکی]]: گۆلۆڤا) • گرین (بە [[تورکی]]: گورون) • ماجیران یان ئومرانیە یانیش ئومرانی (بە [[تورکی]]: ئیمرانلی) • قەنخال (بە [[تورکی]]: کانگال) • قۆلھیسار (بە [[تورکی]]: کۆیلوھیسار) • بلەکان (بە [[تورکی]]: شوشەھری) • سارقژە) بە [[تورکی]]: سارکشلا) • تەجەر (بە [[تورکی]]: ئولاش) • نۆرخان (بە [[تورکی]]: ئیڵدیزێلی) • قۆچگیر (بە [[تورکی]]: زارا) == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پارێزگاکانی تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Sivas Province}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای سێواس]] c4wrsf1rz81ftqpbze05dm7ybgcfqb6 0 8725 1586614 1586353 2026-05-24T12:03:56Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586614 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-جوگرافیا}} [[پەڕگە:IranEsfahan.png|چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای ئەسفەھان]] پارێزگای ئەسفەھان(بە فارسی: '''''استان اصفھان''''') یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری [[ئەسفەھان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> پارێزگای ئەسفەھان لە باکووردا لە گەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای مەرکەزی|مەرکەزی]] ، [[پارێزگای قوم|قوم]] ، [[پارێزگای سمنان|سمنان]] ، لە ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ [[پارێزگای ھێز]](یەزد) ، لە باشووردا لە گەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای فارس|فارس]] ، [[پارێزگای کوھگیلوویە و بویرەحمەد|کوھگیلوویە و بویرەحمەد]] و لە ڕۆژئاوا‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] ، [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] و [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] ھاوسنوورە. == مێژوو == مێژوونووسان «ئێسپاھان»، «سێپاھان» یان «ئەسفەھان»یان لە بنەڕەتدا وەک بنکەیەکی بەرگری و سەربازی تۆمار کردووە. بەو ھۆیەوە، ئاسایش و پاراستنی قەڵا و قایمکارییە زیادبووەکان بە شێوەیەکی پلەبەندی، پاراستنی نیشتەجێبووانی نزیک دابین دەکات، بۆیە دەبێتە ھۆی گەشەکردنی نیشتەجێبوونە گەورەکانی نزیک. ئەم قەڵا مێژووییانە بریتی بوون لە «ئاتەشگا»، «سارۆویە»، «تەبارەک»، «کۆھەن دێژ» و «گارد دێژ». کۆنترینیان «قەڵای سەفید» و زەوییەکانی «تەمیجان»ە لە سەردەمانی پێش مێژوو. گوندی مێژوویی [[ئابیانە]]، کە سەرنجڕاکێشییەکی سەرتاسەرییە، ھەروەھا پاشماوەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] و [[پەرستگای ئاگر|پەرستگاکانی ئاگر]]ی لە نێوان شوێنەوارە مێژووییەکانی تردا ھەیە. لە سەدەکانی ١٧ و ١٨دا، پارێزگای ئەسفەھان چێژی لە ئاستێکی بەرزی ئاوەدانی بینی چونکە بوو بە پایتەختی [[ئێرانی سەفەوی]]. لە کاتێکدا شاری سێپاھان (ئەسفەھان) بنکەی پاشایەتییان بوو، [[کاشان]] شوێنی پشوو و کات بەسەربردنیان بوو. == دیمۆگرافیا == === زمان === {{Pie chart|value1=79.51|label1=[[زمانی فارسی|فارسی]]|value6=0.07|label6=[[زمانی کەویر|بیاوانەکی]]|caption=[[زمانی یەکەم]] لە پارێزگای ئەسفەھان<ref name="language" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Esfahan Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.esfahan|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوت=٢٠١٧–٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220411150919/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.esfahan|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|label5=[[زمانی گورجی|گورجی]]|label4=[[زمانەکانی تەختاییی ناوەندی (ئێرانی)|گرووپی تەختاییی ناوەندی]]|label3=[[زمانی تورکی|تورکی]]|label2=[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|value2=6.83|value5=0.30|value4=3.39|value3=5.82|label7=[[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]|value7=0.04|label8=ئەوانی تر، نەزانراو|value8=4.05}} زۆرینەی دانیشتووان بە [[زمانی فارسی|فارسی]] وەک زمانی یەکەم قسە دەکەن لەگەڵ کەمینەیەک لە ئاخێوەرانی لوڕی، تورکی، گورجی، بیاوانەکی و ئەرمەنی.<ref name="language" /> لە سەردەمی پەھلەویدا، گرووپێکی گەورە لە کوردانی ھۆزی گەڵباخی لە باکووری [[پارێزگای کوردستان]]ەوە بۆ شاری ئەسفەھان و شارەکانی یەزد، کاشان و نایین گوازرانەوە. ئەمڕۆ، ھۆزی گەڵباخی زیاتر وەک توخمی تێکەڵبوو لە ناو دانیشتووانی ئەم شارانەدا دێنە ئەژمار.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=https://journal.sulicihan.edu.krd/index.php/sjcus/article/view/153|doi=10.25098/6.3.21|ڕێکەوت=٢٠٢٢|journal=The Scientific Journal of Cihan University – Sulaimanyia|بەرگ=٦|issue=3|سەردێڕ=سیاست های ایلیاتی پهلوی اول برابر گلباغی ها|پەڕەکان=٣٩١–٤٠٤|دوایین١=Ahmadi|یەکەم١=Mansur|doi-access=free}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rojanpress.ir/main/1219-%DA%A9%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D9%88%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D9%88-%D8%B9%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%AE%DB%8C/-%D9%86%D9%87-%DA%AF%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%BA%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%A7-%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D9%86%D8%AC%D8%A7.html|سەردێڕ=کینه رضا شاه از طوایف و عشایر گه‌لواخی/ نه گلباغی ماند اینجا ne همدانی آنجا|ڕێکەوت=٨ی ئایاری ١٤٠٢}}</ref> === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٤،٤٩٩،٣٢٧ کەس بوو لە ١،٢٢٣،٦٨٤ خێزاندا، بە ڕێژەی خوێندەواریی ٨٨.٦٥ لە سەدا.<ref name="2006 Isfahan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Isfahan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/10.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920083455/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/10.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٤،٨٧٩،٣١٢ کەسی لە ١،٤٥٤،١٦٢ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Isfahan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Isfahan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Esfahan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117221845/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Esfahan.xls|archive-date=17 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی بە ٥،١٢٠،٨٥٠ کەس لە ١،٦٠٧،٤٨٢ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Isfahan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Isfahan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_10.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019041954/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_10.xlsx|format=Excel|archive-date=19 October 2020}}</ref> === دابەشکردنی کارگێڕی === [[پەڕگە:Isfahan counties.svg|420px]] مێژووی دانیشتووان و گۆڕانکارییە پێکھاتەیییەکانی دابەشکردنی کارگێڕیی پارێزگای ئەسفەھان لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ پارێزگای ئەسفەھان |- ! شارستانەکان !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Isfahan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Isfahan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Isfahan Province"/> |- | [[شارستانی ئاران و بیدگۆل|ئاران و بیدگۆل]] || style="text-align: right;" | ٨٩،٩٦١ || style="text-align: right;" | ٩٧،٤٠٩ || style="text-align: right;" | ١٠٣،٥١٧ |- | [[شارستانی ئەردەستان|ئەردەستان]] || style="text-align: right;" | ٤٣،٥٨٥ || style="text-align: right;" | ٤١،٤٠٥ || style="text-align: right;" | ٤٢،١٠٥ |- | [[شارستانی بۆرخوار|بۆرخوار]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە [[شارستانی شاھینشار|شارستانی بۆرخوار و مەیمە]] جیا کرایەوە<ref name="Borkhar County Establishment">{{cite report|title=Approval letter of the ministers of the Political-Defense Commission of the Government Delegation regarding some changes and divisions of the country in Isfahan province|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Islamic Parliament Research Center|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132598|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001063248/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/132598|archive-date=1 October 2015|last=Davodi|first=Parviz|date=9 October 2014|orig-date=Approved 21 September 1386|id=Proposal 43036/42/1/4; Letter 58538/T26118H; Notification 153437/T35370K|access-date=9 June 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | ١٠٨،٩٣٣ || style="text-align: right;" | ١٢٢،٤١٩ |- | [[شارستانی بووین میاندەشت|بووین میاندەشت]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١١ لە [[شارستانی فەریدوون|فەریدوون]] جیا کرایەوە<ref name="Six New Cities">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Six new cities and towns were added to the map of national divisions|ناونیشان=http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=1&Id=229584|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714151003/http://www.dolat.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=1&Id=229584|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|وێبگە=dolat.ir|via=Secretariat of the Government Information Council|بڵاوکەرەوە=Ministry of the Interior, Board of Ministers|دوایین=Rahimi|یەکەم=Mohammad Reza|زمان=fa|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٣|orig-date=Approved 7 May 2013|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | ٢٤،١٦٣ |- | [[شارستانی چادەگان|چادەگان]] || style="text-align: right;" | ٣٣،٦٨٤ || style="text-align: right;" | ٣٣،٩٤٢ || style="text-align: right;" | ٣٢،٤٧٩ |- | [[شارستانی دەھاقان|دەھاقان]] || style="text-align: right;" | ٣٤،١٤٩ || style="text-align: right;" | ٣٤،٨٤٤ || style="text-align: right;" | ٣٤،٥١١ |- | [[شارستانی فەلاوەرجان|فەلاوەرجان]] || style="text-align: right;" | ٢٣٢،٠١٩ || style="text-align: right;" | ٢٤٧،٠١٤ || style="text-align: right;" | ٢٤٩،٨١٤ |- | [[شارستانی فەریدوون|فەریدوون]] || style="text-align: right;" | ٨١،٦٢٢ || style="text-align: right;" | ٧٩،٧٤٣ || style="text-align: right;" | ٤٩،٨٩٠ |- | [[شارستانی فەریدوونشار|فەریدوونشار]] || style="text-align: right;" | ٣٨،٩٥٥ || style="text-align: right;" | ٣٨،٣٣٤ || style="text-align: right;" | ٣٥،٦٥٤ |- | [[شارستانی گوڵپایەگان|گوڵپایەگان]] || style="text-align: right;" | ٨٢،٦٠١ || style="text-align: right;" | ٨٧،٤٧٩ || style="text-align: right;" | ٩٠،٠٨٦ |- | [[شارستانی ھەرەند|ھەرەند]]{{efn|ناو=fn2|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە [[شارستانی ئەسفەھان]] جیا کرایەوە<ref name="Harand and Varzaneh Counties Establishment">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Approval letter regarding national divisions in Isfahan County, Isfahan province|زمان=fa|وێبگە=dotic.ir|via=Laws and Regulations Portal of Iran|ناونیشان=https://dotic.ir/news/9845|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211130005251/https://dotic.ir/news/9845|بڵاوکەرەوە=Ministry of the Interior, Council of Ministers|دوایین=Jahangiri|یەکەم=Ishaq|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|orig-date=Approved 27 April 1400|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ١٤٠٠|id=Proposal 207952; Letter 46503|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی ئەسفەھان|ئەسفەھان]] || style="text-align: right;" | ١،٩٦٣،٣١٥ || style="text-align: right;" | ٢،١٧٤،١٧٢ || style="text-align: right;" | ٢،٢٤٣،٢٤٩ |- | [[شارستانی جەرقەویە|جەرقەویە]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی ئەسفەھان جیا کرایەوە<ref name="Jarqavieh County Establishment">{{cite report|title=Approval letter regarding national divisions in Isfahan province|language=fa|website=rrk.ir|url=https://www.rrk.ir/Laws/ShowLaw.aspx?Code=23576|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908090601/http://www.rrk.ir/Laws/ShowLaw.aspx?Code=23576|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Jahangiri|first=Ishaq|archive-date=8 September 2021|date=5 August 2021|orig-date=Approved 27 April 1400|id=Proposal 199401; Letter 46299; Notification 46299/T58576H|access-date=15 June 2023|url-status=live}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی کاشان|کاشان]] || style="text-align: right;" | ٢٩٧،٠٠٠ || style="text-align: right;" | ٣٢٣،٣٧١ || style="text-align: right;" | ٣٦٤،٤٨٢ |- | [[شارستانی خونسار|خونسار]] || style="text-align: right;" | ٣١،٥٤٢ || style="text-align: right;" | ٣٢،٤٢٣ || style="text-align: right;" | ٣٣،٠٤٩ |- | [[شارستانی خومەینیشەھر|خومەینیشەھر]] || style="text-align: right;" | ٢٨٢،٨٨٨ || style="text-align: right;" | ٣١١،٦٢٩ || style="text-align: right;" | ٣١٩،٧٢٧ |- | [[شارستانی خور و بیاوانەک|خور و بیاوانەک]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە [[شارستانی نایین]] جیا کرایەوە<ref name="Khur and Biabanak County Establishment">{{cite report|title=Approval regarding the establishment of Khur and Biabanak County with the city of Khur as its center under the jurisdiction of Isfahan province|language=fa|website=lamtakam.com|via=Lam ta Kam|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/135875|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122004625/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/135875|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Ahmadinejad|first=Mahmud|archive-date=22 January 2025|date=c. 2024|orig-date=Approved 31 March 1388|id=Notification 93336/T43083H|access-date=22 January 2025}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | ١٧،٧٩٣ || style="text-align: right;" | ١٩،٧٦١ |- | [[شارستانی کووھپایە|کووھپایە]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی ئەسفەھان جیا کرایەوە<ref name="Kuhpayeh County Establishment">{{cite report|title=Approval letter regarding national divisions in Isfahan County, Isfahan province|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Islamic Council Research Center|url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/1668035|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828195909/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/1668035|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Jahangiri|first=Ishaq|archive-date=28 August 2021|date=31 July 2021|orig-date=Approved 28 April 1400|id=Proposal 206239; Notification 46291/T58615H|access-date=17 June 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی لێنجان|لێنجان]] || style="text-align: right;" | ٢٢٥،٥٥٩ || style="text-align: right;" | ٢٤٦،٥١٠ || style="text-align: right;" | ٢٦٢،٩١٢ |- | [[شارستانی مەیمە و وەزوان|مەیمە و وەزوان]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە [[شارستانی شاھینشار و مەیمە]] جیا کرایەوە<ref name="Meymeh and Vazvan County Establishment">{{cite report|title=Approval regarding the national divisions of Shahinshahr County in Isfahan province|language=fa|website=sdil.ac.ir|via=Shahr Danesh Legal Research Institute|url=https://sdil.ac.ir/%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A3%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%8 strategic-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3/|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009093909/https://sdil.ac.ir/%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A3%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%8م-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3/|publisher=Ministry of the Interior, Cabinet of Ministers|archive-date=9 October 2024|last=Aref|first=Mohammad Reza|date=6 October 2024|orig-date=Approved 27 April 1403|id=Proposals 580 and 70730; Notification 79240/T61130AH|access-date=24 November 2024|url-status=live}}</ref>}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی موبارەکە|موبارەکە]] || style="text-align: right;" | ١٣٢،٩٢٥ || style="text-align: right;" | ١٤٣،٤٧٤ || style="text-align: right;" | ١٥٠،٤٤١ |- | [[شارستانی نایین|نایین]] || style="text-align: right;" | ٥٤،٢٩٨ || style="text-align: right;" | ٣٨،٠٧٧ || style="text-align: right;" | ٣٩،٢٦١ |- | [[شارستانی نەجەف ئاوا|نەجەف ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٢٧٩،٠١٤ || style="text-align: right;" | ٣٠٠،٢٨٨ || style="text-align: right;" | ٣١٩،٢٠٥ |- | [[شارستانی نەتەنز|نەتەنز]] || style="text-align: right;" | ٤٣،٩٤٧ || style="text-align: right;" | ٢،٢٣٩ || style="text-align: right;" | ٤٣،٩٧٧ |- | [[شارستانی سەمیرەم|سەمیرەم]] || style="text-align: right;" | ٧٠،٧٣٥ || style="text-align: right;" | ٦٥،٠٤٧ || style="text-align: right;" | ٧٤،١٠٩ |- | [[شارستانی شاھینشار|شاھینشار]]{{efn|پێشتر [[شارستانی شاھینشار|شارستانی بۆرخوار و مەیمە]]<ref name="Borkhar County Establishment"/> و دواتر [[شارستانی شاھینشار|شارستانی شاھینشار و مەیمە]]<ref name="Meymeh and Vazvan County Establishment"/>}} || style="text-align: right;" | ٢٧٧،٧٨٣ || style="text-align: right;" | ١٩٦،٥٨٤ || style="text-align: right;" | ٢٣٤،٦٦٧ |- | [[شارستانی شەھرەزا|شەھرەزا]] || style="text-align: right;" | ١٣٩،٧٠٢ || style="text-align: right;" | ١٤٩،٥٥٥ || style="text-align: right;" | ١٥٩،٧٩٧ |- | [[شارستانی تیران و کەرڤەن|تیران و کەرڤەن]] || style="text-align: right;" | ٦٤،٠٤٣ || style="text-align: right;" | ٦٩،٠٤٧ || style="text-align: right;" | ٧١،٥٧٥ |- | [[شارستانی وەرزەنە|وەرزەنە]]{{efn|ناو=fn2}} || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | – || style="text-align: right;" | — |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٤،٤٩٩،٣٢٧''' || style="text-align: right;"| '''٤،٨٧٩،٣١٢''' || style="text-align: right;"| '''٥،١٢٠،٨٥٠''' |} === شارەکان === بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٦، ٤،٥٠٧،٤٣٠ کەس (زیاتر لە ٨٨٪ی دانیشتووانی پارێزگای ئەسفەھان) لەم شارانەی خوارەوەدا دەژین:<ref name="2016 Isfahan Province"/> {| class="wikitable sortable" ! شار !! دانیشتووان |- | [[ئەبریشەم]] || style="text-align: right;" | ٢٢،٤٢٩ |- | [[ئەبووزەید ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٥،٩٧٦ |- | [[ئەفووس]] || style="text-align: right;" | ٣،٦٩٦ |- | [[عەلەویجە]] || style="text-align: right;" | ٨،٠٦٧ |- | [[ئەنارەک]] || style="text-align: right;" | ١،٩٠٣ |- | [[ئاران و بیدگۆل]] || style="text-align: right;" | ٦٥،٤٠٤ |- | [[ئەردەستان]] || style="text-align: right;" | ١٥،٧٤٤ |- | [[عەسگەران، ئێران|عەسگەران]] || style="text-align: right;" | ٤،٨٥٨ |- | [[ئەسغەر ئاوا، ئەسفەھان|ئەسغەر ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٦،٨٧٦ |- | [[بادروود]] || style="text-align: right;" | ١٤،٧٢٣ |- | [[بافران]] || style="text-align: right;" | ١،٩٧٨ |- | [[باغ-ی بەھادۆران]] || style="text-align: right;" | ١٠،٢٧٩ |- | [[باغ-ی شاد]] || style="text-align: right;" | ٤،٣٥٦ |- | [[بەھارانی شەھر]] || style="text-align: right;" | ١١،٢٨٤ |- | [[بەھارەستان، ئەسفەھان|بەھارەستان]] || style="text-align: right;" | ٧٩،٠٢٣ |- | [[بەرف ئەنبار]] || style="text-align: right;" | ٥،٣٨٢ |- | [[بەرزۆک]] || style="text-align: right;" | ٤،٥٨٨ |- | [[بووین میاندەشت]] || style="text-align: right;" | ٩،٨٨٩ |- | [[چادەگان]] || style="text-align: right;" | ٩،٩٢٤ |- | [[چەمگەردان]] || style="text-align: right;" | ١٥،٥٧٤ |- | [[چەرمەھین]] || style="text-align: right;" | ١٣،٧٣٢ |- | [[دامەنە]] || style="text-align: right;" | ٤،٣٦٦ |- | [[اران، ئێران|داران]] || style="text-align: right;" | ٢٠،٠٧٨ |- | [[دەستگەرد]] || style="text-align: right;" | ١٧،٧٧٥ |- | [[دەھاق]] || style="text-align: right;" | ٨،٢٧٢ |- | [[دەھاقان]] || style="text-align: right;" | ١٧،٩٤٥ |- | [[دیزیچە]] || style="text-align: right;" | ١٨،٩٣٥ |- | [[دۆرچە پیاز]] || style="text-align: right;" | ٤٧،٨٠٠ |- | [[دەوڵەت ئاوا، ئەسفەھان|دەوڵەت ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٤٠،٩٤٥ |- | [[ئەژنییە]] || style="text-align: right;" | ٣،١٥٦ |- | [[فەلاوەرجان]] || style="text-align: right;" | ٣٧،٧٠٤ |- | [[فەرۆخی، ئەسفەھان|فەرۆخی]] || style="text-align: right;" | ٢،٩٦٨ |- | [[فەریدوونشار]] || style="text-align: right;" | ١٣،٦٠٣ |- | [[فوولادشەھر]] || style="text-align: right;" | ٨٨،٤٢٦ |- | [[گەز، ئێران|گەز]] || style="text-align: right;" | ٢٤،٤٣٣ |- | [[گوڵدەشت]] || style="text-align: right;" | ٢٥،٢٣٥ |- | [[گوڵپایەگان]] || style="text-align: right;" | ٥٨،٩٣٦ |- | [[گوڵشەھر]] || style="text-align: right;" | ٩،٩٠٤ |- | [[گوڵشەن، ئەسفەھان|گوڵشەن]] || style="text-align: right;" | ٥،٤٣٧ |- | [[گۆرگاب، ئەسفەھان|گۆرگاب]] || style="text-align: right;" | ٩،٦٩٠ |- | [[گووگەد]] || style="text-align: right;" | ٦،٠١٢ |- | [[حەبیب ئاوا، ئەسفەھان|حەبیب ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٩،٤٩١ |- | [[حەنا، ئێران|حەنا]] || style="text-align: right;" | ٤،٩٢٢ |- | [[ھەرەند، ئێران|ھەرەند]] || style="text-align: right;" | ٧،٨٢٩ |- | [[حەسەن ئاوا، ئەسفەھان|حەسەن ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٤،٤٧٨ |- | [[ئیمانشەھر]] || style="text-align: right;" | ١٤،٦٣٣ |- | '''[[ئەسفەھان]]''' || style="text-align: right;" | '''١،٩٦١،٢٦٠''' |- | [[جەندەق]] || style="text-align: right;" | ٤،٦٦٥ |- | [[جۆشەقان-ی قالی]] || style="text-align: right;" | ٤،١٨١ |- | [[جۆزدان]] || style="text-align: right;" | ٦،٩٩٨ |- | [[کاموو و چووگان]] || style="text-align: right;" | ٢،٤٣٤ |- | [[کەرکەوەند]] || style="text-align: right;" | ٧،٠٥٨ |- | [[کەھریز سەنگ]] || style="text-align: right;" | ١٠،٤٤٢ |- | [[کاشان]] || style="text-align: right;" | ٣٠٤،٤٨٧ |- | [[کێلیشاد و سوودەرجان]] || style="text-align: right;" | ٢٥،٦٣٥ |- | [[خالید ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٣،٠٢٣ |- | [[خونسار، ئێران|خونسار]] || style="text-align: right;" | ٢١،٨٨٣ |- | [[خومەینیشەھر]] || style="text-align: right;" | ٢٤٧،١٢٨ |- | [[خور، ئەسفەھان|خور]] || style="text-align: right;" | ٦،٧٦٥ |- | [[کۆمشچە]] || style="text-align: right;" | ٥،١٠٠ |- | [[خوورزووق]] || style="text-align: right;" | ٢٩،١٥٤ |- | [[کۆمە]] || style="text-align: right;" | ٢،٣٠٥ |- | [[کووھپایە]] || style="text-align: right;" | ٥،٥١٨ |- | [[کووشک، ئێران|کووشک]] || style="text-align: right;" | ١٣،٢٤٨ |- | [[لای بید]] || style="text-align: right;" | ١،٨٣٢ |- | [[مەھاباد، ئەسفەھان|مەھاباد]] || style="text-align: right;" | ٣،٧٢٧ |- | [[شەھرەک-ی مەجلیسی|مەجلیسی]] || style="text-align: right;" | ٩،٣٦٣ |- | [[مەنزەرییە]] || style="text-align: right;" | ٧،١٦٤ |- | [[مشکات]] || style="text-align: right;" | ٥،٣٥٧ |- | [[مەیمە]] || style="text-align: right;" | ٥،٦٥١ |- | [[موبارەکە]] || style="text-align: right;" | ٦٩،٤٤٩ |- | [[محەممەد ئاوا، ئەسفەھان|محەممەد ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٥،٠٣٢ |- | [[نایین، ئێران|نایین]] || style="text-align: right;" | ٢٧،٣٧٩ |- | [[نەجەف ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٢٣٥،٢٨١ |- | [[نەسراوا، ئەسفەھان|نەسراوا]] || style="text-align: right;" | ٦،٤٢٥ |- | [[نەتەنز]] || style="text-align: right;" | ١٤،١٢٢ |- | [[نیاسەر]] || style="text-align: right;" | ٢،٣١٩ |- | [[نیکاوا]] || style="text-align: right;" | ٤،٣٦٤ |- | [[نووش ئاوا]] || style="text-align: right;" | ١١،٨٣٨ |- | [[پیر بەکران]] || style="text-align: right;" | ١٣،٤٦٩ |- | [[قەھدەریجان]] || style="text-align: right;" | ٣٤،٢٢٦ |- | [[قەھجەوارەستان]] || style="text-align: right;" | ٩،٧١٢ |- | [[قەمسەر]] || style="text-align: right;" | ٣،٨٧٧ |- | [[ڕەزوانشەھر، ئەسفەھان|ڕەزوانشەھر]] || style="text-align: right;" | ٣،٦٠٦ |- | [[ڕۆزوە]] || style="text-align: right;" | ٤،٣٣٢ |- | [[سەگزی]] || style="text-align: right;" | ٥،٠٦٣ |- | [[سەدە لێنجان]] || style="text-align: right;" | ١٩،١٠١ |- | [[سەفیدشەھر]] || style="text-align: right;" | ٥،٨٠٤ |- | [[سەمیرەم]] || style="text-align: right;" | ٢٦،٩٤٢ |- | [[شاھینشار]] || style="text-align: right;" | ١٧٣،٣٢٩ |- | [[شاپوور ئاوا]] || style="text-align: right;" | ٥،٩١٥ |- | [[شەھرەزا]] || style="text-align: right;" | ١٣٤،٩٥٢ |- | [[سین، ئێران|سین]] || style="text-align: right;" | ٥،٤٩٥ |- | [[تالخوونچە]] || style="text-align: right;" | ٩،٩٢٤ |- | [[تەرق ڕوود]] || style="text-align: right;" | ١،٧٤٩ |- | [[تیران، ئێران|تیران]] || style="text-align: right;" | ٢١،٧٠٣ |- | [[توودێشک]] || style="text-align: right;" | ٤،٢٧٥ |- | [[ڤانەک، ئەسفەھان|ڤانەک]] || style="text-align: right;" | ١،٦٦٥ |- | [[وەرنامخاست]] || style="text-align: right;" | ١٨،٧٠٠ |- | [[وەرزەنە]] || style="text-align: right;" | ١٢،٧١٤ |- | [[وەزوان]] || style="text-align: right;" | ٥،٩٥٢ |- | [[زەڕین شەھر]] || style="text-align: right;" | ٥٥،٨١٧ |- | [[زەوارە]] || style="text-align: right;" | ٨،٣٢٠ |- | [[زایەندە ڕوود]] || style="text-align: right;" | ١٤،٩٦٣ |- | [[زازەران]] || style="text-align: right;" | ٧،٩٦٢ |- | [[زیار، ئەسفەھان|زیار]] || style="text-align: right;" | ٣،٩١٨ |- | [[زیباشەھر]] || style="text-align: right;" | ١٠،٢٠٠ |} == جوگرافیا == پارێزگای ئەسفەھان ڕووبەری نزیکەی ١٠٧،٠١٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە دادەپۆشێت و لە ناوەڕاستی ئێراندا ھەڵکەوتووە. لە باکووریدا، [[پارێزگای مەرکەزی|پارێزگای مەرکەزی]] و پارێزگاکانی [[پارێزگای قوم|قوم]] و [[پارێزگای سمنان|سمنان]] وەستاون. لە باشووریدا، ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای فارس|فارس]]، و [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]. [[ئەمین ئاوا، شەھرەزا|ئەمین ئاوا]] باشووریترین شاری پارێزگای ئەسفەھانە تەنھا ٢ کم لە باکووری سنوورەکەوەیە. لە ڕۆژھەڵاتەوە، ھاوسنوورە لەگەڵ پارێزگای [[پارێزگای یەزد|یەزد]]. لە ڕۆژاواوە، ھاوبەشی سنوورەکەیەتی لەگەڵ پارێزگای [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] و لە باشووری ڕۆژاوادا پارێزگای [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] ھەڵکەوتووە. پارێزگاکە بە گشتی ئاووھەوایەکی مامناوەند و وشک بەخۆیەوە دەبینێت، لە نێوان ٤٠.٦ °C (١٠٥.٠٨ °F) و ١٠.٦ °C (٥١ °F) لە ڕۆژێکی ساردی وەرزی زستاندا دەگۆڕێت. تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانە ١٦.٧ °C (٦٢ °F) تۆمار کراوە و تێکڕای بارانبارینی ساڵانە بە ١١٦.٩ ملم ڕاگەیەندراوە. بەڵام شاری سێپاھان (ئەسفەھان) ئەزموونی ئاووھەوایەکی نایاب دەکات، بە چوار وەرزی جیاواز. بە بەرزیی ٤،٠٤٠ مەتر، [[شاھان کووھ]] بەرزترین لوتکەی پارێزگای ئەسفەھانە. ئەم چیایە نزیکەی ٢٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای شاری [[فەریدوونشار]] لە بەشی ڕۆژاوای پارێزگاکەدا ھەڵکەوتووە. پارێزگای ئەسفەھان ٥٢ ڕووباری ھەیە، کە زۆربەیان بچووک و کاتین، جگە لە [[زایەندەروود|زایەندە ڕوود]]، کە کۆی درێژییەکەی ٤٠٥ کم و ڕووبەری حەوزەکەی ٢٧،١٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.<ref>EIr and Xavier de Planhol, "ISFAHAN i. GEOGRAPHY", Encyclopaedia Iranica, 2012. [http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-i-geography#1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526223520/http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-i-geography#1|date=2020-05-26}}.</ref> === فرەچەشنیی بایۆلۆژی === «ئیسمایلیۆس ئەسفەھانێنسیس» (بە فارسی: کپوردندان_اصفهان) جۆرێکە لە ماسیی «سیپرینۆدۆنتیید» کە تایبەتە بە [[زایەندەروود|حەوزی ڕووباری زایەندە ڕوود]] (بڕوانە ڕەگەزی «[[ئیسمایلیۆس]]»). تەنھا لە سێ شوێن لە سەرانسەری پارێزگاکەدا ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghafouri|یەکەم١=Zaniar|دوایین٢=Keivany|یەکەم٢=Yazdan|دوایین٣=Soofiani|یەکەم٣=Nasrollah M.|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Reproductive biology of ''Aphanius isfahanensis'' in the Zayandehrud River, central Iran|ناونیشان=https://doi.org/10.1007/s10641-018-0833-0|journal=Environmental Biology of Fishes|زمان=en|بەرگ=١٠٢|issue=1|پەڕەکان=١٩–٢٥|doi=10.1007/s10641-018-0833-0|bibcode=2019EnvBF.102...19G|s2cid=53816219|issn=1573-5133|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201220090412/https://link.springer.com/article/10.1007/s10641-018-0833-0|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Zicha|یەکەم=Ondrej|سەردێڕ=BioLib: Biological library|ناونیشان=https://www.biolib.cz/en/taxon/id326202/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=biolib.cz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304041439/http://www.biolib.cz/en/taxon/id326202/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|journal=Iranian Journal of Ichthyology|دوایین١=زانيار|یەکەم١=غفوري|دوایین٢=يزدان|یەکەم٢=کيواني|دوایین٣=نصراله|یەکەم٣=محبوبي صوفياني|ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=شاخص هاي تغذيه اي کپوردندان ماهي اصفهان (''Aphanius isfahanensis'') در رودخانه زاينده رود در ايران|ناونیشان=https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=471688|زمان=Fa|بەرگ=٥|issue=3|پەڕەکان=١٨٤–١٩١|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201220090438/https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=471688|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تنوع جمعیتی کپوردندان اصفهان (''Aphanius isfahanensis'')|ناونیشان=https://www.virascience.com/thesis/799808/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=virascience.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201220090414/https://www.virascience.com/thesis/799808/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> «ئەلیۆم کلۆرۆتێپالۆم» جۆرێکی خۆماڵیی پارێزگای ئەسفەھانە، «ئەستراگالۆس ڤێرناکوولۆس»یش لە ڕۆژاوای پارێزگاکەدا باوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=The conservation status of two Allium )Amaryllidaceae( species in Iran|ساڵ=٢٠١٩|بەرگ=٤|issue=1|doi=10.22092/irn.2019.118682|ناونیشان=https://irannature.areeo.ac.ir/article_118682_en.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201220090415/https://irannature.areeo.ac.ir/article_118682_en.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|دوایین١=اخوان روفیگر|یەکەم١=آزاده|دوایین٢=باقری|یەکەم٢=علی|دوایین٣=جم‌زاد|یەکەم٣=زیبا|دوایین٤=جلیلی|یەکەم٤=عادل|journal=طبیعت ایران}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|سەردێڕ=Conservation status of endemic species Astragalus vernaculus (Fabaceae)|ساڵ=٢٠٢٠|بەرگ=٤|issue=6|doi=10.22092/irn.2020.120810|ناونیشان=https://irannature.areeo.ac.ir/article_120810_en.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201008180330/https://irannature.areeo.ac.ir/article_120810_en.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|دوایین١=اخوان روفیگر|یەکەم١=آزاده|دوایین٢=باقری|یەکەم٢=علی|دوایین٣=جم زاد|یەکەم٣=زیبا|دوایین٤=جلیلی|یەکەم٤=عادل|journal=طبیعت ایران}}</ref> ==پێشانگا== <gallery> Mezquita Shah, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 71-73 HDR.jpg Aghabozorg kashan.jpg Iranianvillage.jpg Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 49-51 HDR.jpg </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی ئێران]] * [[ئەسفەهان]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگاکانی لوڕستان}} {{پارێزگاکانی ئێران}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Isfahan Province}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:پارێزگای ئەسفەھان]] [[پۆل:پارێزگاکانی ئێران|ئەسفەھان]] 7jwxh0k0cuwuycfd737znceah3q8o5w 0 8728 1586617 1586342 2026-05-24T12:04:26Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە)؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586617 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:IranChaharMahaalBakhtiari.png|چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]]'''پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: ''چھارمحال و بختیاری'') یەکێک لە [[پارێزگاکانی ئێران]]ە. ناوەندی ئەم پارێزگایە [[شەھری کورد|شاری کورد]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە باکوور و ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ [[پارێزگای ئەسفەھان]]، لە باشووردا لە گەڵ [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیرەحمەد]]، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ [[پارێزگای خووزستان]] و لە باکووری ڕۆژاوادا لەگەڵ [[پارێزگای لوڕستان]] ھاوسنوورە. == دیمۆگرافیا == === زمانەکان === [[شێوەزاری بەختیاری|بەختیاری]]، کە سەر بە [[زمانی لوڕی]] لە [[زمانە ئێرانییەکان|خێزانی زمانە ئێرانییەکانە]]، زمانی سەرەکیی پارێزگاکەیە. بەختیاری بە پلەی یەکەم لە دۆڵەکانی ناوچە بەرزەکانی نیوەی ڕۆژاوای پارێزگاکەدا قسەی پێ دەکرێت. ھەروەھا لە ناوچە نزمەکانی دەوروبەری [[لۆردەگان]] لە باشوور، و لەلایەن ئەو ئاخێوەرانەی کە چوونەتە ناو شارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتەوە قسەی پێ دەکرێت.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari_static|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Iran Atlas|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171205042144/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari_static |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> [[پەڕگە:Chahar Mahal va Bakhtiari Province - Language distribution.png|left|thumb|350x350px|«نەخشەی زمانیی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری»]] لە چارەکی باکووری ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکەدا، خەڵک لە زۆربەی شار و گوندەکاندا یان بە [[فارسیی چوارمەحاڵی]] (ھەروەھا لە لقی باشووری ڕۆژاوای ئێرانی) یان [[تورکیی چوارمەحاڵی]] قسە دەکەن. فارسیی چوارمەحاڵی لە نێوان جۆرەکانی [[شێوەزاری بەختیاری|بەختیاری]] و [[زمانی فارسی|فارسیی]] [[پارێزگای ئەسفەھان]]دایە، بەڵام زیاتر لەوەی دووەمیان دەچێت. جۆرەکانی فارسیی چوارمەحاڵی کە لە شارەکاندا قسەیان پێ دەکرێت بریتین لە دێھکوردی (لە [[شاری کورد]])، گەفەڕۆخی (لە [[فەرۆخشار]])، ھەیشەگوونی (لە [[ھەفشەجان]])، و بوورووجەنی (لە [[بوورووجەن]]). ھەروەھا چەندین جۆری تری فارسیی چوارمەحاڵی ھەن کە لە ناوچە گوندنشینەکاندا قسەیان پێ دەکرێت. زۆربەی جۆرەکانی تورکی کە لەم پارێزگایەدا قسەیان پێ دەکرێت لە [[زمانی قەشقایی|قەشقاییی]] [[پارێزگای فارس]] دەچن، بەڵام لەگەڵ [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانیی]] باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]] تێکەڵاون. ناوچەکانی زمانی فارسیی چوارمەحاڵی و [[تورکیی چوارمەحاڵی|تورکی]] تێکەڵی یەکتر دەبن، و لە دامێنی چیاکانی [[زاگرۆس]] و لە شارە گەورەکاندا، لەگەڵ بەختیارییش تێکەڵ دەبن.<ref name=":0"/> [[زاراوەی تاران|فارسیی چەشن-تاران]] ئێستا لەلایەن دایک و باوکانەوە وەک زمانی یەکەم لە ھەندێک ناوچەی پارێزگاکە بە منداڵان فێر دەکرێت، کە زۆرترین چڕیی لە شارەکاندایە.<ref name=":0" /> ئەم ئامارە لەسەر بنەما ئامارەکانی دانیشتووانی ٢٠١٣یە. {{bar box|title=پێکھاتەی زمانیی چوارمەحاڵ و بەختیاری<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٠|سەردێڕ=Language distribution: Chahr Mahal va Bakhtiari Province |وێبگە=Atlas of the Languages of Iran |ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠٢٢}}</ref>|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=لە سەدا|float=|bars={{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|٦١.٨٨}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|٢٠.٣}} {{bar percent|[[زمانە تورکییەکان|تورکی]]|red|١٧.٨٠}} {{bar percent|ئەوانی تر، تێکەڵ|gray|٠.٠٢}}}} «[[ئەتڵەسی زمانەکانی ئێران]]» (ALI) زنجیرەیەک نەخشەی زمانیی بۆ پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری بڵاو کردەوە، لەوانە نەخشەی دابەشبوونی زمانیی خاڵ-بنیات و پۆلیگۆن (ناوچە-بنیات)، و چەندین نەخشەی زانیاریی زمانیی.<ref name=":0" /> وەسفی نووسراوی ھەندێک لە جۆرەکانی بەختیاری لە پارێزگاکەدا.<ref>Khosravi, Abdol'ali. 1996/1375''. Guyesh-e Bakhtiāri: Ketāb-e chahārom'' [Bakhtiari dialect: Fourth book]. Esfahan: Nashr-e Ghazal.</ref><ref>Tāheri, Esfandyār. 2010/1389. ''Guyesh-e Bakhtiāri-ye Kuhrang'' [The Bakhtiari dialect of Kuhrang]. Tehran: IHCS Press.</ref> و فەرھەنگێکی زمانی بەختیاری<ref>Madadi, Zohrāb. 1996/1375. ''Vāzhehnāmeh-ye zabān-e Bakhtiāri'' [Lexicon of the Bakhtiari language]. Tehran & Esfahan: Enteshārāt-e Āyāt.</ref> بڵاوکراونەتەوە. === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٨٤٣،٧٨٤ کەس بوو لە ١٩٤،١٧١ خێزاندا.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٨٩٥،٢٦٣ کەسی لە ٢٣٤،٤١٦ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی بە ٩٤٧،٧٦٣ کەس لە ٢٧٠،٤٣٤ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> === دابەشکردنی کارگێڕی === [[پەڕگە:Chaharmahal and Bakhtiari.svg|320px]] مێژووی دانیشتووان و گۆڕانکارییە پێکھاتەیییەکانی دابەشکردنی کارگێڕیی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری |- ! شارستانەکان !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | [[شارستانی ئەردەل|ئەردەل]] || style="text-align: right;" | ٦٨،٧٤٠ || style="text-align: right;" | ٥٣،٥١٤ || style="text-align: right;" | ٤٨،٨٨٠ |- | [[شارستانی بێن|بێن]]{{efn|ناو=fn1|دوای سەرژمێریی ٢٠١١ لە [[شارستانی شاری کورد]] جیا کرایەوە<ref name="Ben and Saman Counties Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad Reza |دوایین=Rahimi |بەستەری نووسەر=Mohammad Reza Rahimi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ ابلاغیه : 1391/10/12}} (Date of Resolution: 1391/10/12) (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|script-title=fa:تصویب‌نامه درخصوص تقسیمات کشوری در استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=‌Resolution on national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/826689 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130110181426/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/826689 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی ایران}} [Research Center of the Islamic Consultative Assembly of Iran] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|هیات وزیران}} [Council of Ministers] |زمان=fa |id={{lang|بختیاری شماره۲۰۰۶۷۱/ت۴۷۶۶۱ه}} [Notification Number 200671/T47661H].}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | ٢٨،٣٢٦ |- | [[شارستانی بوورووجەن|بوورووجەن]] || style="text-align: right;" | ١١٣،٧٩٥ || style="text-align: right;" | ١١٨،٦٨١ || style="text-align: right;" | ١٢٢،٤٨٣ |- | [[شارستانی فەلارد|فەلارد]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە [[شارستانی لۆردەگان]] جیا کرایەوە<ref name="Falard District Formation"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hassan |دوایین=Habibi |بەستەری نووسەر=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1368/12/02 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ١٩٩٠|script-title=fa:ایجاد و تأسیس بخش فلارد ( به مرکزیت روستای مال خلیفه و دهشتان پشتکوه به مرکزیت روستای قلعه سوخته در شهرستان لردگان تابع استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Creation and establishment of the Falard District (centered on the village of Mal-e Khalifeh and the Poshtkuh Rural District centered on the village of Qaleh Sukhteh in the Lordegan County of Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/111774 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240403142622/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/111774 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] C591958A-C03D-4627-8B43-4D43AA152B13. {{lang|شماره دوره}} [Course number] 68.}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی فەرۆخشار|فەرۆخشار]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی شاری کورد جیا کرایەوە<ref name="Farrokhshahr County Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad |دوایین=Mokhber |بەستەری نووسەر=Mohammad Mokhber |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|شماره ۸۸۹۶۳/ت ۶۱۳۳۰ هـ ـ ۱۴۰۲/۵/۲۳}} (No. 88963/T 61330 AH - 1402/5/23) (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|script-title=fa:تصویب‌نامه در خصوص تقسیمات کشوری در شهرستان شهرکرد |trans-title=‌Resolution on the national divisions in Shahrekord County |ناونیشان=https://sdil.ac.ir/مصوبات-هیأت-دولت-دهه-سوم-آبان-۱۴%DB%B0۲/|سەردێڕ=مصوبات هیأت دولت دهه سوم آبان ۱۴۰۲ - پژوهشکده حقوق شهر دانش - انتشارات حقوقی، کارگاه های کاربردی حقوقی |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240311030641/https://sdil.ac.ir/مصوبات-هیأت-دولت-دهه-سوم-آبان-۱۴%DB%B0۲/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|پژوهشکده حقوقی شهر دانش}} [Shahr Danesh Law Research Institute] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|هیات وزیران}} [Council of Ministers] |زمان=fa |id={{lang|شماره ۸۸۹۶۳/ت ۶۱۳۳۰ هـ ـ ۱۴۰۲/۵/۲۳}} [Number 88963/T 61330 AH].}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی فارسان|فارسان]] || style="text-align: right;" | ٩٠،١١١ || style="text-align: right;" | ٩٣،٩٤١ || style="text-align: right;" | ٩٥،٢٨٦ |- | [[شارستانی خانمیرزا|خانمیرزا]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە شارستانی لۆردەگان جیا کرایەوە<ref name="Khanmirza County Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Eshaq |دوایین=Jahangiri |بەستەری نووسەر=Eshaq Jahangiri |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب : 1397/12/08}} (Date of approval: 1397/12/08) (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٩|script-title=fa:تصویب نامه در خصوص تقسیمات کشوری در استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Resolution on the national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1122136 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190321230603/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/1122136 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی ایران}} [Research Center of the Islamic Consultative Assembly of Iran] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|هیات وزیران}} [Council of Ministers] |زمان=fa |id={{lang|شماره ابلاغیه : ۱۶٤٨٨١/ت٥٥٥١٠هـ}} [Notification number: 164881/T55510 AH].}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — |- | [[شارستانی کیار|کیار]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە [[شارستانی ئەردەل|ئەردەل]] و شارستانی شاری کورد جیا کرایەوە<ref name="Kiar County Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Parviz |دوایین=Davoodi |بەستەری نووسەر=Parviz Davoodi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1386/07/29 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|script-title=fa:تصویبنامه وزرای عضو کمیسیون سیاسی- دفاعی هیئت دولت در خصوص برخی تغییرات و تقسیمات کشوری در استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Approval of the Ministers of the Political Defense Commission of the Government Board regarding some changes and national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250826193151/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] 2773B618-ABF2-4EA2-A9B9-33054C181C06.}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | ٥٨،٠٤٧ || style="text-align: right;" | ٥٠،٩٧٦ |- | [[شارستانی کووھرەنگ|کووھرەنگ]] || style="text-align: right;" | ٣٣،٤٦٨ || style="text-align: right;" | ٣٥،٩١٥ || style="text-align: right;" | ٤١،٥٣٥ |- | [[شارستانی لۆردەگان|لۆردەگان]] || style="text-align: right;" | ١٧٥،٢٨٩ || style="text-align: right;" | ١٩٤،٧٨٣ || style="text-align: right;" | ٢٠٩،٦٨١ |- | [[شارستانی سامان|سامان]]{{efn|ناو=fn1}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | ٣٤،٦١٦ |- | [[شارستانی شاری کورد|شاری کورد]] || style="text-align: right;" | ٣٦٢،٣٨١ || style="text-align: right;" | ٣٤٠،٣٨٢ || style="text-align: right;" | ٣١٥،٩٨٠ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;" | '''٨٤٣،٧٨٤''' || style="text-align: right;" | '''٨٩٥،٢٦٣''' || style="text-align: right;" | '''٩٤٧،٧٦٣''' |} === شارەکان === بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٦، ٦٠٧،٤٤٤ کەس (زیاتر لە ٦٤٪ی دانیشتووانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری) لەم شارانەی خوارەوەدا دەژین:<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> {| class="wikitable sortable" ! شار !! دانیشتووان |- | [[ئەلوونی]] || style="text-align: right;" | ٥،٢٤٨ |- | [[ئەردەل]] || style="text-align: right;" | ١٠،١١٣ |- | [[باباحەیدەر]] || style="text-align: right;" | ١١،٢٠٢ |- | [[بازۆفت (شار)|بازۆفت]] || style="text-align: right;" | ١،٥١٩ |- | [[بێن، ئێران|بێن]] || style="text-align: right;" | ١٢،٩٧١ |- | [[بۆڵداجی]] || style="text-align: right;" | ١١،٩٨٠ |- | [[بوورووجەن]] || style="text-align: right;" | ٥٧،٠٧١ |- | [[چێڵگەرد]] || style="text-align: right;" | ٢،٩٨٩ |- | [[چۆلیچە]] || style="text-align: right;" | ٤،٩٤٥ |- | [[دەشتەک، چوارمەحاڵ و بەختیاری|دەشتەک]] || style="text-align: right;" | ٤،٠١٦ |- | [[دەستانە، چوارمەحاڵ و بەختیاری|دەستانە]] || style="text-align: right;" | ٥،١٤٣ |- | [[فەرادۆنبە]] || style="text-align: right;" | ١٣،٣١٧ |- | [[فەرۆخشار]] || style="text-align: right;" | ٣١،٧٣٩ |- | [[فارسان]] || style="text-align: right;" | ٣٠،٥٠٤ |- | [[گەھروو]] || style="text-align: right;" | ٦،٢٦٣ |- | [[گەندەمان]] || style="text-align: right;" | ٦،٢٩١ |- | [[گووجان]] || style="text-align: right;" | ٦،١٧٩ |- | [[ھەفشەجان]] || style="text-align: right;" | ٢١،٣٥٢ |- | [[ھاروونی، چوارمەحاڵ و بەختیاری|ھاروونی]] || style="text-align: right;" | ٣،٦٠١ |- | [[جوونەقان]] || style="text-align: right;" | ١٤،٤٣٣ |- | [[کاج، چوارمەحاڵ و بەختیاری|کاج]] || style="text-align: right;" | ٤،٢٢٧ |- | [[کیان]] || style="text-align: right;" | ١٢،٩٤٨ |- | [[لۆردەگان]] || style="text-align: right;" | ٤٠،٥٢٨ |- | [[ماڵی خەلیفە]] || style="text-align: right;" | ٤،٠٢٤ |- | [[مەنج، چوارمەحاڵ و بەختیاری|مەنج]] || style="text-align: right;" | ١،٤٩٢ |- | [[نافێچ]] || style="text-align: right;" | ٤،٠٥٩ |- | [[ناغان]] || style="text-align: right;" | ٦،١٢٥ |- | [[نەقنە]] || style="text-align: right;" | ٩،٩٢٣ |- | [[پەردەنجان]] || style="text-align: right;" | ٨،٦٩٩ |- | [[سامان، چوارمەحاڵ و بەختیاری|سامان]] || style="text-align: right;" | ١٤،١٩٢ |- | [[سەمسامی]] || style="text-align: right;" | ١،٢٠٣ |- | [[سەرخوون، چوارمەحاڵ و بەختیاری|سەرخوون]] || style="text-align: right;" | ٢،١٣١ |- | [[سەردەشت، لۆردەگان|سەردەشت]] || style="text-align: right;" | ٥،٦٩١ |- | [[سەفیددەشت]] || style="text-align: right;" | ٥،٤٧١ |- | '''[[شاری کورد]]''' || style="text-align: right;" | '''١٩٠،٤٤١''' |- | [[شەلامەزار]] || style="text-align: right;" | ٦،٨٩٩ |- | [[سوودجان]] || style="text-align: right;" | ٥،٥٨١ |- | [[سوورێشجان]] || style="text-align: right;" | ١٢،٣٠٨ |- | [[تاقانەک]] || style="text-align: right;" | ٦،١٧٠ |- | [[وەردەنجان، ئێران|وەردەنجان]] || style="text-align: right;" | ٤،٤٥٦ |} == شوێنەوارە سروشتییەکان == پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری سەرچاوە و زێدی زۆرێک لە کانی، ڕووبار و تاڤگەکانە کە ئاوی دوو ڕووبارە گەورە و گرینگەکەی زایەندەروود و کاروون دابین دەکەن و دەبنە ھۆی گەشەپێدانی زۆرێک لە شارەکانی وڵات. شوێنەوارە سروشتییەکان بریتین لە [[زایەندەروود|ڕووباری زایەندەروود]]، پردی زەمانخان، [[بەنداوی کووھرەنگی ١]]، کانیی دیمە، تاڤگەی شێخ عەلی خان، ئەشکەوتی سەھۆڵینی چەما، گەرووی دەرکەش وەرکەش، [[ڕۆستەم ئاوا، چوارمەحاڵ و بەختیاری|کانیی سەرداب لە ڕۆستەم ئاوا]]، [[دووپۆلان]]، بەنداوی کاروونی ٤، دەڕە عەشق (دۆڵی ئەوین)، [[تاڤگەی ئاتەشگا|تاڤگەی ئاتەشگا]]، [[زۆنگاوی چۆغاخۆر]]، ئەشکەوتی پیرە غار، کانیی سیاسەرد، ناوچەی پارێزراوی ھێلین، کانیی بەرم، کانیی سەندەگان، پارکی نیشتمانیی تەنگ سەیاد، پارکی نیشتمانیی پەڕواز، ئەشکەوتی سەراب، [[گەندەمان|زۆنگاوی گەندەمان]]، [[زەردلیمە|تاڤگەی زەرد لیمە]]، تاڤگەی کوردیکۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A trip to Chaharmahal and Bakhtiari |ناونیشان=https://iranstravel.com/ArticleDetails/40/A-trip-to-Chaharmahal-and-Bakhtiari}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگاکانی لوڕستان}} {{پارێزگاکانی ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Chaharmahal and Bakhtiari Province}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:پارێزگاکانی ئێران|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:لوڕ]] mw6bexz7n5xguqpl49d9vzmgnwvkm4h 0 8732 1586616 1586345 2026-05-24T12:04:16Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586616 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:IranKhuzestan.png|چەپ|وێنۆک|200px|پارێزگای خووزستان]] '''پارێزگای خووزستان''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]:استان خوزستان) یەکێک لە [[پارێزگاکانی ئێران]]ە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری [[ئەھواز]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> بەشێکە لە ھەرێمی [[لوڕستانی بچووک]].<ref>Anglo-American Encyclopedia، لاپەڕە ٧٠، بڵاوکەرەوە: Anglo-American Encyclopedia Company. ١٩١٠ (بە ئینگلیزی)</ref> پارێزگای خووزستان لە باکووردا لە گەڵ [[پارێزگای لوڕستان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵات‌دا لە گەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای ئەسفەھان|ئەسفەھان]] و [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] و [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کوھگیلوویە و بویرەحمەد]]، لە باشووری ڕۆژھەڵاتدا لە گەڵ [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|پارێزگای کوھگیلوویە و بویرەحمەد]]، لە باکووری ڕۆژاوادا لە گەڵ [[پارێزگای ئیلام]]، لە باشووردا لە گەڵ [[کەنداوی فارس]] و لە ڕۆژاوادا لە گەڵ وڵاتی [[عێراق]] ھاوسنوورە. [[ئیبن بەتووتە]] لە گەشتیارەکەیدا دەڵێت: شاری ئیزە کە پێشتر پایتەختی ئەتابکان لۆرە گەورە بوو، لە ئەم پارێزگاکەیە. == مێژوو == {{main|مێژووی پارێزگای خوزستان}} === سەردەمی کۆن === [[پەڕگە:Choghazanbil2.jpg|thumb|right|[[زیگۆرات]]ی [[چۆغازیەنبیل]] لە خووزستان پێکھاتەیەکی شکۆداری [[شارستانیەتی ئیلام]] بوو.]] پارێزگای خووزستان یەکێکە لە ناوەندەکانی شارستانیەتیی کۆن، و یەکێکە لە گرینگترین ناوچەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن]]، کە چەقەکەی لە دەوروبەری [[سووس]] بوو. یەکەم ئیمپراتۆریەتیی گەورە کە بنکەکەی لێرە بێت، ئیمپراتۆریەتیی بەھێزی [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلامییەکان]] بوو لە ھەزارەی چوارەمی پێش زایین. پاشماوە شوێنەوارییەکان ئەوە دەسەلمێنن کە تەواوی پارێزگای خووزستان نیشتمانی شارستانیەتیی [[شارستانیەتی ئیلام|ئیلامی]] بووە، کە شانشینێکی نائەھلیی سامی و نائەھلیی ھیندۆ-ئەورووپی بووە، و «کۆنترین شارستانیەتیی فارس»یە.<ref name=":5">According to: Sir [[Percy Sykes]], ''A History of Persia'', RoutledgeCurzon Publishers. 3rd edition. 16 October 2003. {{ISBN|0-415-32678-8}} p.38</ref> ناوی «خووزستان» لە ئیلامیی (''ʰŪvja'') وەرگیراوە، کە پێدەچێت بە /xuʒa/ گۆ کرابێت، دواتر لە فارسیی ناوەڕاستدا بووە بە ''Hūzīg'' و لە عەرەبیدا بە ''al-Xūzīya''.<ref>According to ''The [[Cambridge History of Iran]]'', 2, 259, {{ISBN|0-521-20091-1}}</ref><ref>van Bladel, "The Language of the Xuz̄ and the Fate of Elamite"</ref> لە ڕاستیدا، بە وتەی [[ئێڵتۆن ئێڵ. دانیێڵ]]، ئیلامییەکان «دامەزرێنەرانی یەکەم ئیمپراتۆریەتیی ئێرانی بوون لە ڕووی جوگرافییەوە.»<ref>Daniel, Elton L. ''The History of Iran''. Westport, Conn.: Greenwood, 2001. {{ISBN|0-313-30731-8}}. Print. p. 26</ref> لێرەوە گرینگیی جیۆپۆلیتیکیی ناوەندیی خووزستان دەردەکەوێت کە شوێنی یەکەم ئیمپراتۆریەتیی ئێران بووە.<ref name=":5" /> لە ٦٤٠ی پێش زایین، ئیلامییەکان لەلایەن [[ئاشووربانیپاڵ]]ەوە تێکشکان، و کەوتنە ژێر دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]] کە وێرانکاریی بەسەر سووس و چۆغازیەنبیلدا ھێنا. دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ، ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور دەستی کرد بە ئەزموونکردنی ململانێی ناوخۆیی، کە بە بێدەنگی لەلایەن [[ماد|مادەکان]]ەوە کە تا ئەو کاتە ژێردەستەی ئاشوور بوون، قۆزرایەوە. لە سەردەمی دەسەڵاتی [[سیاکزارس]]ی میدی (٦٢٥–٥٨٥ی پێش زایین)، ئیلام خرایە ناو [[شانشینی ماد|ئیمپراتۆریەتیی ماد]]، بەڵام لە ٥٣٨ی پێش زایین، [[کوروشی مەزن]]ی فارسی کە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنسی]]ی دامەزراند، توانی زەوییەکانی ئیلام لە میدییەکان داگیر بکات. فارسەکان ڕێزێکی زۆریان لە ئیلام دەگرت و شاری سووس وەک یەکێک لە پایتەختەکانی ھەخامەنشی ڕاگەیەندرا. پاشان [[داریووشی یەکەم|داریووشی یەکەم]] کۆشکێکی گەورەی بە ناوی «ئەپادانا» لەوێ لە ٥٢١ی پێش زایین بونیاد نا. لە ٣٣١ی پێش زایین، دوای تێکشکانەکەی ھەخامەنشییەکان لە «جەنگی گەرووی یووکسیان»، سووس لەلایەن [[ئەسکەندەری مەزن]]ەوە داگیر کرا، و ساڵێک دواتر لە ٣٣٠ی پێش زایین دوای تێکشکان لە «جەنگی دەروازەی فارسی»، فارس ([[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]) لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەکدۆنیا]]وە داگیر کرا. [[سەماکانی سووس]] لەلایەن ئەسکەندەرەوە لە ٣٢٤ی پێش زایین لە [[سووس]] ڕێکخرا، کە تێیدا ھاوسەرگیریی بەکۆمەڵ لە نێوان [[فارسەکان]] و مەکدۆنییەکاندا ئەنجام درا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Worthington|یەکەم١=Ian|سەردێڕ=Alexander the Great: A Reader|ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١١٣٦٦٤٠٠٤٩|پەڕە=٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yxqpAgAAQBAJ&q=susa+weddings+324}}</ref> دوای ئەسکەندەر، [[خێزانی سلووکی]] ھاتنە سەر دەسەڵاتی ناوچەکە. کاتێک خێزانی سلووکی لاواز بوون، [[میھردادی یەکەم|میھردادی یەکەمی ئەشکانی]] (١٧١–١٣٧ی پێش زایین)، دەسەڵاتی بەسەر ناوچەکەدا گرتە دەست. === سەردەمی ساسانی === لە ٢٢٤، دوای ئەوەی ئەشکانییەکان لە «جەنگی ھورموزدگان»دا تێکشکان، [[ساسانییەکان]] کۆنترۆڵی ناوچەکەیان کرد. ساسانییەکان بەرپرس بوون لە زۆرێک لەو بینایانەی کە لە ئەھواز، [[شووشتەر]] و باکووری [[ئەندیمەشک]] بونیاد نران. لە ساڵانی سەرەتای دەسەڵاتی [[شاپووری دووەم]]ی ساسانی (٣٠٩ یان ٣١٠–٣٧٩ی زایینی)، عەرەبەکان لە [[بەحرەین]]ەوە بەسەر [[کەنداوی فارس]]دا پەڕینەوە بۆ «ئەردەشێر-خۆرا»ی [[پارێزگای فارس|فارس]] و ھێرشیان کردە سەر شارەکە. وەک تۆڵەسەندنەوە، شاپووری دووەم سەرکردایەتیی ھەڵمەتێکی کرد بە ناو بەحرەیندا، ھێزە یەکگرتووەکانی ھۆزە عەرەبەکانی تەغلب، بەکر بن وائیل و عەبدولقەیسی تێکشکاند و بە شێوەیەکی کاتی بەرەو یەمامە لە ناوەڕاستی [[نەجد]] پێشڕەویی کرد. ساسانییەکان لەگەڵ ئەوەشدا ھۆزە ناوبراوەکانیان لە [[کرمان]] و [[ئەھواز]] نیشتەجێ کردەوە. عەرەبەکان دوای ئەم جەنگە ناوی شاپووری دووەمیان نا بە «شابوور زولئەکتەف».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranica.com/articles/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v2_articles/arab&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html|سەردێڕ=Encyclopædia Iranica &#124; Home|وێبگە=Iranica.com|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110716080350/http://www.iranica.com/articles/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=%2Fhome1%2Firanica%2Farticles%2Fv2_articles%2Farab&OptStrLogFile=%2Fhome%2Firanica%2Fpublic_html%2Flogs%2Fpdfdownload.html|ڕەوشی ناونیشان=usurped}}</ref> بوونی ناوەندە زانستی و کولتوورییە دیارەکان وەک [[ئەکادیمیای گوندیشاپوور]] کە زانایانی پزیشکیی بەناوبانگی لە [[میسر]]، [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]] و ڕۆما کۆکردبووەوە، گرینگی و ئاوەدانیی ئەم ناوچەیە لەم سەردەمەدا نیشان دەدات. [[ئەکادیمیای گوندیشاپوور|خوێندنگەی پزیشکیی جۆندی-شاپوور]] بە فەرمانی [[شاپووری یەکەم]] دامەزرا. لەلایەن شاپووری دووەمەوە (ناسراو بە «زولئەکتەف») چاککرایەوە و نۆژەنکرایەوە و لە سەردەمی ئەنووشیرواندا تەواو کرا و فراوان کرا. === فەتحی ئیسلامیی خووزستان === {{main|فەتحی ئیسلامیی خووزستان}} ==== سەردەمی ڕاشدین ==== [[پەڕگە:Dezful-masjed-jameh.jpg|thumb|right|«مزگەوتی جامعەی دێزفوول». سەرەڕای ئەو زیانە وێرانکەرانەی کە بەھۆی تۆپبارانی عێراق لە [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا بەری کەوتووە، خووزستان ھێشتا خاوەنی میراتێکی دەوڵەمەندی تەلارسازیی سەردەمی ئیسلامی، ساسانی و سەردەمانی پێشترە.]] لە ٦٣٩، ھێزەکانی [[خەلافەتی ڕاشدین]]ی موسڵمانان لەژێر فەرماندەیی [[ئەبوو مووسای ئەشعەری]]ی عەرەب، ساسانییەکانیان لە [[ئەھواز]] تێکشکاند و [[ھورموزان]]ی ساتراپی فارسیان لە شارەکە دەرکرد. دواتر [[سووس]] کەوت، بۆیە ھورموزان بەرەو [[شووشتەر]] ھەڵات. موسڵمانان بە سەرکردایەتیی ئەبوو مووسا دواتر گەمارۆیان خستە سەر ھێزە ساسانییەکان لە شووشتەر کە بۆ ماوەی ١٨ مانگ بەردەوام بوو. سەرەنجام شووشتەر لە ٦٤٢دا کەوت و دواتر موسڵمانان کۆنترۆڵی تەواویان بەسەر ناوچەکەدا چەسپاند. «مێژووی خووزستان» تۆماری کردووە کە عەرەبێکی نەناسراو کە لە شارەکەدا دەژیا، لەگەڵ پیاوێک لە سوپادا بوو بە ھاوڕێ، و لە بەرامبەر سێیەکی دەستکەوتەکاندا، تونێلی لە ناو دیوارەکەدا ھەڵکەند. عەرەبەکان نەستوورییەکان—لێکدەرەوەی شارەکە و قەشەی ھورمیزد و ھەموو خوێندکارەکانیان—پاکتاو کرد، بەڵام ھورموزانیان بە زیندوویی ھێشتەوە.<ref>Hoyland, Robert G., ''Seeing Islam as Others Saw It'', Darwin Press, 1998, {{ISBN|0-87850-125-8}} p184</ref> دواتر فەتحی [[گوندیشاپوور]] و زۆرێک لە ناوچەکانی تری سەر ڕووباری دیجلە ھات. «جەنگی نەھاوەند» سەرەنجام خووزستانی بۆ سوپاکانی موسڵمانان مسۆگەر کرد.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', p. 206</ref> لە کاتی فەتحی ئیسلامیدا، [[ساسانییەکان]] لەگەڵ ھۆزە عەرەبە ناموسڵمانەکاندا ھاوپەیمان بوون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت ئەو جەنگانە ئایینی بوون نەک نەتەوەیی. بۆ نموونە لە ٦٣٣–٦٣٤، [[خالید کوڕی وەلید]] فەرماندەی سوپای موسڵمانان، ھێزێکی یارمەتیدەری عەرەبی ساسانییەکانی لە ھۆزەکانی بەکر، عەجل، تەغلب و نامەر لە «عەین ئەلتەمر» تێکشکاند.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', page 204, under "Arab conquest of Persia"</ref> نیشتەجێبوونی موسڵمانان لە ڕێگەی سەربازگە سەربازییەکانەوە لە باشووری ئێران، زۆری نەخایاند جۆرەکانی تری فراوانبوونی بەدوای خۆیدا ھێنا. بۆ نموونە ھەندێک خێزان دەرفەتیان وەرگرت بۆ بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی مڵک و ماڵی تایبەت.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', p. 212</ref> وەک باقی ئێران، فەتحی ئیسلامی بەم شێوەیە خووزستانی خستە ژێر دەسەڵاتی عەرەبەکانی خەلافەتەکانی [[ئەمەوی]] و [[عەباسی]]، تاوەکوو [[یەعقووب کوڕی لەیس سەفاری]]، لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە، دووبارە ئاڵای سەربەخۆیی بەرزکردەوە و لە کۆتاییدا کۆنترۆڵی خووزستانی لە نێوان پارچەکانی تری ئێراندا بەدەستھێنایەوە، و خانەدانی تەمەنکوری [[سەفاری]]ی دامەزراند. لەو خاڵەوە بەدواوە، [[پاشاکانی فارس|خانەدانە]] ئێرانییەکان وەک بەشێکی گرینگ لە ئێران بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی ناوچەکە یەک لە دوای یەک. ==== سەردەمی ئەمەوی و عەباسی ==== لە سەردەمی [[ئەمەوی]]دا، گرووپە گەورەکانی کۆچەری لە ھۆزەکانی ''[[حەنیفە (ھۆز)|حەنیفە]]''، ''[[بەنوو تەمیم]]'' و ''[[عەبدولقەیس]]'' لە کەنداوی فارس پەڕینەوە و ھەندێک لە دەوڵەمەندترین ناوچەکانی [[بەسرە]]یان لە دەوروبەری [[ئەھواز]] و لە [[پارێزگای فارس|فارس]] لە کاتی [[فیتنەی دووەم]] لە ٦٦١–٦٦٥ / ٦٨٠–٦٨٤ی زایینی داگیر کرد.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', p. 215, under "Arab Tribes of Iran"</ref> لە سەردەمی [[عەباسی]]دا، لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠یەمدا، ھۆزی «ئەسەد» بە سوودوەرگرتن لە شەڕ و ململانێکانی ژێر دەسەڵاتی [[دەوڵەتی بوەیھی|بوەیھییەکان]]، چوونە ناو خووزستان، کە گرووپێکی «تەمیم» لە پێش سەردەمی ئیسلامییەوە لەوێ دەژیان. بەڵام دوای ڕووخانی خانەدانی [[عەباسی]]، ڕەوتی کۆچبەرانی عەرەب بۆ ناو [[فارس (سەرزەوی)|فارس]] وردە وردە کەم بووەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بوو. لە کۆتایییەکانی سەدەی ١٦یەمدا، «[[بەنی کەعب]]» لە [[کووەیت]]ەوە، لە خووزستان نیشتەجێ بوون.<ref>See J.R. Perry, ''"The Banu Ka'b: An Amphibious Brigand State in Khuzestan", ''Le Monde'' Iranien et L'Islam I'', 1971, p. 133</ref> و لە ماوەی سەدەکانی دواتردا، ھۆزە عەرەبەکانی تریش لە باشووری عێراقەوە گوازرانەوە بۆ خووزستان.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', p. 216</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Averting an Iranian geopolitical crisis : a tale of power play for dominance between colonial powers, tribal and government actors in the pre and post World War One era|ژپنک=٩٧٨١٤٦٠٢٨٠٦٤٥|oclc=٩٧٨٣٥٤٢٩١|دوایین١=Ramhormozi|یەکەم١=H.|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=FriesenPress}}</ref> === سەردەمی قاجاڕ === [[پەڕگە:Emamzadeh-hamzeh.jpg|thumb|right|قوبەی وەک ئەمە لە پارێزگای خووزستاندا زۆر باون. ئەم شێوەیە نیشانەیەکی بازرگانیی تەلارسازیی دەستڕەنگینەکانی پارێزگاکەیە. [[دانیال|گۆڕی دانیال]] کە لە خووزستان ھەڵکەوتووە، خاوەنی شێوەیەکی لەم جۆرەیە. ئەم مەزارگەیەی کە لە وێنەکەدا دەبینرێت، ھی ئیمامزادە حەمزەیە، کە لە نێوان ماھشەھر و ھێندیجان ھەڵکەوتووە.]]بەپێی سی.ئی. بۆسۆرس لە «[[ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا]]»دا، لە سەردەمی [[قاجاڕ|خانەدانی قاجاڕ]]دا «پارێزگاکە وەک سەردەمی [[سەفەوییەکان]] بە عەرەبستان دەناسرا، و لە سەردەمی قاجاڕدا لە ڕووی کارگێڕییەوە پارێزگارێکی گشتی بووە.» نیوەی خووزستان بە عەرەبستان نەدەناسرا. بەشە باکوورییەکانی خووزستان کە پڕ لە دانیشتووان بوون و پایتەختەکەیان لە [[شووشتەر]] بوو، ناوە کۆنەکەیان پاراست، بەڵام جارجارە بەھۆی زۆریی ژمارەی دانیشتووانی [[بەختیاری]] لە نیوەی خووزستاندا دەخرایە ناو ناوچەی [[لوڕی گەورە]]وە. لە ١٨٥٦، لە ڕەوتی «جەنگی ئەنگلۆ-فارس» لەسەر شاری [[ھیرات]]، ھێزە دەریایییەکانی بەریتانیا بە ڕووباری [[کاروون]]دا تا ئەھواز ڕۆیشتن. بەڵام لەو ڕێککەوتنەی کە دواتر کرا، پارێزگاکەیان چۆڵ کرد. ھەندێک لە ھێزە ھۆزەکییەکان، وەک ئەوانەی لەلایەن [[شێخ جابر ئەلکەعبی]]، شێخی [[خوڕەمشار|موحەمەرە]] سەرکردایەتی دەکران، لە بەرەنگاربوونەوەی ھێزە داگیرکەرەکانی بەریتانیادا باشتر بوون لەوانەی کە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە نێردرابوون، کە زۆر لاواز بوو. بەڵام مەبەست لە داگیرکردنی پارێزگاکە و ناوچە کەناراوەکانی تری باشووری [[فارس (سەرزەوی)|فارس]]/[[ئێران]] ئەوە بوو کە فارسەکان ناچار بکەن [[ھیرات]] چۆڵ بکەن نەک داگیرکردنی ھەمیشەییی ئەم ناوچانە. == دانیشتووان == {{bar box | title=نەتەوەکانی پارێزگای خووزستان (٢٠١٦)<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=نەسیری|یەکەم=موژگان|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ئەنجامی کتێب|ساڵ=١٣٩٥ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٤١٥-٢٠٦-١|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''نەتەوە''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[لوڕ]] ([[بەختیاری]])|blue|٥٨٫٦}} {{bar percent|[[عەرەب]]ەکان|red|٢١٫٥}} {{bar percent|[[فارسەکان]]|gold|١٨٫٩}} {{bar percent|[[تورکەکان]]|black|٢٫٥}} {{bar percent|ئەوانەی تر|grey|٠٫٧}}}} == پێشانگا == [[File:Choghazanbil2.jpg|thumb|right|پەرستگەی زیگورات]][[File:Dezful-masjed-jameh.jpg|thumb|right|مزگەوتی جامیعی [[دژپێڵ|دزفوول]]]] [[File:Pol Sefid 1.JPG|200px|thumbnail|[[پرد|پردی]] سپی]] [[File:Karun3-dam.jpg|thumb|right|بەنداوی کارونی سێ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگاکانی لوڕستان}} {{پارێزگاکانی ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Khuzestan Province}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|مێژوو|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی ئێران|خووزستان]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] jfzi0g3b83o3ct685vdinw61ydhe5d5 0 8739 1586615 1586349 2026-05-24T12:04:06Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586615 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:IranKohkiluyehBuyerAhmad.png|وێنۆک|200px|پارێزگای کوھگیلوویە و بوێەر ئەحمەد]] '''پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: استان کھگیلویە و بویراحمد) یەکێکە لە [[پارێزگاکانی ئێران]]. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری [[یاسووج]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد لە باکووردا لەگەڵ [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]]، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ پارێزگاکانی [[پارێزگای ئەسفەھان|ئەسفەھان]] و [[پارێزگای فارس|فارس]]، لە باشووردا لەگەڵ [[پارێزگای بووشەھر]]، لە ڕۆژاوادا لەگەڵ [[پارێزگای خووزستان]] ھاوسنوورە. == دیمۆگرافیا == === زمان === {{bar box|title=پێکھاتەی زمانی دایکی ٢٠٢٣<ref name ="IranAtlas">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣|سەردێڕ=Kohgiluyeh va Boyer Ahmad Province |ناونیشان=https://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kohgiluyeh_va_boyer_ahmad_heritage |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref>|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=لە سەدا|float=|bars= {{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕیی]]|orange|٧١.٥}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|yellow|٢١.٠}} {{bar percent|[[زمانی قەشقایی|قەشقایی]]|blue|١.٤}} {{bar percent|[[شێوەزاری بەختیاری|بەختیاری]]|green|١.٤}} {{bar percent|[[عەرەبیی خووزستانی]]|red|٠.٩}} {{bar percent|تێکەڵ|grey|٣.٨}}}} === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٦٢١،٤٢٨ کەس بوو لە ١٢٥،٧٧٩ خێزاندا.<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094811/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011|date=}}</ref> بەپێی سەرژمێریی نیشتمانیی گشتیی دانیشتووان و نیشتەجێبوون، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد لە ٢٠١١دا ٦٥٨،٦٢٩ کەس بووە لە ١٥٦،١٧٦ خێزاندا.<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119003203/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel|date=}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکەی بە ٧١٣،٠٥٢ کەس لە ١٨٦،٣٢٠ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102075451/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|format=Excel|archive-date=2 November 2021|date=}}</ref> === دابەشکردنی کارگێڕی === [[پەڕگە:Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad.svg|320px]] مێژووی دانیشتووان و گۆڕانکارییە پێکھاتەیییەکانی دابەشکردنی کارگێڕیی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد |- ! شارستانەکان !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> |- | [[شارستانی بەھمەیی|بەھمەیی]] || style="text-align: right;" | ٣٥،٠٦٧ || style="text-align: right;" | ٣٧،٠٤٨ || style="text-align: right;" | ٣٨،١٣٦ |- | [[شارستانی باشت|باشت]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە [[شارستانی گەچساران]] جیا کرایەوە<ref name="Basht County Establishment">{{cite report|title=Divisional changes and reforms in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/168480|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811173340/https://qavanin.ir/Law/TreeText/168480|publisher=Ministry of the Interior, Board of Ministers|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|archive-date=11 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 16 March 1389|id=Proposal 1/4/42/173454|access-date=11 August 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | ٢٠،٦٩٩ || style="text-align: right;" | ٢١،٦٩٠ |- | [[شارستانی بۆیەر ئەحمەد|بۆیەر ئەحمەد]] || style="text-align: right;" | ٢١٢،٥٥٢ || style="text-align: right;" | ٢٤٣،٧٧١ || style="text-align: right;" | ٢٩٩،٨٨٥ |- | [[شارستانی چەرام|چەرام]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠٠٦ لە [[شارستانی کۆھگیلوویە]] جیا کرایەوە<ref name="Charam County Establishment">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Charam County Officially Established|via=moi.ir/news/74170/شهرستان-چرام-رسما-تاسيس-شد (Ministry of the Interior)|زمان=fa|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|وتەگێڕانەوە=Charam County, separated from Kohgiluyeh and centered on Charam city...This county currently has one city, two districts (Charam and Sarfaryab) and four rural districts (Charam and Alqchin Rural Districts of Charam District and Sarfaryab...}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | ٣٢،١٥٩ || style="text-align: right;" | ٣٣،٥٤٣ |- | [[شارستانی دانا|دانا]] || style="text-align: right;" | ٥٢،٢٤٢ || style="text-align: right;" | ٥٢،٠٤٠ || style="text-align: right;" | ٤٢،٥٣٩ |- | [[شارستانی گەچساران|گەچساران]] || style="text-align: right;" | ١٣١،٦٢٨ || style="text-align: right;" | ١١٩،٢١٧ || style="text-align: right;" | ١٢٤،٠٩٦ |- | [[شارستانی کۆھگیلوویە|کۆھگیلوویە]] || style="text-align: right;" | ١٨٩،٩٣٩ || style="text-align: right;" | ١٥٣،٦٩٥ || style="text-align: right;" | ١٣١،٣٥١ |- | [[شارستانی لاندە|لاندە]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١١ لە شارستانی کۆھگیلوویە جیا کرایەوە<ref name="Landeh County Establishment">{{cite report|title=Carrying out national divisions in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/194770|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814174252/https://qavanin.ir/Law/PrintText/194770|publisher=Ministry of the Interior|last=Rahimi|first=Mohammadreza|archive-date=14 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 29 September 1391|id=Proposal 42/1/131105/42/1390|access-date=14 August 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | ٢١،٨١٢ |- | [[شارستانی مارگۆن|مارگۆن]]{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ لە [[شارستانی بۆیەر ئەحمەد]] جیا کرایەوە<ref name="Margown County Establishment">{{cite report|title=Divisional changes and reforms in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/267292|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811213059/https://qavanin.ir/Law/PrintText/267292|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Jahangiri|first=Ishaq|archive-date=11 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 8 October 2018|id=Proposal 245367|access-date=11 August 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — || style="text-align: right;" | — |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٦٢١،٤٢٨''' || style="text-align: right;"| '''٦٥٨،٦٢٩''' || style="text-align: right;"| '''٧١٣،٠٥٢''' |} === شارەکان === بەپێی سەرژمێریی ٢٠١٦، ٣٩٧،٤٦١ کەس (زیاتر لە ٥٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد) لەم شارانەی خوارەوەدا دەژین:<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> {| class="wikitable sortable" ! شار !! دانیشتووان |- | [[باشت]] || style="text-align: right;" | ١٠،٧٦٤ |- | [[چەرام، ئێران|چەرام]] || style="text-align: right;" | ١٥،٢١٨ |- | [[چیتاب]] || style="text-align: right;" | ١،١٦٤ |- | [[دەھدەشت]] || style="text-align: right;" | ٥٧،٠٣٦ |- | [[دیشمووک]]|| style="text-align: right;" | ٥،٧٩١ |- | [[دووگۆنبەدان]] || style="text-align: right;" | ٩٦،٧٢٨ |- | [[گەراب-ی سەفلا]] || style="text-align: right;" | ٥٤٥ |- | [[لاندە]] || style="text-align: right;" | ١٢،٧٧٢ |- | [[لیکەک]] || style="text-align: right;" | ١٩،٨٥٧ |- | [[مادەوان، ئێران|مادەوان]] || style="text-align: right;" | ١٨،٠٧٨ |- | [[مارگۆن]] || style="text-align: right;" | ٣،١٣٥ |- | [[پاتاوە]] || style="text-align: right;" | ٢،٢٨٤ |- | [[قەڵای ڕەئیسی]] || style="text-align: right;" | ٣،٢٦٩ |- | [[سەرفەریاب، ئێران|سەرفەریاب]] || style="text-align: right;" | ١،٩٩٥ |- | [[سیسەخت]] || style="text-align: right;" | ٧،٨٥٥ |- | [[سووق، ئێران|سووق]] || style="text-align: right;" | ٦،٤٣٨ |- | '''[[یاسووج]]''' || style="text-align: right;" | '''١٣٤،٥٣٢''' |} == جوگرافیا == [[پەڕگە:Landscape of Shadegan.jpg|thumb|250px|چیای خامین؛ [[شادەگان، کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|شادەگان]]، باشت لە شارستانی [[گەچساران]] لە کۆتاییی زستاندا]] پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد لە باشووری ئێران ھەڵکەوتووە، و لەگەڵ پێنج پارێزگا ھاوسنوورە: پارێزگاکانی [[پارێزگای ئەسفەھان|ئەسفەھان]] و [[پارێزگای فارس|فارس]] لە ڕۆژھەڵات، پارێزگای [[پارێزگای بووشەھر|بووشەھر]] لە باشوور، [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] لە ڕۆژاوا و [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە باکوور. زەویی پارێزگاکە زۆربەی شاخاوییە، و بەشێکە لە زنجیرەچیای [[زاگرۆس]]. بەرزترین خاڵ لوتکەی [[دانا]]یە بە بەرزیی ٥،١٠٩ مەتر. زنجیرەچیای دانا کە بەرزییەکەی دەگاتە ٤،٠٠٠ مەتر، لەم پارێزگایەدا ھەڵکەوتووە، و بە دارستانی بەڕوو داپۆشراوە. چیایەکی دیکە خامین یان خامییە، کە لە [[شارستانی گەچساران]]دا ھەڵکەوتووە. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == گەشتیاری == ١٨ ڕووباری بچووک و گەورە، ٤٠ کانی گەورە، ١٧ ئاودێر، پێنج [[تاڤگە]]، سێ دەریاچە، ٦٠ [[دۆڵ]] و دەربەند، باخ و دەشتایی سەوز، مەزارگە، [[قەڵا]]، کاروانسەرا، مزگەوت، ئەمباری ئاو، پەرستگای ئاگر، [[پرد]] و تاوەری مێژوویی، شوێنی گەشتیاری ناوچەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگاکانی لوڕستان}} {{پارێزگاکانی ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] [[پۆل:پارێزگاکانی ئێران|کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] 2atfxawzngv5k6tcs6mz1n63fqcqrt5 0 9261 1586640 1586203 2026-05-24T13:06:19Z Sakura emad 42467 ھۆکاری سڕینەوە نەدراوە... 1586640 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = پارێزگای گازی ئانتەپ | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = پارێزگا | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = Gaziantep Turkey Provinces locator.jpg | قەبارەی_نەخشە = 200px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = | ناوی_دابەشکراو = | جۆری_دابەشکراو١ = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناوچەکانی تورکیا|ناوچە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات|ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١,٧٠٠.٧٦٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Gaziantep_Province ویکیپیدیای ئینگلیسی]</ref> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٣٤٢ | وێبگە = http://www.gaziantep.gov.tr/ }} '''پارێزگای گازی ئانتەپ''' یان دیلۆک یەکێک لە [[باکوور|باکووری]] [[کوردستان]] کە لە [[ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات]] ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری [[دیلۆک]] ، یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە. ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{کورت}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی تورکیا}} [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|عەنتاب]] [[پۆل:پارێزگاکانی تورکیا|عەنتاب]] [[پۆل:پارێزگاکانی باکووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای گازی ئانتەپ]] 7xykdx6wdugo2jzx34owsb8nh1lhsrv 0 9478 1586820 1575470 2026-05-25T11:52:29Z 1silent scientist 51740 /* گوندەکان */ 1586820 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ناوچەی پشدەر یەکێک لە ناوچەکانی کوردستان کە ناوەندەکەی شاری [[قەڵادزێ]]یە و دەکەوێتە [[پارێزگای سلێمانی]]. ئەم ناوچەیە لەلای ڕۆژھەڵاتەوە بە [[چیای مامەند]]، لە باکوورەو بە [[چیای قەندیل]]، لە ڕۆژاواوە بە [[کێوەڕەش]] و [[دەربەندی ڕانیە]]، دەورە دراوە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە زیاتر لە (١٤٠٬٠٠٠) کەس بووە<ref>[http://pshdar.com/pgeografi.htm جوگرافیای پشدەر - ماڵپەڕی پشدەر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322191203/http://www.pshdar.com/pgeografi.htm |date=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> == جوگرافیا == ناوچەی پشدەر ھەروەک ھەموو ناوچەکانی تری [[کوردستان]] بەپیت و بەرەکەتە، بە چەند زنجیرە چیایەک دەورە دراوە. لەلای ڕۆژھەڵاتییەوە بە چیای مامەندە و لە باکووریشەوە بە چیای قەندیل و لە ڕۆژ ئاواوە کێوەڕەش و لە باشوورەوە لەگەڵ ئاسۆس دەروازەی ناوچەی پشدەری پێک ھێناوە. === چیای قەندیل === یەکێکە لە ھەرە شاخە بەرزەکانی [[کوردستان]]، بەرزی شاخی قەندیل ٣٤٥٢ م، بە چلەی [[ھاوین]] بەفری لێ دەمێنێتەوە و زۆر فێنکە، مەڕداران و کوێستانچیان ھەر کە گەرمێن گەرم داھات بار لێ دەنێنوو دەچنە ھەواران. === ئاوبەندی سەنگەسەر === لەسەر ڕووباری گافڕێن ھەڵکەوتووە و لە شارۆچکەی سەنگەسەرەوە نزیکە، مەبەستی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پڕۆژەیە ئاودانی بانوەکانی گوندی قادراوا و بانوەکانی خوارووی گرتک و دووگۆمانە، کە جووتیارەکانی ئەم ناوچەیە سودی لێ وەردەگرن بۆ بەرھەمھێنانی [[کشتوکاڵ]]. == کشتوکاڵ == خاکەکەی بەپیت و بەرەکەتە، توانای بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی زۆرە و جووتیاران سودی لێدەبینن بە ھاوینان بە بەرھەمھێنانی (توتن، گوڵەبەڕۆژە، تەماتە، پیواز، شوتی، پەموو) و گەلێک بەرھەمی تر. بێجگە لەوەش زەوییەکان بەکار دەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نۆک]]، [[نیسک]]، و بۆ بێستانی [[کاڵەک]]. لە ناوچە فێنکەکانیش وەک ناودەشت و گوندەکانی پشت [[قەڵادزێ]] میوەجاتێکی زۆری لێ بەرھەم دێت وەک [[ھەنار]]، [[سێو]]، [[گوێز]]، [[ھەرمێ]] و [[ترێ]]. بەرھەمە سروشتییەکانیش زۆرن بوو نموونە [[ڕێواس]]، [[کەنگر]]، تۆڵەکە، ھێرۆ، کیسوێ، کارگ، بنێشتیکوردی، قەزوان، [[مێوژ]]، کرۆسک گیانەوەری ناوچەی پشدەر. == گوندەکان == {{Div col|colwidth=10em}} * [[دێلۆ]] * [[زارگەڵی]] * [[بۆریسکان]] * [[لێوژە]] * [[ئیندزە]] * [[خوێوبیان]] * [[سلێ]] * [[بایاوا]] * [[بۆڵێ]] * [[دوێڵە]] * [[کۆمتان]] * [[سەرگەنیل]] * [[بیان]] * [[کاسکان]] * [[تووەسوران]] * [[سەنگەسەر (گوند)|سەنگەسەر]] * [[شارۆش]] * [[سوورەسێ]] * [[سینەمۆک]] * [[قرژاڵە]] * [[زورکانی سەروو]] * [[بانوە قەل]] * [[زەڵێ]] * [[ناوزەنگ]] * [[جۆلانە]] * [[قووڵە باسان]] * [[ھەنارۆک]] * [[دۆڵە دزە]] * [[کۆلارە (پشدەر)|کۆلارە]] * [[کانی نەوت]] * [[کانیلان]] * [[خواران]] * [[مامەندە]] * [[تەنگژە]] * [[کەسانە]] * [[عەلیاوا]] * [[گوێزەڵە]] * [[سندۆڵان]] * [[ئیبراھیماوا]] * [[دەقناوا]] * [[کۆپینکە]] * [[ئاشقۆڵکە]] * [[بردە]] * [[شێوە (گوند)|شێوە]] * [[باقیاوا]] * [[جمکان]] * [[ڕەزان]] * [[بەرکێشان]] * [[ھەرمێ(پشدەر)|ھەرمێ]] * [[قولەشەمس]] * [[زاویە]] * [[بۆرە]] * [[بێسەڵوە]] * [[سیوەڵە]] * [[سەلیم بەگ (پشدەر)|سەلیم بەگ]] * [[باوزێ]] * [[بەرماڵان]] * [[ئاشکەنە]] * [[گەڵوشگە]] * [[سنجاڵە]] * [[عەلی پیر (پشدەر)|عەلی پیر]] * [[دەڵگە]] * [[ھەڵاوێژگە]] * [[بژیان]] * [[کانی نەوت]] * [[بێموش]] * [[مڕە]] * [[تەپەخان]] * [[ھێرۆ]] * [[قووڵکان]] * [[کۆخان]] * [[بێگەڵاس]] * [[شێنێی سەروو]] * [[شێنێی خواروو]] * [[ئەبوبەکرە]] * [[وەرتێ]] * [[قەڕە]] * [[بانە سەر]] * [[شناوە]] * [[ڕەزگە]] * [[سپیگەڵە]] * [[بەردێنان]] * [[مەرادۆ]] * [[سوورەگڵە]] * [[سپیکاڵە]] * [[بەستە ی سەروو]] * [[بەستە]] * [[توتمە]] * [[زودان]] * [[مەم (گوند)|مەم]] * [[ژیلا]] * [[دەرگەڵە]] * [[کۆزینە]] * [[بەستەستێن]] * [[قادراوا]] * [[ئاشوران]] * [[کانی کورت]] * [[قالاوا]] * [[دووگومان]] * [[خڕکە]] * [[مەمکان]] * [[جەلکان]] * [[بێپاڵان]] * [[بیە ڕەش]] * [[بەراوەی سەروو]] * [[بەراوەی خواروو]] * [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]] * [[سێوەیس]] * [[سەی وەیس]] * [[باریکان]] * [[ئەبوبەکرە]] * [[وەرتێ]] * [[قەڕە]] * [[بانە سەر]] * [[شناوە]] * [[ڕەزگە]] * [[سپیگەڵە]] * [[بەردێنان]] * [[بێپاڵان]] * [[بیە ڕەش]] * [[بەراوەی سەروو]] * [[بەراوەی خواروو]] * [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]] * [[سێوەیس]] * [[سەی وەیس]] * [[باریکان]] * [[شارۆش]] * [[بەردکوڕان]] * [[بڕەدێ ]] * [[دەروەکۆتر]] * [[شەروێت]] {{Div col end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] swg2i9gv70bwlw2ov0xgolye02y8cdr 1586821 1586820 2026-05-25T11:53:15Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586821 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ناوچەی پشدەر یەکێک لە ناوچەکانی کوردستان کە ناوەندەکەی شاری [[قەڵادزێ]]یە و دەکەوێتە [[پارێزگای سلێمانی]]. ئەم ناوچەیە لەلای ڕۆژھەڵاتەوە بە [[چیای مامەند]]، لە باکوورەو بە [[چیای قەندیل]]، لە ڕۆژاواوە بە [[کێوەڕەش]] و [[دەربەندی ڕانیە]]، دەورە دراوە. لە ساڵی ٢٠١٠دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم قەزایە زیاتر لە (١٤٠٬٠٠٠) کەس بووە<ref>[http://pshdar.com/pgeografi.htm جوگرافیای پشدەر - ماڵپەڕی پشدەر] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322191203/http://www.pshdar.com/pgeografi.htm |date=٢٢ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> == جوگرافیا == ناوچەی پشدەر ھەروەک ھەموو ناوچەکانی تری [[کوردستان]] بەپیت و بەرەکەتە، بە چەند زنجیرە چیایەک دەورە دراوە. لەلای ڕۆژھەڵاتییەوە بە چیای مامەندە و لە باکووریشەوە بە چیای قەندیل و لە ڕۆژ ئاواوە کێوەڕەش و لە باشوورەوە لەگەڵ ئاسۆس دەروازەی ناوچەی پشدەری پێک ھێناوە. === چیای قەندیل === یەکێکە لە ھەرە شاخە بەرزەکانی [[کوردستان]]، بەرزی شاخی قەندیل ٣٤٥٢ م، بە چلەی [[ھاوین]] بەفری لێ دەمێنێتەوە و زۆر فێنکە، مەڕداران و کوێستانچیان ھەر کە گەرمێن گەرم داھات بار لێ دەنێنوو دەچنە ھەواران. === ئاوبەندی سەنگەسەر === لەسەر ڕووباری گافڕێن ھەڵکەوتووە و لە شارۆچکەی سەنگەسەرەوە نزیکە، مەبەستی سەرەکی لە دروستکردنی ئەم پڕۆژەیە ئاودانی بانوەکانی گوندی قادراوا و بانوەکانی خوارووی گرتک و دووگۆمانە، کە جووتیارەکانی ئەم ناوچەیە سودی لێ وەردەگرن بۆ بەرھەمھێنانی [[کشتوکاڵ]]. == کشتوکاڵ == خاکەکەی بەپیت و بەرەکەتە، توانای بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی زۆرە و جووتیاران سودی لێدەبینن بە ھاوینان بە بەرھەمھێنانی (توتن، گوڵەبەڕۆژە، تەماتە، پیواز، شوتی، پەموو) و گەلێک بەرھەمی تر. بێجگە لەوەش زەوییەکان بەکار دەھێنن بۆ بەرھەمھێنانی ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نۆک]]، [[نیسک]]، و بۆ بێستانی [[کاڵەک]]. لە ناوچە فێنکەکانیش وەک ناودەشت و گوندەکانی پشت [[قەڵادزێ]] میوەجاتێکی زۆری لێ بەرھەم دێت وەک [[ھەنار]]، [[سێو]]، [[گوێز]]، [[ھەرمێ]] و [[ترێ]]. بەرھەمە سروشتییەکانیش زۆرن بوو نموونە [[ڕێواس]]، [[کەنگر]]، تۆڵەکە، ھێرۆ، کیسوێ، کارگ، بنێشتیکوردی، قەزوان، [[مێوژ]]، کرۆسک گیانەوەری ناوچەی پشدەر. == گوندەکان == {{Div col|colwidth=10em}} * [[دێلۆ]] * [[زارگەڵی]] * [[بۆریسکان]] * [[لێوژە]] * [[ئیندزە]] * [[خوێوبیان]] * [[سلێ]] * [[بایاوا]] * [[بۆڵێ]] * [[دوێڵە]] * [[کۆمتان]] * [[سەرگەنیل]] * [[بیان]] * [[کاسکان]] * [[تووەسوران]] * [[سەنگەسەر (گوند)|سەنگەسەر]] * [[شارۆش]] * [[سوورەسێ]] * [[سینەمۆک]] * [[قرژاڵە]] * [[زورکانی سەروو]] * [[بانوە قەل]] * [[زەڵێ]] * [[ناوزەنگ]] * [[جۆلانە]] * [[قووڵە باسان]] * [[ھەنارۆک]] * [[دۆڵە دزە]] * [[کۆلارە (پشدەر)|کۆلارە]] * [[کانی نەوت]] * [[کانیلان]] * [[خواران]] * [[مامەندە]] * [[تەنگژە]] * [[کەسانە]] * [[عەلیاوا]] * [[گوێزەڵە]] * [[سندۆڵان]] * [[ئیبراھیماوا]] * [[دەقناوا]] * [[کۆپینکە]] * [[ئاشقۆڵکە]] * [[بردە]] * [[شێوە (گوند)|شێوە]] * [[باقیاوا]] * [[جمکان]] * [[ڕەزان]] * [[بەرکێشان]] * [[ھەرمێ(پشدەر)|ھەرمێ]] * [[قولەشەمس]] * [[زاویە]] * [[بۆرە]] * [[بێسەڵوە]] * [[سیوەڵە]] * [[سەلیم بەگ (پشدەر)|سەلیم بەگ]] * [[باوزێ]] * [[بەرماڵان]] * [[ئاشکەنە]] * [[گەڵوشگە]] * [[سنجاڵە]] * [[عەلی پیر (پشدەر)|عەلی پیر]] * [[دەڵگە]] * [[ھەڵاوێژگە]] * [[بژیان]] * [[کانی نەوت]] * [[بێموش]] * [[مڕە]] * [[تەپەخان]] * [[ھێرۆ]] * [[قووڵکان]] * [[کۆخان]] * [[بێگەڵاس]] * [[شێنێی سەروو]] * [[شێنێی خواروو]] * [[ئەبوبەکرە]] * [[وەرتێ]] * [[قەڕە]] * [[بانە سەر]] * [[شناوە]] * [[ڕەزگە]] * [[سپیگەڵە]] * [[بەردێنان]] * [[مەرادۆ]] * [[سوورەگڵە]] * [[سپیکاڵە]] * [[بەستە ی سەروو]] * [[بەستە]] * [[توتمە]] * [[زودان]] * [[مەم (گوند)|مەم]] * [[ژیلا]] * [[دەرگەڵە]] * [[کۆزینە]] * [[بەستەستێن]] * [[قادراوا]] * [[ئاشوران]] * [[کانی کورت]] * [[قالاوا]] * [[دووگومان]] * [[خڕکە]] * [[مەمکان]] * [[جەلکان]] * [[بێپاڵان]] * [[بیە ڕەش]] * [[بەراوەی سەروو]] * [[بەراوەی خواروو]] * [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]] * [[سێوەیس]] * [[سەی وەیس]] * [[باریکان]] * [[ئەبوبەکرە]] * [[وەرتێ]] * [[قەڕە]] * [[بانە سەر]] * [[شناوە]] * [[ڕەزگە]] * [[سپیگەڵە]] * [[بەردێنان]] * [[بێپاڵان]] * [[بیە ڕەش]] * [[بەراوەی سەروو]] * [[بەراوەی خواروو]] * [[شێخان (گوندێک لە پشدەر)|شێخان]] * [[سێوەیس]] * [[سەی وەیس]] * [[باریکان]] * [[شارۆش]] * [[بەردکوڕان]] * [[بڕەدێ ]] * [[دەروەکۆتر]] * [[شەروێت]] {{Div col end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|جوگرافیا|پارێزگای سلێمانی|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] gaxbnaulczjdavsm2nngurvc5346szr 0 9939 1586671 1585500 2026-05-24T14:30:05Z Raman kurd 74550 Created by translating the section "Trophy" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355759842|FIFA World Cup]]" 1586671 wikitext text/x-wiki {{Infobox tournament | name = جامی جیھانیی فیفا | sport = [[تۆپی پێ]] | year = | image = Football's greatest prize - the FIFA World Cup trophy.jpg|200px | caption = [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] | location = | start_date = <!-- or | date = --> | end_date = | established ={{ھێمای ئاڵا|ئوروگوای}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|ئوروگوای ١٩٣٠]] | administrator = [[فیفا]] | number = ٢١ | format = چوار ساڵ جارێک | host = | venues = | participants = * ٢٠٤ لە پاڵاوتن * ٣٢ لە پاڵەنییەتییەکە <!-- or | teams = --> | website=[https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022 ماڵپەڕی فەرمی] | champion = {{ھێمای ئاڵا|ئەرژەنتین}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] (٣ جار) <!-- or | champion = --> | runner-up1 = {{ھێمای ئاڵا|بەڕازیل}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] (٥ جار)<!-- or | runner-up1 = --> || runner-up2 = {{ھێمای ئاڵا|ئیتالیا}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] (٤ جار){{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|ئەڵمانیا}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]]<!-- or | runner-up2 = --> | matches = | points = | tries = | goals = | attendance = | noaverage = <!-- Set to 1 to exclude average attendance per match --> | mvp = | top_scorer = | top_try_scorer = | stat1_label = | stat1 = | stat2_label = | stat2 = | stat3_label = | stat3 = | previous = | next = }} '''جامی جیھانیی فیفا''' یان '''مۆندیال''' ڕووداوێکی وەرزشی نێودەوڵەتییە کە لەلایەن [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانەوە]] سەرپەرشتی دەکرێت. لەوەتەی ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠یەوە]]، ھەر چوار ساڵێک بەڕێوەدەچێت، جگە لە ساڵاکانی [[١٩٤٢]] و [[١٩٤٦]] ھەڵوەشایەوە بەھۆی ڕووداوەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە بەرزکرایەوە و لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] بڕیارە ٤٨ هەڵبژاردە بەشداری بکەن بۆ یەکەمجار لە مێژووی پاڵەوانێتییەکەدا ئەو ھەڵبژاردانە لە ھەشت کۆمەڵەدا پۆلێن دەکرێن، بۆ ماوەی یەک مانگ لە یاریگاکانی وڵاتی میواندار ڕکابەری دەکەن لە پێناو بەدەست ھێنانی ئەم نازناوە، ھەڵبژاردەکان لە ڕێگای سیستەمی پاڵاوتنەوە لە ماوەی سێ ساڵدا سەردەکەون بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانیی فیفا وڵاتی میواندار بە شێوایەکی خۆکارانە لە کۆمەڵەی یەکەم جێگیردەبێت بەبێ پاڵاوتن ، لە بیست و یەک خولی پێشووی ئەم پاڵەوانییەتییە بە گشتی ٧٩ ھەڵبژاردەی نیشتمانی بەشدارییان کردووە و ھەشت ھەڵبژاردەی جیاواز نازناوی جامی فیفایان بردووەتەوە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بەشداریی لە سەرجەم خولەکان کردووە، واتە بەشداربوونی لە ھیچ خولێکی پاڵەوانییەتییەکە لەدەست نەداوە، لەھەمان کاتدا زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە، پێنج جار لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] بوون. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە و ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆروگوای]] دوو جار بوونە پاڵەوان ھەروەھا ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] یەک جار بوونەتە پاڵاوانی ئەم جامە. ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] یەکەم ھەڵبژاردەبوو کە توانی دووجار لەسەر یەک ئەم نازناوە بباتەوە لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، دوای ئەو ھەڵبژاردەی بەڕازیل دێت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]. جامی جیھانیی فیفا یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوە وەرزشییەکانی جیھان. لە یاریی کۆتاییی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، بە نزیکەی ٧١٥ ملیۆن کەس سەیری یارییەکەیان کرد. پاڵەوانی ئێستا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتینە]] کە لە دوایین خولی ئەم پاڵەوانییەتییە لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] کە لە [[قەتەر|قەتەڕ]] بەڕێوەچوو نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ سێیەم جار لە مێژوودا. ١٧ وڵات میوانداریی جامی جیھانییان کردووە، ھەریەکەیان [[بەڕازیل]]، [[فەڕەنسا]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[ئەڵمانیا]] و [[مەکسیک]] دوو جار میواندارییان کردووە، لەکاتێکدا [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]]، [[سویس]]، [[سوێد]]، [[چیلی]]، [[ئینگلتەرا]]، [[ئەرژەنتین]]، [[ئیسپانیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] (بە ھاوبەشی)، [[ئەفریقای باشوور]] و [[ڕووسیا]] ھەریەکەیان یەکجار میواندارییان کردووە. بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]، بە ھاوبەشی لەلایەن [[کەنەدا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[مەکسیک]]ەوە میوانداری دەکەن، ئەمەش جیاوازی بە مەکسیک دەدات کە دەبێتە یەکەم وڵات سێ جار میوانداری یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بکات. {{Infobox|image1=|caption1=|bodyclass=hlist nowraplinks|headerstyle=border-top: 2px solid #aab|header1=پاڵەوانیەتییەکان|data2=* [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]]}} == بیرۆکە == [[پەڕگە:Jules Rimet 1933.jpg|وێنۆک|[[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت]] سەرۆکی فیفا بۆ سێ خولی لەسەر یەک، خاوەنی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی بیرۆکەی جامی جیھانی]] بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی جیھان. کۆبوونەوەکە لە ساڵی ١٩٠٤ بەڕێوەچوو، حەوت وڵات لە نێویاندا [[سویس]]را، [[بەلجیکا]]، [[دانمارک|دانیمارک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]] و [[سوێد]] تێیدا بەشداربوون. لە کۆبوونەوەکە تەنھا وەک بیرۆکە گفتوگۆی لەسەرکرا، بەڵام بۆ جێبەجێکردن ئەوا چەند ساڵێکی پێچوو. جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٢١ بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا لەلایەن پارێزەری فەرەنسی [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێی]] باسکرایەوە، کە دواتر بووە سەرۆکی فیفا ھەوڵیدا بۆ ئەوەی ئەم پاڵەوانییەتییە ئەنجام بدرێت، دواجار لە ساڵی ١٩٣٠ ڕەزامەندی لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم انطلقت بفكرة (جوول ريميه) في العام 1930 |ناونیشان=https://www.alriyadh.com/151606 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826183820/https://www.alriyadh.com/151606}}</ref> ئەم ھەنگاوەش بەتایبەت دوای ئەوە ھات، لە ئۆلەمپیادی ١٩٣٢ی [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنجەلۆس]]، بڕیاری ئەوە درابوو کە یاری تۆپی پێ لەو پاڵەوانییەتییە نەکرێت، بەبیانووی ئەوەی یارییەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بەناوبانگی نییە. شەش وڵات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانییان کرد، ئەوانیش ھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد]]، [[ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]] و [[ئوروگوای|ئورگوای]] بوون.<ref name="FIFAhistory">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of FIFA&nbsp;– The first FIFA World Cup |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=FIFA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150429164718/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="BBC1930">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |سەردێڕ=World Cup History&nbsp;– Uruguay 1930 |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٠٢|ئیش=BBC Sport |بڵاوکەرەوە=BBC |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواجار داواکاری وڵاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەندکرا. فیفا ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، بەوەی خەرجی ھاتوچۆی ھەڵبژاردەکان لە ئەستۆ گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=History com |سەردێڕ=World Cup Fast Facts You Might Not Know |ناونیشان=https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=HISTORY |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826183820/https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییە، ڕێنمایی بڵاوکرایەوە کە دەبێت خەلاتی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی جامەکە دابین بکرێت، ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێی). لە کۆتاییدا، یەکەم پاڵەوانییەتیی لە ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ltd |یەکەم=Not Panicking |سەردێڕ=h2g2 – The Football World Cup – An Introduction – Edited Entry |ناونیشان=https://h2g2.com/edited_entry/A565148 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=h2g2.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614200238/https://h2g2.com/edited_entry/A565148 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == یەکەم یاری نێونەتەوەیی لە نێوان دوو وڵاتدا بەڕێوەچووبێت، ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢ لە شاری [[گلاسگۆ]] کاتێک ھەر دوو ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەڕا]] یارییەکەیان ئەنجامدا،<ref name="first match">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The first international football match |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Scotland – A Sporting Nation |بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]]}}</ref> دەبێت ئەوەش بڵێین لەو قۆناغەدا یاری تۆپی پێ بەدەگمەن لە دەرەوەی [[بەریتانیای مەزن]] ئەنجام دەدرا. لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە، چەند یارییەک وەک "پاڵەوانییەتی جیھانیی تۆپی پێ" تەماشا دەکران کە لە نێوان باشترین تیپە ئینگلیزی و سکۆتلەندییەکان دەکران، وەک یاری ١٨٩٥ لە نێوان یانەی سەندەرلاند و یانەی ھارت ئۆف میدلۆتیان بەڕێوەچوو، کە تێیدا سەندەرلاند بووە براوەی یارییەکە.<ref name="blazed">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jonathan Wilson |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Sunderland's Victorian all-stars blazed trail for money's rule of football |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210302125112/https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ When Sunderland met Hearts in the first ever 'Champions League' match | Nutmeg Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208085402/https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ |date= 8ی شوباتی 2021}}, Nutmeg Magazine, September 2017</ref><ref name="London Hearts">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sat 27 April 1895 Hearts 3 Sunderland 5 |ناونیشان=http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|وێبگە=londonhearts.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111216082058/http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Roker Roar">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Champions! |ناونیشان=http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|وێبگە=roker-roar.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140323230923/http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=- |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Most Successful Era Of Some Famous English Clubs |ناونیشان=https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=1SPORTS1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125221154/https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر لە سەدەی بیستەمدا، تۆپی پێ زۆرێک لە وڵاتانی جیھانیی گرتەوە و پاشان یەکێتیی تۆپی پێیەکان لەو وڵاتانە دامەزران. یەکەم یاری فەرمی نێودەوڵەتی لە دەرەوەی دوورگەی بەریتانیا لە نێوان ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئورووگوای]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] لە [[مۆنتیڤیدیۆ|مۆنتیڤدیۆ]] بوو، یارییەکە لە تەممووزی ١٩٠٢ ئەنجامدرا.<ref name="First">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pelayes |یەکەم=Héctor Darío |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠|سەردێڕ=ARGENTINA-URUGUAY Matches 1902–2009 |ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=RSSSF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924153018/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر، لە ڕۆژی ٢٢ی ئایاری ١٩٠٤ [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھان]] (فیفا) لە شاری [[پاریس]] دامەزرا. ئەم فیدراسیۆنە لە کۆمەڵەیەک لە یەکێتییە تۆپی پێیەکانی وڵاتان پێکدەھات، لە سەرەتادا فەڕەنسا، بەلجیکا، دانمارک، ھۆڵەندا، ئیسپانیا، سوێد، سوویسرا و ئەڵمانیا لەخۆ دەگرت.<ref name="formation">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of FIFA – Foundation |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100615200849/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٠٩|df=dmy-all}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٠، تۆپی پێ ناوبانگی جیھانیی پەیداکرد ئەمەش بەتایبەت دوای ئەوەی کە [[لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی|لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی]] جێگای یارییەکەی کردەوە لە یارییەکانی ئۆلەمپیادەکانی ١٩٠٠ و ١٩٠٤. دواتریش لە ئۆلەمپیادی ١٩٠٨، یارییەکانی تۆپی پێ لە ئۆلەمپیاد چوونە ژێر سەرپەرشتی فیفاوە.<ref name="1908 Games">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=London, 1908 |ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Men's Olympic Football Tournament |بڵاوکەرەوە=[[FIFA]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090215145620/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکانی ئۆلەمپیاد زیاتر تیشکی لەسەر بەشداربوونی یاریزانی لاو و تازەپێگەیشتووە، ھەربۆیە دواتر لە ساڵی ١٩٠٨ پاڵەوانییەتی (تۆرنیۆ ئینتەرنازیۆنالێ ستامپا سپۆرتیڤا) لە شاری تورین لە ئیتالیا ڕێکخرا. دوای ساڵێک، ئەوا تۆماس لیپتن ھەڵسا بە ڕێکخستنی پاڵەوانییەتی سێر تۆماس لیپتن، ئەویش بەھەمان شێوە لە شاری تورین بەڕێوەچوو. ھەردوو پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان یانەکان (نەک وڵاتان) بوون، بەڵام یانەکان لە وڵاتی جیاوازبوون و نوێنەرایەتی سەرجەم وڵاتەکەی خۆیان دەکرد، ھەربۆیە ھەندێکجار بە نافەرمی پاڵەوانییەتییەکەی تۆماس لیپتن بەیەکەم جامی جیھانیی دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The First World Cup |ناونیشان=http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=West Auckland and St. Helen's community |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303215627/http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩١٤، فیفا بەفەرمی یاری تۆپی پێی ئۆلەمپیادی وەک پاڵەوانییەتییەکی جیھانیی بۆ لاوان دانا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Where it all began |ناونیشان=https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,4,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070202034147/http://www.fifa.com/en/history/history/0%2C1283%2C4%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=FIFA official website |df=dmy-all}}</ref> ھەروەھا بەرپرسیارێتی و سەرپەرشتیکردنی گرتە ئەستۆ. لە دەرەنجامدا، لە یەکەم پاڵەوانییەتی نێونەتەوەیی تۆپی پێ کە لە ئۆلەمپیادی ١٩٢٠ بەڕێوەچوو، ھەڵبژاردەی بەلجیکا بووە پاڵەوانی ئەو ساڵە.<ref>[http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html VII. Olympiad Antwerp 1920 Football Tournament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003122937/http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html|date=3ی تشرینی یەکەمی 2015}} [[rec.sport.soccer Statistics Foundation]]. Retrieved on 10 June 2006.</ref> دوا بەدوای ئەوە لە ئۆلەمپیادەکانی ١٩٢٤ و ١٩٢٨ ئەوا ھەڵبژاردەی ئوروگوای بووە پاڵەوان. === خولەکان === === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ === [[پەڕگە:1930 World Cup Final Ball Uruguay.jpg|وێنۆک|یەکێک لەو دوو تۆپەی لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ بۆ یاریکردن بەکارھات]] یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانیی فیفا لەژێر ناوی جامی سەرکەوتن بە میوانداری ووڵاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] لە ١٣ی تەممووز تا ٣٠ی تەممووز بەرێوەچوو. لەھەمانکاتدا یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانی بوو کە ھەڵبژاردەکان بەبێ قۆناغی پاڵاوتن بەشداریان تێداکرد و لەلایەن فیفاوە بانگێشت کران. سێزدە وڵات لە یەکەم خولی جامەکە بەشداریان کرد، حەوت وڵات لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، چوار لە کیشوەری [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، و دوو ھەڵبژاردە لە [[ئەمریکای باکوور]] بوون. ھۆکاری کەمی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ شوێنی ئەنجامدانی پاڵەوانێتییەکە دەگەرێتەوە کە ئۆروگوای بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=FIFA World Cup – Classic Moments from FIFA World Cup History |ناونیشان=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> چونکە ماوە و تێچووی گەشتەکە بەسەر [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] بۆ وڵاتە ئەورووپییەکان زۆر دژوار بوو، ھەربۆیە بەکرداریش تا دوو مانگ پێش یارییەکان ھیچ وڵاتێکی ئەورووپی ھەڵبژاردەکەی خۆی نەناردبوو، بەڵام لە کۆتایدا [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت]] توانی [[بەلجیکا]]، [[فەڕەنسا]]، [[ڕۆمانیا]]، [[یووگۆسلاڤیا|یوگسلاڤیا]] ڕازی بکات بۆ ئەنجامدانی گەشتەکە و بەشداریکردن لە جامەکە. [[پەڕگە:Lucien Laurent.jpg|وێنۆک|یاریزانی فەرەنسی [[لوسیان لۆران]] خاوەنی یەکەم گۆڵی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] دوای بڕیاردان لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە ھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد|سوید]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]]، [[ئیسپانیا]]، [[ھۆندا|ھۆلندا]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] ئامادەیی خۆیان بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] پێشکەش کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=FIFA.com – History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121109012451/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواجار [[فیفا]] لە کۆنفڕانسێکدا لە ساڵی ١٩٢٩ داواکاری [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەند کرد. بەھۆی یادی سەد ساڵەی سەربەخۆبوونی ئەو وڵاتە، جگە لەوەش ئۆرگوای لە ھەردوو خولی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤]]–١٩٢٨ لە یاری تۆپی پێ توانیبوویان مەدالیای زێر بەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ڕازیبوونی حکوومەتی ئۆرۆگوای بە لە ئەستۆگرتنی خەرجی شاندی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان. یەکەم یاری ئەم پاڵەوانێتییە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە یاریگای پوسیتۆس، شاری مۆنتیڤیدیۆی لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردی فەڕەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو. لە ئەنجامدا، فەڕەنسا بە ٤–١ یارییەکەی بردەوە. [[لوسیان لۆران|لوسین لۆرێنت]] یاریزانی فەڕەنسی لە خولەکی "١٩" یەکەم گۆڵی جامی جیھانی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=CBC.ca – Sports – World Cup 2006 – Lucien Laurent: The World Cup's first goal scorer |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060624130233/http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتاییی پاڵەوانییەتییەکە لە یاریگای سینتیناریۆ بە ئامادە بوونی زیاتر لە ٩٣ ھەزار ھاندەر بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151106054608/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یارییەکە لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئۆروگوای و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا بوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] بە ئەنجامی ٤ - ٢ یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم وڵات نازناوی جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت. فرانسیسکۆ ڤارالۆ یاریزانی ئەرژەنتینی دوایین یاریزانی بەشداربووی یاریی کۆتاییی جامەکە لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی ١٠٠ ساڵی کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=FIFA.com – Francisco Varallo, 100 not out |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121108043313/http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ === [[پەڕگە:Nejedly.JPG|وێنۆک|یاریزانی چیکۆسلۆڤاکیا، [[ئۆلدریخ نیجدلی]] بوو بە گۆڵکاری [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بە ٥ گۆڵ]] لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤، [[ئیتالیا]] وەک وڵاتی میواندار دەستنیشانکرا. ئەمەش دوای ئەوەی لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٢، لە شاری [[بەرلین]] لەلایەن فیفاوە کاندیدکرا. لەدوای ھەشت کۆبوونەوە، لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ شاری [[ستۆکھۆڵم|ستۆکۆلم]]، فیفا ئیتالیای وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە دەستنیشانکرد، یەکێک لە پاڵپشتییەکانی ئەو بڕیارە کشانەوەی وڵاتی سوید بوو.<ref name="web.archive.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130329051339/https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> حکوومەتی ئیتالیا بریاریدا ٣٫٥ ملیۆن لیرەی ئیتاڵی تەرخان بکات بۆ ئەو پاڵەوانێتییە. دوای ئەوەی ٣٢ وڵات ئامادەیی بەشداربوونیان ڕاگەیاند، ئەوا بۆ یەکەمینجار لەم پاڵەوانییەتییە سیستمی پاڵاوتنی ھەڵبژاردەکان بۆ بەشداربوون بەکارھات. لە کۆتاییدا، شازدە ھەڵبژاردە سەرکەوتن بۆ بەشداریکردن.<ref name="web.archive.org"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hart |یەکەم=Jim |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=When the World Cup rolled into fascist Italy in 1934 |ناونیشان=https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=These Football Times |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802143756/https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا چەندین ھەڵبژاردەی گرنگ لە ناویاندا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەشداریان نەکرد،<ref>Crouch, ''The World Cup: The Complete History'', p. 16</ref> ئەمەش بەھۆی بەشدارنەبوونی چەند وڵاتێکی ئەورووپی بوو لە جامی پێشوو؛ بۆیە ئەمە تاکە پاڵەوانێتی جامی جیھانییە کە ھەڵگری نازناوەکە بەشداریی نەکرد.<ref>Glanville, ''The Story of the World Cup'', p. 25</ref>[[ئینگلتەرا]]، [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]، ئێرلەندای باکوور و [[وێڵز|وێلز]]. بایکۆتی ئەم خولەیان کرد ھەروەک چۆن کە پێشتر بایکۆتی چالاکییەکانی فیفایان کردبوو. چارڵز سووکتلف ئەندامی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەرا وتی ئەو پاڵەوانییەتییەی چوار ھەڵبژاردەکە کۆدەکاتە باشترە لەم پاڵەوانییەتییە جیھانییە.<ref>Hunt, ''World Cup Stories''. p. 26.</ref><ref>Taylor, ''The Leaguers'', p. 217.</ref> ھەربۆیە ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ١٦ بووە ١٢ لەگەڵ ئەوەشدا جێگای ئەو ھەڵبژاردانە پڕنەکرایەوە. سیستەمی یارییەکان دەرچوون بوو بە یەک دۆڕان. ماوەی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٧ی ئایار –١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ بوو، تێیدا ١٧ یاری کرا. ھەڵبژاردەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار لە مێژوودا یاری نێوان دوو ھەڵبژاردە دووبارە کرایەوە، ئەمەش دوای یەکسان بوونیان لە یارییەکە بە ئەنجامی١–١، ئەمەش لە یاری نێوان ئیتالیا و ئیسپانیا بوو، یارییەکە تووندوتیژی زۆری لێکەوتەوە بەھۆیەوە گۆڵپارێزی ئیسپانیا ڕیکاردۆ زامۆرا برینداربوو، دواتر نەیتوانی لە یاری دووەم بەشداریی بکات.<ref name="Baker, p248">Baker, ''Sports in the Western World'', p248</ref> بە مەبەستی یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە، یاری دووەم لە نێوان ئەم دوو ھەڵبژاردەیە ڕێکخرایەوە، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ١–٠ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و گەیشتە قۆناغی دواتر.<ref name="Baker, p248"/> لەم خولەی پاڵەوانێتییەکە وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا «ئەوکات وڵاتی [[کۆماری چیک|چیک]] و [[سلۆڤاکیا]] یەک بوون» ھەرچەندە [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] یەکەم جار گۆڵی کرد، بەڵام ئیتالیا دواتر دوو گۆڵی کرد و ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر]] بووە یەکەم ھەڵبژاردەی [[عەرەب]]ی بەشداریی جامی جیھانی بکات. یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.{{ژێدەر پێویستە|date=ئەیلوولی ٢٠٢٤}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The 1934 World Cup |ناونیشان=https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Soccer Politics / The Politics of Football |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210716092040/https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ === وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]] بڕیاردرا خولی سێیەمی ئەم جامە لەلایەن وڵاتی [[فەڕەنسا]]وە میوانداریی بکرێت، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٤ی حوزەیران تاکوو ١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٨ی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of the World Cup Final Draw |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130723113048/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf}}</ref> ئەم بڕیاری فیفا بووە ھۆی ناڕەزایەتی دەڕبرینی [[ئەمریکای لاتینی|کیشوەری ئەمریکای لاتینی]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] و [[ئەرژەنتین]] بەشداریان لە یارییەکانی پاڵەوتن نەکرد. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] لە کۆتایدا کشایەوە، ئەمەش بەھۆی [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەری ناوخۆییی ئیسپانیا]]. لەم خولەدا، بۆیەکەم جار وڵاتی خانەخوێ و ھەڵگری نازناوەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ ئەنجامدانی یارییەکانی پاڵاوتن، بەشدارییان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد. ھەروەھا وەک خولی پیشوو بە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان ئەنجام درا. لە سەرتادا وابڕیاربوو کە ١٦ ھەڵبژاردە بەشداریی بکەن بەڵام دوای ئەوەی [[نەمسا]] بەھۆی ئۆپراسیۆنی [[ئانشلوس]] خرایە سەر [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] بۆیە لەم خولە پاشەکشەی کرد، تەنھا ١٥ ھەڵبژاردە مایەوە، فیفا ڕێگای بە تیمی [[لاتڤیا]] نەدا کە وەک جێگرەوەی [[نەمسا]] بەشداریی بکات. ھەربۆیە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] کە بریاربوو یاری خۆی لەگەڵ نەمسا ئەنجامبدات، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup stunning moments: Austria's Wunderteam {{!}} John Ashdown |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718043859/https://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم خولەدا سێ یاری دووبارەکرایەوە دوای ئەوەی بە یەکسان بوون کۆتاییان پێ ھات، ئەوانیش یاریی نێوان بەڕازیل -چیکۆسلۆڤاکیا (لە یاری دووەم بەڕازیل بوو براوە ٢–١)، ئەڵمانیا - سویسرا (لەیاری دووەم سویسرا بردییەوە بە ئەنجامی ٢–٤)، کووبا - ڕۆمانیا دوای ئەوەی یەکسان بوون بە ٣–٣ لە یاری دووەمدا کووبا ٢–١ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1934 Italy – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826201454/https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Stade municipal du Havre - Wedstrijd Nederland-Tsjechoslowakije, WK 1938.jpg|وێنۆک|243x243پیکسڵ|دیمەنێک لە یاری نێوان ھۆڵندا و چیکوسلۆڤاکیا]] یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەنگاریا، بە ئامادەبوونی ٤٥ ھەزار ھاندەر لە یاریگای ئۆڵمپیک لە شاری پاریس بەڕێوەچوو. ھەر لە سەرەتاوە ئیتالیا لە ڕیگای یاریزان جینۆکلاوسی لە خولەکی ٦ی یارییەکە گۆڵێکی تۆمار کرد، دواتر پال تیکتۆس، یاریزانی ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە خولەکی "٨" ئەنجامی یارییەکەی یەکسان کردەوە؛ بەڵام لە خولەکی "١٦" ئیتاڵیا لە ڕێگای سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵێکی تۆمار کرد، پاشان جینۆ کلاوسی گۆڵی دووەمی خۆی و سێیەمی ھەڵبژاردەکەی لە خولەکی ٣٥ تۆمارکرد، بەم ئەنجامە گێمی یەکەم تەواوبوو. لە گێمی دووەم یاریزانی ھەنگاریا، جیۆرجی سیرۆوسی لە خولەکی "٧٠" گۆڵێکی دیکەی بۆ ھەڵبژاردەکەی تۆمارکرد؛ بەڵام ئەمە کاریگەری نەبوو لەسەر ئەنجامە و لە خولەکی "٨٠" سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵی دووەمی خۆی و چوارەمی ئیتالیا تۆمار کرد. بەم شێوەیە ئیتالیا بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا، بەمەش بۆ جاری دووەم لەسەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1938 FIFA World Cup France ™ - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131101090325/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1938 World Cup: Italy repeats as champions |ناونیشان=https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826201452/https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلیش]] پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سوید بە ٤–٢. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٨ یاری ٨٤ جار گۆڵ تۆمارکرا و یاریکەری بەڕازیلی لیۆنیداس بووە گۆڵکار بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football World Cup 1938 in France |ناونیشان=https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.footballhistory.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210629215037/https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل تاکە نوێنەری کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]] بوو. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پاڵەوانیتییەکە ئەنجام نەدرا تا ساڵی ١٩٥٠. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] بۆماوەی ١٦ ساڵ وەک پاڵەوان و ھەڵگری نازناوە جیھانییەکە (١٩٣٤–١٩٥٠) مایەوە. === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ === وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] پاش ئەوەی جامی جیھانیی بۆماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ڕاگیرا، [[فیفا]] بەدوای وڵاتێکدا دەگەڕا بۆ قەرەبووکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٤٢–١٩٤٦ بەڵام ھیچ وڵاتێک ئامادەیی خۆی نیشان نەدا بۆ ئەوەی میوانداریی بکات، تا ئەوەی [[بەڕازیل]] بە مەرجی ئەوەی پالاوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٥٠ ئەنجام بدرێت (کە بڕیار درابوو ١٩٤٩ بەڕێوە بچێت) ئامادەی خۆی نیشاندا ئەم خولە میوانداریی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1950 – Overview |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170704042355/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێشتر ھەردوو وڵاتی بەڕازیل و ئەڵمانیای نازی ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانییی ١٩٤٢. فیفا دەستی کرد بەھەوڵەکانی لەگەڵ وڵاتەکان بۆ بەشداریی پێکردنی ھەڵبژاردەکانیان لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە. بەھۆی ھەلومەرجی جەنگەوە ھەڵبژاردەی ئیتالیا کە ھەلگری نازناوەکە بوو لەو بڕوایەدا نەبوو بتوانێت بەشداریی بکات<ref>Lisi (2007), pp. , 48-49</ref> بەڵام دوای ئەوەی فیفا خەرجی ھەڵبژاردەکەی لە ئەستۆ گرت ڕازی بوو بە گەشتکردن بۆ [[بەڕازیل]]؛<ref name="lisi_47">Lisi (2007), p. 47</ref> ھەروەھا [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] بڕیاریدا ھەڵگری نازناوەکە بەبی پاڵاوتن سەرکەوێت بۆ پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Brazil's first World Cup draw – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140708202009/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Gol ghiggia vs brasil.jpg|وێنۆک|236x236پیکسڵ|دیمەنێک لە گۆڵی دووەمی ئۆروگوا لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ لە ڕێگای ئەلسیدس جیگییا]] ماوەی خولەکە لە ٢٤ی حوزەیران تاکوو ١٦ی تەممووزی ١٩٥٠ی خایاند، ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی بەشدارییان تێداکردبوو لە نێو سێ کیشوەری جیھان، بەڵام بەھۆی کشانەوەی چەند ھەڵبژاردەیەک مانەوە ١٣ وڵات. لەناو چوارکۆمەڵە جێگیرکران. ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا و ھەڵبژاردەی ژاپۆن لەم خولە بەشداریان نەکرد بەھۆی کاریگەرییەکانی جەنگی جیھانی دووەم.<ref name="ReferenceA"/> یاریی کۆتاییی لە [[یاریگای ماراکانا|یاریگای مەراکانا]]<ref name="ReferenceB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maracanã, the largest stadium of the world – sambafoot.co.uk, Football + Brazil |ناونیشان=http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080313110429/http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی پێوانەی لە ھاندەر کە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبوون لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلی]] خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] ھەڵگری یەکەم نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceB"/> بە شێکی زۆری جیھان چاو لەسەر ئەوەبوو کە بەڕازیل نازناوەکە بەدەست بھێنێت بەھۆی ئەوەی یەک ساڵ پێشتر جامی کوپا ئەمریکا بەدەست ھێنابوو، ھەروەھا توانیبووی ئاستێکی باش پێشکەش بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/magazine-27767298 |سەردێڕ=How Uruguay broke Brazilian hearts in the 1950 World Cup |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210827101640/https://www.bbc.com/news/magazine-27767298 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتادا بەرزایل لە خولەکی ٤٧ی گێمی دووەم گۆڵی تۆمارکرد بەڵام ھەڵبژاردەی ئۆروگوای بەتۆمارکردنی ٢ گۆڵی یەک بەدوای یەک ئەنجامێکی چاوەروانەکراوی بەدەست ھێنا و یارییەکەی بردەوە، بۆ دووەمجار بووە پاڵەوانی جامی جیھان.<ref name="FIFA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup stunning moments: Uruguay's 1950 triumph in Brazil |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210622082247/https://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٢٢ یاری ٨٨ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ئەردمێر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ھەشت گۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brazil Legends: Jairzinho |ناونیشان=https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=footballwhispers.com |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110008/https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ === [[پەڕگە:Stade de Suisse, Wankdorf with 1954 World Cup memorial.jpg|وێنۆک|228x228پیکسڵ|وێنەی تابلۆیەک لە شاری بێرنی سویس کە تێیدا ئەنجامی یاریی کۆتاییی نێوان ھەڵبژاردەی ھەنگاریا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوای دانراوە]] [[سویس]] وەک تاکە وڵات ئامادەیی خۆی نیشاندا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]]. یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە [[بەڕازیل]] وەک خانەخوێی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] ڕاگەیاند بەھەمان شێوە سویسی وەک وڵاتی میوانادار ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم {{!}} مونديال 1954 .. مسمار الحذاء يهدي ألمانيا الكأس {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%81-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1954-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110003/https://www.goal.com/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%81-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1954-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شازدە وڵات لە چەند کیشوەرێکی جیاواز بەشداریان کرد، بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم خولە سیستەمی یارییەکانی گۆرانکاریان تێداکرا، کار بەسیستەمی خاڵ کرا یەکەم و دووەمی ھەر گرووپێک دەگەیشتن بە قۆناغی دواتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند، یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو، لەم یارییەدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانی بە ٥–٠ یارییەکە بباتەوە. دوای تەواوبوونی قۆناغی کۆمەڵەکان و قۆناغی ھەشت و یاری پێش کۆتایی، ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە یاریی کۆتاییی بەیەکگەیشتن. زۆربەی خەڵک لەو بڕوایەدا بوون [[مەجارستان|ھەنگاریا]] نازناوەکە دەباتەوە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکان ھەنگاریا ٨–٣ لە ئەڵمانیای ڕۆئاوای بردبووەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1954 Switzerland – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1954-switzerland/group-stage/266/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com}}</ref> جگە لەوەی یاریزانانی ھەنگاریا ئاستێکی باشیان لە پاڵەوانییەتییەکە پیشاندابوو، بۆیە زۆربەی پێشبینییەکان لە بەرژەوەندی ھەنگاریا بوو. یاریی کۆتاییی کە لە یاریگای وانکدۆرف، بێرن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٢ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=news.ch |سەردێڕ=Geschichte des Wankdorf/Stade de Suisse |ناونیشان=http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=http://www.nachrichten.ch/ |زمان=de |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201213031348/http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی [[مەجارستان|ھەنگاریا]].<ref name="FIFA"/> ئەوەش بۆ یەکەم جار بوو لە مێژووی خۆیدا ئەڵمانیا نازناوەکەی بەدەستھێنا. ئەڵمانییەکان لە ڕێگای دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە یارییەکەیان بە نازناوی موعجیزەی بێرن (بە [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]: Das Wunder von Bern) ناوھێنا وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو ڕووداوە مێژوویییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: Switzerland 1954, when West Germany stunned the ‘Magic Magyars’ |ناونیشان=https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110007/https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1954.. ألمانيا تتوج باللقب في ليلة معجزة برن |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110004/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنرا بە ڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کرا، یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ١١ گۆڵ. === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ === [[پەڕگە:Winning brazilian National team 1958.jpg|وێنۆک|خۆشحالێ یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل، دوای بردنەوەی یاریی کۆتاییی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سوید بە ئەنجامی ٤–٢ لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨.]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ خولی شەشەمی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن [[سوێد]] ەوە میوانداریی کرا،<ref name="norlin2425">Norlin, pp.24–25</ref> بێجگە لە سوێد ھەریەکە لە [[ئەرژەنتین]]، [[مەکسیک]] و [[وێڵز|وێلز]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میواندارکردنی جامەکە بەڵام لە کۆتاییدا لە کۆنفڕانسی فیفا لە شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٠ ئەو مافە بە [[سوێد]] درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180705170813/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پێشتر دوو جار سوێد ئامادەیی خۆی نیشاندا بوو بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفا لە ساڵەکانی (١٩٣٠ و ١٩٣٤) بەڵام لە ھەر دوو خولدا لە بەرژەوەندی [[ئیتالیا]] خۆی کشاندەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر ٤ کۆمەڵەدا دابەشکران. بۆیەکەم جار لە مێژووی ئەم پاڵەوانێتییە لە تەلەڤیزیۆنەوە یارییەکانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەخشکرا، تەنھا لە ئەورووپای ڕۆژھەلات نەبێت کە ھیچ وڵاتێک مافی پەخشەکەی وەرنەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بۆیەکەم جار و کۆتا جار [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی وێڵز|ھەڵبژاردە وێلز]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیرلەندای باکوور|ئیرلەندای باکوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلەندا|سکۆتلەندا]] کە پێکھێنەری [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیای گەورەن]] بەشداریان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.eurosport.com |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230323204914/https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئینگلتەرا بەھۆی لەدەستدانی بەشێکی یاریزانەکانی لە کارەساتیی میونخ کاریگەری لەسەر ئاستی ھەڵبژاردەکە بۆ دروست بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم یاری پاڵەوانێتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بوو، یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ لە بەرژەوەندی ئەڵمانیان تەواو بوو؛ یاری نێوان (چیکۆسلۆڤاکیا - ئێرلندای باکوور)، (وێلز -ھەنگاریا) دووبارەکرانەوە بەھۆی یەکسان بوونیان. یاریی کۆتاییی لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|سوید]] وڵاتی خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] لە یاریگای ڕاسوندا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٩ ھەزار کەس بەرێوەچوو، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆ یەکەمین جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید.<ref name="fifa.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ReferenceC">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Diego Maradona goal voted the FIFA World Cup™ Goal of the Century – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150514104212/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ئەوا ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بە ڕێژەی بۆ ھەر یارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ تۆمارکرا، یاریکەری ھانگاری [[جەست فۆنتین]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ. یاریزانی بەڕازیلی [[پێلێ]] بۆ یەکەم جار بەشداریی جامی جیھانی کرد کە ھێشتا تەمەنی نەببوو بە ١٨ ساڵ ئەوا توانی ٨ گۆڵ تۆماربکات و ھەروەھا دوایین گۆڵی پاڵەوانێتییەکەی کرد لە خولەکی "٩٠" بەمەش بووە لاوترین یاریزان کە نازناوی جامی جیھانی لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی بەدەست بھێنێت و ھەروەھا لاوترین یاریزان کە ئەو ژمارە گۆڵە لە جامی جیھانی تۆماربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Planet World Cup – 1958 – Final |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181023090834/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتەدا ھیچ کام لە وڵاتەکانی کیشوەری ئاسیا و کیشوەری ئەفریقا بەشداریان نەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1958.. بزوغ نجم بيليه في نهائي الأرقام القياسية |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221135/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢}} [[پەڕگە:Batalla de Santiago 2.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی چیلی لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ کە بەھۆی شەڕ و توندوتیژییەوە بە شەڕی سانتیاگۆ بەناوبانگە. چەند جارێک بەو ھۆیەوە یارییەکە وەستێنرا و پۆلیس ھاتنەناویاریگاوە بۆ کۆنتڕۆلکردنی یاریزانان]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پاڵەوانییەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، ھۆکاری ھەڵبژاردنی چیلی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی [[فیفا]] ئەوەبوو کە دوو پاڵەوانێتی پێشو (١٩٥٤–١٩٥٨) لە [[ئەورووپا|کیشوەری ئەووروپا]] بەرێوەچوون، ئەمەش ترسی لای یەکێتییەکە دروست کرد کە وڵاتانی [[ئەمریکای لاتینی]] بایکۆتی بەشداریکردن بکەن؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1962 – Historical Football Kits |ناونیشان=http://www.historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.historicalkits.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191121192644/http://historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەتایبەت لەکاتی پێشکەشکردنی داواکاری بۆ میوانداریکردنی جامەکە لەلایەن چیلییەوە، سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی چیلی وتی «ئێمە ھیچ شتێکمان نییە، بۆیە دەبێت جامی جیھانیمان ھەبێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?n=0&o=n |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئایاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210508132908/https://www.kooora.com/?n=0&o=n |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ھەمانکاتدا وڵاتی ئەرژەنتینیش پاڵێوراوێکی دیکە بوو. دوو ساڵ پێش پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێزە کە بە [[بوومەلەرزەی ١٩٦٠ی ڤاڵدیڤیا|بوومەلەرزەی ڤالدیڤا]] یان بوومەلەرزە بەھێزەکەی چیلی ناسراوە لە ڕۆژی یەکشەمە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٠ ڕوویدا، بەھێزترین بوومەلەرزەی جیھانە کەتائێستا تۆمارکرابێت کە ٩٫٥ پلەی ڕێختەر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=earthquake.usgs.gov |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221142/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەھۆی ئەم وێرانکارییەوە بەشێک لە یاریگاکان تووشی زیانی زۆر ھاتن بەناچاری یارییەکان لە چوار یاریگا بەرێوەچوو لە جێگای ١٠ یاریگا. ئەمەش چیلی ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆر کردەوە بە تایبەت لەلایەن ڕاگەیاندکارانی ئیتالیا، بەوەی گومانی خۆیان لە توانای چیلی بڵاوکردەوە بۆ ڕێکخستنی ئەم پاڵەوانێتییە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردە لە نێو سێ کیشوەری جیاوازدا بەشدارییان کرد. لە کۆتاییدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1962 – Final |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160316072631/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، ھەریەکە لە [[درازین یۆکۆفیچ]]، [[گارینشیا، فافا]]، [[لیونێل سانشێز]]، [[ئیڤانۆڤ]] و فلۆران بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان. [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بۆ دووەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: تشيلي 1962 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927763/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%84%D9%8A-1962 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100603062134/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927763/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%84%D9%8A-1962 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦}} جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانییەتیی ژمارە ھەشتەمە لە جامی جیھانیی فیفا. ھەریەکە لە وڵاتەکانی [[ئینگلتەرا]]، [[ئیسپانیا]] و [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم جامە بەڵام دواتر [[ئیسپانیا]] لە داوەکەی کشایەوە. کێبڕکێکە لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئینگلتەرا بوو سەرئەنجام لە ٢٢ی ئابی ١٩٦٠ لە کۆنفڕانسی فیفا لە [[ڕۆما]]، ئینگلتەرا بە بەدەستھێنانی ٣٤ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٦٦ی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1966.. إنجلترا تتوج باللقب وألمانيا تشعر بالظلم |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. جگە لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریایی باکوور]] سەرجەم وڵاتەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] بایکۆتی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکان بۆ گەیشتن بە پاڵەوانێتییەکە کرد، ئەمەش بەھۆکاری نادادپەروەریی فیفا لە دابەشکردنی کورسییەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتییەکە کە یەک کورسی بۆ ئەو دوو کیشوەرە دابین کرابوو لەکاتێکدا ئەورووپا ٩ کورسی و ئەمریکای باشوور ٤ کورسی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Atherton |یەکەم=Martin |ناونیشان=https://books.google.com.lb/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y |سەردێڕ=The Theft of the Jules Rimet Trophy: The Hidden History of the 1966 World Cup |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Meyer & Meyer Verlag |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٦-٢٢٧-٧|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160603222018/https://books.google.com/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CD4Q6AEwCQ#v=onepage&q=National%20Football%20Museum%201966%20fifa%20world%20cup%20replica&f=false |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێک لە ڕووداوە مێژوویییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە، '''دزینی جامامەکە''' بوو. دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەڕا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بەمەبەستی لە نزیکەوە بینینی جامەکە لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. بەھۆی ئەمەوە لەلایەن کەسێکەوە جامەکە دەدزرێت و تەنھا سێ مانگیش مابوو بۆ بەرێوەچوونی یارییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Guardian |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=The story of Pickles the dog and the stolen trophy |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150724203816/http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی ناوخۆیی و جیھانی لێکەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەڕان و پشکنین بە مەبەستی دۆرزینەوەی جامەکە بەڵام بێ سود بوو تا ئەو کاتەی سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکلز لەکاتی پیاسەکردن لەگەڵ خاوەنەکەی لە باشووری لەندەن جامەکەی دۆزییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dog who saved the World Cup for England – CNN.com |ناونیشان=http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.cnn.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221135/http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆی دەکات. بەھۆی ئەمە لەلایەن خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm |سەردێڕ=1966: Football's World Cup stolen |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ١٩٦٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150325165043/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Champions statue.jpg|وێنۆک|پەیکەری ھەریەکە لە یاریزانی ئینگلتەرا (لە ڕاستەوە بۆ چەپ) [[مارتین پیترەز]]، [[جیۆف ھۆرست]]، [[بۆپی مۆر]]، [[ڕای ویلسۆن]]]] دواتر پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد، ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەڵگری نازناوی پێشوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە پاڵەوانێتییەکە چووە دەرەوە لەگەڵ ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە بولگاریای بردەوە بەڵام لە دوو یاری دواتر شکستی ھێنا بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|ھەڵبژاردەی پورتوگال]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەجەرستان|ھەڵبژاردەی مەجەرستان]] بە ئەنجامی 3–1.<ref name="fifa.com"/> لە ئەنجامێکی چاوەڕواننەکراوی دیکەدا، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] تاکە وڵاتی بەشداربووی [[ئاسیا]] گەیشتە قۆناغی ھەشتەم، دوای ئەوەی لە یاریی کۆمەڵەکان بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر لە ھەڵبژاردەی ئیتالیای بردەوە.<ref name="fifa.com"/> و لە بەرامبەر چیلی بە ئەنجامی ١–١ یەکسان بوو. سەڕەرای ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەکێتیی سۆڤیەت بە ئەنجامی سێ گۆڵی بێ بەرامبەر دۆڕابوو. لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناوبژیوانی یارییەکە گۆڵێکی دروستی بۆ ئۆروگوای ھەژمار نەکرد سەرەرای ئەوەی تۆپەکە لە بەینی دوو تیرەکە تێپەر بوو. ئەم ڕووداوە بوە ھۆی تورە بوونی یاریزانانی ئۆرگوای و بەشێوەیەکی خراپ کاریگەری لەسەر دانان تا ئەوەی یارییەکەیان بە ئەنجامی ٤–٠ دۆڕاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مونديال 1966.. مقاطعة إفريقية وآسيوية.. وإنجلترا تدخل لوحة الشرف.. وتسجيل أول هاتريك في النهائي |ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الأهرام |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەن بەڕێوەچوو، یارییەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٦ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1966 FIFA World Cup England ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131204035558/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا.<ref name="fifa.com"/> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری جامەکە بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ. بۆ یەکەم جار لە مێژووی جامەکە، کاتی زیادکراو بەکار ھات بۆ یاریی کۆتایی دوای یەکسان بوونی ھەردوو ھەڵبژاردە لە کاتی ئاساییدا. یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا [[جیۆف ھۆرست]] بووە یەکەم یاریزان لە مێژوودا لە یاریی کۆتایی لە جامی جیھانیی فیفا سێ گۆڵ (ھاتریک) تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geoff Hurst Hall Of Fame profile |ناونیشان=https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200701110326/https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA World Cup – Classic Moments from FIFA World Cup History |ناونیشان=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070208113916/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠}} [[پەڕگە:Brazil 1970.JPG|وێنۆک|یاریزانانی ھەڵبژاردەی بەڕازیل براوەی جامی جیھانیی فیفای 1970 |214x214پیکسڵ]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ پاڵەوانییەتی ژمارە نۆ بوو لە جامی جیھانیی فیفا. پاڵەوانییەتییەکە لە وڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی فیفا لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤، لە [[تۆکیۆ]] بەمەبەستی دەستنیشانکردنی وڵاتی میوانداریی جامەکە کۆنفڕانسێکی بەڕێوەبرد. ھەریەکە لە مەکسیک و [[ئەرژەنتین]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی جامەکە، بەڵام دواجار مەکسیک بە ٥٦ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامەکەی پێ بەخشرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمەش یەکەمجار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە لە کیشوەری [[ئەمریکای باکوور]] بەڕێوەبچێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. المكسيك 1970: الحرب الكروية وكأس العالم بالألوان {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/87064 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140718212234/http://www.esportana.com/87064 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاوکات یەکەم جاریش بوو پاڵەوانییەتییەکە لە دەرەوەی کیشوەری ئەورووپا و ئەمریکای باشوور، ئەنجام بدرێت.<ref name="fifa.com"/> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢١ی حوزەیرانی ١٩٧٠ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.<ref name="fifa.com"/> ھەڵبژاردەی مەکسیک وەک وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا وەک وڵاتی ھەڵگری نازناوی پێشوو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرخران بۆ پاڵەوانیتییەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: المكسيك 1970 |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926554/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83-1970 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181012081038/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926554/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83-1970}}</ref> لەکاتێکدا ٧٤ وڵات بە سیستەمی پاڵاواتن کێبڕکێیان کرد لە پێناو بەدەست ھێنانی ١٤ بلیتی کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614212731/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> فیفا وەڵامی داواکارییەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقای دایەوە کە پێشتر بایکۆتی بەشداریکردنیان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|جامی جیھانیی ١٩٦٦]] کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712112457/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەڵبژاردەی مەغریب بووە دووەم ھەڵبژاردەی عەرەبی کە بەشداریی جامی جیھانی بکات، دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی میسر بۆ یەکەم جار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بەشداریی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەرژەنتین، ئیسپانیا، پورتوگال، فەڕەنسا نەیانتوانی لە قۆناغی پاڵاوتن سەرکەوتن بەدەست بھێنن بۆ گەیشتن بە پاڵەوانییەنییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Muller 1974.jpg|وێنۆک|[[گێرد مۆلەر]] گۆڵکاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠بە تۆمارکردنی دە گۆڵ|255x255پیکسڵ]]بۆ یەکەم جار ڕێگەدرا بە ھەڵبژاردەکان دوو گۆرانکاریی لە نێوان یاریزانەکان ئەنجام بدەن لە کاتی بەڕێوەچوونی یارییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەمجار کارتی سوور و زەرد خرایە بەردەست ناوبژیوانان، کە پێشتر ھەر بەزارەکی بوو. لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ کارتێکی سوور بەکار نەھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Ken Aston – the inventor of yellow and red cards – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150430120548/http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://espnfc.com/world-cup/columns/story?id=696767 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.webcitation.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131006192857/http://espnfc.com/world-cup/columns/story?id=696767 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829221135/https://www.webcitation.org/6I2pzmGzg |date=29ی ئابی 2021}}</ref> جگەلەوەی بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و مانگە دەستکرەکان توانرا یارییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاو ڕەنگ پیشان بدرێت و ژمارەیەکی پێوانەی لە بینەرانی ئەم پاڵەوانییەتییە تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=FIFA.com – 1970 FIFA World Cup Mexico ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاڵەوانییەتییەکە دوو یاریی مێژوویی بەخۆیەوە بینی، کە لە ڕیزبەندی ١٠ باشترین یارییەکانی جامی جیھانیی فیفایە، ئەوانیش یاری نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئیتالیا لە یاری قۆناغی پێش کۆتایی کە ھاوکات بە یاری سەدەش ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=FIFA.com – 1970 FIFA World Cup Mexico ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بەڕازیل و ئیتالیا لە یاری کۆتایی. لە یاریی یەکەم دا ئیتالیای و ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ١–١ لە کاتی ئاسایی یەکسان بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=DFB – Deutscher Fußball-Bund e.V. - All Players from A-Z |ناونیشان=http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner= |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140726172548/http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner= |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆیە پەنابرایە بەر کاتی زیاد کراو، لەو ماوەیەدا پێنج گۆڵی دیکە کرا؛ کە سەرئەنجام بە بردنەوەی ئیتالیا بە ٣–٤ تەواوبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lopresti |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Italy World Cup Rewind: The Match of the Century, 1970 |ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Bleacher Report |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە یاریی دووەمدا کە ھاوکات یاری قۆناغی کۆتایی جامەکە بوو ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ئیتالیا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١٠٧ ھەزار کەس لە شاری [[مەکسیکۆ سیتی]] بەیەکگەیشتن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC – Jonathan Stevenson: The story of the 1970 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017155256/http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردەکە مەبەستیان بوو نازناوەکە بۆ سێیەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەست بھێنن. ھەر بۆیە ڕکابەرییەکی دژوار لە نێوان ھەردوو تیم بینرا. لە تایمی یەکەم بەڕازیل بە گۆڵی [[پێلێ]] لە خولەکی "١٩" پێشکەوت بەڵام ڕۆبێرتۆ بۆنینسگای ئیتالی ئەنجامەکەی لە خولەکی " ٣٩ " یەکسان کردەوە، تایمی یەکەم بەو ئەنجامە کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Brazil's 1970 winning team voted best of all time {{!}} Reuters |ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924121245/http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە تایمی دووەم بەڕازیل لە لە ڕێگای یاریزانان [[جێرسۆن]]، [[جەیرزنھۆ]]، [[کارلۆس ئەلبێرتۆ تۆرێس]] سێ گۆڵی یەکبەدوای یەک تۆمارکرد و ئەنجامەکەی کرد بە 4–1.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=The boys from Brazil: On the trail of football's dream team {{!}} The Independent |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402182149/https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەم شێوەیە یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم ھەڵبژاردە سێ جار پاڵەوانییەتییەکە بەدەست بھێنێت، دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٥٨–١٩٦٢ ببووە پاڵەوان.<ref name="ReferenceD">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=THE LIST: The 10 greatest football teams of all time {{!}} Daily Mail Online |ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180803182738/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەپێی یاسای فیفاش ھەر وڵاتێک سێ جار نازناوەکە بباتەوە ئەوا جامەکەی وەک خەلات پێ دەبەخشێت. دواجار جامی ژۆل ڕیمێ (ئەو کات ناوی پاڵەوانییەتییەکە بوو) بە شێوەیەکی ڕەسمی درا بە بەڕازیل.<ref name="ReferenceD"/> ھەرچەندە ئەم جامە بۆ جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا و نەتوانرا بدۆزرێتەوە. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ٣٢ یاریدا ٩٥ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری ئەڵمانیای ڕۆژاوا [[گێرد مۆلەر]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی دە گۆڵ. [[ماریۆ زگالۆ]] بووە یەکەم کەس کە وەک یاریزان و ڕاھێنەر بتوانێت جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Classic Coach: - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150813131623/http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھاوکات یاریزان [[پێلێ]] بە باشترین یاریزانی جامەکە دەستنیشانکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Who was the best player in the 1970 World Cup winning Brazilian soccer team (considered by many to be the best Brazilian soccer team of all time)? - Quora |ناونیشان=https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.quora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211002122341/https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤}} [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0314, Fußball-WM, BRD - Niederlande 2-1.jpg|وێنۆک|[[یۆھان کرۆیف|کڕۆیف]] لەگەڵ ھۆڵەندا بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەجامی جیھانیی ١٩٧٤ز]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ پاڵەوانییەتی ژمارە دەیەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] بەڕێوەچوو،<ref name="fifa.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football World Cup 1974 in West Germany |ناونیشان=https://www.footballhistory.org/world-cup/1974-west-germany.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.footballhistory.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://www.footballhistory.org/world-cup/1974-west-germany.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی ئەڵمانیا و [[ئیسپانیا]] کە ھەردووکیان بەیەکەوە داواکارییەکەیان پێشکەش کردبوو، بەڵام دواتر لەنێوان ڕێکەوتن بۆ ئەوەی ئیسپانیا لە داواکردنی میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ بکێشێتەوە، لە بەرامبەردا ئەڵمانیا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا دەکشێتەوە بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ٧ی تەممووزی ١٩٧٤ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێدا کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1974 Germany FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1974-germany-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1974-germany-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: West Germany 1974, when the hosts won a battle of total football |ناونیشان=https://scroll.in/field/881807/a-brief-history-of-fifa-world-cup-west-germany-1974-when-the-hosts-won-a-battle-of-total-football |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://scroll.in/field/881807/a-brief-history-of-fifa-world-cup-west-germany-1974-when-the-hosts-won-a-battle-of-total-football |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانێتییە چەندین گۆرانکاری تێیدا ڕوویدا لەوانە پێشکەشکردنی جامێکی نوێ بۆ پاڵەوانییەتییەکە دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە خاوەنی جامی ژۆل ڕیمێ لە خولی پێشوو، یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی دروستکردنی جامێکی نوێ ھونەرمەندی ئیتاڵی [[سیلڤیۆ گەزانیگا]] ڕاسپیارد کە ئەو ئەرکە لە ئەستۆ بگرێت. ئەم جامە لە ئاڵتوونی عەیارە ١٨ دروست کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=FIFA World Cup™ Trophy – FIFA.com |ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/marketing/brand/trophy.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190515112308/https://www.fifa.com/about-fifa/marketing/brand/trophy.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەم جار دوای ساڵی ١٩٠٤ کەسێکی نا ئەورووپی دەبێتە سەرۆکی فیفا ئەویش [[جۆو ھاڤیلان]]ی بەڕازیلی بوو، ناوبراو بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەو پۆستە مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Past Presidents |ناونیشان=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/about-fifa/past-presidents |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=origin1904-p.cxm.fifa.com |زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/about-fifa/past-presidents |date=کانوونی یەکەمی 2021}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Presidents from 1904 to 2021 |ناونیشان=https://www.myfootballfacts.com/fifa-world-cup/fifa-all-time-world-cup/fifa-presidents/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=My Football Facts |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://www.myfootballfacts.com/fifa-world-cup/fifa-all-time-world-cup/fifa-presidents/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێکی دیکە لە گۆڕانکارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بریتیبوو لەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لە ھەر کۆمەڵەیەک دوو ھەڵبژاردە سەردەخران بۆ قۆناغی دواتر. لە قۆناغی دواتر، ھەڵبژاردەکان بەسەر دوو کۆمەڵەی دیکە دابەشکران. یەکەمی کۆمەلەکە ڕاستەوخۆ دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دووەمی کۆمەلەکە یاریی لەسەر پلەی سێیەم دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alemania Federal 1974 en MARCA.com |ناونیشان=https://www.marca.com/reportajes/2010/04/alemania_federal_1974/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.marca.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170802022730/http://www.marca.com/reportajes/2010/04/alemania_federal_1974/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم، ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی پۆلەندا گەیشتنە ئەم قۆناغە، لە ئەنجامدا پۆڵندا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا. سەبارەت بە یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھەڵبژاردەی ھۆڵندا]] بوو، یارییەکە لە یاریگای ئۆڵمپی شاری [[میونشن]] بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1974 FIFA World Cup Germany ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131025081847/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە تایمی یەکەم، دوای تێپەڕبوونی دوو خولەک لە یارییەکە لێدانێکی سزا بۆ ھەڵبژاردەی ھۆڵندا ھەژمارکرا ئەمەش یەکەمین و خێراترین ھەژمارکردنی لێدانی سزابوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە، یاریزان [[جۆھان نیسکینێس]] پەنالتییەکەی جێبەجێ کرد و گۆڵی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} Football {{!}} World Cup 2006 {{!}} World Cup history – West Germany 1974 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180705204920/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھەما شێوە لە خولەکی "٢٩" لێدانی سزا ئەمجارە بۆ ئەڵمانیا ھەژمارکرا لەلایەن یاریزان پائۆل بریتنەر جێبەجێکرا و گۆڵی تۆمارکرد و ئەنجامەکەی یەکسان کردەوە، و لە خولەکی "٤٣" ھەڵبژاردە ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ڕێگای [[گێرد مۆلەر]] گۆڵی سەرکەوتنیان تۆمارکرد و بەم ئەنجامە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=The greatest World Cup tragedies: Holland 1974 · The Score |ناونیشان=http://www.thescore.ie/holland-1974-world-cup-tragedy-1488354-Jun2014/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140606222718/http://www.thescore.ie/holland-1974-world-cup-tragedy-1488354-Jun2014/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمەش بۆ جاری دووەم بوو، لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٤. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی٣٢ یاری ٩٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە، یاریکەری پۆڵەندی گریزگۆرس لاتۆ بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ، ھەروەھا یاریکەری ھۆڵاندی [[یۆھان کرۆیف|یۆھان کڕۆیف]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: ألمانيا الغربية 1974 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1924812/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-1974 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180816191412/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1924812/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-1974 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کارلۆس کاسلی یاریزانی ھەڵبژاردەی شیلی وەک یەکەم یاریزان لە مێژوودا کارتی سووری لە بەرامبەر بەرزکرایەوە، ئەمەش لە یاری بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الوفد |سەردێڕ=مونديال ألمانيا 1974.. كأس العالم فى ثوب جديد |ناونیشان=https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/660684-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1974-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%AB%D9%88%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الوفد |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829230303/https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/660684-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1974-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%AB%D9%88%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بۆ یەکەم جار لە یارییەکانی جامی جیھانیی ڕووبەرووی یەکتری بوونەوە، یارییەکە ٢–١ لە بەرژەوەندی بەڕازیل کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=109 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://www.kooora.com/?c=109 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ === [[پەڕگە:Mario Kempes Argentina vs. Holanda.JPG|وێنۆک|273x273پیکسڵ|ماریۆ کیمبس گۆڵکار و باشترین یاریزانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] پاڵەوانییەتی ژمارە یازدە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئەرژەنتین]] بەڕێوەچوو،<ref name="fifa.com"/> ئەمەش دوای ئەوەی لە کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا لە ٦ی تەممووزی ١٩٦٦ لە لەندەن مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی پێ بەخشرا. ئەرژەنتین پێشتر داوای مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ کردبوو بەڵام بەھۆی کودەتای سەربازی لەو وڵاتە ئەو مافەی پێنەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=FT.com / Americas – But Was This The Beautiful Game's Ugliest Moment? |ناونیشان=http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100611233444/http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەربۆیە ئەو مافە بە مەکسیک درا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠. پاڵەوانییەتییەکە ١ تا ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1978 Argentina FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1978-argentina-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1978-argentina-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار سۆنسەر کرا لەلایەن [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلاوە]] و یەکەم جاریش بوو سۆنسەری ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Amazing facts: June 8: Daily trivia about FIFA World Cup {{!}} Allsports |ناونیشان=http://allsports.com.gh/football/tournaments/fifa-world-cup/amazing-facts-june-8-daily-trivia-about-fifa-world-cup-id2901033.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714192030/http://allsports.com.gh/football/tournaments/fifa-world-cup/amazing-facts-june-8-daily-trivia-about-fifa-world-cup-id2901033.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بۆ یەکەم جار بڕیاریدا لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەگەری کۆتایی ھاتنی یاری نێوان ھەڵبژاردەکان بە یەکسان بوونیان لە کاتی ئاسایی و زیاد کراودا بەکاردەھێنرێت بۆ یەکلایکردنەوەی براوەی یارییەکە لە قۆناغی دووەم. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ یارییەکی ئەم خولە نەگەیشتە لێدانە یەکلاییکەرەوەکان بەڵکو ھەموو یارییەکان لەکاتی ئاسایی یاخود زیادکراودا ئەنجامەکان یەکلابوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. 1978 والمؤامرة الأرجنتينية {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/91071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714185754/http://www.esportana.com/91071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کێشەی ناوبژیوانی لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییەدا بەردەوام بوو. لە یەکێک لە یارییەکانی قۆناغی کۆمەلەکان ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی سوید بەیەک گەیشتن لە کۆتا خولەکەکان لێدانی گۆشە (کۆڕنێل) بۆ ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەژمار کرا کاتێک تۆپەکە ئاراستەی گۆڵ کرا، تۆپەکە ھێشتا لە ئاسمان بوو پێش ئەوەی بچێتە گۆڵەوە ناوبژیوان یارییەکەی کۆتایی پێھێنا. سەرەرای ئەوەی تۆپەکە چووە گۆڵەوە بەڵام گۆڵ ھەژمار نەکرا بۆ بەڕازیل و یارییەکە بە ئەنجامی ١–١ کۆتایی ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە بەرگێکی سیاسی بەخۆوە بینی، بەھۆی ئەوەی سیاسەتمەداران دەستوەردانیان کرد لە گۆرینی ئەنجامی یارییەکان بە تایبەت سەرۆکی ئەو کاتی ئەرژەنتین [[خۆرخی فێدیلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: الأرجنتين 1978 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927248/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AC%D9%86%D8%AA%D9%8A%D9%86-1978 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180720025753/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927248/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AC%D9%86%D8%AA%D9%8A%D9%86-1978 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=رجب |یەکەم=أحمد مجدي |سەردێڕ=مونديال 1978.. أن تقتل شعبا لأجل كأس العالم |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221144/https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بەھۆی پێشەلکردنی مافەکانی مرۆڤ چەندین یاریزانی ئەستێرە و بەناوبانگی ئەو کات بەشدارینەکردنی خۆیان لە خولەکە ڕاگەیاند. لە دیارترینیان یاریزانی ھەڵبژاردەی ھۆلندا [[یۆھان کرۆیف]]، بەھۆی ھەڕەشەی کوشتن و ھەوڵی ڕفاندنی خۆی و ئەندامانی بنەماڵەکەی لەلایەن کەسانی نەناسراوەوە، و ئەو فشارارە سیاسیانەی لە سەری بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Football: Kidnappers made Johann Cruyff miss 1978 World Cup {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2008/apr/16/newsstory.sport15 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113072356/http://www.guardian.co.uk/football/2008/apr/16/newsstory.sport15 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ئەم خولە یەکێک لە خولە جێی مشتومەڕەکانی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو بەھۆی ئەو ڕووداوانەی تێیدا ڕوویدا. بە تایبەتی دوای ئەوەی ئەرژەنتین وڵاتی خانەخویچ یارییەکانی لە شەودا ئەنجامدەدا بۆ ئەوەی ئەنجامی ھەَلبژاردەکانی گرووپەکەی خۆی بزانێت و بتوانێت ئاڵوگۆر بەسەر یارییەکاندا بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=رجب |یەکەم=أحمد مجدي |سەردێڕ=مونديال 1978.. أن تقتل شعبا لأجل كأس العالم |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221144/https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کاتێک بەڕازیل ٣–١ لە پۆڵندای بردەوە. ئەرژەنتین پێویستی بە ٦ گۆڵ بوو بۆ ئەوەی بگاتە قۆناغی دواتر، بۆ ئەو مەبەستە سەرۆکی ئەرژەنتین لەگەڵ سەرۆکی پیرۆ کەوتە گفتوگۆ چونکە یاری دواتریان بەرامبەر ئەوان بوو، لە بەرامبەر ئازادکردنی ١٣ گیراوی سیاسی پیرۆ لە ئەرژەنتین ھەڵبژاردەی پیرۆ خۆی بە دۆڕاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Argentina cheated during World Cup 1978, says Peru senator {{!}} Daily Mail Online |ناونیشان=https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190504133543/https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Argentina holanda formaciones.jpg|وێنۆک|286x286px|یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین (دەستە چەپ) یاریزانانی ھەڵبژاردەی ھۆڵندا (دەستە ڕاست) لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] ئەم ڕووداوە لە یارییەکە ھەستی پێکرا کاتێک لە تایمی یەکەم ئەرژەنتین ٢ گۆڵی کرد بەڵام لە تایمی دووەمدا چوار گۆڵی دیکەی تۆمارکرد، ھەربۆیە ھەڵبژاردەی پیرۆ بە بەرتیل وەرگرتن تۆمەتبارکران بەتایبەت گۆڵپارێزەکەیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Niega Videla arreglo de partidos en Argentina 1978 {{!}} Excélsior |ناونیشان=http://www.excelsior.com.mx/2012/04/26/adrenalina/829712 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817091739/http://www.excelsior.com.mx/2012/04/26/adrenalina/829712 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=SOCCER; Fixed Matches Are Darkening Soccer's Image – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/06/07/sports/soccer-fixed-matches-are-darkening-soccer-s-image.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180615191735/https://www.nytimes.com/1998/06/07/sports/soccer-fixed-matches-are-darkening-soccer-s-image.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە ئاسانکاری دەکرد تۆمارکردنی گۆڵەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=El capitán de Perú en el 78: 'Pongo la mano en el fuego por mis compañeros' {{!}} Fútbol {{!}} deportes {{!}} elmundo.es |ناونیشان=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/12/05/futbol/1196888260.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717170112/http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/12/05/futbol/1196888260.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوانە لە جامی جیھانیی ١٩٨٢ یارییە گرینگەکانی خستە یەک کاتەوە. یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەن پلەی دووەمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ لە یاریگای مۆنۆمێنتاڵ ئەنتۆنیۆ لە شاری بوێنس ئایریس بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧١ ھەزار کەس بەڕێوەچوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ (بەکاتی زۆرکراو) دوای ئەوەی لە کاتی ئاسایی یارییەکە ١–١- یەکسان بوون بەڵام لەکاتی زیادکراو ئەرژەنتین لە ڕێگای ماریۆ کیمبس دوو گۆڵی دیکەی کردو ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Glasgow Herald – Google News Archive Search |ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19780626&printsec=frontpage&hl=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024001431/https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19780626&printsec=frontpage&hl=en |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1978 FIFA World Cup Argentina matches |ناونیشان=https://africanfootball.com/tournament-matches/65/1978-FIFA-World-Cup-Argentina/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=African Football |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://africanfootball.com/tournament-matches/65/1978-FIFA-World-Cup-Argentina/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٨ یاری ١٠٢جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئارجەنتینی ماریۆ کیمبس بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریکەر واتا کیمبس بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە بەمەش بووە یەکەم یاریزان کە خەڵاتی باشترین یاریزان، گۆڵکار بەدەست بھێنێت. ھەڵبژاردەی توونس وەک سێیەم ھەڵبژاردەی عەرەبی دوای ھەڵبژاردەی میسر و مەغریب بەشداریی جامی جیھانی کرد، ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئێرانیش بۆ یەکەم جار بەشداریی لە جامەکەدا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=BBC – Jonathan Stevenson: The story of the 1978 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140513031533/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە دوانزدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: Spain 1982, when Brazil thrilled the world but Italy won the cup |ناونیشان=https://scroll.in/field/881809/a-brief-history-of-fifa-world-cup-spain-1982-when-brazil-thrilled-the-world-but-italy-won-the-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://scroll.in/field/881809/a-brief-history-of-fifa-world-cup-spain-1982-when-brazil-thrilled-the-world-but-italy-won-the-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی بەپێی ڕێکەوتنی نێوانیان ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا کشایەوە کە پێشتر ئیسپانیا لە بەرژەوەندی [[ئەڵمانیا]] لە داواکردنی مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٧٤ کشایەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ١١ی تەممووز ی ١٩٨٢ ی خایاند،<ref name="fifa.com"/> ھەریەکەلە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەزائیر|جەزائیر]]، نیووزیلاند، کووەیت [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆندووراس|ھۆندووراس]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|کامیروون]] بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لەم خولەی جامەکە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-20856004 |سەردێڕ=World Cup withdrawal considered amid Falklands War |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://www.bbc.com/news/uk-20856004 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای ١٢ ساڵ بۆ جارێکی دیکە بەشداریی کردەوە ئەمە لەکاتێکدا ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەنی پلەی دووەمی خولی ڕابردوو بەشداریی نەکرد بەھۆی سەرنەکەوتنی لە قۆناغەکانی پاڵاوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الوفد |سەردێڕ=مونديال إسبانيا 1982 .. إيطاليا تسقط الجميع |ناونیشان=https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/661179-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1982-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%B9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الوفد |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160323200758/http://alwafd.org/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/661179-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1982-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%B9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرتادا وا گومان کرا ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئێرلندای باکوور بەشداریی جامەکە نەکەن بەھۆی شەری فالکلاندسلە نێوان ئەوان و ئەرژەنتین؛ بەڵام بەھۆی دەستێوەردانەکانی بەریتانیا بارودۆخەکە ئارام کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=World Cup withdrawal considered amid Falklands War – BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20856004 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190413070652/https://www.bbc.co.uk/news/uk-20856004 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Algerie1982.jpg|وێنۆک|302x302پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵبژادەری جەزائیر لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] بەھۆی بەھێزبوونی ھەڵبژاردەکان و لەھەمانکاتدا گرینگیدان بەم پاڵەوانییەتییە لەلایەن وڵاتانەوە وای کرد یەکێتیی تۆپی پێی فیفا پێشچ دەست پێکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ بڕیاری زیادکردنی ھەڵبژاردەکانی پەسەند کرد، لە ١٦ ھەڵبژاردە بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە ئەمەش یەکەم جاربوو ئەو ژمارەیە لە جامی جیھانی بەشداریی بکەن. بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەر کۆمەڵەیەک بەسەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم، لەو قۆناغەشدا بەھەمان شێوە بەسەرچوار کۆمەڵەدا دابەشکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاری پیش کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كاس العالم 1982 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/15/1925753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1982 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180725111344/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/15/1925753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1982 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی، [[لازلۆ کیس]]، یاریزانی ھەڵبژاردەی مەجەرستان لە یارییەکەی مێژووی خۆیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئێلسالڤادۆر توانی سێ گۆڵ لە ماوەی ٨ خولەک تۆماربکات. ئەمەش خێراترین ھاتریکی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hungary – Record International Players |ناونیشان=http://www.rsssf.com/miscellaneous/hong-recintlp.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.rsssf.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190128190618/http://www.rsssf.com/miscellaneous/hong-recintlp.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاوکات یارییەکەشیان بە ئەنجامی ١٠–١ بردەوە.<ref name="fifa.com"/> لە یاری قۆناغی کۆمەلەکان ھەڵبژاردەی جەزائیر ئاستێکی سەرسووڕھێنەری پێشکەش کرد لە یاری یەکەمیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەربژێری سەرەکی بۆ بەدەست ھێنانی جامەکە ئەنجامێکی چاوەڕوانەکراویان تۆمارکرد کاتێک ٢–١ یارییەکەیان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Germany FR 1:2 (0:0) Algeria – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=741/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141009165522/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=741/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یاریی دووەمیان بەرامبەر نەمسا ٢–٠ دۆڕان بەڵام لە یاریی سێیەمیاندا تواناین بە ئەنجامی ٣–٢ یارییەکە لە چیلی ببەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Algeria 3:2 (3:0) Chile – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=740/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141220062425/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=740/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھۆی ئەوەمەوە بە جیاوازی گۆڵ لە پلەی سێیەمی کۆمەلەکەی جێگیر بوو، بە ئەگەرێکی زۆر سەرکەوتنی بەدەست دەھێنا ئەگەر نەمسا لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بباتەوە لە ھەمان کاتدا ئەگەر ئەڵمانیا بە ئەنجانی سی گۆڵ لە نەمسا بباتەوە بە ھەمان شێوە جەزائیر سەردەکەوت بۆ قۆناغی داھاتوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1982 FIFA World Cup Spain ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=770/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131121044717/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=770/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەڵام ئەوەی چاوەڕوانەکرا ڕوویدا ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای ئەوەی گۆڵێکیان کرد ئیتر یاریزانانی ھەردوولا لە ھێرشبردن بۆ سەر گۆڵی یەکتر ڕاوەستان، چونکە بەم ئەنجامە ھەردوو ھەڵبژاردە بۆ قۆناغی داھاتوو سەردەکەوتن و ھەڵبژاردەی جەزائیر لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=World Cup Tales: The Shame Of Gijon, 1982 {{!}} Twohundredpercent |ناونیشان=http://twohundredpercent.net/?p=6088 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150919022725/http://twohundredpercent.net/?p=6088 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی زۆری خەڵکی لێکەوتەوە و تەنانەت ھاندەرانی ھەردوو وڵات بەمەبەستی نیشاندانی ناڕەزایەتی فیکەیان لێدەدا و یاریگاکەیان بەجێدەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=The day in 1982 when the world wept for Algeria {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/13/1982-world-cup-algeria |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130125042214/http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/13/1982-world-cup-algeria |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ڕۆژی دواتر میدیاکانی ھەردوو وڵات ھێرشی زۆریان کردە سەر یاریزانانیان ئەم کارەیان بە ئابڕووچن بۆ تۆپی پێ لە قەڵەم دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=What's the dodgiest game in football history? {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/11/theknowledge.sport |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120622081414/http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/11/theknowledge.sport |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بڕیاریدا سەرجەم یاری سێیەمی کۆمەڵەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی ڕووداوی لەو شێوەیە دووبارەنەبێتەوە ویاری بە ئەنجامەکان نەکرێت. لە مێژووی جامی جیھانی ئەم ڕووداوە بە ئابڕوچونەکەی خیخۆن بەناوبانگە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 82: "مؤامرة" ضد الجزائر تشعل جدلا كبيرا في العالم |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/10/world-cup-story-1982-algeria |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/10/world-cup-story-1982-algeria |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نهاية لعنة الـ39 عاما.. النمسا تحل العقدة بعد إطاحة الجزائر |ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/sport/1446193-مؤامرة-خيخون-ضد-الجزائر-النمسا-تتخلص-لعنة-39-عاما |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=سكاي نيوز عربية |زمان=ar}}</ref> [[پەڕگە:Adidas Tango España.jpg|وێنۆک|تۆپی یاریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] لە ڕووداوێکی سەرنج ڕاکێشی دیکەدا لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی کوێت و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا، پاش ئەوەی یاریزانی فەرەنسی ئالان گیرسی گۆڵیکی تۆمارکرد لەکاتێکدا یاریزانانی جەزائیر بەھۆی فیکەیەکەوە کە وایان زانی فیکەی ناوبژیوانە لە ڕێگریکردن لێی ڕاوەستابوون و گۆڵەکە ھەژمارکرا بە نیشانەی دەڕبرینی نارەزایەتی چوونە دەرەوەی یاریگا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=World Cup History: 1982 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/news/story/_/id/1834590/1982 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=ESPN.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.espn.com/soccer/news/story/_/id/1834590/1982 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ فەھەد ئەحمەد سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی کوێت لە یاریگا چووە دەرەوە و داوای لە یاریزانەکانی کوێت کرد درێژە بە یارییەکە نەدەن. بەڵام دواتر ناوبژیوان گۆڵەکەی ڕەتکردەوە و یاریزانان بەردەوامیان بە یارییەکەدا و لە کۆتایدا فەڕەنسا بە ئەنجامی ١–٤ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - France 4:1 (2:0) Kuwait – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=919/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021015056/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=919/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یەکەم یاری قۆناغی پێش کۆتایی ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ٢–٠ لە ھەڵبژاردەی پۆلندای بردەوە، لە یاریی دووەمی پێش کۆتایی فەڕەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا ڕووبەرووی یەک بوونەوە کاتی ئاسایی و زیاککراوی یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٣ یەکسان بوون بۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان بەپێی بڕیارەی فیفا کە لە ساڵی ١٩٧٨ دەری کردبوو لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان ھەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا پەنابۆ لێدانەیەکلایکەرەوەکان دەبرێت. ئەمەش یەکەمجار بوو لەم پاڵەوانییەتییەدا ئەم حاڵەتە جێبەجێ کرا. لە ئەنجامدا ٥–٤ ئەڵمانیا یارییەکەی بردەوە و گەیشتە یاری کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1982 Spain – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1982-spain/group-stage/301/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1982-spain/group-stage/301/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتایی لە [[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]] لە شاری [[مەدرید]] بە ئامادەبوونی ٩٠ ھەزار کەس لە نێوان ئیتالیا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوەچوو لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا،<ref name="fifa.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Italy 3:1 (0:0) Germany FR – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141009165829/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆ جاری سێەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٣٤–١٩٣٨ جامەکەی بردەوە. ھەروەھا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەکە [[دینۆ زۆف]] بووە بەتەمەترین یاریزان جامەکە بەدەست بھێنێت کاتێک تەمەنی ٤٠ ساڵ و ١٣٩ ڕۆژ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=CNNSI.com – CNNSI.com's complete coverage of the FIFA World Cup – World Cup Hall of Fame: Dino Zoff – Wednesday May 29, 2002 12:33 AM |ناونیشان=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/hof/zoff/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130330041145/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/hof/zoff/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریزانی ئیتالیا وڵۆ ڕۆسی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریزان بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە؛ و خەلاتی یاری خاون پیشکەشی ھەڵبژاردەی بەڕازیل کرا.<ref name="fifa.com"/> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ === [[پەڕگە:Argentina x corea 1986.JPG|وێنۆک|265x265پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵباردەی ئەرەنتین براوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] پاڵەوانییەتی ژمارە سێزدەیەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1986. المكسيك. تاريخ البطولة |ناونیشان=https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1986 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.rt.com |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1986 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەتا کۆڵمبیا تاکە وڵات بوو داوای مافی میوانداریکیدنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ی کرد بەڵام چوار ساڵ پێش پاڵەوانییەتییەکە کاربەدەستانی کۆڵمبیا بێ توانایی خۆیان لە بەڕێوەبردنی خولەکە بەھۆی کێشەی ئابوورییەوە ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم المكسيك 86 ويد الله تصعد بالأرجنتين للنهائي {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/94302 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714150515/http://www.esportana.com/94302 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەربۆیە یەکێتیی تۆپی پێی فیفا دوای ھەڵسەنگاندنی فایلی کەنەدا، ئەمریکا، مەکسیک مافی میوانداریکردنی ئەم جامە بۆ جاری دووەم لە مێژوودا بەخشرایە مەکسیک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=15 معلومة غريبة عن كأس العالم 1986 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/15-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/15-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ یەکەم جار میوانداریی پاڵەوانییەتییەکەی کرد. لە ئەیلوولی ١٩٨٥، ھەشت مانگ بەر لە دەستپێکردنی پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێز ئەو وڵاتەی گرتەوە. بەمەش گومان لە تواناکانی مەکسیک بۆ بەڕێوەبردنی خولەکە بەدەرکەوت بەڵام بەھۆی ئەوەی زیانێکی ئەوتۆ بەر یاریگاکان نەکەوتبوو بڕیاردرا ئامادەکارییەکان درێژەپێ بدەن. [[پەڕگە:Maradona scoring england 1986.jpg|وێنۆک|ساتی تۆمارکردنی گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە دژی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا دوای تێپەرکردنی زیاتر لە پێنج یاریزان.]] ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی عێراق، کۆریای باشوور، کەنەدا؛ بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 1986 Qualifying |ناونیشان=http://www.rsssf.com/tables/86q.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.rsssf.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628013549/http://www.rsssf.com/tables/86q.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كاس العالم من جوول. كوم: كأس العالم 1986 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927772/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002144426/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927772/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٨٦ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک دەچووە قۆناغی ١٦، لەو قۆناغە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان بەکار ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی. دەرکردنی سیتانۆ ڕی ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی پارگوای دوای ئەوەی چەندین جار چووە ناو یاریگاوە لە یاری نێوان ھەڵبژاردەکەی لەگەڵ بەلجیکا، بەمەش بووە یەکەم ڕاھێنەر بە کارتی سوور دەربکرێت لە جامی جیھانی.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D9%83%D8%A3%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85&oldid=54590518 |ئیش=ويكيبيديا |زمان=ar |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211002122344/https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D9%83%D8%A3%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85&oldid=54590518 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا خۆزێ باتیستا یاریزانی پارگوای تەنھا دوای ٣٦ چرکە لە یاریکردن بەکارتی سووردەکرا بەمەش بووە خێراترین دەرکردن لە مێژووی جامی جیھانیی فیفا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of the World Cup: 1986 – Maradona puts on a show in Mexico – Sportsnet.ca |ناونیشان=https://www.sportsnet.ca/soccer/world-cup-2014/1986-world-cup-maradona-puts-on-one-man-show/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.sportsnet.ca |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170714230050/http://www.sportsnet.ca/soccer/world-cup-2014/1986-world-cup-maradona-puts-on-one-man-show/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییەدا بۆیەکەم جار شێوازی شەپۆلی دەریا یاخود شەپۆلی مەکسیکی لە ناو ھاندەران ئەنجامدرا (ئەو نمایشەی کە ھاندەرانی ئامادەبوو بە ڕیز بەخێرای ھەڵدەستن و دواتر بە خێرای دادەنیشنەوە) ئەنجامدرا پاشان بووە دیاردەیەکی بەناوبانگ لە یارییەکاندا لە سەرتاسەری جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=...Fan Crazes – World News – World Cup 2010 – Australian FourFourTwo – The Ultimate Football Website |ناونیشان=http://au.fourfourtwo.com/news/168505,fan-crazes.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131110173626/http://au.fourfourtwo.com/news/168505,fan-crazes.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە قۆناغی ھەشت ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بەیەک گەیشتن لەم یارییەدا مارادۆنا توانی دووان لە بەناوبانگترین گۆڵەکانی مێژووی خۆی و جامی جیھانیی و تۆپی پێش تۆمار بکات؛ کە یەکێکیان لە خولەکی "٥١" بە دەست تۆماری کرد کە بە «دەستی خودایی»یان «گۆڵی سەدە» ناوبانگی دەرکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Maradona: I hold my hands up |ناونیشان=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article745800.ece |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303193933/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article745800.ece |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەڕەرای ئەوەی ناڕەزایەتییەکی زۆری یاریزانان و ھاندەرانی ئینگلتەرای لێکەوتەوە بەڵام ناوبژیوانی [[توونسی]] عەلی ناسڕ گۆڵەکەی ھەژمارکرد. گۆڵەکەی دیکەش پاش وەرگرتنی تۆپ لە ناوەڕاستی یاریگا مارادۆنا بە خێرایی و بە تەنھا زیاتر لە پێنج یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا تێدەپەڕێنێت و پاش تێپەڕاندنی گۆڵپارێزیش گۆڵەکە تۆمار دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diego Maradona 'destroyed' England in 1986 World Cup, says Terry Fenwick |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/12016/12144158/diego-maradona-destroyed-england-in-1986-world-cup-says-terry-fenwick |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sky Sports |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210208135037/https://www.skysports.com/football/news/12016/12144158/diego-maradona-destroyed-england-in-1986-world-cup-says-terry-fenwick |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا لە خولەکی "٨١ " گۆڵی یەکەمی خۆیان تۆماردەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1986: England: Argentina |ناونیشان=http://www.englandcaps.co.uk/1986EnglandVSArgentina.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.englandcaps.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180118122511/http://www.englandcaps.co.uk/1986EnglandVSArgentina.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکە بەم ئەنجامە کۆتایی ھات و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لەو قۆناغەش ڕووبەرووی بەلجیکابوو وەوە توانی بە ئەنجامی ٢–٠ یارییەکە بباتەوە، گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەلایەن ھاندەران و دەنگدەرانی ڕاپرسی فیفا وەک گۆڵی سەدە ناوزەد کرا.<ref name="ReferenceC"/> بە درێژای پاڵەوانێتییکە مارادۆنا توانی ٥ گۆڵ تۆمار بکات یاریی کۆتایی لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١١٤ ھەزار کەس لە شاری مەکسیکۆ سیتی بەیەکگەیشتن.<ref name="fifa.com"/> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، نازناوەکەیان بۆ جاری دووەم لە مێژووی خۆیدا بەدەست ھێنا دوای یەکەم نازناویان لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٣٢ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئینگلیزی گاری لینکەر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری ئارجەنتینی [[دیێگۆ مارادۆنا]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1986 – Final – Argentina v West Germany |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1986/final_arg_v_ger.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170216174424/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1986/final_arg_v_ger.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ === [[پەڕگە:Etrusco Unico 1990 Fifa World Cup Italy Official Match Ball.jpg|وێنۆک|261x261px|تۆپی فەرمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ دروستکراوی کۆمپیانیای ئەدیداس.]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠]] پاڵەوانییەتی ژمارە چواردەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیتالیا بەڕێوەچوو. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ی حوزەیران تاکوو ٨ی تەممووز ی ١٩٩٠ی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مونديال 1990.. مصر تظهر للمرة الثانية وبيكنباور يدخل التاريخ |ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/1968094.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الأهرام |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094237/https://gate.ahram.org.eg/News/1968094.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەک لە وڵاتەکانی [[نەمسا]]، [[ئینگلتەرا]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[فەڕەنسا]]، [[یۆنان]]، [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]، و [[یووگۆسلاڤیا|یوگوسلاڤیا]] لە ساڵی ١٩٨٣ ناوی خۆیان تۆمارکردبوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٩٠. پاش مانگێک تەنھا ئینگلتەرا، یۆنان، ئیتاڵیا، و یەکێتیی سۆڤیەت مانەوە دوای ئەوەی وڵاتەکانی تر کشانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Welle (www.dw.com) |یەکەم=Deutsche |سەردێڕ=تاريخ بطولات كأس العالم بكرة القدم - 1930 إلى 2010 {{!}} DW {{!}} 17.05.2010 |ناونیشان=https://www.dw.com/ar/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-1930-%D8%A5%D9%84%D9%89-2010/a-5579051 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=DW.COM |زمان=ar-AE |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.dw.com/ar/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-1930-%D8%A5%D9%84%D9%89-2010/a-5579051 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتریش لە کاتی پێشبڕیکێکە ئینگلتەرا و یۆنانیش کشانەوە بەمەش تەنھا ئیتاڵیا و یەکیتی سۆڤیەت لە کۆتا خولی دەنگدانەکە مانەوە. لە کۆتا خولی دەنگدانەکان ئیتاڵیا بە ١١ دەنگ سەرکەوت بەسەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ٥ دەنگی بە دەست ھێنابوو. یەکێتیی سۆڤیەت بڕیاری بایکۆت کردنی یارییەکانی ئۆڵمپیکی ساڵی ١٩٩٤ کردبوو. ئەمەش کاریگەری زۆری ھەبوو لەسەر دەنگەکانی بۆ میوانداری جامی جیھانی ھەر بۆیە ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو بە خانەخوێی جامی جیھانیی ١٩٩٠. بەمەش ئیتاڵیا بوو بە دووەم وڵات لە دوای مەکسیک کە دوو جار میوانداریی جامی جیھانیی بکات. [[پەڕگە:Andreas Brehme.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەندریاس برێمێ خاوەنی گۆڵی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٩٠ بە لێدانی سزا.]] سیتەمی خولەکە چەند گۆڕانکارییەکی بەخۆوە بینی، ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد بەسەر پێنج کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک ڕاستەخۆ دەگەیشتە قۆناغی ١٦ یاخود قۆناغی لێدەرچوون. لەھەمانکاتدا چوار لە باشترین سێیەمەکانی کۆمەڵەکان بەسەردەکەوت بۆ قۆناغی ١٦ ئەمەش یەکەم جار بوو کاربەم سیستەمە بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/68/fs-201_10e_fwc-draw-history.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924175920/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/68/fs-201_10e_fwc-draw-history.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا، ئیرلەند، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بۆیەکەم جار لە مێژوودا بەشداریان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد لەھەمانکاتیش میسر دوای ٥٦ ساڵ گرایەوە ناو ڕکابەرییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=كم دولة عربية شاركت في كأس العالم 1990م؟ |ناونیشان=https://felesteen.news/post/87219/%D9%83%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1990%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطين أون لاين |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830101531/https://felesteen.news/post/87219/%D9%83%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1990%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مواجهات أفريقية خالدة في تاريخ المونديال – 1 |ناونیشان=https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A/896563 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=beIN SPORTS |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116083907/https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A/896563 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ئەمریکاش دوای ٤٠ ساڵ توانی بەشداریی بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USA – Squad World Cup 1990 Italy |ناونیشان=https://www.worldfootball.net/teams/usa-team/wm-1990-in-italien/2/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=worldfootball.net |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.worldfootball.net/teams/usa-team/wm-1990-in-italien/2/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە بیروبۆچوونەکان ڕایان وایە ئەم پاڵەوانییەتییە یەکێک لە بێزارترین پاڵەوانییەتییەکانی جامی جیھانی بوو بەھۆی ئەوەی کەمترین ڕێژەی گۆڵی تێداتۆمارکرا، ٤ یاری بە لادانەیەکلایکەرەوەکان تەواوبوو لە قۆناغی ١٦ ڕێژەی گۆڵکردن ٢٫٢١ بوو ئەمەش بە بەراورد بە خولەکانی پێشوو کەمتر بوو. بۆ یەکەمجار ١٦ کارتی سوور لە پاڵەوانییەتییەکە بە ڕووی یاریزانان بەرزکرایەوە. زۆربەی ھەڵبژاردەکان بە سیستەمی بەرگری یارییان دەکرد. جگە لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا کە بە سیستەمی ھێرشبردن بۆ سەر ڕکابەرەکانیان یاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: إيطاليا 1990 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926424/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-1990 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180801060052/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926424/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-1990 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم 1990.. عدالة السماء تهبط على ستاد باليرمو - سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/95122 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021011254/http://www.esportana.com/95122 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرتای پاڵەوانییەتییەکە بە ئەنجامێکی سەرنج ڕاکێش و چاوەڕوانەکراو دەستی پێکرد ئەویش کاتێک [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیرۆن|ھەڵبژاردەی کامیرۆن]] وڵاتی تازە بەشداربووی جامەکە، لە ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بردەوە بە ئەنجامی 1–0.<ref name="ReferenceE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کامیرۆن تا قۆناغی ھەشتی پاڵەوانییەتییەکە بەسەرکەوت بەڵام بە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا]] ٢–٣ دۆڕا. یاری یەکەمی قۆناغی پێش کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای سانپاولۆ بەڕێوەچوو کاتی ئاسایی و زیادکرا بە ١–١ کۆتایی ھات ھەربۆیە پەنا برایە بەرلێدانە یەکلایکەرەوەکان ئەرژەنتین توانی ٤–٣ یارییەکە بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=England v West Germany at Italia '90 – as it happened {{!}} Football {{!}} The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2014/mar/27/retro-mbm-england-v-west-germany-sort-of-live |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402221240/https://www.theguardian.com/football/2014/mar/27/retro-mbm-england-v-west-germany-sort-of-live |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA Classic Match: Gazza weeps as Germans prevail – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=159/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130303033253/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=159/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یاریی دووەمی قۆناغی پێش کۆتایی ھەردوو ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەیەکگەیشتن ١–١ لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا یەکسان بوون بۆیە ئەم یارییەش چووە قۆناغی لێدانە یەکلایکەرەوەکان تێیدا ئەڵمانیا ٣–٤ یارییەکەی بردەوە.<ref name="ReferenceE"/> یاری کۆتای لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئۆڵمپیکو لە شاری [[ڕۆما]]ی [[ئیتالیا]] بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=SPORTS OF THE TIMES; Winning Ugly, Losing Ugly, Just Plain Ugly – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/07/09/sports/sports-of-the-times-winning-ugly-losing-ugly-just-plain-ugly.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190505022949/https://www.nytimes.com/1990/07/09/sports/sports-of-the-times-winning-ugly-losing-ugly-just-plain-ugly.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرجەنتین، تاکەگۆڵی یارییەکەش لەلایەن یاریزانی ئەڵمانی ئەندریاس برێمێ لە خولەکی ٨٥ تۆمار کرا دوای ئەوەی لێدانێکی سزای گوماناوی لەسەر ئەرژەنتین ھەژمارکرا و لێدانەکەی بە سەرکەوتووی جێبەجێ کرد.<ref name="ReferenceE"/> لەم یارییە دوو یاریزانی ئەرژەنتین بە کارتی سوور دەرکران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lyttleton |یەکەم=Ben |سەردێڕ=Argentina-Germany 1990 final referee controversy still stings |ناونیشان=https://www.si.com/soccer/2014/07/11/argentina-germany-world-cup-final-referee-codesal |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sports Illustrated |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.si.com/soccer/2014/07/11/argentina-germany-world-cup-final-referee-codesal |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١١٥ جار گۆڵ ھەژێنراوە، و یاریکەری ئیتالی سکیلاچی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ و ھەر خۆشی بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. [[فرانتس بێکنباوەر]] ناوی چووە مێژوو وەوە دوای ئەوەی وەک ڕاھێنەر و یاریزان توانی نازناوی جامی جیھانی بباتەوە دوای ئەوەی ساڵی ١٩٧٤نازناوەکەی وەک یاریزان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wittenberg |یەکەم=Danny |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=What the World Cup's 'Best Young Player' winners went on to achieve |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/every-winner-world-cups-best-12351397 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=mirror |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/every-winner-world-cups-best-12351397 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ === [[پەڕگە:0094 Sports - 1994 World Cup 01 (6956398635).jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە ئاھەنگی کردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ڕاست]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] پاڵەوانییەتی ژمارە پازدەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٧ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٧ی تەممووز ی ١٩٩٤ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، پاڵەوانێتییەکە لە ٩ شاری جیاوازی ئەمریکا بەڕێوەچوو. ھەریەکە لە [[مەغریب]]، [[بەڕازیل]]، ئەمریکا ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە، دواجار یەکێتیی تۆپی پێی فیفا ٤ی تەممووزی ١٩٨٨ لە وڵاتی سویسڕاوە ناوی وڵاتی میوانداری جامی جیھانیی ١٩٩٤ بڵاوکرایەوە کە ئەمریکا بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دوای بەدەست ھێنانی ١٠ دەنگ لە بەرامبەردا [[مەغریب]] (٢ دەنگ) و [[بەڕازیل]] (٧ دەنگ)یان بەدەست ھێنا. جامی جیھانیی ١٩٩٤ کۆتا جامی جیھانی بوو بە بەشداریی ٢٤ ھەڵبژاردە، لە جامی جیھانیی ١٩٩٨ سیستەمەکە گۆڕا، ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ٢٤ ھەڵبژاردەوە زیادی کرد بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/30/fs-301_01a_fwc-stats.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114256/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/30/fs-301_01a_fwc-stats.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان|یۆنان]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سەعوودی]] بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریی جامی جیھانییان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم 1994 في الولايات المتحدة… 25 عاماً على البطولة التي غيّرت كرة القدم إلى الأبد |ناونیشان=https://aawsat.com/home/article/1865251/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1994-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-25-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%BA%D9%8A%D9%91%D8%B1%D8%AA-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الشرق الأوسط |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094245/https://aawsat.com/home/article/1865251/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1994-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-25-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%BA%D9%8A%D9%91%D8%B1%D8%AA-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەرای ئەوەی یەکەم جاریان بوو بەشداریی بکەن بەڵام ھەڵبژاردەی سعودیە و ھەڵبژاردەی نێجیریا توانیان خۆیان بگەیەنننە قۆناغی 16.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 94: بطولة خالدة للسعودية ومأساوية لمارادونا وباجيو وإسكوبار |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/25/mundial-story-1994-saudi-arabia |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191208111712/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/25/mundial-story-1994-saudi-arabia |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەم پاڵەوانییەتییە ژمارەی ئامادەبووانی سەرجەم یارییەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس. جگە لەوەی ژمارەیەکی دیکەی پێوانەی تۆمارکرد بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە ھەر یارییەکی پاڵەوانییەتییەکە؛ کە پێشوتر لە جامی جیھانی ٥١ ھەزار کەس بۆ ھەر یارییەک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=لعبة، وصناعة: كيف غير كأس العالم 1994 كرة القدم إلى الأبد؟ |ناونیشان=https://manshoor.com/society/1994-fifa-world-cup-united-states/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Manshoor |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094236/https://manshoor.com/society/1994-fifa-world-cup-united-states/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>ھەڵبژاردەی نەرویژ دوای ٥٦ ساڵ توانی بۆ جارێکی دیکە بگەرێتەوە جامی جیھان پاش یەکەم بەشداریکردنی لە ساڵی ١٩٣٨ ئەمەش دورترین ماوەی دووبەشداریکردنی بوو. ١٧ی تەممووزی ١٩٩٤ یاریی کۆتاییی خولەکە لە یاریگای ڕۆس بۆوی شاری پاسادینای کالیفۆرنیا لەنێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 FIFA World Cup USA ™ - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110430035749/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردە لە پێناو بەدەست ھێنانی نازناوی چوارەمی خۆیان ڕکابەریان کرد. تایمی یەکەم و تایمی دووەم بەبێ گۆڵ بەکسان بوون. لە کاتی زیادکراویشدا بەھەمان شێوە بەبێ گۆڵ یەکسان بوون. ھەربۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 World Cup: Coming to America |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130529001630/http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆجاری چوارەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی (١٩٥٨-١٩٦٢-١٩٧٠) نازناوەکەی بەدەستھێنابوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] توانی پلەی سێەم بەدەستبھێنێت پاش بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی بولگاریا بە ئەنجامی 4–0.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 World Cup: Coming to America |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130529001630/http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC – Chris Bevan: The story of the 1994 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/chrisbevan/2010/05/the_story_of_the_1994_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814220142/http://www.bbc.co.uk/blogs/chrisbevan/2010/05/the_story_of_the_1994_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و ھەریەکە لە ستۆیجکۆڤ و سالینکۆ گۆڵکاری جامەکە بوون بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری بەڕازیلی ڕۆماریۆ بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceE"/> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] پاڵەوانییەتی ژمارە شازدەیەم بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی فەڕەنسا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٠ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٢ی تەممووزی ١٩٩٨ ی خایاند. وڵاتی فەڕەنسا مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی پێ بەخشرا دوای ئەوەی لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٢ لە شاری زیوریخی سوسیسرا دەنگدان کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ناو ئەو وڵاتانەی ئامادەی خۆیان نیشاندابوو بۆ میواندارکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە. فەڕەنسا توانی ١٢ دەنگ بە دەست بھێنیت لە بەرامبەردا مەغریب توانی ٧ دەنگ بە دەست بھێنێت. سوسیراش بەزووی کشایەوە بەھۆی ئەوەی ھەموو مەرجەکانی تێدا نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=France Gets 1998 World Cup – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1992/07/03/sports/france-gets-1998-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180613005711/https://www.nytimes.com/1992/07/03/sports/france-gets-1998-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەو شێوەیە فەڕەنسا بوو بە سێیەمین وڵات دوای مەکسیک و ئیتاڵیا کە دوو جار میوانداریی مۆندیال بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=New Overtime Rule For 1998 World Cup – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1995/06/01/sports/new-overtime-rule-for-1998-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180711185625/https://www.nytimes.com/1995/06/01/sports/new-overtime-rule-for-1998-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Pelota adidas tricolore official.jpg|وێنۆک|244x244پیکسڵ|تریکەلەر ناوی تۆپی جامی جیھانیی ١٩٩٨ بوو، کە کۆمپانیای [[ئەدیداس]] دروستی کردبوو. ھاوکات یەکەمین تۆپی دوو ڕەنگ بوو لە جامی جیھانی بەکار بھینرێت.]] دوای ئەوەی ١٩٣٨ بۆ یەکەم جار میوانداریکرد؛ و جارێ نۆیەم بوو جامی جیھانیی لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت. جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ یەکەمین جامی جیھانی بوو لەژێر سەرۆکایەتی سێپ پلاتەر سەرۆکی پێشووتری فیفا بەڕێوەبچێت. تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد، ئەمەش یەکەمجار بوو ئەو ژمارەیە لە ھەڵبژاردەکان بەشداریی جامەکە بکەن لە سەرتایی دروستکردنییەوە. ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەفریقای باشوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا]]، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەمایکا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120408200223/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتاییی جامەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە یاریگای فەڕەنسا لە شاری ساندۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەرێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} France 1998 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1630000/1630664.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181011171643/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1630000/1630664.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=FIFA.com – 1998 FIFA World Cup France ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194158/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بە ئەنجامی ٣–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕزیل. بەم ئەنجامە فەرنساتنی بۆیەکەم جار جامەکە بەدەست بھێنێت زێدان لەم یارییەدا دوو گۆڵی بە سەر تۆمار کرد؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 98: البرازيل تخذل المغرب وزيدان يصالح جماهير فرنسا |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/27/mundial-story-1998-zidane |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/27/mundial-story-1998-zidane |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=CNN/SI – World Cup France '98 – Zizou leads France to glory – Sunday July 12, 1998 06:41 PM |ناونیشان=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/07/12/zidane_side/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140415233742/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/07/12/zidane_side/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی کرواتیا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی ھۆڵندای بردەوە. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤یاری ١٧١ جار گۆڵ ھەژێنراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=84 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170613215203/http://www.kooora.com/?c=84 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و یاریزانی کڕواتی دافور سۆکەر بوو بە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ و ھەروەھا یاریزانی بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە. ژمارەی جەماوەری ئامادەبووی یارییەکان (٢٫٧٨٥٫١٠٠) کەس بوو. === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ === [[پەڕگە:Seoul Plaza 2002 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|ھاندەرانی کۆریای باشووی لە کاتی سەیرکردنی یاری ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیان لە قۆناغی لێدەرچوون لە ڕێگای شاشەیەکی گەورەوە|248x248px]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانیی فیفیای ٢٠٠٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە حەڤدەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] بەڕێوەچوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Varcoe |یەکەم=Fred |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٢|سەردێڕ=Beyond the limits of normalcy |ناونیشان=https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Japan Times |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201104145047/https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە بۆ یەکەمین جار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە کە لە دوو وڵاتی جیاواز میوانداریی بکرێت، بۆ جاری یەکەم بوو لە [[ئاسیا|کیشوەری ئاسیا]] ئەنجام بدرێت، و یەکەمینجار بوو لە دەرەوەی ھەردوو کیشوەرەکەی ئەمریکا و کیشوەری ئەورووپا ئەنجام بدرێت.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP 2002 {{!}} How the draw works |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002224727/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو تاکوو ٣٠ی حوزەیران ی ٢٠٠٢ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، ھەردوو ھەڵبژاردەی ژاپۆن و کۆریای باشوور ڕاستەوخۆی سەکەوتن بۆ پاڵەوانەتییەکە لەھەمانکاتیش [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] ھەڵگری نازناوی پێشوو بەبێ ئەنجامدانی پاڵاوتن ڕاستەوخۆ بۆ پاڵەوانییەتییەکە سەرخرا.<ref name="ReferenceF"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم لكرة القدم 2002 في كوريا الجنوبية واليابان :: KOREA.NET Mobile Site |ناونیشان=https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=m.korea.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094259/https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوایین جار بوو کە ھەڵگری نازناو بێ پاڵاوتن بگاتە خولەکە. ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی چین، ئیکوادۆر، سینیگال، و سلۆڤینیا بۆ یەکەمین جار بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Men's Ranking |ناونیشان=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=origin1904-p.cxm.fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709182155/http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم خولەی جامەکە چەندین ئەنجامی چاوەڕوانەکراو ڕوویاندا. ھەڵبژاردەی فەڕەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای لە قۆناغی کۆمەڵەکان ماڵئاوایان کرد نەیانتوانی خالی پێویست بۆ گەیشتن بە قۆناغی دووەم بەدەست بھێنن لەھەمانکاتدا سینیگال کە یەکەم جاریبوو بەشداریی بکات بە دووەمی کۆمەڵەکەی بەسەرکەوت بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} France v Senegal {{!}} Senegal stun France |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=news.bbc.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120411221408/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm |سەردێڕ=Senegal cling on to qualify |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120802141207/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ھەڵبژاردەی تورکیا و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا گەیشتنە یاری پێش کۆتایی بەڵام لەو قۆناغە تورکیا بەرامبەر بەڕازیل و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بە ئەنجامی ١–٠ دۆڕان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rejuvenation of Brazil awaiting one final fling |ناونیشان=https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=independent |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاکان شکور یاریزانی ھەڵبژاردەی تورکیا خێراترین کۆڵی لە مێژووی پاڵەوانیتییەکە تۆمار کرد دوای تەنھا تێپەربوونی ١١ چرکە بە سەر دەسیتپێکی یاری نێوان وڵاتەکەی و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور لە یاری دیارکردنی پلەی سێیەم کە دواجار یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٢ لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردەی تورکیا تەواو بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Guardian |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Meet Hakan Sukur |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801130044/https://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتایی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە شاری یۆکۆھامای وڵاتی ژاپۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=NISSAN STADIUM |ناونیشان=https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا، ھەردوو گۆڵەکەش لەلایەن [[ڕۆناڵدۆ]] لە خولەکەکانی "٦٧"، "٧٩" تۆمارکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 2002 – Final – Germany v Brazil |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171231081633/http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٦١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە بەتۆمارکردنی ھەشت گۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=World Cup 2002 – Top scorer |ناونیشان=https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.standard.co.uk |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200315161402/https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەھەروەھا گۆڵپارێزی ئاڵمانی [[ئۆلیڤەر کان]] بووە باشترین یاریزان و باشترین گۆڵپارێز پاڵەوانییەتییەکە ئەمەش یەکەم جار بوو گۆڵپارێزێک ببێتە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=2002 FIFA World Cup Korea/Japan ™ - Awards – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129121922/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>[[کافۆ]] یاریکەری پێشووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] بووە یەکەم یاریزان لە سێ یاریی کۆتاییی جامی جیھانی بەشداری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World's greatest XI: the best ever football team in pictures – Telegraph |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180625110255/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ === [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] پاڵەوانییەتی ژمارە ھەژدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو،<ref name="ReferenceE"/> دەنگدان بۆ دیاریکردنی وڵاتی خانەخوێی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ لە تەممووزی ساڵی ٢٠٠٠ ئەنجامدرا لە شاری زوریخ لە [[سویس]]را. [[بەڕازیل]] سی ڕۆژ بەر لە کیبڕکیکە کشایەوە. دواتر ھەریەک لە وڵاتانی [[ئەڵمانیا]]، [[ئەفریقای باشوور]]، [[ئینگلتەرا]]، و [[مەغریب]] کێبڕکێکیان لەسەر بە دەستھێنانی مافی میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ دەکرد. کێبڕکێکە بە سێ خول بەڕێوە چوو، لە ھەر خولێکدا کەمترین دەنگ دەکرایە دەرەوە. لە کۆتا خولدا، ئەڵمانیا سەرکەوت بەسەر ئەفریقای باشووردا و مافی میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} 2006 WORLD CUP DECISION {{!}} Call for World Cup revote |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=news.bbc.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090922203158/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ جاری دووەم بوو کە وڵاتی ئەڵمانیا ببێتە خانەخوێ، و جاری دەیەم بوو لە [[ئەورووپا]] جامی جیھانیی بەڕیوەبچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=73290/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170311125407/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=73290/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٩ی حوزەیران تاکوو ٩ی تەممووز ی ٢٠٠٦ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=FIFA.com – Record number of 204 teams enter preliminary competition |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/organisation/media/newsid=122766/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100616012256/http://www.fifa.com/worldcup/organisation/media/newsid=122766/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتایی لە یاریگای ئۆڵمپی بەرلین بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەرنسا]] بەڕێوەچوو. تێیدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا]] بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–١ (ئینجا بەلێدانی [[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]] ٥–٣) بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/sport/newsid_5163000/5163998.stm |سەردێڕ=فرح إيطالي بالفوز بكأس العالم |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180315200540/http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/sport/newsid_5163000/5163998.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> توانی بۆ جاری چوارەم لە مێژوویدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت . لەم یارییەدا [[زینەدین زیدان|زیدان]] لە خولەکی "١١٠" بەکارتی سوور کرایە دەرەوە دوای ئەوەی سەرێکی بەھێزی دا لە سنگی ماتیرازی یاریزانی ئیتالی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Guardian Unlimited Football {{!}} World Cup 2006 {{!}} World Cup 2006: Zidane exits in shame |ناونیشان=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1816900,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060929133238/http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1816900,00.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=ESPNsoccernet – World Cup – FIFA launch probe into Zidane's conduct |ناونیشان=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373704&cc=5901 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060718093708/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373704&cc=5901 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەمەش زیدان بووە دەوەم یاریزان لە یاریی کۆتایی دەر بکرێن و لە ھەمان کاتیش یەکەم یاریزان بوو لە خولەکی زیادکراوی یاریدا بکرێتە دەرەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Sky Sports – The Best Sport Coverage From Around The World |ناونیشان=http://home.skysports.com/worldcup/historyarticle.aspx?hlid=373681 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060703033753/http://home.skysports.com/worldcup/historyarticle.aspx?hlid=373681 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Twitter |یەکەم=Press Gazette |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٠٠٠١|سەردێڕ=Sun apologises to Marco Materazzi over 'racist' slur |ناونیشان=https://www.pressgazette.co.uk/sun-apologises-to-marco-materazzi-over-racist-slur/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Press Gazette |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210714202324/https://www.pressgazette.co.uk/sun-apologises-to-marco-materazzi-over-racist-slur/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەروەھا ئەمە چوارەم کارتی سووری یاریی کۆتاییی جامی جیھانی بوو. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٤٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئاڵمانی [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] بەتۆمارکردنی پێنج بوو بە گۆڵکاری خولەکە و ھەروەھا یاریکەری فەڕەنسایی [[زینەدین زیدان]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Men's World Cup Awards: Golden Boot, Golden Ball and more |ناونیشان=https://www.foxsports.com/soccer/fifa-world-cup/awards |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.foxsports.com |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210630070214/https://www.foxsports.com/soccer/fifa-world-cup/awards |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جامی جیھانیی ٢٠٠٦ یەکێک بوو لە پڕ بینەرترین مۆندیالەکان کە لە شاشەکانی تەلەڤیزیۆنە بینرابێت؛ کە ٢٦٫٢٩ ملیارد جار سەیرکراوە، و تەنھا یاریی کۆتایی ٧١٥٫١ ملیۆن بینەری ھەبووە. === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ === [[پەڕگە:Watching South Africa & Mexico match at World Cup 2010-06-11 in Soweto 7.jpg|وێنۆک|273x273px|بینەرانی یارییەکانی جامی جیھانیی ٢٠٢٠]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] نۆزدەیەمین جامی جیھانییە. لە وڵاتی ئەفریقای باشوورخانەخوێ کرا لە ١١ی حوزەیرانەوە ھەتا ١١ی تەممووز بەردەوام بوو،<ref name="ReferenceE"/> یەکەمجار بوو لە مێژوودا کیشوەری ئەفریقا ئەم پاڵەوانییەتییەی تێدا بەرێوە بچێت. ھەریەکە لە [[میسر]]، [[توونس]]، [[مەغریب]]، [[لیبیا]]، و [[ئەفریقای باشوور]] ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میواندارکردنی ئەم خولە. لەدوای بڕیارێکی فیفا، بە ڕێنەدان بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتی لە دوو وڵات، وڵاتی تونس لە ھەڵبژاردنەکە کشێنرایەوە. فیفا بڕیاری دا بە دوورخستنەوەی لیبیا، لەبەر ئەوەی ھەموو مەرجەکانی خانەخوێکردنی پاڵەوانێتییەکەی تیادا نەبوو. لە کۆتاییدا پاش ئەنجامدانی خولێکی دەنگدان، براوەی ھەڵبژاردنەکە لەلایەن سەرۆکی فیفا، سێپ بلاتەرەوە لە کۆنفڕانسێکی [[ڕۆژنامەوانی]] لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٤ لە زوریچ ئاشکرا کرا. بە ١٤ دەنگ باشووری ئەفریقا مافی خانەخوێکردنی پێدا. لە بەرامبەر مەغریب ١٠ دەنگ و میسر ھیچ دەنگیکێکی پێنەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Host nation of 2010 FIFA World Cup – South Africa – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=25395.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091112201002/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=25395.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دەنگۆی ئەوە بڵاودەکرایەوە کە مافی میواندارکردنی جامی جیھانیی ٢٠١٠ دەدرێتە وڵاتێکی دیکە، بەڵام دواتر بەرپرسانی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا، سەرجەم دەنگۆکانیان ڕەتکردەوە و متمانەی خۆیان بە تواناکانی وڵاتی خانەخوێ دەڕبری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Doubt over South Africa 2010 {{!}} World Cup 2006 {{!}} guardian.co.uk Football |ناونیشان=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/story/0,,1818166,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080410215639/http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/story/0,,1818166,00.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=News – Soccer: Fifa denies SA may lose 2010 World Cup (Page 1 of 2) |ناونیشان=http://www.iol.co.za/index.php?click_id=19&art_id=vn20060703014312923C258638&set_id= |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100831123249/http://www.iol.co.za/index.php?click_id=19&art_id=vn20060703014312923C258638&set_id= |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=2019 Soccer news, photos, stats, schedules, standings and videos |ناونیشان=https://sports.yahoo.com/soccer/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200609170927/https://sports.yahoo.com/soccer/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ١١ی حوزەیران یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەفریقای باشوور و ھەڵبژاردەی مەکسیک دەستی پێکرد کە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=mirror |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140223043937/http://www.mirrorfootball.co.uk/news/FIFA-corruption-scandal-timeline-article742755.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|وێنۆک|273x273px|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] یەکەم پاڵەوانییەتییە ھیچ وڵاتی نوێ بەخۆوە نەبینی بەشداریبکات بەلکو سەرجەم ھەڵبژاردە بەشداربووەکان پێشتر لە یەکێک لە خولەکانی جامەکە بەشداریان کردبوو. یاریی کۆتاییی ئەم پاڵەوانییەتییە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیسپانیا و ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا لە یاریگای شاری تۆپی پێ لە جۆھانسبێرگ بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٨٤ ھەزارکرەس بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceE"/> ئەمە یەکەم جار بوو ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بگاتە یاریی کۆتایی لە بەرامبەردا ھەڵبژاردەی ھۆدا دوای ٣٢ ساڵ توانی خۆی بگەیەنێتەوە یاریی کۆتایی کە دوایین جار لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٨ بوو. کاتی ئاسایی یارییەکە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ بۆ ھەردوو لا تەواو بوو؛ بەڵام لە کاتی زیادکراودا لە خولەکی "١١٦" ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە ڕێگای [[ئاندرێس ئینیێستا|ئەندرێس ئەنێستاوە]] توانی لە ھێرشێکدا گۆڵی یەکەم و کۆتایی یارییەکە تۆماربکەن؛ بۆیەکەم جار لە مێژوودا نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2010 South Africa FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/2010-south-africa-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/2010-south-africa-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم یارییەدا ١٦ کارتی زەرد بە ڕووی یاناندا بەرزکرایەوە ئەمەش زۆرترین ڕێژەبوو کە لە یاریی کۆتایی تۆمار کرابێت؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup (Sky Sports) |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/netherlands-vs-spain/teams/221760 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sky Sports |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.skysports.com/football/netherlands-vs-spain/teams/221760 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای بردنەوە لە ئۆڕگوای بە ئەنجامی ٣–٢ توانی پلەی سێیەم بەدەست بھێنێت و پلەی چوارەمیش بوو بەشی ئۆڕگوای. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یئەنجامدران، ١٤٥ گۆڵ تۆمارکران. ھەریەکە لە یاریزانان تۆماس مۆلەر، داڤید ڤییا، دێیگۆ فۆرلان، ویستلی شنایدەر بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی (٥ گۆڵ). دێیگۆ فۆرلان خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. [[ئیکەر کاسیاس]] خەڵاتی باشترین گۆڵپارێزی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Abhishek |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=FIFA World Cup 2010: List of Awards |ناونیشان=https://www.sportskeeda.com/football/fifa-world-cup-2010-list-of-awards |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.sportskeeda.com |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.sportskeeda.com/football/fifa-world-cup-2010-list-of-awards |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤}} [[پەڕگە:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|288x288px|ئاھەنگی بەرزکردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] بیستەمین پاڵەوانییەتییە لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی [[بەڕازیل]] بەڕێوەچوو. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی نێودەوڵەتی تۆپی پێ (فیفا) لە ٧ی ئازاری ٢٠٠٣ ڕای گەیاند کە پاڵەوانێتی جامی جیھانی لە [[ئەمریکای باشوور]] بەریوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Argentina, Brazil and Colombia Want 2014 World Cup |ناونیشان=http://en.people.cn/200301/19/eng20030119_110398.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=en.people.cn |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140615232950/http://english.people.com.cn/200301/19/eng20030119_110398.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم بڕیارەش پاش ئەوە دێت کۆتا جار [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] لە ئەمریکای باشوور لە وڵاتی [[ئەرژەنتین]] بەڕێوە چوو. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٣؛ یەکێتیی نێودەوڵەتی تۆپی پێ ئەمریکای لاتینی (کۆنمبول) ٣ وڵاتی دەستنیشانکرد بۆ میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠١٤ ئەوانیش [[ئەرژەنتین]]، [[بەڕازیل]] و [[کۆلۆمبیا|کۆڵۆمبیا]] بوون. لە ٣٠ی تشرینی یەکەم ی ٢٠٠٧ دا؛ فیفا لەکۆبونەوەی یەکێتییەکەیاندا، وڵاتی بەڕازیلی بە میوانداری ئەم پاڵەوانێتییە ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA.com – Brazil confirmed as 2014 hosts |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031182910/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمە بۆ دووەم جارە لەمێژوودا کە بەڕازیل میوانداریی جامی جیھانی بکات. بۆ یەکەمین جار بەڕازیل ساڵی ١٩٥٠ میوانداری جامی جیھانی بوو کە تێدا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای نازناوەکەی بردەوە. بەڕازیل لەدوای [[مەکسیک]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[فەڕەنسا]] و [[ئەڵمانیا]] پێنجەمین وڵاتە کە بۆ دووەمین جار میوانداریی جامی جیھانی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Brazil may lose the right to hold World Cup 2014 |ناونیشان=https://english.pravda.ru/news/sports/124564-brazil_world_cup_2014/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=PravdaReport |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129054042/http://english.pravda.ru/news/sports/15-05-2013/124564-brazil_world_cup_2014-0/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA.com – Brazil confirmed as 2014 hosts |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031182910/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەھەر چوار پاڵەوانێتی پێشووتر لە ئەمریکای باشوور کەبەڕیوە چووە ھەڵبژاردەکانی ئەم قاڕەیە بوونەتە پاڵەوان (دوو جار ئەرجەنتین و دوو جار ئۆرۆگوای) بەڵام بەڕازیل تا ئێستا نەیتوانیوە ببێتە پاڵەوان لەسەر خاکی خۆی. ماوەی پاڵەوانییەتی یەکە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ تاکوو ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤ خایان. [[پەڕگە:Götze kicks the match winning goal.jpg|وێنۆک|[[ماریۆ گۆتزێ]] لەکاتی تۆمارکردنی گۆڵی سەرکەوتنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]]|240x240px]] یاریی کۆتایی لە [[یاریگای ماراکانا]] بە ئاماەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەرێوەچوو، ئەمەش جاری سێیەم بوو ئەم دوو ھەڵبژاردەیە لە یاریی کۆتایی ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە پاش ساڵەکانی ١٩٨٦، ١٩٩٠. کاتی ئاسایی یارییە کە بەبێ گۆڵ بۆ ھەردولا کۆتایی ھات بەڵام لە کاتی زیادکراوی دووەمدا لە خولەکی ١١٦ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لە ڕێگای یاریزان [[ماریۆ گۆتزێ]] تۆمارکرد پاش ھاتنەناوەوەی بە چەند خولەکێک بۆ ناو یاریگا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Germany 1-0 Argentina (aet) {{!}} World Cup final match report {{!}} Football {{!}} The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2014/jul/13/germany-argentina-world-cup-final-2014-match-report |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190509093653/https://www.theguardian.com/football/2014/jul/13/germany-argentina-world-cup-final-2014-match-report |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەم ئەنجام ھەڵبژاردەی ئەڵمانیان بۆ جاری چوارم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Numbers Game: All the stats from Germany's fourth World Cup triumph – Firstpost |ناونیشان=https://www.firstpost.com/sports/numbers-game-stats-germanys-fourth-world-cup-triumph-1617441.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002101405/https://www.firstpost.com/sports/numbers-game-stats-germanys-fourth-world-cup-triumph-1617441.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا پلەی سێیەمی وەرگت پاش ئەوەی ٣–٠ لە ھەڵبژاردەی بەڕازیل وڵاتی خانەخوێی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=4656 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122444/https://www.kooora.com/?c=4656 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران ١٧١ گۆڵ تۆمارکران.<ref name="ReferenceE"/><ref name="bbc.co.uk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/28279730 |سەردێڕ=Rodriguez wins World Cup Golden Boot |newspaper=BBC Sport |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.bbc.co.uk/sport/football/28279730 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریزانی ئەڵمانی [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ لە سەرجەم بەشدارییەکانی لە جامی جیھانی بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە. [[خامێز ڕۆدریگێز]] بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[پۆل پۆگبا]]ی فەرەنسی باشترین یاریزانی لاو، مانوێل نۆیەری ئەڵمانی باشترین گۆڵپارێز، [[لیۆنێل مێسی|مێسی]] بە باشترین یاریزان دەستنیشانکران.<ref name="bbc.co.uk"/> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ === [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] بیست و یەکەمین پاڵەوانییەتی بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی [[ڕووسیا]] بۆ یەکەم جار میوانداریی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Where is the 2018 World Cup? All you need to know about the Russia tournament – Mirror Online |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2018-world-cup-you-need-3703643 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612184742/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2018-world-cup-you-need-3703643 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەسەرەتادا، نۆ وڵات خۆیان پاڵاوت بۆ میوانداریکردنی مۆندیالی ٢٠١٨ بەڵام دواتر [[مەکسیک]] لەم ھەنگاوە کشایەوە. خۆپاڵاوتنی [[ئیندۆنیزیا|ئەندەنووسیا]] لەلایەن فیفا ڕەتکرایەوە ئەمەش لەپاش ئەوەی حکوومەتی ئەندەنووسیا نەیتوانی نامەی پشتگیریکردنی ئەم پڕۆسەیە بۆ فیفا بنێرێت. لەکۆتاییدا دوو ھاوپەیمانی دروست بوو لەنێوان [[ئیسپانیا]]/[[پورتوگال|پۆرتوگال]] و [[بولگاریا]]/[[ھۆڵەندا]] لەلایەک و [[ڕووسیا]] و [[ئینگلتەرا|ئینگلتەڕاش]] بەجیا لەسەر میوانداریکردن بەردەوامبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/worldcup/bidders/2018/newsid=1210979.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190210211945/https://www.fifa.com/worldcup/bidders/2018/newsid=1210979.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواجار لەلایەن لێژنەی جێبەجێکاری فیفا لە ڕۆژی ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە شاری زیوخی [[سویس]]را وڵاتی ڕووسیای وەک خانەخوێی جامی جیھانیی ٢٠١٨ ڕاگەیاند پاش ئەوەی لە پرۆسەی دەنگدان ١٣ دەنگی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Ethics: Executive Committee unanimously supports recommendation to publish report on 2018/2022 FIFA World Cup™ bidding process – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2494723/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150329105006/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2494723/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٦، بۆ جارێکیتر میوانداریکردنی جامی جیھانی چووەوە [[ئەورووپا]] کە یازدەیەمین جار بوو لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=BBC NEWS {{!}} In Depth {{!}} 2006 World Cup decision {{!}} Legal threat over World Cup prank |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/sport/2000/2006_world_cup_decision/824885.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٠٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20040518225400/http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/sport/2000/2006_world_cup_decision/824885.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> و یەکەمین جار بوو لە مێژوودا جامی جیھانیی فیفا لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا]] ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} 2006 WORLD CUP DECISION {{!}} Call for World Cup revote |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090922203158/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەموو ئەو یاریگایانەی یارییەکەیانیان لێ ئەنجامدرا کەوتنەبەشی ڕووسیای ئەورووپاوە بەمەبەستی ڕێکخستنی باشتری گواستنەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەپێی کات. بە بەشداریی ٣٢ ھەڵبژاردە پاڵەوانییەتی یەکە لە ١٤ی حوزەیران یارییەکانی دەستی پێکرد تا ١٥ تەممووزی ٢٠١٨ بەردەوامبوو. سەرجەم یارییەکان لە ١١ شاری جیاوازی ڕووسیا ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=FIFA Picks Cities for World Cup 2018 {{!}} Football {{!}} R-Sport. All the top sports news |ناونیشان=http://en.rsport.ru/football/20120929/620078064.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304001323/http://en.rsport.ru/football/20120929/620078064.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-19777735 |سەردێڕ=Russia budget for 2018 Fifa World Cup nearly doubles |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.bbc.com/news/world-europe-19777735 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەکە لە ئایسلەندا و پەنەما بۆ یەکەمجار بەشداریی جامی جیھانییان کرد؛ بۆیەکەمجار لە مێژوودا سیستەمی [[ڤیدیۆی یارمەتیدەری ناوبژیوان]](ڤار) لە یارییەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is VAR? The video assistant referee system's Champions League & Premier League future {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en/news/what-is-var-the-video-assistant-referee-systems-world-cup/19m696jq7onm618n3v9oqs02ab |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180619164819/http://www.goal.com/en/news/what-is-var-the-video-assistant-referee-systems-world-cup/19m696jq7onm618n3v9oqs02ab |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=France v Australia Match Report, 6/16/18, World Cup {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-us/match/france-v-australia/report/3g144vnu0gzm5blvn62rw2b55 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180620232305/http://www.goal.com/en-us/match/france-v-australia/report/3g144vnu0gzm5blvn62rw2b55 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەمەبەستی یاریمەتیدانی ناوبژیوان لە بریاردان لە خاڵەتە گوماناوییەکان. یەکەم حاڵەتی ڕەتکردنەوەی گۆڵ بەم سیتەمە لە یاری نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ھەڵبژاردەی ئێران]] بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] بوو پاش ئەوەی لە خولەکی "٦٠" یاریزانی ئێرانی [[سەعید عێزەت ئیلاھی]] گۆڵی تۆمارکرد ناوبژیوان بەمەبەستی دڵنیابوونەوە گەرایەوە بۆ سیستەمی ڤار دواتر زانرا ئۆفساید بووە ھەربۆیە گۆڵەکە ڕەتکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Iran v Spain Match Report, 20/06/2018, World Cup {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-in/match/iran-v-spain/emspb08v5pfisguzn2zkj1qsp |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704230220/http://www.goal.com/en-in/match/iran-v-spain/emspb08v5pfisguzn2zkj1qsp |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=2018 FIFA World Cup Russia™ - Matches – IR Iran – Spain – FIFA.com |ناونیشان=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190325085118/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا لە یاری نێوان کۆریای باشوور و ئەڵمانیان ناوبژیوانی یارمەتی دەر (لایمەن) ئاڵەکەی بەرزکردەوە لە کاتی تۆمارکردنی گۆڵیک لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەھۆکاری ئۆفساید. بەڵام پاش گەڕانەوە بۆ سیستەمی ڤار بڕیاری ناوبژیوانی یارمەتی دەر ڕەتکرایەوە و گۆڵەکە ھەژمار کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup report: South Korea 2 Germany 0 {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2018/06/28/45902092/south-korea-2-germany-0-defending-champions-crash-out-after |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180627232445/http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2018/06/28/45902092/south-korea-2-germany-0-defending-champions-crash-out-after |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاڵەوانییەتییەکەلە ١٤ی حوزەیران تا ١٥ی تەممووزی ٢٠١٨ لە وڵاتی ڕووسیا و لە ١١ شاری جیاواز بەڕێوەچوو. بەبەشداریی ٣٢ ھەڵبژاردەی ئەندامی فیفا. ٣١ لەو ھەلبژاردانەش بەئەنجامدانی پاڵاوتن گەیشتنە پاڵەوانییەتییەکە و ڕووسیاش وەک میواندار ڕاستەوخۆ وەک یەکەمین ھەڵبژاردە سەرکەوت. [[پەڕگە:France champion of the Football World Cup Russia 2018.jpg|وێنۆک|ئاھەنگی یاریزانانی فەڕەنسا بە بۆنەی بەدەستھێنانی نازناوی جامی جیھانیی ٢٠١٨ بۆ دووەم جار لە مێژووی ھەڵبژاردەکەیان |229x229پیکسڵ]] یەکەم یاریی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ڕووسیا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سەعوودی]] بەڕێوەچوو تێیدا ڕووسیا بە ئەنجامی ٥–٠ یارییەکەی بردووە، ئەمەش دووەمین ئەنجامی گەورەی ھەڵبژاردەی وڵاتی خانەخوێ بوو لە یاریکردنەوەدا تۆمارکرابێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911 |سەردێڕ=Impressive Russia win World Cup opener |newspaper=BBC Sport |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122453/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئیتالیا کە بە ئەنجامی ٧–١ لە ئەمریکا بردەوە لە یاریکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٣٤. و دووەم گەورەترین دۆڕانی ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودیە بوو پاش ئەوەی لە جامی جیھانیی ٢٠٠٢ بە ٨–٠ بەرامبەر ئەڵمانیا دۆڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 2018: Aleksandr Golovin genius caps dream start for 'worst Russia' ever {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە ھەمانکاتدا یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبییە بەو ئەنجامە شکست بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup news: Blow for Russia as Alan Dzagoev limps off with hamstring injury in opener {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتاییی پاڵەوانییەتییەکە لە ڕۆژی ١٥ی تەممووز لەیاریگای لوژنیکی لە مۆسکۆ بە ئامادەبوونی ٧٨٬٠١١ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی کرواتیا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=How France Won Its Second World Cup Title – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190527112750/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=France lifts second World Cup after classic final {{!}} Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کرواتیا یەکەم جاری بوو لە مێژووودا بگاتە یاریی کۆتاییی جامی جیھانی لە بەرامبەردا فەرنسا ھەڵگری نازناوی جامی جیھانیی ١٩٩٨ بوو. لە کۆتایدا فەرنسا بە ئەنجامی ٤–٢ یارییەکەی بردەوە بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەرزکردەوە. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران، ١٦٩ گۆڵ تۆمارکرا. ھاری کین یاریزانی ئینگلتەرا بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[لوکا مۆدریچ]] یاریزانی کرواتیا وەک باشترین یاریزان ھەڵبژێردرا، تیابۆ کۆرتوا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەی بەلجیکا بە باشترین [[گۆڵپارێز]] دەستنیشانکرا، [[کیلیان مباپێ]] یاریزانی فەڕەنسا وەک باشترین یاریزانی لاو دەستنیشانکرا و دواجاریش خەلاتی یاری خاوێن بە ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إحصائيات كأس العالم روسيا FIFA 2018: جميع إحصائيات هات كأس العالم روسيا FIFA 2018 |ناونیشان=https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=beIN SPORTS |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ === [[پەڕگە:Al-Rihla (cropped).jpg|وێنۆک|تۆپی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] بیست و دووەمین پاڵەوانییەتی لە جامی جیھانیی فیفا بوو کە وڵاتی [[قەتەر]] بۆ یەکەم جار میوانداریی کرد. ھەروەھا بۆ یەکەم جار لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و دووەم جار لە [[ئاسیا]]دا بووە کە وڵاتێک جامی جیھانی میوانداریی بکات. قەتەر لە ساڵی ٢٠١٠ مافی بەشداریکردنی جامی جیھانیی ٢٠٢٢ پێ بەخشرا.<ref name="Amir inaugurates Al Janoub Stadium">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Amir inaugurates Al Janoub Stadium|ناونیشان=https://thepeninsulaqatar.com/article/17/05/2019/Amir-inaugurates-Al-Janoub-Stadium |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٠ی تشرینی دووەم تاکوو ١٨ی کانوونی یەکەم بەڕێوە چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/10706977/World-Cup-2022-investigation-demands-to-strip-Qatar-of-2020-World-Cup.html |سەردێڕ=World Cup 2022 investigation: demands to strip Qatar of World Cup |ئیش=The Telegraph |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٤|شوێن=London |یەکەم=Holly |دوایین=Watt}}</ref> ژمارەیەک گرووپ و دەزگای ڕاگەیاندن نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە لە شیاوی [[قەتەر]] بۆ میوانداریکردنی چالاکییەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١١|سەردێڕ=Tiny Qatar beats out America for World Cup - Total Soccer {{!}} Fútbol Total - MiamiHerald.com|ناونیشان=http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110503195608/http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=World Cup 2022: 'Political craziness' favours Qatar's winning bid {{!}} Football {{!}} The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161226062322/https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەبارەت بە لێکدانەوەکانی مافەکانی مرۆڤ، بەتایبەتی بارودۆخی کرێکاران و مافی ھەوادارانی [[کۆمەڵگە]]ی [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] بەھۆی نایاسایی [[ھاوڕەگەزخوازی]] لە قەتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Geen|یەکەم=Jessica|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Gay groups’ anger at ‘homophobic’ World Cup hosts Russia and Qatar|ناونیشان=https://www.pinknews.co.uk/2010/12/03/gay-groups-anger-at-homophobic-world-cup-hosts-russia-and-qatar/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Qatar's World Cup won't be gay-friendly {{!}} News.com.au|ناونیشان=http://www.news.com.au/travel/news/qatars-world-cup-wont-be-gay-friendly/story-e6frfq80-1225964916965|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101204061126/http://www.news.com.au/travel/news/qatars-world-cup-wont-be-gay-friendly/story-e6frfq80-1225964916965|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Still slaving away|ناونیشان=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/06/still-slaving-away|newspaper=The Economist|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|issn=0013-0613}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی شەش کیشوەر یارییەکانی پاڵاوتنیان ڕێکخست. سەرجەم نەتەوەکانی ئەندامی فیفا کە لە ئێستادا ٢١١ یان ھەیە، مافی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکاندا ھەبووە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر|قەتەر]] وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی سەرکەوت بۆ پاڵەوانێتییەکە؛ بەڵام [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا]]، قەتەری پابەند کرد بە بەشداریکردن لە قۆناغی پاڵاوتنەکانی ئاسیا چونکە دوو قۆناغی یەکەم وەک پاڵاوتن بۆ گەیشتن بە جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣ ھەژماردەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Hosts Qatar to compete in qualifying for 2022 World Cup|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1053493/hosts-qatar-to-compete-in-qualifying-for-2022-world-cup|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=www.insidethegames.biz}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] قارەمانی پاڵەوانێتییەکە ھاتەوە و ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|کرواتیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|مەغریب]] توانیان پلەی دووەم، سێیەم و چوارەم بەدەستبێنن. == سیستەمی پاڵەوانێتییەکان == === ژمارەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان === [[پەڕگە:World cup countries best results.png|وێنۆک|377x377پیکسڵ|نەخشەی باشترین ئەنجامی وڵاتان لە جامی جیھانیی فیفا]] پاڵەوانییەتییە سەرەتایییەکانی جامی جیھانی، کێشەی گواستنەوەی ھەڵبژاردەکان لە نێوان [[کیشوەر|کیشوەرەکان]] قورس بوون، ئەمەش وای کردبوو بەشێکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی [[ئەمریکای باشوور]] گەشت بکەن [[ئەورووپا]] بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] تەنھا وڵات بوو کە توانی بەشداریی بکات. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] پاڵەوانییەتییەکانی ١٩٤٢، ١٩٤٦ ڕێکنەخران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Los datos más curiosos de la Fiesta del Fútbol - Brasil 1950 {{!}} Cerveza Cristal|ناونیشان=http://www.cristal.com.pe/articulo/los-datos-mas-curiosos-de-la-fiesta-del-futbol-brasil-1950|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120701133216/http://www.cristal.com.pe/articulo/los-datos-mas-curiosos-de-la-fiesta-del-futbol-brasil-1950|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جامی جیھانیی ١٩٥٠ یەکەم خول بوو کە ھەڵبژاردەی بەریتانیا بەشداریی تێدا کرد بەو پێیەی بەریتانیا لە ١٩٢٠ لە [[فیفا]] کشایەوە، چونکە ئامادەنەبوو لەگەڵ ئەو ھەڵبژاردانە یاریی بکات کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] شەڕی لەگەڵ کردوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC - A Sporting Nation - Scotland and the 1950 World Cup|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0001/index.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180617011130/http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0001/index.shtml|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا لەم خولەدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆرگوای]] پاڵەوانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|جامی ١٩٣٠]] بەشداریی کردەوە و بۆ جاری دووەم نازناوەکەی بردەوە. بە شێوەیەکی گشتی ژمارەی بەشداربووەن لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، ١٦ ھەڵبژاردە بەشداربوون جگە لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] - [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] کە چەند ھەڵبژاردەیەک کشانەوە کە ھەڵبژاردەکان بوونە ١٥ و ١٣. بە شێوەیەک گشتی زیاتر ھەڵبژاردەکانی [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باشوور]] بوون لەگەڵ چەند ھەڵبژاردەیەک لە [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[ئۆقیانووسیا]]. تا ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] ژمارەیەکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی دەرەوەی [[ئەمریکای باشوور]] و [[ئەورووپا]] لە قۆناغی کۆمەڵەکان تێپەڕ دەبوون،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم ~ دار العلوم|ناونیشان=https://daralolom.blogspot.com/2013/11/blog-post_6401.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=كأس العالم ~ دار العلوم}}</ref> وەک [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی، ھەڵبژاردەی کوبا گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] ژمارەی بەشداربووانی وڵاتان لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە زیاد بوون و لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] زیادکرا بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە.<ref name=":0"/> ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بەشێکی زیاتری ھەڵبژاردەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[ئەمریکای باکوور]] سەربکەون بۆ جامی جیھانی، بەڵام کورسی [[ئۆقیانووسیا|ئۆقیانوسیا]] زیادنەکرا، لەو کاتانەوە ھەڵبژاردەکانی ئەم کیشوورانە توانیان بگەنە قۆناغەکانی دواتر جامی جیھان بۆ نموونە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی، و لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] گەیشتە قۆناغەکانی پێشەوە، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|ھەڵبژاردەی مەغریب]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|ھەڵبژاردەی کامیرۆن]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا|ھەڵبژاردەی کۆستاریکا]] لە ھەمان ساڵ گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|ھەڵبژاردەی نێجیریا]] لە جامی جیھانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] گەیشتە قۆناغی دووەم، ئەمەش یەکمجار بوو لە مێژوویدا ئەو تۆمارە تۆمار بکات، ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودی]] ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵیژاردەی ئەمریکاش]] لەھەمان ساڵ گەیشتە قۆناغی دووەم و ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] گەیشتە پۆناغی چارەکی پێش کۆتایی. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا|ھەڵبژاردەی تورکیا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] باشترین ئەنجامی لە مێژووی خۆیدا تۆمارکرد کاتێک پلەی سێیەمی پاڵەوانییەتییەکەی بەدەستھێنا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باشوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باشووریش]] پلەی چوارەمی بەدەستھێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سێنیگال|ھەڵبژاردەی سینیگالیش]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی، و ھەر لە ھەمان پاڵەوانییەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن|ھەڵبژاردەی ژاپۆنیش]] گەیشتە قۆناغی دووەم؛ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوسترالیا|ھەڵبژاردەی ئوسترالیا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] گەیشتە قۆناغی دووەم و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی گانا|ھەڵبژاردەی گانا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی. لەگەڵ ئەمەش ھەڵبژارەکانی [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باشوور]] بە بەھێزی ماونەتەوە، بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٦ سەرجەم ئەو ھەڵبژاردانەی گەیشتنە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی بریتیبوون لە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باشوور و ئەورووپا. ١٩٨ ھەڵبژاردەی وڵاتەکان، بەشدارییان لە پاڵاوتنەکانی گەییشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|مۆندیالی ٢٠٠٦]]دا کردبوو، کە وڵاتانی [[بووتان]]، [[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] و [[دوورگەکانی قەمەر]] بەشدارییان پێ نەکرا، ([[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] و [[دوورگەکانی قەمەر]] لەو کاتەدا ئەندامی [[فیفا]] نەبوون). لە پاڵاوتەنەکانی گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|جامی جیھانیی ٢٠١٠]]، ٢٠٤ ھەڵبژاردە بەشداریان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Record number of 204 teams enter preliminary competition - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/organisation/media/newsid=122766/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140201214723/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/organisation/media/newsid=122766/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]]، ٢١٠ ھەڵبژاردە بەشدارییان کرد. ڕۆژی ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧، لە شاری زیوریخ، فیفا بە کۆی دەنگ بڕیاریدا ژمارەی ئەو ھەڵبژاردانەی بەشداریی پاڵەوانییەتییەکە دەکەن بۆ ٤٨ ھەڵبژاردە بەرزبکاتەوە، بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comfifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=www.fifa.com|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comfifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100 |date=تشرینی یەکەمی 2022}}</ref> === پاڵاوتن === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]] بەبێ پاڵاوتن بەڕێوەچوو، یەکەم و کۆتا پاڵەوانێتییە کە بەبێ پاڵاوتن وڵاتەکان بەشدارییان تێدا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1930. - بطولة كأس العالم الأولى - الأوروغواي. تاريخ البطولة|ناونیشان=https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1930|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=arabic.rt.com|زمان=ar}}</ref>لە دوای ئەوە بە شێوەیەکی ڕێکخراو پاڵاوتن بۆ گەیشتن بە جامی جیھانیی دەکرا، کە لە ٦ ناوچەی جیھاندا دەکرێت ([[ئەورووپا]]، [[ئاسیا]]، [[ئەفریقا|ئەفریقیا]]، [[ئەمریکای باشوور]]، [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئۆقیانووسیا]])، کە ٢ یان ٣ ساڵ پێش جامی جیھانیی پاڵاوتنەکان دەست پێ دەکەن. ھەر کیشوەرێکش ژمارەی کورسییەکانیان دیاری کراوە. بە شێوەیەک کە (ئەورووپا ١٣ کورسی، ئاسیا، ٤ و نیو، ئەفریقیا ٥ کورسی، ئەمریکای باشوور ٤ کورسی و نیو، ئەمریکای باکوور ٣ و نیو، ئۆقیانیا نیو کورسی) کە ژمارەیان دەگاتە ٣٢ ھەڵبژاردە. پێشتر پاڵەوانی مۆندیال، یەکسەر بەشداری جامی جیھانیی ئەکردەوە ، بەڵام لە ٢٠٠٦ـەوە ئەو یاسایە کاری پێ ناکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614212731/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> * '''ئەوروپا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|'''یەکێتیی ئەوروپا - UEFA''']]) '''١٣ کورسی''':بۆ ئەوروپا تەرخانکراوە دابەشدەکرێنە سەر ٩ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ٦ ھەڵبژاردە پێکدێت، یەکەمەکان کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ سەردەکەون بۆ جامی جیھانی. باشترین دووەمی ھەشت کۆمەڵە بەشداریی قۆناغەکانی داھاتوو دەکەن، دابەش دەبنە سەر چوار کۆمەڵە براوەکانی یەکەم دەگەنە جامی جیھانی. * '''ئاسیا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|'''یەکێتیی ئاسیا - AFC''']]) - '''٤ کورسی و نیو''': ئاسیا چوار کوورسی و نیو بۆ تەرخان کراوە ھەڵبژاردەکانی ئەم وڵاتە لە قۆناغی دووەم دەبنە ٤٠ ھەڵبژاردە بەسەر ھەشت کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن ھەر کۆمەڵەیەک لە پێنج ھەڵبژاردە پێک دێت، چوار باشترینی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم لەو قۆناغەدا دابەش دەکرێنە سەر دوو کۆمەڵە، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ دەگەنە جامی جیھانی، لەکاتێکدا سێیەمی کۆمەلەکان ڕووبەرووی یەکتر دەبنەوە، براوەی یارییەکە ڕووبەرووی چوارەمی ڕیزبەندی ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست دەبێتەوە. * '''ئەمریکای باشوور''' ('''کۆنمێبۆڵ - CONEMBOL''')- '''٤ کورسی و نیو''' - ئەمریکای باشوور چوار کورسی و نیو بۆ تەرخان کراوە، لە یەک کۆمەڵەدا ١٠ ھەڵبژاردە لە ١٧ گەڕدا ڕووبەرووی یەکتر دەبنەوە، چوار ھەڵبژاردەی یەکەم ڕاستەوخۆ دەگاتە جامی جیھانی، پێنجەمی ڕیزبەندییەکە ڕووبەڕووی یەکەمی پاڵاوتنەکانی ئۆقیانووس دەبێتەوە براوەی یارییەکە دەگاتە جامی جیھانی. * '''ئەفریقیا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا|'''یەکێتیی ئەفریقیا - CAF''']]) - '''٥ کورسی''': کیشوەری ئەفریقیا ٥ کورسی بۆ تەرخان کراوە، ھەڵبژاردەکان بە سێ قۆناغ دەگەنە جامی جیھانی، لە قۆناغی یەکەم بەپێی پلەبەندی ھەڵبژاردەکان لەسەر ئاستی جیھان ڕیزدەکرێن، بەسەر دوو کۆمەڵە دابەش دەکرێن، (کۆمەڵەی یەکەم لە پلەی ١ تا ٢٦)، (کۆمەڵەی دووەم لە پلەی ٢٧ تا ٥٤) لە قۆناغی یەکەم ھەڵبژاردەکانی کۆمەڵەی دووەم کە ٢٨ ھەڵبژاردەن بەسەر دوو ئاست دابەشدەکرێن، چواردە ھەڵبژاردە دەگەنە قۆناغی دواتر، لە قۆناغی دووەم ٤٠ ھەڵبژاردە (ھەڵبژاردەکانی ڕیزبەندی ١ تا ٢٦ لەگەڵ ١٤ براوەی قۆناغی یەکەم) دابەشدەکرێن بەسەر ١٠ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردە پێک دێت، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم، لە قۆناغی سێیەم ھەڵبژاردەکان دابەشی دوو ئاست دەکرێن یاریی چوون و گەڕانەوە دەکەن براوەی ھەر دوو یارییەکە ڕاستەوخۆ دەگاتە جامی جیھانی. * '''ئەمریکای باکوور و ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی''' ('''[[کۆنکاکاف]] - CONCACAF''')- '''٣ کورسی و نیو''': ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باکوور و ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی ٣ کورسی و نیویان بۆ دابین کراوە، ھەڵبژاردەکان دابەشدەکرێنە سەر سێ ئاست، لە قۆناغی یەکەم ھەڵبژاردەکانی کۆنکاکاف لە ڕیزبەندی ٦ بۆ ٣٥ (بە پشتبەستن بە ڕیزبەندی فیفا بۆ ھەڵبژاردەکان) دابەش دەکرێنە سەر ٦ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێک دێت یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، لە قۆناغی دووەم ھەڵبژاردەکانی قۆناغی یەکەم ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ٣ باشترین ھەڵبژاردەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم، لە قۆناغی سێیەم ھەڵبژاردەکانی ڕیزبەندی ١ تا ٥ (بەپێی ڕیزبەندی فیفا) لەگەڵ سێ براوەکانی قۆناغی دووەم ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ھەر ھەڵبژاردەیەک بە یاریی چوون و ھاتن ١٤ یاری ئەنجام دەدات، یەکەم و دووەم و سێیەم بە کۆکردنەوەی زۆرترین خاڵ ڕاستەوخۆ دەگەنە جامی جیھانی، پلەی چوارەم لە یاری پاشکۆ ڕووبەرووی ھەڵبژاردەی براوەی پلەی ئۆفی ئاسیا دەکات. * '''ئۆقیانووسیا''' ('''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانوسیا|یەکێتیی ئۆقیانووسیا]] - OFC''') - '''نیو کورسی''': ئۆقیانووس تەنھا نیو کورسی بۆ دانراوە ھەڵبژاردەکانی براوەی پاڵاوتنەکانی ئۆقیانووس لەگەڵ ھەڵبژاردەی پلەی پێنجەمی ئەمریکای باشوور یاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=تحديد مكان إقامة افتتاح ونهائي كأس العالم 2018|ناونیشان=https://www.kooora.com/?n=420625|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=كووورة}}</ref> === قۆناغی کۆمەڵەکان === لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] بەھۆی بەشداریکردنی ١٦ ھەڵبژاردە لە پاڵەوانییەتییەکە قۆناغی یەکەم لە ٤ کۆمەڵە پێک ھاتبوون، ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردەی لەخۆگرتبوو یەکەم ودووەمی کۆمەڵەکان سەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم بەڵام لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانیی ١٩٨٢]] ئاڵوگۆڕ بە سەر کۆمەڵەکاندا ھات دوای ئەوەی کە [[فیفا]] بڕیاریدا ژمارەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە زیادبکات، قۆناغی یەکەم شەش کۆمەڵەی لە خۆگرت، ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردە پێکھاتبوون. یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، لەو قۆناغە بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران ھەر کۆمەڵەیەک لە سێ ھەڵبژاردە پێک ھاتبوو، سیتەمەکە بەو شێوەیە بوو کە ھەر ھەڵبژاردەیەک دوو یاری دەکات، ئەو ھەڵبژاردەیەی خاڵی زۆری کۆکردەوە دەگاتە قۆناغی پێش کۆتایی لەم قۆناغەش ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دوو ھەڵبژاردەی دۆڕاویش یاریی پلەی سێیەم دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/finaldraw/02/23/84/73/131203_finaldrawprocedures_neutral.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190318204234/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/finaldraw/02/23/84/73/131203_finaldrawprocedures_neutral.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەم سیستەمە تا ساڵ [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] بەردەوام بوو، لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانیی ١٩٩٨]] [[فیفا]] بۆ جارێکی دیکە بڕیاریدا ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بەرزبکاتەوە بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە، بەمەش قۆناغی یەکەم ھەشت کۆمەڵەی بەخۆوە بینی، ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێکھات، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، ئەم سیستەمەش تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی ٢٠٢٢]] بەکارهات بەڵام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/82/40/89/fs-201_12a_fwc-seededteams.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304061236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/82/40/89/fs-201_12a_fwc-seededteams.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان دەگاتە ٤٨ ھەڵبژاردە بۆیە ژمارەی کۆمەڵەکانیش ئاڵوگۆری بەسەردا دێت. [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی ٢٠٢٢]] لە ٣٢ ھەڵبژاردە پێکدێت، بۆ ماوەی مانگێک لە وڵاتی میواندار ڕکابەری یەکتر دەکەن بەمەبەستی بردنەوەی نازناوەکە، بەسەر ھەشت کۆمەڵە دابەشکراون ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێکدێت، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، شازدە ھەڵبژاردەدەگەنە ئەم قۆناغە بەپێی سیستەمێک جێگیردەکرێن بە یەک دۆڕان لە پاڵەوانییەتییەکە ھەڵبژاردەکان دەچنە دەرەوە تا لە کۆتاییدا دوو ھەڵبژاردە دەمێنەوە. لە ساڵی [[١٩٩٨]] بەپێی ڕیزبەندی ھەڵبژاردەکان لە فیفا و ئاست و شوێنی جوگرافی ھەڵبژاردەکان لە کۆمەڵەکان جێگیردەکرێن، ھەروەھا [[فیفا]] چەند یاسایەکی پەسەندکردووە لە دابەشکردنی وڵاتان بەسەر کۆمەڵەکان، لەوانە نابێت زیاتر لە دوو ھەڵبژاردەی یەک کیشوەر لە یەک کۆمەڵە بن، و نابێت لە یەکەم یاری پاڵەوانییەتییەکە دوو ھەڵبژاردەی یەک کیشوەر ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە. ھەر ھەڵبژاردەیەکی کۆمەڵەکان سێ یاری لەگەڵ ھاوکۆمەڵەکانی خۆی دەکات، دواتر بەپێی خاڵ ڕیزبەند دەکرێن، بردنەوە سێ خاڵ، یەکسان بوون یەک خاڵ، دۆڕان ھیچ خاڵێکی لەسەر نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/99/46/55/regulationsconfederationscup2013_e.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181212052604/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/99/46/55/regulationsconfederationscup2013_e.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەگەری یەکسان بوون لە خالەکان پەنا دەبرێتە بەر ژمارە ئەو گۆڵانەی تۆماریان کردووە، ئەگەر لەوەش یەکسان بوون پەنا دەبرێتە بەر ژمارەی ئەو گۆڵانەی کە لێیان کراوە ئەگەر نەبوو پەنا دەبرێتە بەر گەورەترین ئەنجامی نێوان ھەڵبژاردەکە لەگەڵ ھاوکۆمەڵەکان و جیاوازی ئەو گۆڵەنەی کە لە بەینی یارییەکانی نێوان ھاوکۆمەڵەکان تۆمارکراوە، لە دواجاریش پەنا دەبرێتە بەر تیروپشکەکانی پێش پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://ar.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/81/42/36/lawsofthegame_2012_e.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181212013557/https://ar.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/81/42/36/lawsofthegame_2012_e.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیارترین حاڵەتیش لە ساڵی ٢٠١٨ دا ڕوویدا '''قۆناغەکانی دوای قۆناغی کۆمەڵەکان''' قۆناغەکانی دوای کۆمەڵەکان بە درێژایی ساڵەکان گۆڕانکاری تێداکراوە، ساڵی ١٩٣٠ چوار ھەڵبژاردە گەیشتنە قۆناغی دووەم، ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە یاری کۆتایی، ئەم سیستەمە لە ١٩٣٤، ١٩٣٨ بەکارھات، لە ساڵی ١٩٥٠ یاساکانی قۆناغی دووەم شێوەیەکی نوێی وەرگرت، یەکەمەکانی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە ئەم قۆناغە، لە یەک کۆمەڵەدا جێگیرکران، ئەو ھەڵبژاردەیەی لە سێ یاری زۆرترین خاڵ کۆبکاتەوە دەبێتە پاڵەوان، ھەڵبژاردەی ئۆرۆگوای بە کۆکردنەوەی پێنج خاڵ نازناوەکەی بەدەست ھێنا، بۆیە ھیچ یارییەکی کۆتاییی و پلەی سێیەم ئەنجام نەدران کە تەنھا پاڵەوانییەتی جامی جیھانییە کە ئەم یاسایییەی تێدا پەیڕەوکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615092125/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|جامی جیھانیی ١٩٥٤]] دووبارە یاساکانی قۆناغی دووەم گۆڕان، لەم ساڵەدا یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی دووەم کە ھەشت ھەڵبژاردە بوون، بەبردنەوە دەگەیشتنە قۆناغی پێش کۆتایی، ھەڵبژاردەی دۆڕاو لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر، ئەم یاسایە تا ساڵی ١٩٧٠ بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100601113712/http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] یاساکانی قۆناغی دووەم گۆڕانکاریان تێدا کرا. کاتێک فیفا یاسایەکی نوێی پەسەند کرد لەم ساڵانەدا، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، جارێکی دیکە بەسەر دوو کۆمەڵە دابەش دەکران. یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاریی کۆتاییی دووەمی کۆمەڵەکان یاری پلەی سێیەمیان ئەنجام دەدا بەڵام ساڵی ١٩٨٢ بەھۆی زیادکردنی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان ئاڵوگۆرێکی دیکە لە یاساکانی قۆناغی دووەمی جامی جیھانی کرا، لەم ساڵەدا یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان کاتێک گەیشتنە ئەم قۆناغە لە چوارکۆمەڵە جێگیرکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی پێش کۆتایی، لەم قۆناغەش براوەکان دەگەیشتنە یاریی کۆتایی و دۆڕاوەکانیش یاری پلەی سێیەمیان ئەنجامدەدا. دوای ئەم پاڵەوانییەتییە سیستەمی کۆمەڵەکان ھەڵوەشایەوە و سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|جامی جیھانیی ١٩٨٦]] ، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|جامی جیھانیی ١٩٩٠]] ، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|جامی جیھانیی ١٩٩٤]] ، جێبەجێ کرا. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانیی ١٩٩٨]] ژمارەی بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە زیادکران، بەم شێوەیە ١٦ ھەڵبژاردە دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، لەم قۆناغە پێویستە یەک ھەڵبژاردە یارییەکە بباتەوە، لە ئەگەری یەکسان بوون پەنا بۆ کاتی زیادکراو دەبرا، ئەگەر یەکسان بوونەکە بەردەوام بوو لە کاتی زیادکراو، ئەوە پەنا بۆ لێدانە یەکلایکەرەوە دەبردرێت. ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە قۆناغی دواتر کە بە قۆناغی ھەشت ناسراوە چونکە ھەشت ھەڵبژاردە دەمێننەوە، لەم قۆناغەش بەھەمان شێوە پێویستە یەک ھەڵبژاردە ببیاتەوە تا بگاتە قۆناغی پێش کۆتایی. لەو قۆناغەش ھەڵبژاردەی براوە دەگاتە یاری کۆتایی، ھەڵبژاردە دۆڕاوەکانیش یاری پلەی سێیەم دەکەن . ئەم سیستەمە لەو ساڵەوە تا ئێستا جێگیر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615092125/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> '''پووختەی سیستەمەکانی جامی جیھانی فیفا''' {| class="wikitable sortable" !ساڵ !وڵاتی میواندار !پاڵاوتن / یاری !ھەڵبژاردە !یاری !خوولی ١ !خوولی ٢ !قۆناغەکانی کۆتایی |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] |{{flag|Uruguay}} |بێ پاڵاوتن (بانگێشتکردن) | align="center" |13 | align="center" |18 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٣یان ٤ ھەڵبژاردە<ref name="playoff" group="s"/> | colspan="2" align="center" |4 ھەڵبژاردە، چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان (براوەی یەکەمی قۆناغی کۆمەڵەکان<ref group="s">یاری بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم نەکرا</ref>) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] |{{flag|Italy|1861}} |٣٢ / ٢٧ | align="center" |16 | align="center" |17 | colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref name="replay" group="s">لە پاڵەوانییەتی 1930 و 1934 لە حاڵەتی یەکسان بوون لە قۆناغی چوونە دەروەی هەڵبژاردەکان یارییەکە دووبارە دەکرایەوە، ئەم سیستەمە تا پاڵەوانییەتی 1970 درێژەی هەبوو دواتر [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانە یەکلایکەرەوەکان]] بەکارهات لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان هەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و دواتریش زیاکراو.</ref> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] |{{flag|France}} |٣٧ / ٢١ | align="center" |16<ref group="s">نەمسا کشایەوە لە پاڵاوتن، بۆیە تەنها 15 هەڵبژاردە مانەوە</ref> | align="center" |18 | colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref name="replay" group="s"/> |- | colspan="8" |'''''جامی جیھانی لە ساڵەکانی ١٩٤٢، ١٩٤٨ بەھۆی جەنگی جھانی دووەمەوە ئەنجام نەدران .''''' |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] |{{flag|Brazil}} |٣٤ / ١٩ | align="center" |16<ref name="wd3" group="s">هندستان و سکۆتلەندا و تورکیا لە پاڵەوانییەتییەکە کشانەوە، بۆیە مانەوە13 هەڵبژاردە ئەمەش وای کرد کۆمەڵەکان دوو و سێ هەڵبژاردەی بن.</ref> | align="center" |22 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref name="wd3" group="s"/><ref name="playoff" group="s"/> | colspan="2" align="center" |4 ھەڵبژاردە (براوەی یەکەمی قۆناغی کۆمەڵەکان) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] |{{flag|Switzerland}} |٤٥ / ٣٣ | align="center" |16 | align="center" |26 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref group="s">Each group had two seeded and two unseeded teams; the seeded teams played only unseeded teams and vice versa.</ref><ref name="playoff" group="s">Up to 1958, [[Group tournament ranking system#Tiebreaker criteria|ranking ties in groups]] were to be broken via a [[One-game playoff|playoff]]; this only happened in 1954 and 1958. Since 1962, all ties are broken by [[goal average]] or [[goal difference]].</ref> | colspan="2" rowspan="5" align="center" |8 ھەڵبژاردە، چوونە دەرەوە بە یەک دۆڕان (لە یەکەم و دووەمی کۆمەَلەکان پێکھاتوون) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] |{{flag|Sweden}} |٥٥ / ٤٦ | align="center" |16 | align="center" |35 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref name="playoff" group="s"/> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] |{{flag|Chile}} |٥٦ / ٤٩ | rowspan="3" align="center" |16 | rowspan="3" align="center" |32 | rowspan="5" align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] |{{flag|England}} |٧٤ / ٥١ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] |{{flag|Mexico}} |٧٥ / ٦٨ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] |{{flag|West Germany}} |٩٩ / ٩٠ | rowspan="2" align="center" |16 | rowspan="2" align="center" |38 | rowspan="2" align="center" |2 کۆمەڵەی، ٤ ھەڵبژاردە (براوەی یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکانی خولی یەکەم) | rowspan="2" align="center" |کۆتایی (یەکەمی کۆمەڵەکانی خولی دووەم)<ref name="tp" group="s">The third-place match was contested by the round 2 group runners-up</ref> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] |{{flag|Argentina}} |١٠٧ / ٩٥ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] |{{flag|Spain}} |١٠٩ / ١٠٣ | align="center" |24 | align="center" |52 | rowspan="4" align="center" |4 کۆمەڵە - ٦ ھەڵبژاردە | align="center" |4 کۆمەڵە، ٣ ھەڵبژاردە (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکانی خولی یەکەم) | align="center" |4 ھەڵبژاردە، چوونە دەرەوە بۆ یەک دۆڕان (یەکەمی کۆمەڵەکانی خولی دووەم) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] |{{flag|Mexico}} |١٢١ / ١١٠ | rowspan="3" align="center" |24 | rowspan="3" align="center" |52 | colspan="2" rowspan="3" align="center" |16 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان لەگەڵ باشترین ٤ ھەڵبژاردەی پلەی سێیەم گەیشتنە ئەم قۆناغە) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] |{{flag|Italy}} |١١٦ / ١٠٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] |{{flag|United States}} |١٤٧ / ١٣٠ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] |{{flag|France}} |١٧٤ / ١٦٨ | rowspan="7" align="center" |32 | rowspan="7" align="center" |64 | rowspan="7" align="center" |4 کۆمەڵە - ٨ ھەڵبژاردە | colspan="2" rowspan="7" align="center" |16 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان گەیشتنە ئەم قۆناغە) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] |{{flag|South Korea}} {{ھن}}{{flag|Japan}} |١٩٩ / ١٩٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] |{{flag|Germany}} |١٩٨ / ١٩٤ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |{{flag|South Africa}} |٢٠٥ / ٢٠٠ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |{{flag|Brazil}} |٢٠٤ / ٢٠٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] |{{flag|Russia}} |٢١٠ / ٢٠٨ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] |{{flag|Qatar}} | |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] |{{flag|Canada}} {{ھن}}{{flag|Mexico}} | | align="center" |''48'' | align="center" |80 | align="center" |16 کۆمەڵە - ٣ ھەڵبژاردە | colspan="2" align="center" |32 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان لە خولی یەکەم) |} == ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار == [[پەڕگە:Women's World cup hosts.png|وێنۆک|332x332پیکسڵ|نەخشەی میوانداری جامی جیھانیی فیفا، ١٩٣٠–٢٠٢٢. سەوز: جارێک؛ سەوزی تۆخ: دوو جار؛ سەوزی سووک: پلانی بۆ دانراوە]] ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار، ئەرکێکی گرانی فیفایە، لە سەرەتادا وڵاتی خانەخوی لە کۆبوونەوەکانی فیفا دیاری دەکران، شوێنی بەرێوەچوون بەردەوام جێگای مشتومر بوون، چونکە گەشتکردن بۆ وڵاتان لەو کاتەدا ئاسان نەبوون. ئەمەش لە یەکەم پاڵەوانییەتی بە ڕوونی دیار بوو کاتێک تەنھا چوار ھەڵبژاردەی کیشوەری ئەوورپا بەشدارییان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھۆی ئەوەی گەشتکردن بۆ ئەمریکای باشوور، سێ ھەفتەی دەخایەند. جگە لەوەش کاتێک جامی جیھانیی ١٩٣٨ بۆ دووەم جار لە [[ئەورووپا]] ڕێکخرایەوە، [[ئەرژەنتین]] و [[ئوروگوای]] بایکۆتیان کرد، چونکە بڕوا وابوو ڕێکخستنی پاڵەوانییەتەکە بە شێوەی نۆرە بێت،<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٨ بۆ ئەوەی بایکۆت و مشتومڕ دروست نەبێت تا ساڵی ١٩٩٨ ڕێکخستنی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان وڵاتانی ئەورووپا و کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، [[ئەمریکای باکوور|باکوور]] بگۆڕدرێت؛ بەڵام دوای ئەوە لە ٢٠٠٢ چووە [[ئاسیا]] کە [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] میواندار بوون، ئەمەش یەکەمجار بوو لە دەروەی ئەو سێ کیشووەرە یارییەکانی ئەنجام بدرێت ھەروەھا یەکەمجاریش بوو دوو وڵات پێکەوە میوانداریی جامی جیھانیی فیفا بکەن. دواتر لە ساڵی ٢٠١٠ مافی میوانداریکردن درا بە [[باشووری ئەفریقا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=Fifa end World Cup rotation policy - Mail & Guardian Online: The smart news source|ناونیشان=http://za.mg.co.za/article/2007-10-29-fifa-end-world-cup-rotation-policy|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100720070353/http://za.mg.co.za/article/2007-10-29-fifa-end-world-cup-rotation-policy|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی ھەڵبژاردن گۆرادرا بۆ دەنگدانی نھێنی، حەوت ساڵ پێشتر وڵاتی میواندار دەستنیشاندەکەن، ھەرچەندە دیارکردنی وڵاتی میوانداری ٢٠٢٢، ھاوکاتی دیاریکردنی میوانداری جامی جیھانیی ٢٠١٨ بوو. ھەر وڵاتێکی ئەندامی [[فیفا]] ئارەزووی میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکەی ھەبێت لە ڕێگای فۆرمێکەوە داواکاری پێشکەش دەکات، سەرجەم ئەو مەرجانەی کە پێویستە لە کاتی داواکارییەکە ھەبێت دەخەنە ڕوو. لەگەڵ نامەی پشتیوانی حکوومەت بۆ دابینکردنی خەرجییەکان، بەو شێوەیە کاند بە شێوەیەکی فەرمی ڕادەگەیەنرێت، پاش ئەمە کۆمەلێک لە پشکێنەرانی فیفا بەمەبەستی دڵنیابوونەوە لەو مەرجانەی پێویستە ھەبن بۆ میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە سەردانی وڵاتی داواکار دەکەن، بە ڕاپۆرتێک سەرنج و بۆچوونەکانی خۆیان بۆ فیفا بەرزدەکەنەوە، دواتر فیفا لە بۆنەیەکدا لە ڕێگای دەنگدانەوە بڕیار لەسەر وڵاتی میواندار دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Randolph|یەکەم=Justin|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=How Does a Country Get to Host the World Cup? (Explained!)|ناونیشان=https://soccerknowledgehub.com/how-does-a-country-get-to-host-the-world-cup/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Soccer Knowledge Hub|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230516194455/https://soccerknowledgehub.com/how-does-a-country-get-to-host-the-world-cup/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچەندە پاڵەوانێتی ساڵی ٢٠٢٢ ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنی میوانداری پاڵەوانێتیی ٢٠١٨ ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=L'étrange choix du Qatar pour la Coupe du Monde 2022 - Libération|ناونیشان=http://www.liberation.fr/sports/01012305952-l-etrange-choix-du-qatar-pour-la-coupe-du-monde-2022|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121012020821/http://www.liberation.fr/sports/01012305952-l-etrange-choix-du-qatar-pour-la-coupe-du-monde-2022|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مەکسیک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ئیتاڵیا]]، [[ئەڵمانیا]] و [[بەڕازیل]] ھەریەکەیان دووجار مافی بەرێوەبردنی یارییەکانیان بەدەستھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Macfarlane|یەکەم=Andy|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=World Cup Facts: Incredible, Fun Facts Every Fan Should Know|ناونیشان=https://historyofsoccer.info/world-cup-facts|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Soccer|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230608060455/https://historyofsoccer.info/world-cup-facts|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریگای ئازتێکا لە مەکسیکۆ سیتی تاکە یاریگایە کە دوو جار میوانداریی یاری کۆتاییی کردووە. ھەروەھا دوای یاری کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ [[یاریگای ماراکانا]]ی شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ|ڕیۆ دی ژانیرۆ]] بوو بە دووەم یاریگا دوو جار میوانداریی یاریی کۆتایی بکات، دوای ئەوەی ساڵی ١٩٥٠ یەکەمجار میوانداریی کرد، ھەرچەند لەو کاتەدا یاریی کۆتایی نەبوو بەڵکو یاریی کۆمەڵەکانی قۆناغی دووەم بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup - 1950 - Overview|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.planetworldcup.com}}</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ |- ! scope="row" | کۆنفیدریاسۆن ! scope="col" | گشتی ! scope="col" class="unsortable" | خانەخوێ و ساڵەکان |- | '''''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|ئاسیا]]''''' | ٢ | {{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|2002]], {{flagicon|Qatar}} '''''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]''''' |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا|ئەفریقا]] | ١ | {{flagicon|South Africa}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |- | '''''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئەمریکای باشوور|کۆنمێبۆڵ]]''''' | ٤ | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|1970]], {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|1986]], {{flagicon|United States}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|1994]], {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|United States}} '''''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]''''' |- | '''[[کۆنکاکاف]]''' | ٥ | {{flagicon|Uruguay}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|1930]], {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|1950]], {{flagicon|Chile}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|1962]], {{flagicon|Argentina}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|1978]], {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] | ٠ | |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|ئەورووپا]] | ١١ | {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|1934]], {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای 1938|1938]], {{flagicon|Switzerland}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|1954]], {{flagicon|Sweden}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|1958]], {{flagicon|England}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|1966]], {{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|1974]], {{flagicon|Spain}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|1982]], {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|1990]], {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|1998]], {{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|2006]], {{flagicon|Russia}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] |} == ھێماکان == === جامی قارەمانییەتییەکە === جامی جیھانیی فیفا جامێکی زێڕینە و خەڵاتی براوەی پاڵەوانییەتییەکەیە، تا ئێستا دوو جۆری لێ بەرھەم ھێنراوە، جامی ژۆل ڕیمێ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و جامی جیھانیی نوێ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] تا ئێستا. یەکەم جام ناوی «جامی سەرکەوتن» بوو بەڵام دواتر وەک ڕێزلێنانێک لە سەرۆکی سێیەمی فیفا ناوەکەی گۆڕا بۆ جامی [[ژول ڕیمێ]] کە خاوەنی بیرۆکەی جێبەجێکردنی پاڵەوانییەتییەکە بوو؛ بەڵام دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] نازناوەکە بۆ جاری سێیەم بەدەست دەھێنێت، جامەکەی بۆ ھەمیشە پێشکەش کرا و بووە موڵکی خۆیان. بۆیە [[فیفا]] بیری لە دروستکردنی جامێکی نوێ کردەوە. لە ١٩٧٤دا ئەو جامەی ئێستا ھەیە دروست کرا؛ بەڵام ئەو جامەی کە پێشکەشی بەڕازیل کرا لە ١٩٨٣دا دزرا و تا ئێستایش نەدۆزراوەتەوە، وا بیردەکرێتەوە ئەم جامە لەلایەن دزەکانەوە توانرابێتەوە و لە ناوبرابێت. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]]، زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە. جگە لە چەند ھەڵبژاردەیەکی دیکەش. دوایین پاڵەوانییەتیش لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ڕووسیا]] بوو کە ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بوو بە پاڵەوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Pussy Riot claims responsibility as four invade World Cup field|ناونیشان=https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717143612/https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی ژول ڕیمێ === [[پەڕگە:Djalma Santos.jpg|وێنۆک|وێنەی یاریزانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلی]] دژالما سانتۆس براوەی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨]]، لەگەڵ کۆپییە دروستکراوەکەی جامی ژۆل ڕێمی پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا.]] جامەکە لەلایەن پەیکەرتاشی فەڕەنسی ئابێل لافلیۆر دیزاین کراوە، بە زێڕ ڕووپۆش کراوە، بنکەکەی بە کەڵک وەرگرتن لە مەڕمەری سپی دروست کراوە. پاشان لە ١٩٥٨دا لە جیاتی مەڕمەڕی سپی مادەی بنکەکەی بە لاجیۆری شین دروست کرا. بەرزییەکەی ٣٥ سانتیمەتر و کێشەکەی ٣٫٥ کیلۆگرام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – Jules Rimet Cup|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/history/worldcup/julesrimettrophy.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130318114431/http://www.fifa.com/classicfootball/history/worldcup/julesrimettrophy.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دیزاینەکەدا خانمێکی باڵدار کە نیشانەی یەکێک لە خواوەندەکانی یۆنانیی کۆن بووە بەدی دەکرێت، لەسەرسەری دەفرێک دانراوە وەک ھێمایەک بۆ براوەی جامەکە. لە خواریشەوە بنکەیەکی چوار لای ھەیە، تێیدا ناوی وڵاتە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا لە ١٩٣٠ تا ١٩٧٠ نەخشێن دراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Borissov|یەکەم=Roman|دوایین٢=Footballwood.com|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA World Cup trophy history, design, weight & size - ⚽ FootballWood.com|ناونیشان=https://www.footballwood.com/fifa-world-cup-trophy-history-design-weight-size/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=https://www.footballwood.com/|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614195417/https://www.footballwood.com/fifa-world-cup-trophy-history-design-weight-size.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم جێگری سەرۆکی ئەو کاتەی فیفا و سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی ئیتالیا دکتۆر ئۆتۆرینۆ پاراسی، لەنێو سندووقی پێڵاوەکانی لەژێر جێگای خەوتنەکەی بە درێژایی جەنگەکە جامەکەیپ اراستیلە کەوتنە دەست ھێزە داگیرکەرەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=WorldFIFA|ناونیشان=http://www.ddinews.com/FIFA/FIFA%20World%20Cup%20history|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060714160338/http://www.ddinews.com/FIFA/FIFA%20World%20Cup%20history|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای دوو ساڵ لە تەواوبوونی جەنگەکە جامەکە ھێنرایە دەرەوە، ڕەوانەی [[بەڕازیل]] کرا بەھۆی میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] لەو وڵاتە. ئەم جارمە دووجار دزراوە، ساڵی ١٩٦٦ چەند مانگێک پێش دەستپێکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦]] جامەکە لەلایەن کەسێکەوە دزرا. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی بەریتانیا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بە مەبەستی لە نزیکەوە بینینی لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. دواتر لە ڕێگای سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکڵز بوو لە یەکێک لە گەڕەکەکانی باشووری [[لەندەن]] لە پەنای دیوارێکدا دەدۆزێتەوە، لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٣ بۆ جارێکی دیکە جامی ژۆل ڕیمێ دزرایەوە، لە نووسینگەی یەکێتیی تۆپی پێی بەڕازیل لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] [[بەڕازیل]] بەڵام نەتوانرا بدۆزرێتەوە، وا گومان دەکرێت جامەکە توانرابێتەوە. لەگەڵ ئەوەی لە ٢٠١٥دا پۆلیسی بەڕازیل بنکەی جامەکەی دۆزییەوە کە ناوی ھەڵبژاردە براوەکانی تێدا نەخشێندرا بوو. [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] (فیفا) بۆ جارێکی دیکە کۆپییەکی جامەکەی دروست کردەوە و پێشکەشی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلیان]] کردەوە، لە ئێستادا لە گەنجینەی یەکێتییەکە بەتوندی پارێزگاری لێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gadsby|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=World Cup mystery: what happened to the original Jules Rimet trophy?|ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2014/jun/13/world-cup-mystery-what-happened-jules-rimet-trophy|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellos|یەکەم=Alex|ناونیشان=http://archive.org/details/futebolbrazilian0000bell|سەردێڕ=Futebol: the Brazilian way of life|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=New York: Bloomsbury|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٢٣٤-٢٥٠-٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Piece of original World Cup found|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30792514|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|زمان=en-GB}}</ref> پێنج ھەڵبژاردەی تۆپی پێ بوونە خاوەنی جامی جامی ژۆل ڕیمێنت، ھەڵبژاردەی بەڕازیل سێ جار ئەم جامەی بەدەست ھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|سەردێڕ=migrationid:060703fr_archive01{{!}} Search: The New Yorker|ناونیشان=http://www.newyorker.com/archive/content/articles/060703fr_archive01|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=archive.is|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120907052821/http://www.newyorker.com/archive/content/articles/060703fr_archive01|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەویش لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] لە دوای ئەو ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆروگوای]]<ref name="FIFA2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref><ref name="FIFA2"/> لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای 1938|1938]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Planet World Cup – 1934 – Final|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1934/wc34final.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171117165857/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1934/wc34final.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1938 – Final|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1938/wc38final.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com}}</ref> دوو جار جامەکەیان بردەوە، پاشان ھەڵبژاردەی ئەلمانیای ڕۆژاوا لە [[جامی جیھانیی فیفای 1954|1954]]<ref name="FIFA2"/> و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا]] لە [[جامی جیھانیی فیفای 1966|1966]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PA Images|ناونیشان=https://www.paimages.co.uk/collections/2690|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=paimages.co.uk}}</ref> بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەستیان ھێنا. ئەم جامە تا ساڵی ١٩٧٠ بەو شێوەیە ماوەیە. دوای ئەوەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] بۆ جاری سێیەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ ھەمیشە جامەکەی پێ بەخشرا.<ref name="web.archive.org2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=FIFA World Cup™ - Previous Editions – FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150609003426/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> '''جامی فیفا''' [[پەڕگە:FIFA World Cup Trophy (Ank Kumar, Infosys Limited) 03.jpg|وێنۆک]] لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠ەوە]] یەکێتیی تۆپی پێی فیفا جامێکی نوێیان دروست کرد و ناویان نا (جامی پاڵەوانییەتیی جامی جیھانیی فیفا)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=FIFA.com – Trophy|ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615085459/http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە ٧ دیزایینەری شارەزای ئەوکات ٥٣ جۆر جامیان دروست کرد، دواجار دیزایینی (سیلڤیۆ ڤارانیگا)ی [[ئیتالیا|ئیتاڵیایی]] ھەڵبژێردرا، ئەو جامە بە ڕێژەی %٧٥ بە زێڕ عەیارە ١٨ ڕووپۆشکراوە و بەرزییەکەی ٣٦ سانتیمە و کێشی ٦ کیلۆ و ١٧٥ گرام بوو، لەو کاتەوە (لە ١٩٧٤) تا ئێستا ھیچ جامێکی تازە دروست نەکراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chemistry of the World Cup Trophy – Periodic Table of Videos – YouTube|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=GuCgElVlZhk|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171216013905/https://www.youtube.com/watch?v=GuCgElVlZhk|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کۆپییە ڕاستەقینەکەی لەلایەن فیفاوە پارێزراوە لە یاریی کۆتایی دەدرێت بەو ھەڵبژاردەیەی دەبێتە پاڵاوان دواتر لێی وەردەگیرێتەوە و کۆپییەکی دیکە لە جامەکە وەردەگرێت. ھەر ھەڵبژاردەیەک جامەکەی بردەوە، ناوی ئەو ھەڵبژاردەیەی لە خوارەوەی جامەکە دەنەخشێندرێت و دەیدرێتێ تا ئەو کاتەی پاڵەوانێکی تازە دیاری دەکرێت، کە ھەڵبژاردەیەکی دیکە بووە پاڵەوانی جامەکە، ئەو جامە دەدرێتە ئەو ھەڵبژاردەیە و جامێکی ھاوشێوە ڕوپۆشکراو بە زێڕ دەدرێتە ھەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو، بەو شێوەیە زنجیرەکە بەردەوام دەبێت. ئەو جامە ناگۆڕێت تا ئەو کاتەی ئەو شوێنە تایبەتەی بۆ نەخشاندنی ناوی ھەڵبژاردەکان لە جامەکەدا بۆشایی تێدا بمێنێت، کە ئەوەیش لە ٢٠٣٨دا تەواو دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} Photo Galleries {{!}} Photos of the Day {{!}} Saturday's photos of the day|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/photo_galleries/photos_of_the_day/4767931.stm|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614174357/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/photo_galleries/photos_of_the_day/4767931.stm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/89/100thingsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120719142644/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/89/100thingsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> شێوەی دوو مرۆڤ لەکاتی خۆشحاڵی و بەرزکردنەوەی دوودەستی لەجامەکە نەخشێنراوە لە ناوەڕراستیدا تۆپێکی ھاوشێوەی گۆی زەوی دروست کراوە. === ماسکۆت === ماسکۆت کە لە وشەی mascotte فەڕەنسی وەرگیرراوە ئاماژەیە بۆ بووکەڵەیەک لەسەر شێوزی [[کارتۆن]]ی یاخود ئاژەڵ بۆ پاڵەوانییەتییە وەرزشییەکان بەکاردێت، ھەروەھا بەگشتی بۆ مەبەستی بانگەشە و بە بازاڕکردن بەکاردەھێنرێت، جگە لەوەی بۆ بەخشینیی خۆشییە لەنێو جەماوەردا. ھەروەھا لە کلیپی [[ئەنیمەیشن]] یان لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup Willie's sporting mascot legacy - BBC News|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180619083547/https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> جگە لەوەش لە کارە [[خێرخوازی]]یەکاندا بەکاردێت. ماسکۆت بۆ یەکەمجار لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ لەلایەن بەرپرسانی ئینگلیزەوە ھەڵبژێردرا دواتر ئەندامانی یەکێتیی تۆپی پێی نێودەوڵەتی ([[فیفا]]) بڕیاریاندا ماسکۆتێکی تایبەت بۆ جامەکە دابنێن و ئاماژە بە وڵاتی ئینگلیزی بێت، بۆیە ماسکۆتی (شێری ویلی) دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup Willie's sporting mascot legacy|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}</ref>دیزاینەکانی ماسکۆت ھێماکان پیشان دەدەن کە نوێنەرایەتی تایبەتمەندییەکی وڵاتی خانەخوێ دەکەن وەک (جل و بەرگ، ڕوەک، ئاژەڵ و ھتد..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=mascot {{!}} Search Online Etymology Dictionary|ناونیشان=https://www.etymonline.com/search?q=mascot|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.etymonline.com}}</ref>زابیڤاکایە کە ماسکۆتی مۆندیالی ٢٠١٨ی ڕووسیایە. گورگێکە بە پشمی قاوەیی و سپییەوە، کراسێکی لەبەردایە و لەسەری نووسراوە “ڕووسیا ٢٠١٨” و چاویلکەیەکی وەرزشی پرتەقاڵی لە چاودایە، لە جلەکەیدا تێکەڵەیەک لە ڕەنگی سپی و شین و سوور بەکارھاتووە بۆ نیشاندانی ڕەنگە نیشتمانییەکانی ھەڵبژاردەی ڕووسیا. ھەڵبژردنی ماسکووەتەکە بە دەنگدانی ئۆنلاین بووە، بە بەشداریی زیاتر لە یەک ملیۆن دەنگدەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wolf chosen as 2018 FIFA World Cup Official Mascot and named Zabivaka™ - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=10/news=wolf-chosen-2018-fifa-world-cup-official-mascot-and-named-zabivaka-2845435.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180411215814/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=10/news=wolf-chosen-2018-fifa-world-cup-official-mascot-and-named-zabivaka-2845435.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>دوایین ماسکۆت (لەعیبە) کە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی٢٠٢٢]]ی [[قەتەر]] نمایشکرا، کە بە شێوەی باڵاپۆشی عەرەبی (عابا) دیزاین کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The 2022 World Cup mascot: La'eeb makes a stir on social media|ناونیشان=https://www.marca.com/en/world-cup/2022/04/01/62475ef046163fac558b460d.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=MARCA|زمان=en}}</ref>[[پەڕگە:Zabivaka-Maskottchen. 2H1A1576WI.jpg|وێنۆک|زابیڤاکایە کە ماسکۆتی مۆندیالی ٢٠١٨ی ڕووسیایە]] === تۆپی فەرمی === تۆپی جامی جیھانی یاخودی تۆپی مۆندیال ئەو تۆپەیە کە لە پاڵەوانییەتییەکە بەکاردەھێنرێت، ھەرجارێک بە دیزاینێکی جیاواز دروستدەکرێت. لە یاریی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٣٠ کە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنیتن و ئۆرگوای ئەنجامدرا ناکۆکی لەسەر تۆپەکە دروست بوو ھەر بۆیە دوو تۆپ بەکارھات، تۆپی یەکەم لەلایەن ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین دابین کرا بوو بەناوی تاینێنتۆ لە گێمی یەکەمی یارییەکە بەکارھات بە ئەنجامی ٢–١ پێکەوتنی بەدەستھێنا؛ بەڵام لە گێمی دووەم ھەڵبژاردەی ئۆرگوای کە وڵاتی میوانداریش بوو تۆپێکی دیکە بەکارھێنرا کە قەبارەکەی گەورەتر و قورستر بوو، ئۆرگوای ٢–٤ پێشکەوتنی بەدەستھێنا و نازناوەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com - Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ناونیشان=http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131128080230/http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی بڕیاریدا بە بەکارھێنانی یەک تۆپی فەرمی بە شێوەیەکی ستانداردی دیارکراو لە سەرجەم یارییەکان بەکاربێت. لە ساڵی ١٩٣٤ کەوتە بواری جێبەجێ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=federale 102 MUNDIAL DE ITALIA DE 1934 italy world cup|ناونیشان=http://www.balones-oficiales.com/1934.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180519144824/http://www.balones-oficiales.com/1934.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>ساڵی ١٩٦٢ ئەدیداس وەک بەرھەمھێنەری سەرەکی تۆپی جامی جیھانیی فیفا دەستنیشانکرا، ئەرکی دروستکردن و دیزانی کردنی تۆپەکانیش لەلایەن کۆمپیانیاکەوە لە ساڵی ١٩٧٠ تا تا ئێستا ئەنجامدەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com - Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ناونیشان=http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131128080230/http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم تۆپیش کە کۆمپانیاکە دروستی کرد بۆ جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ بوو بە ناوی تێلستاری کە لە ساڵی ١٩٧٤ بەکارھاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Official World Cup Match Balls|ناونیشان=http://www.soccerballworld.com/HistoryWCBalls.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180919081334/http://www.soccerballworld.com/HistoryWCBalls.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٨ تۆپێکی دیکەی بەناوی تانگۆ دروست کرد؛ کە بەھەمان شێوە لە ساڵی ١٩٨٢ بە کەمێک دیزاینی جیاوازتر بەکارھاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Anyone else into collecting soccer balls? - Page 30 - Sports Archive - Nightly.Net|ناونیشان=https://nightly.net/topic/20891-anyone-else-into-collecting-soccer-balls/page-30|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200313185345/https://nightly.net/topic/20891-anyone-else-into-collecting-soccer-balls/page-30|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٨٦ کۆمپانیا ئەڵمانییەکە یەکەم تۆپی تایبەت بە جامی جیھانی و بەدەست درومانی بە ناوی ئازاتێکا ڕاگەیاند. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٠ پەردەی لەسەر تۆپێکی نوێ لادرا بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ، ھەروەھا ساڵی ١٩٩٤ تۆپی ئەدیداس کوێسترا دروست کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Official 1994 World Cup Ball Adidas Questra -|ناونیشان=https://soccerballworld.com/world-cup-1994-ball-adidas-questra/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=en-US}}</ref> لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ کۆمپیانییەکە یەکەم تۆپی فرە ڕەنگی بە ناوی کوێسترا دروست کرد ئەمەش یەکەمجاربوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکەدا تۆپێکی ڕەنگی بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1998: adidas Tricolore - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=28402.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131002210229/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=28402.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> داھێنانەکانی کۆمپیانییەکە بەوەند نەوەستایەوە بەڵکو لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ یەکەم تۆپی بە جیاوازتر لە دیزاینەکانی پێشووی بە ناوی ئەدیداس فیڤێرنۆڤا دروست کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fevernova is official match ball of World Cup 2002 {{!}} Football Balls Database|ناونیشان=https://football-balls.com/ball-details/fevernova-official-match-ball-of-world-cup-2002-in-japan-and-south-korea|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=football-balls.com|زمان=en}}</ref> کە سێ دیزاینی لەسەر نەخشاندبوو پاشان لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ تۆپی تیمگەیست دروست کرد کە لەلایەن زۆرێک لە وەرزشوانان بەگشتی و گۆڵپارێزان بە تایبەتی ڕەخنەی لێ گیرا بەھۆی ئەوەی پێشبینیکردنی جووڵەی تۆپەکە قوورس بوو بۆ گرتنەوەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=In a steamy Thai factory, soccer ball makers put their stamp on the World Cup - Business - International Herald Tribune - The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/02/business/worldbusiness/02iht-ball.2100557.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180830005141/https://www.nytimes.com/2006/07/02/business/worldbusiness/02iht-ball.2100557.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>کۆمپیانییەکە دووجۆری لێ بەرھەم ھێنا دانەیەکی تایبەت بە یاریی کۆتایی بە ڕەنگی زێرین دروست کرد. بۆ ساڵی ٢٠١٨ کۆمپیانیاکە ئەدیداس تێلستاری ڕاگەیاند کە تێکەڵەیەک بوو لە دیزاینی تۆپی جامی جیھانیی ١٩٧٠ ئەمەش وەک بیرەوەرییەک بۆ یەکەم بەرھەمی کۆمپانیاکە کە لە ساڵی ١٩٧٠ بەرھەمی ھێنابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fifa World Cup 2018 ball unveiled by adidas|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/world-cup/2017/11/09/fifa-world-cup-2018-ball-unveiled-adidas/|newspaper=The Telegraph|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0307-1235|زمان=en-GB|یەکەم=Callum|دوایین=Davis}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Messi, Kaká, Zidane, Podolski... Astros lançam bola da Copa da Rússia: Telstar 18 {{!}} copa do mundo {{!}} Globoesporte|ناونیشان=https://globoesporte.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/messi-kaka-zidane-podolski-astros-lancam-bola-da-copa-da-russia-telstar-18.ghtml|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612141432/https://globoesporte.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/messi-kaka-zidane-podolski-astros-lancam-bola-da-copa-da-russia-telstar-18.ghtml|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === نیشانەی پاڵەوانانی فیفا === ھەڵبژاردە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا بە دانانی ئەسییتێرەی زێرین لە سەردرێسەکانیان ئاماژە بە ژمارەی بردنەوەی نازناوەکە دەدەن. لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ فیفا بڕیاریدا نیشانەیەکی تایبەت بەبراوەکانی جامەکە دروست بکات لە یارییە فەرمییەکاندا. ھەڵبژاردەی ئیتالیا یەکەم ھەڵبژاردە بوو نیشانەی تایبەتی وەرگرت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=First 'FIFA World Champions Badge' presented to Italy - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/news/newsid=868119/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140715081128/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/news/newsid=868119/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بە شێوەیەکی گشتی ھەڵبژاردە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا مافی خۆیانە کە ئەستێرەی زێڕین لەسەر درێسەکانیان دابنێن وەک ھیمایەک بۆ ژمارەی نازناوەکانیان، ھەڵبژاردەی بەڕازیل بۆ یەکەم جار ئەستێرەی لەسەر درێسەکەی دانا لە ساڵی ١٩٧٤، و ھەڵبژاردەکانی ئیتالیا و ئەڵمانیا لە سالی ١٩٩٠ ئەستێرکانیان دانا، پاشان فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٩٨. ئۆرگوای تاک ھەڵبژاردییەکە کە ژمارە ئەستێرەکانی لەسە درێسەکە زیاتر لە ژمارەی نازناوەکانی ھەرچەند لە ساڵی ١٩٣٠، ١٩٥٠ براوە بوو، بەڵام ٤ ئەستێرە داناوە وەک ئاماژەیەک بۆ بەدەستھێنانی مەدالیای زێڕ لە ئۆڵۆمپیادەکانی ١٩٢٤، ١٩٢٨ لە بواری تۆپی پێ. ھەڵبژاردەکان ڕەنگی ئەستێرکانیان بەپێی جلەکانیان دەگونجێنن، فەڕەنسا، ئیتالیا، ئەڵمانیا، ئەرژەنتین، ئیسپانیا، ئۆرگوای ڕەنگی زێڕینیان بەکار ھێناوە، بەڕازیل ڕەنگی سەوز، ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا بەپێی ڕەنگی کراسەکەیان دەگۆڕن. == ناوبژیوانی و پەرەپێدانی یاساکان == لە سەرەتادا ئەرکی ناوبژیوانی لە جامی جیھانی قورس بوو، زۆرجار بڕیارەکان دەبووە ھۆی ناڕەزایەتی ھەڵبژاردە ڕکابەرەکان ئەمەش بەھۆی نەبوونی یاسا و [[ڕێسا]]یەکی تایبەت ئەو یاسایانەشی ھەبوو لەلایەن ناوبژیوانانەوە لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ دەکرا. لە جامی جیھانیی ١٩٣٠ ناوبژیوان تەنھا بۆ ھەبوو دوو یاریزان لە یارییەکە دوربخاتەوە، ئەمەش کێشە بوو، بەتایبەت لە یاریی نێوان ئەرژەنتین و شیلی ناوبژیوانی بەلجیکیی جۆن لانگێنیس لە کۆتایی یارییەکە وتی حەزم دەکرد ھەر ٢٢ یاریزان لە یارییەکە دوربخەمەوە بەھۆی توندوتیژییان لە یارییەکە. ساڵی ١٩٣٨ بۆیەکەمجار ژمارە لەسەر درێسی یاریزانەکان دانرا و ڕێگادرا بە گۆرانکار بەو یاریزانانەی تووشی پێکان دەبن. لە ساڵی ١٩٦٦ کارتی سوور و زەرد بەشێوەی زارەکی بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. فرنسا 1938 {{!}} سبورتانا {{!}} esportana|ناونیشان=http://www.esportana.com/75784|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714182617/http://www.esportana.com/75784|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == یاریگاکان == [[پەڕگە:Stad de centario uruguay1930 montevideo.jpg|وێنۆک|278x278پیکسڵ|یاریگای سەنتێناریۆ، یەکێک لە یاریگاکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە [[مۆنتیڤیدیۆ]] پایتەختی [[ئوروگوای]].]] [[پەڕگە:Jogo no Estádio do Maracanã, antes da Copa do Mundo de 1950.tif|وێنۆک|281x281px|[[یاریگای ماراکانا]]، یەکێک لەو یاریگایانەی دوو جار میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفا کردووە. ئەوانیش لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]. ]] [[فیفا]] لە ساڵی ٢٠٠١ەوە مەرجی تووندی بۆ یاریگاکانی ھەیە، یاریگاکان دەبێت بەلایەنی کەمەوە توانای ٤٠ ھەزار کەسیان ھەبێت، ژمارەی ئەو شوێنانەی میوانداریی قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی دەکەن نابێت لە ٦٠ ھەزار کەمتر بێت، ئەو یاریگایەی کە میوانداریی ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکە و یاریی کۆتاییی دەکات دەبێت لانیکەم توانای ٨٠ ھەزار کەسی ھەبێت. لە یەکەم خولی پاڵەوانێتییەکانی مۆندیالدا، یاریی کۆتاییی مۆندیالی ساڵی ١٩٣٠ لەبەردەم زیاتر لە ٨٠ ھەزار بینەر لە یاریگای سێنتێناریۆ لە [[مۆنتیڤیدیۆ]]ی پایتەختی ئۆرۆگوای ئەنجامدرا. ھەرچەندە یاریگاکە لە کاتی پاڵەوانێتییەکەدا ئامادە نەبوو، بەڵام یارییەکان لە یاریگای پۆچێتۆس و یاریگای ناوەندی گران پارک ئەنجامدرا. دوای چوار ساڵ،<ref>{{Article|prénom1=Éric|nom1=Lemaire|titre=Le Brésil et l'Allemagne au coude à coude|périodique=France Football|jour=25|mois=mai|année=2010|numéro=3346|pages=42|consulté le=28 mai 2010.}}</ref> ئیتاڵیا میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|مۆندیالی ١٩٣٤]] کرد، یاریگای پارتی فاشیستی نیشتمانی لە پایتەختی ئیتاڵیا، [[ڕۆما]]، ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٣٤، کە توانای ٧٠٬٠٠٠ بینەری ھەبوو. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]] کە لە [[فەڕەنسا]] بەڕێوە چوو، حکوومەتی فەڕەنسا یاریگای ئۆڵۆمپیکی دی کۆڵۆمبۆسی ھەڵبژارد بۆ ئەنجامدانی یاری کۆتایی، کە لە ساڵی ١٩٢٢ دروست کراوە بۆ میوانداریکردنی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٢٤]] بە توانای ٤٥ ھەزار بینەر، حکوومەتی فەڕەنسا پەرەی بە یاریگاکە دا و توانای کۆی گشتی گەیشتە ٦٠ ھەزار بینەر، و بەم شێوەیە میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٣٠ی کرد.<ref>{{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Delaunay|prénom2=Jacques|nom2=de Ryswick|prénom3=Jean|nom3=Cornu|titre=100 ans de football en France|éditeur=Atlas|lieu=Paris|année=1983|pages totales=376|passage=156|isbn=2-7312-0108-8}}</ref> سەبارەت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] کە لە [[بەڕازیل]] بەڕێوەچوو، [[یاریگای ماراکانا]] لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] بە تایبەتی بۆ یارییەکانی کۆتایی ئەو پێشبڕکێیە دروست کرا و لەو کاتەدا نزیکەی ١٩٩٬٨٥٤بینەری لەخۆگرتبوو، و بەمجۆرە یاریی کۆتاییی کە لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|و ئۆرۆگوای]] بەڕێوەچوو بووە یەکەم یاریی کۆتاییی کە لە [[مێژووی جامی جیھانیی فیفا|مێژووی جامی جیھانیی]] ئەو ژمارە زۆرە لە ھاندەران بەخۆیەوە ببینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=I Lavori alla "Stadium" di Roma|بڵاوکەرەوە=La Lettura Sportiva|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ١٩١١}}</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]] کە [[سویس]] میوانداریی کردبوو، بەشداربووەکان دابەشکرابوون بەسەر ٤ کۆمەڵەدا، و یارییەکان لە ٥ یاریگای جیاوازدا ئەنجامدرا، لەکاتێکدا یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٥٤ لە [[بێرن|شاری بێرن]]، لە. یاریگای وانکدۆرف، کە توانای ٦٠ ھەزار ھاندەری ھەبوو ئەنجامدرا. [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨]] لە [[سوێد|وڵاتی سوێد]] بەڕێوەچوو و [[سوێد]] دروستکردنی یاریگای نوێی لە شارەکانی مالمۆ [[یۆتۆبۆری|و یۆتۆبۆری]] ڕاگەیاند و ھەروەھا یاریگای ڕاسوندای نۆژەنکردەوە کە دەکەوێتە شاری سۆلنا بۆ میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانی ساڵی ١٩٥٨. دوای ئەوەی توانی ٥٠ ھەزار بینەر لەخۆبگرێت.<ref>''L'Équipe, 50 ans de sport'', {{ص.}}193, «821 363 spectateurs pour les 35 matches de Coupe du monde ". Consulté le 29 mai 2010.</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢]] کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٢ لە یاریگای نیشتمانی چیلی لە [[سانتیاگۆ]]ی پایتەخت بەڕێوەچوو، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٠ ھەزار ھاندەر.<ref name="Ley">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=5 de julio de 2008|سەردێڕ=Ley n. º 20.264, que modifica la denominación del Estadio Nacional por Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|ناونیشان=https://www.bcn.cl:443/leychile/Navegar?idNorma=273588&tipoVersion=0|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref> [[ئینگلتەرا]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦]], بۆیە ٨ یاریگا بۆ پێشبڕکێکانی پاڵەوانێتییەکە تەرخانکرا، لەوانە یاریگای ڤیلا پارک یاریگای ئێرسۆم پارک یاریگای گودیسۆن پارک، یاریگای ڕۆکەر پارک [[ئۆڵدترافۆرد|، یاریگای ئۆڵدترافۆرد]]، یاریگای ھیڵسبۆرۆ و یاریگای وایت سیتی، یاریگای وێمبڵی کۆن ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦, کە تێیدا دەتوانێت زیاتر لە ٩٠ ھەزار ھاندەر لەخۆبگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1966 FIFA World Cup England|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/matches/round=238/match=1633/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=FIFA.com}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] یاریگای ئازتێکا کە دەکەوێتە [[مەکسیکۆ سیتی]] توانای ١٠٥ ھەزار ھاندەری ھەبوو بۆ یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٠ ھەڵبژێردرا.<ref>{{Article|prénom1=Éric|nom1=Lemaire|titre=Le Brésil et l'Allemagne aux coude à coude|périodique=France Football|jour=25|mois=mai|année=2010|numéro=3346|pages=42|consulté le=28 mai 2010}}</ref> لە کاتێکدا لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، ١٠ یاریگا ھەڵبژێردران بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی پاڵەوانێتییەکە، و یاریگای ئۆڵۆمپی میونشن کە شوێنی سەرەکی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٧٢]] بوو، بۆ میوانداریکردن یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٤ دیاریکرا.<ref name="affluence1974-78">''L'Équipe, 50 ans de sport'', {{ص.}}434, «1 729 292 billet vendus ". Consulté le 29 mai 2010.</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] کە لە [[ئەرژەنتین]] بەڕێوەچوو، ٦ یاریگا ھەڵبژێردران بۆ میوانداریکردنی یارییەکان، یاریگای مۆنۆمێنتال ئەنتۆنیۆ ڤێسپۆسیۆ لیبێرت لە [[بوێنس ئایریس]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی 1978.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Halit Kıvanç|سەردێڕ=Kupaların Kupası Dünya Kupası: 1930'dan 2002'ye|بڵاوکەرەوە=Türkiye İş Bankası}}</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] کە لە [[ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو، ١٧ یاریگا لە ١٤ شاری جیاواز بۆ میوانداریی یارییەکانی پاڵەوانێتییەکە تەرخانکرا، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٨٢ لە [[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]] بەرێوەچوو کە ٩٠ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون.<ref>[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html FIFA World Cup™ Archive - FIFA.com] {{Webarchive}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|جامی جیھانیی ١٩٧٠]] جارێکی دیکە لە مەکسیک بەڕێوەچوو، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٨٦ یاریگای ئازتێکا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mexico's historical stadium|ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[الاتحاد الدولي لكرة القدم]].com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141020020445/http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئیتاڵیا]] میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠]] کرد و شەرەفی میوانداریکردنی یاریی کۆتایییش بەخشرایە [[یاریگای ئۆڵمپیکو]] لە [[ڕۆما]]ی پایتەختی ئیتاڵیا بە ئامادەبوونی ٧٣ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون.<ref>[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/italy1990/matches/round=0/match=27/index.html FIFA World Cup™ Archive - FIFA.com] {{Webarchive}}</ref><ref name="International Stadium Yokohama">[https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php "2002 FIFA World Cup "Stage of a Dream""]. Nissan Stadium. 2002. مؤرشف من [http://www.nissan-stadium.jp/english/index.php الأصل] في ٢٩ مارس ٢٠١٩. اطلع عليه بتاريخ ٢٧ يونيو 2010. {{Webarchive}}</ref> [[پەڕگە:2018.06.17 Over the Rose Bowl, Pasadena, CA USA 0039 (42855669451) (cropped).jpg|ڕاست|وێنۆک|289x289پیکسڵ|یاریگای ڕۆز بۆول، لە [[پاسادینا (کالیفۆرنیا)|پاسادینا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، کە تێدا یاریی کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] و ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] بەڕێوەچوو. ]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] میوانداریی یاریی کۆتاییی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] کرد، یارییەکانی لە ٩ شاری ئەمریکا بەڕێوەچوو. زۆربەی یاریگاکان لەلایەن تیپەکانی تۆپی پێی ئەمریکاوە بەکاردەھێنران، زۆرترین یاری لە یاریگای ڕۆس بۆول بەڕێوەچوو لە [[پاسادینا (کالیفۆرنیا)|شاری پاسادینا]] لە [[کالیفۆڕنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]] کە ٩ یاری تێدا ئەنجامدرا. یاریی کۆتاییش ھەر لە یاریگای ڕۆس بۆول بەڕێوەچوو، لە یارییەکدا کە ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] و ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیای]] کۆکردەوە، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار و ١٩٤ ھاندەر.<ref name="1994 FIFA World Cup Final">[https://web.archive.org/web/20131205132413/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html "1994 FIFA World Cup Final"]. ''FIFA.com''. 1994-07-17. مؤرشف من [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html الأصل] في 5 ديسمبر 2013. اطلع عليه بتاريخ 07 يوليو 2009. {{Webarchive}}</ref> دوایین پاڵەوانێتی مۆندیال کە لە سەدەی بیستەمدا بەڕێوەچوو، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانی ساڵی ١٩٩٨]] لە [[فەڕەنسا]]، بوو. ١٠ یاریگا بۆ پاڵەوانێتییەکە ئامادە کران، یاریی کۆتایی لە یاریگای فەڕەنسا بەڕێوەچوو، لە یارییەکدا کە ٧٥ ھەزار ھاندەر بەشدارییان تێدا کرد، ھەڵبژاردەی فەڕەنسا یەکەم نازناوی بەدەستھێنا.<ref>[https://www.wunderground.com/?cm_ven=cgi Weather History for Paris / Charles De Gaulle, France | Weather Underground] {{Webarchive}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] بۆ یەکەمجار لە [[ئاسیا]] بەڕێوەچوو، بە تایبەتی لە [[کۆریای باشوور]] [[ژاپۆن|و ژاپۆن]]. کۆریای باشوور و ژاپۆن ھەریەکەیان ١٠ یاریگایان بۆ میوانداریی پاڵەوانێتییەکەیان ئامادە کرد کە زۆربەیان پێش دەستپێکردنی پاڵەوانێتییەکە دروست کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/41/fwc_korea_japan_2002_a_part1_265.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712120754/http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/41/fwc%5fkorea%5fjapan%5f2002%5fa%5fpart1%5f265.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی یەکەمی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] لە یاریگای سیئۆل لە [[سیئۆل]] پایتەختی [[کۆریای باشوور]] ئەنجامدا و ھەر بۆیەش یاریی کۆتاییی لە [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، بە تایبەتی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە [[یۆکۆھاما]]، بە ئامادەبووانی ٦٩ ھەزار ھاندەر.<ref name="International Stadium Yokohama2">[https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php "2002 FIFA World Cup "Stage of a Dream""]. Nissan Stadium. 2002. مؤرشف من [http://www.nissan-stadium.jp/english/index.php الأصل] في 29 مارس 2019. اطلع عليه بتاريخ 27 يونيو 2010. {{Webarchive}}</ref> پاڵەوانێتییەکە جارێکی دیکە گەڕایەوە بۆ کیشوەری [[ئەورووپا]] کاتێک [[ئەڵمانیا]] میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کرد، بۆیە ١٢ یاریگا لە ١٢ شاری جیاوازدا ئامادەکران، بەڵام شەرەفی میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی ٢٠٠٦ لەلایەن یاریگای ئۆڵۆمپیاد لە بەرلینەوە، لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]. لەبەردەم ٦٩ ھەزار ھاندەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=9 ديسمبر 2005|سەردێڕ=Les douze stades de la Coupe du Monde|ناونیشان=http://www.football365.fr/coupe-du-monde/2006/article_98466_mondial-2006-le-tour-des-stades-Les-douze-stades-de-la-Coupe-du-Monde.shtml|ڕێکەوتی سەردان=24 مايو 2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200409104751/http://www.football365.fr/coupe-du-monde/2006/article_98466_mondial-2006-le-tour-des-stades-Les-douze-stades-de-la-Coupe-du-Monde.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] لە [[ئەفریقای باشوور|باشووری ئەفریقا]] بەڕێوەچوو، یەکەمجار بوو کە ئەفریقا میوانداریی مۆندیالەکەی کرد، [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|یاری کۆتاییش]] لە یاریگای یەکەمین بانکی نیشتمانی لە [[جۆھانسبێرگ]] لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو، کە نزیکەی ٨٥ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون کرد.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/9013168/Nelson-Mandela-dies-aged-95.html "Nelson Mandela, South Africa's anti-apartheid icon, dies aged 95"]. The Telegraph. Retrieved 10 December 2013 {{Webarchive}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] لە [[بەڕازیل]]، ١٢ یاریگا (حەوت یاریگای نوێ و پێنج یاریگاش نۆژەنکراو) لە دوازدە شار ھەڵبژێردران بۆ مێوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە. بەم شێوەیە بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفا دەکات پاش ئەوەی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] بۆ یەکەمجار میوانداریی کرد. ھەروەھا دەبێتە دووەم یاریگا لە دوای یاریگا ئازتێکا لە [[مەکسیک]] کە دووجار یاریی کۆتایی تێدا ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Tactical line-up – Germany –Argentina|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190302102437/https://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانیی ٢٠١٨]]، لە [[ڕووسیا]] بەڕێوە چوو، ١٢ یاریگا لە ١١ شار ئامادەکران، بەمەبەستی میوانداریکردنی یارییەکان و یاریی کۆتاییی لە یاریگای لوژنیکی ئەنجامدرا، بە ئامادەبووانی ٧٨٬٠١١ ھەزار ھاندەر.<ref name="Guardian-Live">Glendenning, Barry (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190329134933/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jul/15/world-cup-2018-final-france-v-croatia-live "World Cup 2018 final: France v Croatia – live!"]. ''The Guardian''. مؤرشف من [https://www.theguardian.com/football/live/2018/jul/15/world-cup-2018-final-france-v-croatia-live الأصل] في 29 مارس 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref><ref name="NYT-Live">Das, Andrew; Mather, Victor (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190505163101/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html "France vs. Croatia: World Cup Final Live Updates"]. ''The New York Times''. مؤرشف من [https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html الأصل] في 5 مايو 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref><ref name="Reuters-Summary">[https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG "France lift second World Cup after winning classic final 4-2"]. Reuters. 15 July 2018. مؤرشف من [https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG الأصل] في 2 ديسمبر 2018. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref> لەو یارییەدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەستھێنا، دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٤–٢ لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|کرواتیا]] بردەوە.<ref name="مولد تلقائيا5">[https://web.archive.org/web/20190115113247/https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/ "Pussy Riot claims responsibility as four invade World Cup field"]. ''[[نیویۆرک پۆست|نيويورك بوست]]''. Associated Press. 15 July 2018. مؤرشف من [https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/ الأصل] في 15 يناير 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref> [[پەڕگە:Final of the Soccer World Cup Russia between the national teams of France and Croatia.jpg|وێنۆک|254x254پیکسڵ|دیمەنێک لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ کە لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|ھەڵبژاردەی کرواتیا]] بەرێوە چوو.]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] لە وڵاتی [[قەتەر]] میوانداریی کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup 2018 and 2022 decision day - live! {{!}} Paul Doyle and Steve Busfield|ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Paul|دوایین=Doyle|یەکەم٢=Steve|دوایین٢=Busfield}}</ref> ئەمە یەکەمین خولی جامی جیھانیی فیفایە کە لە [[جیھانی عەرەب|وڵاتێکی عەرەبیدا]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەلاتی ناوەڕاست]] بەڕێوەبچێت و ھەروەھا دووەمین خولە کە لە [[ئاسیا]] بەڕێوەچوو، دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] کە لەلایەن [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] میوانداریی کرا. دەوڵەتی قەتەر ٧ یاریگای تەواو نوێی بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ دروست کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 2022 Stadiums - Qatar - The Stadium Guide|ناونیشان=https://www.stadiumguide.com/tournaments/fifa-world-cup-2022-stadiums-qatar/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=nl}}</ref> ھاوکات [[یاریگای نێونەتەوەییی خەلیفە]] نۆژەنکردەوە و زیاتر پەرەی پێدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بالفيديو.. ملعب خليفة الدولي شاهد على تاريخ قطر الرياضي واقعها في كأس العالم 2022|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/sport/2022/10/10/ملعب-خليفة-كأس-العالم-2022-قطر|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> بەشێک لە یاریگاکان وا دروست کران، کە دوای کۆتاییھاتنی پاڵەوانییەتییەکە، ھەڵدەوەشێنرێنەوە بۆ ئەوەی وەک ھاوکاری لە قەتەرەوە بدرێتە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو بۆ باشترکردنی ژێرخانی وەرزشی ئەو وڵاتانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qatar touts dismountable stadium for World Cup – DW – 11/25/2021|ناونیشان=https://www.dw.com/en/qatar-touts-dismountable-stadium-for-sustainable-2022-world-cup/a-59921732|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=dw.com|زمان=en}}</ref>یاریی کۆتایی جامی جیھانیی ٢٠٢٢ لە [[یاریگای لوسێل|یاریگای نیودەوڵەتی لوسێل]] لە [[لوسێل|شاری لوسێل]] لە نێوان ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی کاتی ئاسایی و زیادکراو یەکسان بوون، ئەرژەنتین بە [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانەکانی یەکلاکەرەوە]] بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2022 World Cup final: Argentina 3-3 France (aet, 4-2 on pens) – as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Scott|دوایین=Murray}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Argentina wins World Cup on penalty kicks over France: Live updates|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/world-cup-final-live-updates-rcna62130|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NBC News|زمان=en}}</ref> == داھات == === سپۆنسەرەکان === زیادبوونی ژمارەی ھەوادارانی پێشبڕکێکانی جامی جیھانی و زیادبوونی ژمارەی بینەران لە [[تەلەڤیزیۆن]]ەکاندا، وای کرد سپۆنسەری بۆ پێشبڕکێکانی جامی جیھانیی زیاتر بێت. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانیی ١٩٨٢]]دا، کۆی داھاتی پەیوەست بە سپۆنسەر ٢ ملیار [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] بووە، کە بە ھەژمارەی ئێستا ١٦ ملیار دۆلار بووە. سپۆنسەری فەرمی پاڵەوانێتییەکە نزیکەی ٤٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەدات، لەکاتێکدا سپۆنسەری ھەڵبژاردەی نیشتمانی ١٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەدات. لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ەوە،]] دروستکردنی یاریگاکان لە دارایی سپۆنسەرەکانی جامی جیھانیی دابین دەکرێت، بەڵام [[فیفا]] ڕێگە نادات ناوی یاریگاکان بگۆڕدرێت بۆ یەکێک لە کۆمپانیا سپۆنسەرەکان. کۆمپانیای [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] و کۆمپانیای فیلیپس و فوجی فیلم لە سپۆنسەرە مێژوویییەکانی پاڵەوانێتییەکەن.<ref>{{En icon}} {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Partenaires commerciaux de la FIFA depuis 1982 |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-fwcpartn/52/01/15/fs-401_01_partners.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130415001414/http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-fwcpartn/52/01/15/fs-401_01_partners.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=28 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref> [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] لە دوای جامی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] ەوە سپۆنسەری فەرمی سەرجەم پاڵەوانێتییەکانی کردووە، دوای واژووکردنی گرێبەست لەگەڵ فیفا تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] وەک سپۆنسەری فەرمی دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Coca-Cola|ناونیشان=http://fr.fifa.com/aboutfifa/marketing/partners/cocacola.html|ڕێکەوتی سەردان=28 مايو 2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130415001951/http://fr.fifa.com/aboutfifa/marketing/partners/cocacola.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === بلیتەکان === پێشتر بلیت سەرچاوەیەکی گرنگی داھات بوو بۆ پاڵەوانێتییەکە؛ بەڵام لە ئێستا تەنھا بەشێکی کەم پێکدەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Règlement Coupe du Monde de la FIFA, Afrique du Sud 2010 |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100601113712/http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=11 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref> نرخی بلیتەکان لەلایەن [[فیفا]] پەسەند دەکرێت، بەڵام لە بازاڕی ڕەشدا بەھای بلیتەکان دوو ھێندە زیاد دەکات، بۆ زیاتر لە سەدا ٢٠.<ref>[http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-669420,36-765852@51-766720,0.html ''Le Monde'', " Les prix explosent face à la pénurie de billets ", {{Date|2|mai|2006}}] {{Webarchive}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|مۆندیالی ٢٠٠٦]] [[فیفا]] دەستی کرد بە جێبەجێکردنی ڕێوشوێنی ئەمنی نوێ، بلیتەکان بە چیپێکی ئەلیکترۆنی پەیوەستکران، ئەمەش ڕێگەی بە لیژنەی ڕێکخەر دەدا لە ئەگەری دزین یان لەدەستدان، بلیتەکە لەکاربخات.<ref>[http://www.tsr.ch/tsr/index.html?siteSect=800002&sid=6782182&cKey=1149522379000 ''TSR'', " Billets perdus en France " (reprise d'une dépêche ''AFP''), {{Date|5|juin|2006}}] {{Webarchive}}</ref> === ڕوماڵی میدیایی === لە سەرەتای جامی جیھانیی و پێش ھاتنی [[تەلەڤیزیۆن]]، [[ڕۆژنامە|ڕۆژنامەکان]] یەکەم [[میدیای بەکۆمەڵ|میدیا]] بوون کە ڕوماڵی ڕووداوەکانی پاڵەوانێتییەکەیان ئەنجامدا، دواتر کەناڵە ڕادیۆیییەکان. لەکاتێکدا یەکەم [[تەلەڤیزیۆن|پەخشی ڕاستەوخۆی تەلەڤیزیۆنی]] یارییەکانی جامی جیھانیی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|ساڵی ١٩٥٤]] بوو لە ڕێگەی تیڤی یۆرۆڤیژن و لەو کاتەدا پەخشەکە بە ڕەنگی ڕەش و سپی بوو. لەکاتێکدا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤١٩٧٤]] یەکەم پاڵەوانێتی بوو کە لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ پەخش کرا. پەخشی تەلەڤیزیۆنی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|ساڵی ١٩٥٤]] ەوە تا ئێستا بەردەوام بووە، جگە لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢]] کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، بەھۆی کەمی تواناکانەوە.<ref>{{En icon}} {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Télévision: Chiffres |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-tele/52/01/27/fs-401_05a_fwc-tv-stats.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140701201941/http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-tele/52/01/27/fs-401_05a_fwc-tv-stats.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=24 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref>لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] زۆرترین بینەری جیھانی ھەیە و لە دوای ئەویش [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە|ئۆڵۆمپیادی ھاوینە]] دێت. [[فیفا]] ژمارەی بینەرانی بە نزیکەی ٢٦٫٢٩ ملیار بینەری خەمڵاندووە، لە ماوەی ٧٣٠٧٢ کاتژمێر پەخشکردن تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]].<ref name="مولد تلقائيا4">[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before], FIFA. Retrieved October 11, 2009. {{Webarchive}}</ref> یاریی کۆتاییی ئەم پاڵەوانێتییە ٧١٥ ملیۆن کەس (١١٪ی دانیشتووانی [[زەوی]]) بینەری بوون. لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] یارییەکان لە ٢١٣ وڵاتی جیاوازدا پەخش کران. لە تیروپشکی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] دا ٣٠٠ ملیۆن بینەر بینەری ئاھەنگی تیروپشکەکە بوون.<ref>[https://web.archive.org/web/20060114230550/http://www.abc.net.au/sport/content/200512/s1528128.htm Socceroos face major challenge: Hiddink], ABC Sport, December 10, 2005. Retrieved May 13, 2006. {{Webarchive}}</ref> == جام == {{سەرەکی|FIFA World Cup Trophy}}لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٠، جامی ژوڵ ڕیمێ دەدرایە ئەو هەڵبژاردەیەی کە دەبووە پاڵەوانی [[جامی جیھانیی فیفا|جامی]] جیهانی. لە بنەڕەتدا بە سادەیی بە «جامی جیهانی» یان «Coupe du Monde» دەناسرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٦دا بە ناوی ژوڵ ڕیمێی سەرۆکی فیفاوە ناونرایەوە، کە خۆی دامەزرێنەری یەکەم پاڵەوانێتییەکە بوو. لە ساڵی ١٩٧٠، بەهۆی سێیەم سەرکەوتنی [[بەڕازیل]] لە پاڵەوانێتییەکەدا، مافی ئەوەیان پێدرا جامەکە بۆ هەمیشە لای خۆیان بهێڵنەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٨٣دا جامەکە دزرا و هەرگیز نەدۆزرایەوە؛ پێدەچێت دزەکان توانبێتیانەوە. دوای ساڵی ١٩٧٠، جامێکی نوێ بە ناوی «[[جامی جیھانیی فیفا|جامی جیهانیی فیفا]]» دیزاین کرا. شارەزایانی [[فیفا]]، کە لە حەوت وڵاتەوە هاتبوون، ٥٣ مۆدێلی پێشکەشکراویان هەڵسەنگاند و لە کۆتاییدا کاری دیزاینەری ئیتاڵی «سیلڤیۆ گازانیگا»-یان هەڵبژارد. بەرزیی جامە نوێکە ٣٦ سانتیمەترە (١٤.٢ ئینج)، لە زێڕی بێگەردی ١٨ قەیراتی (٧٥٪) دروست کراوە و کێشەکەشی ٦.١٧٥ کیلۆگرامە (١٣.٦ پاوەند). بنکەکەی لە دوو چین بەردی بەنرخی «ماڵاکایت» پێکهاتووە، هاوکات لە بەشی خوارەوەی جامەکەدا، ساڵ و ناوی سەرجەم براوەکانی جامی جیهانیی فیفا لە ساڵی ١٩٧٤ەوە هەڵکۆڵراون. وەسفی گازانیگا بۆ جامەکە بەم شێوەیە بوو: «هێڵەکان لە بنکەکەوە هەڵدەقوڵێن و بە شێوەی خولگەیی بەرەو سەر هەڵدەکشێن، وەک ئەوەی درێژ ببنەوە تا جیهان لە ئامێز بگرن. لە نێو ئەو گرژییە داینامیکییە ناوازەیەی جەستەی پەیکەرەکەدا، دیمەنی دوو وەرزشوان لە ساتی پڕ لە جۆش و خرۆشی سەرکەوتندا بەرجەستە دەبن.» ئەم جامە نوێیە بە شێوەیەکی هەمیشەیی بە وڵاتی براوە نابەخشرێت. براوەکانی جامی جیهانی تەنها تا کۆتاییهاتنی ئاهەنگی دوای یارییەکە جامەکەیان لای دەمێنێتەوە. دوابەدوای ئەوە، کۆپییەکی زێڕپۆش پێشکەش بە براوەکان دەکرێت، نەک جامە ڕەسەنەکە کە لە زێڕی بێگەرد دروست کراوە. سەرجەم ئەندامانی (یاریزانان، ڕاهێنەران و بەڕێوەبەران)ـی سێ تیپە پێشەنگەکەی پاڵەوانێتییەکە، مەدالیایەکیان پێشکەش دەکرێت کە نیشانەی جامی جیهانیی لەسەرە؛ مەدالیای زێڕ بۆ براوەکانی پلەی یەکەم، زیو بۆ پلەی دووەم و بڕۆنز بۆ پلەی سێیەم. لە پاڵەوانێتیی ساڵی ٢٠٠٢دا، مەدالیای پلەی چوارەم بە وڵاتی میواندار، کۆریای باشوور، بەخشرا. پێش پاڵەوانێتیی ساڵی ١٩٧٨، مەدالیاکان تەنها بەو یازدە یاریزانە دەبەخشرا کە لە کاتی کۆتاییهاتنی یاریی کۆتایی و یاریی دیاریکردنی پلەی سێیەمدا لە نێو یاریگادا بوون. لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٧دا، فیفا ڕای گەیاند کە بە شێوەیەکی دواکەوتوو، مەدالیای پاڵەوانێتی بە سەرجەم ئەندامانی ئەو تیپانە دەبەخشێت کە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٤ جامی جیهانییان بەدەستهێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە، براوەکانی پاڵەوانێتییەکە مافی ئەوەشیان پێ دەبەخشرێت کە نیشانەی «پاڵەوانی فیفا» بەکاربهێنن، ئەوەش تا ئەو کاتەی براوەی پاڵەوانێتیی داهاتوو دیاری دەکرێت. == خەڵاتەکان == * '''تۆپی زێڕین :''' بۆ باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکە ''(لە ئێستادا بە '''تۆپی زێڕینی ئەدیداس''' ناسراوە)''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Golden Ball for Zinedine Zidane|ناونیشان=http://www.soccerway.com/news/2006/July/10/golden-ball-for-zinedine-zidane/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * '''پێڵاوی زێڕین :''' بۆ گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٠ پەیڕەوکرا ''(لە ئێستادا بە '''پێڵاوی زێڕینی ئەدیداس''' ناسراوە)''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=adidas Golden Shoe – FIFA World Cup Final|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gsa/idcup=17/pastcupawards.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090202043839/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gsa/idcup=17/pastcupawards.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * '''دەستکێشی زێڕین :''' بۆ باشترین گۆڵپارێز، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ پەیڕەوکرا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/germany/newsid_2075000/2075695.stm|سەردێڕ=Kahn named top keeper|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * '''باشترین یاریزانی لاو:''' بۆ باشترین یاریزانی لاوی خوار تەمەنی ٢١ ساڵ، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٨ پەیڕەوکرا، لەکاتێکدا وەشانی ئێستا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٦ خەڵات کرا ''(لە ئێستادا بە '''خەڵاتی ھیۆندا بۆ باشترین یاریزانی لاو''' ناسراوە)''.<ref name="RSSSF FIFA awards">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA Awards|ناونیشان=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=rec.sport.soccer Statistics Foundation}}</ref> * '''یاری دادپەروەرانە :''' بۆ ئەو ھەڵبژاردەی کەمترین ژمارەی کارتی ھەبووە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٠ پەیڕەوکرا<ref name="RSSSF FIFA awards"/> * '''ھەڵبژاردەی پاڵەوانێتییەکە :''' ١١ باشترین یاریزان ھەڵدەبژێردرێن، لە ڕێگەی ڕاپرسییەکی ڕای گشتییەوە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ پەیڕەوکرا<ref name="RSSSF FIFA awards"/> == تۆماری گشت ئەنجامەکانی پاڵەوانێتییەکان == {| class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" ! rowspan="2" style="width:;" |{{abbr|Ed.|Edition}} ! rowspan="2" style="width:;" |ساڵ ! rowspan="2" style="width:100px;" |میواندار ! colspan="3" |یاری کۆتایی ! colspan="3" |یاریی بۆ پلەی سێیەم ! rowspan="2" style="width:;" |{{abbr|ھەڵبژاردە بەشداربووەکان|ھەڵبژاردە بەشداربووەکان}} |- ! width="150px" |پاڵەوان ! width="70px" |ئەنجام ! width="150px" |پلەی دووەم ! width="150px" |پلەی سێیەم ! width="70px" |ئەنجام ! width="150px" |پلەی چوارەم |- !١ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] | align="left" |{{flag|Uruguay}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|٤ - ٢]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|USA|1912}} |{{center|– {{refn|There was no third place match in 1930; the two losing semi-finalists are ranked according to their overall records in the tournament.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |سەردێڕ=1930 FIFA World Cup Uruguay |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210623111118/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|group=n|name=nothirdmatch}}}} |{{fb-big|Kingdom of Yugoslavia}} |١٣ |- !٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] | align="left" |{{flag|Italy|1861}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|٢ - ١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]] |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|GER|1933}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|AUT}} |١٦ |- !٣ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] | align="left" |{{flag|France|1794}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|٤ - ٢]]''' |{{fb-big|HUN|1920}} |{{fb-big|BRA|1889}} |'''٤–٢''' |{{fb-big|SWE}} |١٥ |- align="center" !– |١٩٤٢ | colspan="8" rowspan="2" |''(بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەمەوە]] ئەنجام نەدرا)'' |- align="center" !– |١٩٤٦ |- !٤ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] | align="left" |{{flag|Brazil|1889}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|٢ - ١]]''' {{refn|The final stage in 1950 was a round-robin group of four teams. Coincidentally, one of the last two matches pitted together the top two teams (and the only two who could win the title), and the other was between the bottom two teams. Uruguay v Brazil is often considered the de facto final of the 1950 World Cup.<ref name="wc1950">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131220191844/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=1950 FIFA World Cup |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071129182236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ |سەردێڕ=FIFA World Cup Finals since 1930 |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref>|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|BRA|1889}} |{{fb-big|SWE}} |'''٣–١''' {{refn|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|ESP|1945}} |١٣ |- !٥ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] | align="left" |{{flag|Switzerland}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|٣ - ٢]]''' |{{fb-big|HUN|1949}} |{{fb-big|AUT}} |'''٣–١''' |{{fb-big|URU}} |١٦ |- !٦ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] | align="left" |{{flag|Sweden}} |'''{{fb-big|BRA|1889}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|٥ - ٢]]''' |{{fb-big|SWE}} |{{fb-big|FRA}} |'''٦–٣''' <small>,</small> |{{fb-big|GER}} |١٦ |- !٧ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] | align="left" |{{flag|Chile}} |'''{{fb-big|BRA|1960}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|٣ - ١]]''' |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|CHI}} |'''١–٠''' |{{fb-big|YUG}} |١٦ |- !٨ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] | align="left" |{{flag|England}} |'''{{fb-big|ENG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|٤ - ٢]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|POR}} |'''٢–١''' |{{fb-big|URS|1955}} |١٦ |- !٩ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] | align="left" |{{flag|Mexico}} |'''{{fb-big|BRA|1968}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|٤–١]]''' |{{fb-big|ITA|}} |{{fb-big|FRG}} |'''١–٠''' |{{fb-big|URU}} |١٦ |- !١٠ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] | align="left" |{{nowrap|{{flag|West Germany}}}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|٢–١]]''' |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|POL|}} |'''١–٠''' |{{fb-big|BRA|1968}} |١٦ |- !١١ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] | align="left" |{{flag|Argentina}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|٣–١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|BRA|1968}} |'''٢–١''' |{{fb-big|ITA}} |١٦ |- !١٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] | align="left" |{{flag|Spain}} |'''{{fb-big|ITA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|٣–١]]''' |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|POL|}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|FRA|}} |٢٤ |- !١٣ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] | align="left" |{{flag|Mexico}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|٣–٢]]''' |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|FRA|}} |'''٤–٢''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|BEL}} |٢٤ |- !١٤ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] | align="left" |{{flag|Italy|1946}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١–٠]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|ITA|}} |'''٢–١''' |{{fb-big|ENG}} |٢٤ |- !١٥ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] | align="left" |{{flag|United States|1960}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|٠–٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] {{pso|3–2}} |{{fb-big|ITA}} |{{fb-big|SWE}} |'''٤–٠''' |{{fb-big|BUL}} |٢٤ |- !١٦ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] | align="left" |{{flag|France|1974}} |'''{{fb-big|FRA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|٣–٠]]''' |{{fb-big|BRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''٢–١''' |{{fb-big|NED}} |٣٢ |- !١٧ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] | align="left" |{{flag|South Korea|1997}}{{flag|Japan}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢–٠]]''' |{{fb-big|GER|}} |{{fb-big|TUR}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|KOR|1997}} |٣٢ |- !١٨ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | align="left" |{{flag|Germany}} |'''{{fb-big|ITA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|١–١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] {{pso|5–3}} |{{fb-big|FRA|}} |{{fb-big|GER}} |'''٣–١''' |{{fb-big|POR}} |٣٢ |- !١٩ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] | align="left" |{{flag|South Africa}} |'''{{fb-big|ESP}}''' |'''[[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|١–٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|GER}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|URU}} |٣٢ |- !٢٠ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] | align="left" |{{flag|Brazil}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|١– ٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|NED}} |'''٣–٠''' |{{fb-big|BRA}} |٣٢ |- !٢١ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] | align="left" |{{flag|Russia}} |'''{{fb-big|FRA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٤ – ٢]]''' |{{fb-big|CRO}} |{{fb-big|BEL}} |'''٢–٠''' |{{fb-big|ENG}} |٣٢ |- !٢٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | align="left" |{{flag|Qatar}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٣ - ٣]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]] {{pso|٤ - ٢}} |{{fb-big|FRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''٢ - ١''' |{{fb-big|MAR}} |٣٢ |- !''٢٣'' |''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]'' | align="left" |''{{flag|Canada}}{{flag|Mexico}}{{flag|United States|1960}}'' | | | | | | |٤٨ |} ; === تۆماری پاڵەوانان === * <small>ڕیزبەندی: ١) پاڵەوان بوون ٢) دووەم بوون ٣) سێیەم بوون</small> {| class="wikitable" style="font-size:99%; width: 99%; text-align: right;" |- ! ھەڵبژاردە !! style="background:gold"| پاڵەوان !! style="background:silver"| دووەم بوون !! style="background:#cc9966"| سێیەم بوون !! style="background:#9acdff"| چوارەم بوون |- | style="background:#fff68f;"|بەڕازیل | style="background:#fff68f;"|٥ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]*) |- | style="background:#fff68f;"|ئەڵمانیا | style="background:#fff68f;"|٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئیتاڵیا | style="background:#fff68f;"|٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]][[#١|*]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئەرژەنتین | style="background:#fff68f;"|٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |align=center| — |align=center| — |- | style="background:#fff68f;"|ئۆرۆگوای | style="background:#fff68f;"|٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]) |align=center| — |align=center| — |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |- | style="background:#fff68f;"|فەڕەنسا | style="background:#fff68f;"|٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئینگلتەرا | style="background:#fff68f;"|١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]][[#١|*]]) |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئیسپانیا | style="background:#fff68f;"|١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]) |- |ھۆڵەندا |align=center| — |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]) |- |style=white-space:nowrap|سڵۆڤاکیا |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]) |align=center| — |align=center| — |- |ھەنگاریا |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]) |align=center| — |align=center| — |- |سوید |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]][[#١|*]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]) |- |کڕواتیا |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |align=center| — |- |پۆڵەندا |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]) |align=center| — |- |نەمسا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]) |- |پورتوگاڵ |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]) |- |بەلجیکا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]) |- |ئەمریکا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]) |align=center| — |- |چیلی |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]][[#١|*]]) |align=center| — |- |تورکیا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |align=center| — |- |یوگسگلافیا |align=center| — |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]) |- |یەکێتیی سۆڤیەت |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]) |- |بوڵغاریا |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |- |کۆریای باشوور |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]][[#١|*]]) |- |مەغریب |— |— |— |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |} === سەرژمێری و ژمارەپێوانەیییەکان === [[پەڕگە:Lionel-Messi-Argentina-2022-FIFA-World-Cup.jpg|وێنۆک|[[لیۆنێل مێسی]] ئەرژەنتینی توانی ڕیکۆردی زۆرترین بەشداری لە یارییەکانی جامی جیھانی بەدەستبھێنێت بە ٢٦ یاری لە پێنج جار بەشداریی لە جامی جیھانیی فیفا.]] [[پەڕگە:Cristiano Ronaldo 20120609.jpg|وێنۆک|[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] یەکەم و تاکە یاریزانە کە لە پێنج پاڵەوانێتیدا گۆڵ بکات.]] پێنج یاریزان زۆرترین جار بەشداریی یارییەکانی جامی جیھانییان کردووە کە؛ ئەنتۆنیۆ کارباخال (١٩٥٠–١٩٦٦) و ڕافایل مارکێز (٢٠٠٢–٢٠١٨) لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]]؛ [[لۆتەر ماتیۆس|لۆتار ماتیۆسی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] (١٩٨٢–١٩٩٨)؛ [[لیۆنێل مێسی|لیۆنێل مێسی یاریزانی ئەرژەنتینی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|(]] ٢٠٠٦–٢٠٢٢)؛ و [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|کریستیانۆ ڕۆناڵدۆی پورتوگال]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|(]] ٢٠٠٦–٢٠٢٢) ھەموویان لە پێنج پاڵەوانێتیدا یارییان کردووە و ڕۆناڵدۆش یەکەم و تاکە یاریزان بووە کە لە پێنج پاڵەوانێتیدا گۆڵی تۆمارکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EFD8103AF933A25752C1A96F958260|سەردێڕ=Matthaus Is the Latest MetroStars Savior|ئیش=[[The New York Times]]|دوایین=Yannis|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081217020729/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EFD8103AF933A25752C1A96F958260|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Church|یەکەم=Ben|سەردێڕ=Cristiano Ronaldo refuses to let light dim on his career as he makes history at Qatar 2022|ناونیشان=https://www.cnn.com/2022/11/24/football/portugal-ghana-cristiano-ronaldo-spt-intl/index.html|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> مێسی بە گشتی زۆرترین یاریی مۆندیالی ئەنجامداوە و لە ٢٦ یاریدا بەشداریی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://sports.yahoo.com/lionel-messi-breaks-world-cup-185359648.html|سەردێڕ=Lionel Messi breaks World Cup appearances record en route to glory in Qatar|بڵاوکەرەوە=Yahoo|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221218202156/https://sports.yahoo.com/lionel-messi-breaks-world-cup-185359648.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] ئەڵمانی (٢٠٠٢–٢٠١٤) بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ گۆڵکاری جامی جیھانییە. [[بەڕازیل و ئەڵمانیا (جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤)|لە یاریی پێش کۆتایی ساڵی ٢٠١٤ بەرامبەر بەڕازیل]] ڕیکۆردی [[ڕۆناڵدۆ]]ی شکاند کە ١٥ گۆڵی تۆمارکردبوو (١٩٩٨–٢٠٠٦). [[گێرد مۆلەر]]ی ئەڵمانیای ڕۆژاوا (١٩٧٠–١٩٧٤) پلەی سێیەمی بەدەستھێناوە و ١٤ گۆڵی تۆمارکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/brazil/5112982.stm|سەردێڕ=Ronaldo's riposte|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|دوایین=Chowdhury|یەکەم=Saj|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060706072508/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/brazil/5112982.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تەممووزی ٢٠٠٦}}</ref> پلەی چوارەم، جەست فۆنتێنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەرەنسی]]، خاوەنی ژمارەی پێوانەیی زۆرترین گۆڵی لە یەک مۆندیالدا تۆمارکراوە؛ ھەر ١٣ گۆڵەکەی لە پاڵەوانێتی ساڵی ١٩٥٨ تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1752000/1752740.stm|سەردێڕ=Goal machine was Just superb|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020804032601/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1752000/1752740.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٢}}</ref> [[پەڕگە:Pelé à la Coupe du monde de football 1970, 'Mexico 70 - World Cup Story', Panini figurina n°38.jpg|وێنۆک|[[پێلێ]] تاکە یاریزانە کە سێجار نازناوی جامی جیھانیی فیفای بەدەستھێناوە.]] [[پەڕگە:Miroslav Klose 2014.jpg|وێنۆک|[[میرۆسلاڤ کلۆزە]] گۆڵکاری جامی جیھانییە تا ئێستا]] ماریۆ زاگالۆی بەڕازیلی و [[فرانتس بێکنباوەر|فڕانس بێکنباوەر]] ئەڵمانیای ڕۆژئاوا و [[دیدی دیشاپ]]ی فەرەنسی تاکە کەسن کە تا ئێستا وەک یاریزان و ڕاھێنەر جامی جیھانییان بەدەستھێناوە. زاگالۆ لە ساڵانی ١٩٥٨ و ١٩٦٢ وەک یاریزان و لە ساڵی ١٩٧٠ وەک ڕاھێنەر سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hughes|یەکەم=Rob|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ١٩٩٨|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/1998/03/11/soccer.t_7.php|سەردێڕ=No Alternative to Victory for National Coach: 150 Million Brazilians Keep Heat on Zagalo|ئیش=International Herald Tribune|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080226063509/http://www.iht.com/articles/1998/03/11/soccer.t_7.php <!-- Bot retrieved archive -->|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٨}}</ref> بێکنباوەر لە ساڵی ١٩٧٤ وەک کاپتن و لە ساڵی ١٩٩٠ وەک ڕاھێنەر<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://soccernet.espn.go.com/archive/worldcup/editorial/legends_beckenbauer.html|سەردێڕ=World Cup Legends – Franz Beckenbauer|ئیش=ESPNSoccernet.com|بڵاوکەرەوە=ESPN|دوایین=Brewin|یەکەم=John|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091119134454/http://soccernet.espn.go.com/archive/worldcup/editorial/legends_beckenbauer.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و دیشامپ لە ساڵی ٢٠١٨ وەک ڕاھێنەر، لە ساڵی ١٩٩٨ وەک کاپتن سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/world-cup-final-2018-france-croatia-didier-deschamps-redeemed-victory-results/rvpat6ngduek1pt9nmat3cspn|سەردێڕ=World Cup 2018: Didier Deschamps redeemed as France win final for the ages|دوایین=Wright, Joe|ئیش=[[Sporting News]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180722022543/https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/world-cup-final-2018-france-croatia-didier-deschamps-redeemed-victory-results/rvpat6ngduek1pt9nmat3cspn|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڤیتۆریۆ پۆزۆی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] تاکە ڕاھێنەرە کە دوو جامی جیھانی بەدەستھێنابێت (١٩٣٤ و 1938).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|سەردێڕ=1938 World Cup: Italy repeats as champions|بڵاوکەرەوە=CBC|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140519223256/http://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> سەرجەم ڕاھێنەرە سەرەکییەکانی براوەی مۆندیال خەڵکی ئەو وڵاتە بوون کە ڕاھێنەرایەتیان دەکرد تا سەرکەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Curse of the Foreign-Born Coach|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704366504575278893868082062|ئیش=[[The Wall Street Journal]]|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150725200956/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704366504575278893868082062|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> لە نێو ھەڵبژاردە نیشتمانییەکاندا، ئەڵمانیا و بەڕازیل زۆرترین یاریی جامی جیھانییان ئەنجامداوە (١٠٩)، ئەڵمانیا زۆرترین یاریی کۆتایی (٨)، پێش کۆتایی (١٣)، و قۆناغی چارەکی کۆتایی (١٦) کردووە، بەڕازیلیش لە زۆرترین جامی جیھانی(٢١)، زۆرترین بردنەوەی ھەیە (٧٣) و زۆرترین گۆڵی تۆمارکردووە (229).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Football – All time table|ناونیشان=http://www.worldfootball.net/alltime_table/wm/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Football}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brazil pass Germany as all-time top scorers at the World Cup|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3554257/brazil-pass-germany-as-all-time-top-scorers-at-the-world-cup|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٨|agency=ESPN|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180702192255/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3554257/brazil-pass-germany-as-all-time-top-scorers-at-the-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردە دوو جار لەجامی جیھانیدا یارییان کردووە، لە یاریی کۆتاییی ٢٠٠٢ و لە [[بەڕازیل و ئەڵمانیا (جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤)|قۆناغی پێش کۆتاییی ٢٠١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Five Aside: Germany – Brazil preview|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/blog/name/77/post/1936258/headline|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180514141642/http://www.espn.com/soccer/blog/name/77/post/1936258/headline|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> '''ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان کردوە : بەتۆخی واتا''' هێشتا یاری ئەکەن {| class="wikitable" !ژمارەی نازناوەکان !ناوی ھەڵبژاردەکان |- |٥|| [[بەڕازیل]] |- |٤|| [[ئەڵمانیا]] |} '''ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان لە مۆندیالدا تۆمار کردووە:''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ |- !پلە !یاریزان !ھەڵبژاردە !گۆڵەکانی !یارییەکانی !پاڵەوانییەتییەکان |- |١ | align="right" |[[میرۆسلاڤ کلۆزە]] | align="right" |{{fb|GER}} |'''١٦''' |٢٤ |٢٠٠٢, ٢٠٠٦, ٢٠١٠, ٢٠١٤ |- |٢ | align="right" |[[ڕۆناڵدۆ]] | align="right" |{{fb|BRA}} |'''١٥''' |١٩ |[١٩٩٤], ١٩٩٨, ٢٠٠٢, ٢٠٠٦ |- |٣ | align="right" |[[گێرد مۆلەر]] | align="right" |{{fb|FRG}} |'''١٤''' |١٣ |١٩٧٠, ١٩٧٤ |- | rowspan="2" |٤ | align="right" |جەست فۆنتین | align="right" |{{fb|FRA}} |'''١٣''' |٦ |١٩٥٨ |- | align="right" |'''[[لیۆنێل مێسی]]''' | align="right" |{{fb|ARG}} |'''١٣''' |٢٦ |٢٠٠٦, (٢٠١٠), ٢٠١٤, ٢٠١٨, ٢٠٢٢ |- | rowspan="2" |٦ | align="right" |'''[[کیلیان مباپێ]]''' | align="right" |{{fb|FRA}} |'''١٢''' |١٤ |٢٠١٨, ٢٠٢٢ |- | align="right" |[[پێلێ]] | align="right" |{{fb|BRA}} |'''١٢''' |١٤ |١٩٥٨, ١٩٦٢, ١٩٦٦, ١٩٧٠ |- | rowspan="2" |٨ | align="right" |ساندڕۆ کۆشیش | align="right" |{{fb|HUN}} |'''١١''' |٥ |١٩٥٤ |- | align="right" |یۆڕگن کلینزمان | align="right" |{{fb|GER}} |'''١١''' |١٧ |١٩٩٠, ١٩٩٤, ١٩٩٨ |- | rowspan="6" |١٠ | align="right" |ھیلمۆن ڕان | align="right" |{{fb|FRG}} |'''١٠''' |١٠ |١٩٥٤, ١٩٥٨ |- | align="right" |کۆبیلاس | align="right" |{{fb|ARG}} |'''١٠''' |١٢ |١٩٩٤, ١٩٩٨, ٢٠٠٢ |- | align="right" |گاری لینکەر | align="right" |{{fb|ENG}} |'''١٠''' |١٢ |١٩٨٦, ١٩٩٠ |- | align="right" |گابڕێڵ باتیستۆتا | align="right" |{{fb|PER}} |'''١٠''' |١٣ |١٩٧٠, ١٩٧٨, (١٩٨٢) |- | align="right" |'''[[تۆماس میولەر|تۆماس مۆلەر]]''' | align="right" |{{fb|GER}} |'''١٠''' |١٩ |٢٠١٠, ٢٠١٤, (٢٠١٨), (٢٠٢٢) |- | align="right" |لاتۆ | align="right" |{{fb|POL}} |'''١٠''' |٢٠ |١٩٧٤, ١٩٧٨, ١٩٨٢ |} '''لەسەر ئاستی وڵاتان''' {| class="wikitable" style="text-align:center" !پلە !ھەڵبژاردە !گۆڵە تۆمارکراوەکان |- |١ | align="right" |{{fb|Brazil}} |٢٣٧ |- |٢ | align="right" |{{fb|Germany}} |٢٣٢ |- |٣ | align="right" |{{fb|Argentina}} |١٥٢ |- |٤ | align="right" |{{fb|France}} |١٣٦ |- |٥ | align="right" |{{fb|Italy}} |١٢٨ |- |٦ | align="right" |{{fb|Spain}} |١٠٨ |- |٧ | align="right" |{{fb|England}} |١٠٤ |- |٨ | align="right" |{{fb|Netherlands}} |٩٦ |- |٩ | align="right" |{{fb|Uruguay}} |٨٩ |- |١٠ | align="right" |{{fb|Hungary}} |٨٧ |} === گۆڵکارانی جامی جیھانی فیفا (١٩٣٠ـەوە) === {| class="wikitable" |- !پاڵەوانییەتی !ناوی گۆڵکار !ژمارەی گۆڵەکان |- |١٩٣٠|| جێلێرمۆ ستابیلی||٨ |- |١٩٣٤|| ئۆلدریخ نیجدلی||٥ |- |١٩٣٨|| لیۆنیداس||٧ |- |١٩٥٠|| [[ئەردمێر]]||٩ |- |١٩٥٤|| ساندڕۆ کۆشیتش||١١ |- |١٩٥٨|| جەست فۆنتین||١٣ |- |١٩٦٢|| درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران||٤ |- |١٩٦٦|| ئۆزیبیۆ||٩ |- |١٩٧٠|| [[گێرد مۆلەر]]||١٠ |- |١٩٧٤|| لاتۆ||٧ |- |١٩٧٨|| ماریۆ کیمبس||٦ |- |١٩٨٢|| پاوڵۆ ڕۆسی||٦ |- |١٩٨٦|| گاری لینکەر||٦ |- |١٩٩٠|| سکیلاچی||٦ |- |١٩٩٤|| ستۆیجکۆڤ، سالینکۆ||٦ |- |١٩٩٨|| دافور سۆکەر||٦ |- |٢٠٠٢|| [[ڕۆناڵدۆ]]||٨ |- |٢٠٠٦|| [[میرۆسلاڤ کلۆزە|کلۆزە]]||٥ |- |٢٠١٠|| تۆماس مۆلەر، [[وێسلی شنایدەر]]، داڤێد ڤیا، دیگۆ فۆڕڵان||٥ |- |٢٠١٤|| [[خامێز ڕۆدریگێز|خامیس ڕودریگێز]]|| ٦ |- |٢٠١٨|| ھاری کەین|| ٦ |- |٢٠٢٢ |[[کیلیان مباپێ]] |٨ |} == تێبینییەکان == <references group="s"/> <references group="n"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|FIFA World Cup}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|وڵاتەکان|مێژوو|دەیەی ١٩٢٠|دەیەی ١٩٣٠|کۆمەڵگا|ئابووری|ئۆڵۆمپیاد}} [[پۆل:ڕووداوە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٣٠]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:پاڵەوانیەتییە جیھانییەکان]] [[پۆل:فیفا]] 05eam8aiiv06ckjvx1skd2judn47uyw 1586675 1586671 2026-05-24T15:06:22Z Raman kurd 74550 Created by translating the section "Format" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355759842|FIFA World Cup]]" 1586675 wikitext text/x-wiki {{Infobox tournament | name = جامی جیھانیی فیفا | sport = [[تۆپی پێ]] | year = | image = Football's greatest prize - the FIFA World Cup trophy.jpg|200px | caption = [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] | location = | start_date = <!-- or | date = --> | end_date = | established ={{ھێمای ئاڵا|ئوروگوای}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|ئوروگوای ١٩٣٠]] | administrator = [[فیفا]] | number = ٢١ | format = چوار ساڵ جارێک | host = | venues = | participants = * ٢٠٤ لە پاڵاوتن * ٣٢ لە پاڵەنییەتییەکە <!-- or | teams = --> | website=[https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/qatar2022 ماڵپەڕی فەرمی] | champion = {{ھێمای ئاڵا|ئەرژەنتین}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] (٣ جار) <!-- or | champion = --> | runner-up1 = {{ھێمای ئاڵا|بەڕازیل}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] (٥ جار)<!-- or | runner-up1 = --> || runner-up2 = {{ھێمای ئاڵا|ئیتالیا}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] (٤ جار){{ھن}}{{ھێمای ئاڵا|ئەڵمانیا}} [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]]<!-- or | runner-up2 = --> | matches = | points = | tries = | goals = | attendance = | noaverage = <!-- Set to 1 to exclude average attendance per match --> | mvp = | top_scorer = | top_try_scorer = | stat1_label = | stat1 = | stat2_label = | stat2 = | stat3_label = | stat3 = | previous = | next = }} '''جامی جیھانیی فیفا''' یان '''مۆندیال''' ڕووداوێکی وەرزشی نێودەوڵەتییە کە لەلایەن [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانەوە]] سەرپەرشتی دەکرێت. لەوەتەی ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠یەوە]]، ھەر چوار ساڵێک بەڕێوەدەچێت، جگە لە ساڵاکانی [[١٩٤٢]] و [[١٩٤٦]] ھەڵوەشایەوە بەھۆی ڕووداوەکانی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە بەرزکرایەوە و لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] بڕیارە ٤٨ هەڵبژاردە بەشداری بکەن بۆ یەکەمجار لە مێژووی پاڵەوانێتییەکەدا ئەو ھەڵبژاردانە لە ھەشت کۆمەڵەدا پۆلێن دەکرێن، بۆ ماوەی یەک مانگ لە یاریگاکانی وڵاتی میواندار ڕکابەری دەکەن لە پێناو بەدەست ھێنانی ئەم نازناوە، ھەڵبژاردەکان لە ڕێگای سیستەمی پاڵاوتنەوە لە ماوەی سێ ساڵدا سەردەکەون بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانیی فیفا وڵاتی میواندار بە شێوایەکی خۆکارانە لە کۆمەڵەی یەکەم جێگیردەبێت بەبێ پاڵاوتن ، لە بیست و یەک خولی پێشووی ئەم پاڵەوانییەتییە بە گشتی ٧٩ ھەڵبژاردەی نیشتمانی بەشدارییان کردووە و ھەشت ھەڵبژاردەی جیاواز نازناوی جامی فیفایان بردووەتەوە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بەشداریی لە سەرجەم خولەکان کردووە، واتە بەشداربوونی لە ھیچ خولێکی پاڵەوانییەتییەکە لەدەست نەداوە، لەھەمان کاتدا زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە، پێنج جار لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] بوون. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە و ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆروگوای]] دوو جار بوونە پاڵەوان ھەروەھا ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] یەک جار بوونەتە پاڵاوانی ئەم جامە. ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] یەکەم ھەڵبژاردەبوو کە توانی دووجار لەسەر یەک ئەم نازناوە بباتەوە لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، دوای ئەو ھەڵبژاردەی بەڕازیل دێت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]. جامی جیھانیی فیفا یەکێکە لە گەورەترین ڕووداوە وەرزشییەکانی جیھان. لە یاریی کۆتاییی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، بە نزیکەی ٧١٥ ملیۆن کەس سەیری یارییەکەیان کرد. پاڵەوانی ئێستا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتینە]] کە لە دوایین خولی ئەم پاڵەوانییەتییە لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] کە لە [[قەتەر|قەتەڕ]] بەڕێوەچوو نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ سێیەم جار لە مێژوودا. ١٧ وڵات میوانداریی جامی جیھانییان کردووە، ھەریەکەیان [[بەڕازیل]]، [[فەڕەنسا]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[ئەڵمانیا]] و [[مەکسیک]] دوو جار میواندارییان کردووە، لەکاتێکدا [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]]، [[سویس]]، [[سوێد]]، [[چیلی]]، [[ئینگلتەرا]]، [[ئەرژەنتین]]، [[ئیسپانیا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] (بە ھاوبەشی)، [[ئەفریقای باشوور]] و [[ڕووسیا]] ھەریەکەیان یەکجار میواندارییان کردووە. بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]، بە ھاوبەشی لەلایەن [[کەنەدا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] و [[مەکسیک]]ەوە میوانداری دەکەن، ئەمەش جیاوازی بە مەکسیک دەدات کە دەبێتە یەکەم وڵات سێ جار میوانداری یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بکات. {{Infobox|image1=|caption1=|bodyclass=hlist nowraplinks|headerstyle=border-top: 2px solid #aab|header1=پاڵەوانیەتییەکان|data2=* [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] * [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]]}} == بیرۆکە == [[پەڕگە:Jules Rimet 1933.jpg|وێنۆک|[[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت]] سەرۆکی فیفا بۆ سێ خولی لەسەر یەک، خاوەنی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی بیرۆکەی جامی جیھانی]] بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی جیھان. کۆبوونەوەکە لە ساڵی ١٩٠٤ بەڕێوەچوو، حەوت وڵات لە نێویاندا [[سویس]]را، [[بەلجیکا]]، [[دانمارک|دانیمارک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]] و [[سوێد]] تێیدا بەشداربوون. لە کۆبوونەوەکە تەنھا وەک بیرۆکە گفتوگۆی لەسەرکرا، بەڵام بۆ جێبەجێکردن ئەوا چەند ساڵێکی پێچوو. جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٢١ بیرۆکەی ئەنجامدانی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا لەلایەن پارێزەری فەرەنسی [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێی]] باسکرایەوە، کە دواتر بووە سەرۆکی فیفا ھەوڵیدا بۆ ئەوەی ئەم پاڵەوانییەتییە ئەنجام بدرێت، دواجار لە ساڵی ١٩٣٠ ڕەزامەندی لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم انطلقت بفكرة (جوول ريميه) في العام 1930 |ناونیشان=https://www.alriyadh.com/151606 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826183820/https://www.alriyadh.com/151606}}</ref> ئەم ھەنگاوەش بەتایبەت دوای ئەوە ھات، لە ئۆلەمپیادی ١٩٣٢ی [[لۆس ئانجلەس|لۆس ئەنجەلۆس]]، بڕیاری ئەوە درابوو کە یاری تۆپی پێ لەو پاڵەوانییەتییە نەکرێت، بەبیانووی ئەوەی یارییەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بەناوبانگی نییە. شەش وڵات داوای مافی میوانداریکردنی یەکەم جامی جیھانییان کرد، ئەوانیش ھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد]]، [[ھۆڵەندا]]، [[ئیسپانیا]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]] و [[ئوروگوای|ئورگوای]] بوون.<ref name="FIFAhistory">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of FIFA&nbsp;– The first FIFA World Cup |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=FIFA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150429164718/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="BBC1930">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |سەردێڕ=World Cup History&nbsp;– Uruguay 1930 |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠٠٢|ئیش=BBC Sport |بڵاوکەرەوە=BBC |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواجار داواکاری وڵاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەندکرا. فیفا ئاسانکاری بۆ ھەڵبژاردە بەشداربووەکان کرد، بەوەی خەرجی ھاتوچۆی ھەڵبژاردەکان لە ئەستۆ گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=History com |سەردێڕ=World Cup Fast Facts You Might Not Know |ناونیشان=https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=HISTORY |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826183820/https://www.history.com/news/80-years-of-world-cup-facts |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوو ساڵ پێش ئەنجامدانی پاڵەوانییەتییە، ڕێنمایی بڵاوکرایەوە کە دەبێت خەلاتی شایستە بۆ ھەڵبژاردەی براوەی جامەکە دابین بکرێت، ھەر ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی جامی سەرکەوتن (ژۆل ڕیمێی). لە کۆتاییدا، یەکەم پاڵەوانییەتیی لە ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ltd |یەکەم=Not Panicking |سەردێڕ=h2g2 – The Football World Cup – An Introduction – Edited Entry |ناونیشان=https://h2g2.com/edited_entry/A565148 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=h2g2.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614200238/https://h2g2.com/edited_entry/A565148 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == مێژوو == یەکەم یاری نێونەتەوەیی لە نێوان دوو وڵاتدا بەڕێوەچووبێت، ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢ لە شاری [[گلاسگۆ]] کاتێک ھەر دوو ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەڕا]] یارییەکەیان ئەنجامدا،<ref name="first match">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The first international football match |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Scotland – A Sporting Nation |بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]]}}</ref> دەبێت ئەوەش بڵێین لەو قۆناغەدا یاری تۆپی پێ بەدەگمەن لە دەرەوەی [[بەریتانیای مەزن]] ئەنجام دەدرا. لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدە، چەند یارییەک وەک "پاڵەوانییەتی جیھانیی تۆپی پێ" تەماشا دەکران کە لە نێوان باشترین تیپە ئینگلیزی و سکۆتلەندییەکان دەکران، وەک یاری ١٨٩٥ لە نێوان یانەی سەندەرلاند و یانەی ھارت ئۆف میدلۆتیان بەڕێوەچوو، کە تێیدا سەندەرلاند بووە براوەی یارییەکە.<ref name="blazed">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jonathan Wilson |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Sunderland's Victorian all-stars blazed trail for money's rule of football |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٠|وێبگە=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210302125112/https://www.theguardian.com/football/blog/2020/apr/25/even-when-sunderland-ruled-the-globe-club-world-cups-were-controversial |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>[https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ When Sunderland met Hearts in the first ever 'Champions League' match | Nutmeg Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208085402/https://www.nutmegmagazine.co.uk/issue-5/when-sunderland-met-hearts-in-the-first-ever-champions-league-match/ |date= 8ی شوباتی 2021}}, Nutmeg Magazine, September 2017</ref><ref name="London Hearts">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sat 27 April 1895 Hearts 3 Sunderland 5 |ناونیشان=http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|وێبگە=londonhearts.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111216082058/http://www.londonhearts.com/scores/games/189504271.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Roker Roar">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Champions! |ناونیشان=http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٣|وێبگە=roker-roar.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140323230923/http://www.roker-roar.com/navbar/worldchampions.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=- |ڕێکەوت=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Most Successful Era Of Some Famous English Clubs |ناونیشان=https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=1SPORTS1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125221154/https://www.1sports1.com/most-successful-era-of-some-famous-english-clubs/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر لە سەدەی بیستەمدا، تۆپی پێ زۆرێک لە وڵاتانی جیھانیی گرتەوە و پاشان یەکێتیی تۆپی پێیەکان لەو وڵاتانە دامەزران. یەکەم یاری فەرمی نێودەوڵەتی لە دەرەوەی دوورگەی بەریتانیا لە نێوان ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئورووگوای]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرژەنتین]] لە [[مۆنتیڤیدیۆ|مۆنتیڤدیۆ]] بوو، یارییەکە لە تەممووزی ١٩٠٢ ئەنجامدرا.<ref name="First">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pelayes |یەکەم=Héctor Darío |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠|سەردێڕ=ARGENTINA-URUGUAY Matches 1902–2009 |ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=RSSSF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924153018/http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر، لە ڕۆژی ٢٢ی ئایاری ١٩٠٤ [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھان]] (فیفا) لە شاری [[پاریس]] دامەزرا. ئەم فیدراسیۆنە لە کۆمەڵەیەک لە یەکێتییە تۆپی پێیەکانی وڵاتان پێکدەھات، لە سەرەتادا فەڕەنسا، بەلجیکا، دانمارک، ھۆڵەندا، ئیسپانیا، سوێد، سوویسرا و ئەڵمانیا لەخۆ دەگرت.<ref name="formation">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of FIFA – Foundation |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100615200849/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٠٩|df=dmy-all}}</ref> لە ساڵی ١٩٠٠، تۆپی پێ ناوبانگی جیھانیی پەیداکرد ئەمەش بەتایبەت دوای ئەوەی کە [[لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی|لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی]] جێگای یارییەکەی کردەوە لە یارییەکانی ئۆلەمپیادەکانی ١٩٠٠ و ١٩٠٤. دواتریش لە ئۆلەمپیادی ١٩٠٨، یارییەکانی تۆپی پێ لە ئۆلەمپیاد چوونە ژێر سەرپەرشتی فیفاوە.<ref name="1908 Games">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=London, 1908 |ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|وێبگە=Men's Olympic Football Tournament |بڵاوکەرەوە=[[FIFA]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090215145620/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=196952/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکانی ئۆلەمپیاد زیاتر تیشکی لەسەر بەشداربوونی یاریزانی لاو و تازەپێگەیشتووە، ھەربۆیە دواتر لە ساڵی ١٩٠٨ پاڵەوانییەتی (تۆرنیۆ ئینتەرنازیۆنالێ ستامپا سپۆرتیڤا) لە شاری تورین لە ئیتالیا ڕێکخرا. دوای ساڵێک، ئەوا تۆماس لیپتن ھەڵسا بە ڕێکخستنی پاڵەوانییەتی سێر تۆماس لیپتن، ئەویش بەھەمان شێوە لە شاری تورین بەڕێوەچوو. ھەردوو پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان یانەکان (نەک وڵاتان) بوون، بەڵام یانەکان لە وڵاتی جیاوازبوون و نوێنەرایەتی سەرجەم وڵاتەکەی خۆیان دەکرد، ھەربۆیە ھەندێکجار بە نافەرمی پاڵەوانییەتییەکەی تۆماس لیپتن بەیەکەم جامی جیھانیی دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The First World Cup |ناونیشان=http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=West Auckland and St. Helen's community |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303215627/http://www.westauckland.plus.com/westaucklandweb/worldcup.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩١٤، فیفا بەفەرمی یاری تۆپی پێی ئۆلەمپیادی وەک پاڵەوانییەتییەکی جیھانیی بۆ لاوان دانا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Where it all began |ناونیشان=https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,4,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070202034147/http://www.fifa.com/en/history/history/0%2C1283%2C4%2C00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٠٧ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=FIFA official website |df=dmy-all}}</ref> ھەروەھا بەرپرسیارێتی و سەرپەرشتیکردنی گرتە ئەستۆ. لە دەرەنجامدا، لە یەکەم پاڵەوانییەتی نێونەتەوەیی تۆپی پێ کە لە ئۆلەمپیادی ١٩٢٠ بەڕێوەچوو، ھەڵبژاردەی بەلجیکا بووە پاڵەوانی ئەو ساڵە.<ref>[http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html VII. Olympiad Antwerp 1920 Football Tournament] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003122937/http://www.rsssf.com/tableso/ol1920f-det.html|date=3ی تشرینی یەکەمی 2015}} [[rec.sport.soccer Statistics Foundation]]. Retrieved on 10 June 2006.</ref> دوا بەدوای ئەوە لە ئۆلەمپیادەکانی ١٩٢٤ و ١٩٢٨ ئەوا ھەڵبژاردەی ئوروگوای بووە پاڵەوان. === خولەکان === === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ === [[پەڕگە:1930 World Cup Final Ball Uruguay.jpg|وێنۆک|یەکێک لەو دوو تۆپەی لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠ بۆ یاریکردن بەکارھات]] یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانیی فیفا لەژێر ناوی جامی سەرکەوتن بە میوانداری ووڵاتی [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] لە ١٣ی تەممووز تا ٣٠ی تەممووز بەرێوەچوو. لەھەمانکاتدا یەکەم پاڵەوانێتی جامی جیھانی بوو کە ھەڵبژاردەکان بەبێ قۆناغی پاڵاوتن بەشداریان تێداکرد و لەلایەن فیفاوە بانگێشت کران. سێزدە وڵات لە یەکەم خولی جامەکە بەشداریان کرد، حەوت وڵات لە کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، چوار لە کیشوەری [[ئەورووپا|ئەوروپا]]، و دوو ھەڵبژاردە لە [[ئەمریکای باکوور]] بوون. ھۆکاری کەمی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ شوێنی ئەنجامدانی پاڵەوانێتییەکە دەگەرێتەوە کە ئۆروگوای بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=FIFA World Cup – Classic Moments from FIFA World Cup History |ناونیشان=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> چونکە ماوە و تێچووی گەشتەکە بەسەر [[ئۆقیانووسی ئاتلانتیک]] بۆ وڵاتە ئەورووپییەکان زۆر دژوار بوو، ھەربۆیە بەکرداریش تا دوو مانگ پێش یارییەکان ھیچ وڵاتێکی ئەورووپی ھەڵبژاردەکەی خۆی نەناردبوو، بەڵام لە کۆتایدا [[ژول ڕیمێ|ژۆل ڕیمێنت]] توانی [[بەلجیکا]]، [[فەڕەنسا]]، [[ڕۆمانیا]]، [[یووگۆسلاڤیا|یوگسلاڤیا]] ڕازی بکات بۆ ئەنجامدانی گەشتەکە و بەشداریکردن لە جامەکە. [[پەڕگە:Lucien Laurent.jpg|وێنۆک|یاریزانی فەرەنسی [[لوسیان لۆران]] خاوەنی یەکەم گۆڵی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] دوای بڕیاردان لەسەر ئەنجامدانی ئەم پاڵەوانییەتییە ھەریەکە لە [[ئیتالیا]]، [[سوێد|سوید]]، [[مەجارستان|ھەنگاریا]]، [[ئیسپانیا]]، [[ھۆندا|ھۆلندا]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] ئامادەیی خۆیان بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] پێشکەش کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=FIFA.com – History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121109012451/http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/historyfifa4.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواجار [[فیفا]] لە کۆنفڕانسێکدا لە ساڵی ١٩٢٩ داواکاری [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] پەسەند کرد. بەھۆی یادی سەد ساڵەی سەربەخۆبوونی ئەو وڵاتە، جگە لەوەش ئۆرگوای لە ھەردوو خولی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤]]–١٩٢٨ لە یاری تۆپی پێ توانیبوویان مەدالیای زێر بەدەست بھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ڕازیبوونی حکوومەتی ئۆرۆگوای بە لە ئەستۆگرتنی خەرجی شاندی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان. یەکەم یاری ئەم پاڵەوانێتییە لە ١٣ی تەممووزی ١٩٣٠ لە یاریگای پوسیتۆس، شاری مۆنتیڤیدیۆی لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردی فەڕەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو. لە ئەنجامدا، فەڕەنسا بە ٤–١ یارییەکەی بردەوە. [[لوسیان لۆران|لوسین لۆرێنت]] یاریزانی فەڕەنسی لە خولەکی "١٩" یەکەم گۆڵی جامی جیھانی تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=CBC.ca – Sports – World Cup 2006 – Lucien Laurent: The World Cup's first goal scorer |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060624130233/http://www.cbc.ca/sports/worldcup2006/history/events/laurent_lucien.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتاییی پاڵەوانییەتییەکە لە یاریگای سینتیناریۆ بە ئامادە بوونی زیاتر لە ٩٣ ھەزار ھاندەر بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151106054608/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یارییەکە لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئۆروگوای و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا بوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] بە ئەنجامی ٤ - ٢ یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم وڵات نازناوی جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت. فرانسیسکۆ ڤارالۆ یاریزانی ئەرژەنتینی دوایین یاریزانی بەشداربووی یاریی کۆتاییی جامەکە لە ٣٠ی ئابی ٢٠١٠ لە تەمەنی ١٠٠ ساڵی کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=FIFA.com – Francisco Varallo, 100 not out |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121108043313/http://www.fifa.com/classicfootball/stories/doyouremember/news/newsid=1166517.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤ === [[پەڕگە:Nejedly.JPG|وێنۆک|یاریزانی چیکۆسلۆڤاکیا، [[ئۆلدریخ نیجدلی]] بوو بە گۆڵکاری [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بە ٥ گۆڵ]] لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤، [[ئیتالیا]] وەک وڵاتی میواندار دەستنیشانکرا. ئەمەش دوای ئەوەی لە تشرینی یەکەمی ١٩٣٢، لە شاری [[بەرلین]] لەلایەن فیفاوە کاندیدکرا. لەدوای ھەشت کۆبوونەوە، لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٢ شاری [[ستۆکھۆڵم|ستۆکۆلم]]، فیفا ئیتالیای وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە دەستنیشانکرد، یەکێک لە پاڵپشتییەکانی ئەو بڕیارە کشانەوەی وڵاتی سوید بوو.<ref name="web.archive.org">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – History of FIFA – The first FIFA World Cup™ |ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130329051339/https://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/first-fifa-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> حکوومەتی ئیتالیا بریاریدا ٣٫٥ ملیۆن لیرەی ئیتاڵی تەرخان بکات بۆ ئەو پاڵەوانێتییە. دوای ئەوەی ٣٢ وڵات ئامادەیی بەشداربوونیان ڕاگەیاند، ئەوا بۆ یەکەمینجار لەم پاڵەوانییەتییە سیستمی پاڵاوتنی ھەڵبژاردەکان بۆ بەشداربوون بەکارھات. لە کۆتاییدا، شازدە ھەڵبژاردە سەرکەوتن بۆ بەشداریکردن.<ref name="web.archive.org"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hart |یەکەم=Jim |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=When the World Cup rolled into fascist Italy in 1934 |ناونیشان=https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=These Football Times |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210802143756/https://thesefootballtimes.co/2016/07/27/when-the-world-cup-rolled-into-fascist-italy-in-1934/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەگەڵ ئەوەشدا چەندین ھەڵبژاردەی گرنگ لە ناویاندا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای بەشداریان نەکرد،<ref>Crouch, ''The World Cup: The Complete History'', p. 16</ref> ئەمەش بەھۆی بەشدارنەبوونی چەند وڵاتێکی ئەورووپی بوو لە جامی پێشوو؛ بۆیە ئەمە تاکە پاڵەوانێتی جامی جیھانییە کە ھەڵگری نازناوەکە بەشداریی نەکرد.<ref>Glanville, ''The Story of the World Cup'', p. 25</ref>[[ئینگلتەرا]]، [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]، ئێرلەندای باکوور و [[وێڵز|وێلز]]. بایکۆتی ئەم خولەیان کرد ھەروەک چۆن کە پێشتر بایکۆتی چالاکییەکانی فیفایان کردبوو. چارڵز سووکتلف ئەندامی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەرا وتی ئەو پاڵەوانییەتییەی چوار ھەڵبژاردەکە کۆدەکاتە باشترە لەم پاڵەوانییەتییە جیھانییە.<ref>Hunt, ''World Cup Stories''. p. 26.</ref><ref>Taylor, ''The Leaguers'', p. 217.</ref> ھەربۆیە ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ١٦ بووە ١٢ لەگەڵ ئەوەشدا جێگای ئەو ھەڵبژاردانە پڕنەکرایەوە. سیستەمی یارییەکان دەرچوون بوو بە یەک دۆڕان. ماوەی پاڵەوانێتییەکە لە ٢٧ی ئایار –١٠ی حوزەیرانی ١٩٣٤ بوو، تێیدا ١٧ یاری کرا. ھەڵبژاردەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار لە مێژوودا یاری نێوان دوو ھەڵبژاردە دووبارە کرایەوە، ئەمەش دوای یەکسان بوونیان لە یارییەکە بە ئەنجامی١–١، ئەمەش لە یاری نێوان ئیتالیا و ئیسپانیا بوو، یارییەکە تووندوتیژی زۆری لێکەوتەوە بەھۆیەوە گۆڵپارێزی ئیسپانیا ڕیکاردۆ زامۆرا برینداربوو، دواتر نەیتوانی لە یاری دووەم بەشداریی بکات.<ref name="Baker, p248">Baker, ''Sports in the Western World'', p248</ref> بە مەبەستی یەکلایکردنەوەی ئەنجامەکە، یاری دووەم لە نێوان ئەم دوو ھەڵبژاردەیە ڕێکخرایەوە، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ١–٠ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا و گەیشتە قۆناغی دواتر.<ref name="Baker, p248"/> لەم خولەی پاڵەوانێتییەکە وڵاتی خانەخوێ واتا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا «ئەوکات وڵاتی [[کۆماری چیک|چیک]] و [[سلۆڤاکیا]] یەک بوون» ھەرچەندە [[چێکۆسلۆڤاکیا|چیکۆسلۆڤاکیا]] یەکەم جار گۆڵی کرد، بەڵام ئیتالیا دواتر دوو گۆڵی کرد و ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر]] بووە یەکەم ھەڵبژاردەی [[عەرەب]]ی بەشداریی جامی جیھانی بکات. یاریکەری چیکۆسلۆڤاکی ئۆلدریخ نیجدلی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٥ گۆڵ.{{ژێدەر پێویستە|date=ئەیلوولی ٢٠٢٤}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The 1934 World Cup |ناونیشان=https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Soccer Politics / The Politics of Football |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210716092040/https://sites.duke.edu/wcwp/research-projects/football-and-politics-in-europe-1930s-1950s/mussolinis-football/the-1934-world-cup/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ === وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]] بڕیاردرا خولی سێیەمی ئەم جامە لەلایەن وڵاتی [[فەڕەنسا]]وە میوانداریی بکرێت، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٤ی حوزەیران تاکوو ١٩ی حوزەیرانی ١٩٣٨ی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of the World Cup Final Draw |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130723113048/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf}}</ref> ئەم بڕیاری فیفا بووە ھۆی ناڕەزایەتی دەڕبرینی [[ئەمریکای لاتینی|کیشوەری ئەمریکای لاتینی]]، [[ئوروگوای|ئۆروگوای]] و [[ئەرژەنتین]] بەشداریان لە یارییەکانی پاڵەوتن نەکرد. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا]] لە کۆتایدا کشایەوە، ئەمەش بەھۆی [[شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا|شەری ناوخۆییی ئیسپانیا]]. لەم خولەدا، بۆیەکەم جار وڵاتی خانەخوێ و ھەڵگری نازناوەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەبێ ئەنجامدانی یارییەکانی پاڵاوتن، بەشدارییان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد. ھەروەھا وەک خولی پیشوو بە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان ئەنجام درا. لە سەرتادا وابڕیاربوو کە ١٦ ھەڵبژاردە بەشداریی بکەن بەڵام دوای ئەوەی [[نەمسا]] بەھۆی ئۆپراسیۆنی [[ئانشلوس]] خرایە سەر [[ئەڵمانیای نازی|ئەڵمانیا]] بۆیە لەم خولە پاشەکشەی کرد، تەنھا ١٥ ھەڵبژاردە مایەوە، فیفا ڕێگای بە تیمی [[لاتڤیا]] نەدا کە وەک جێگرەوەی [[نەمسا]] بەشداریی بکات. ھەربۆیە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] کە بریاربوو یاری خۆی لەگەڵ نەمسا ئەنجامبدات، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup stunning moments: Austria's Wunderteam {{!}} John Ashdown |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180718043859/https://www.theguardian.com/football/blog/2014/apr/22/world-cup-stunning-moments-austria-wunderteam |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم خولەدا سێ یاری دووبارەکرایەوە دوای ئەوەی بە یەکسان بوون کۆتاییان پێ ھات، ئەوانیش یاریی نێوان بەڕازیل -چیکۆسلۆڤاکیا (لە یاری دووەم بەڕازیل بوو براوە ٢–١)، ئەڵمانیا - سویسرا (لەیاری دووەم سویسرا بردییەوە بە ئەنجامی ٢–٤)، کووبا - ڕۆمانیا دوای ئەوەی یەکسان بوون بە ٣–٣ لە یاری دووەمدا کووبا ٢–١ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1934 Italy – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826201454/https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1934-italy/round-of-16/253/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Stade municipal du Havre - Wedstrijd Nederland-Tsjechoslowakije, WK 1938.jpg|وێنۆک|243x243پیکسڵ|دیمەنێک لە یاری نێوان ھۆڵندا و چیکوسلۆڤاکیا]] یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨ لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەنگاریا، بە ئامادەبوونی ٤٥ ھەزار ھاندەر لە یاریگای ئۆڵمپیک لە شاری پاریس بەڕێوەچوو. ھەر لە سەرەتاوە ئیتالیا لە ڕیگای یاریزان جینۆکلاوسی لە خولەکی ٦ی یارییەکە گۆڵێکی تۆمار کرد، دواتر پال تیکتۆس، یاریزانی ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە خولەکی "٨" ئەنجامی یارییەکەی یەکسان کردەوە؛ بەڵام لە خولەکی "١٦" ئیتاڵیا لە ڕێگای سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵێکی تۆمار کرد، پاشان جینۆ کلاوسی گۆڵی دووەمی خۆی و سێیەمی ھەڵبژاردەکەی لە خولەکی ٣٥ تۆمارکرد، بەم ئەنجامە گێمی یەکەم تەواوبوو. لە گێمی دووەم یاریزانی ھەنگاریا، جیۆرجی سیرۆوسی لە خولەکی "٧٠" گۆڵێکی دیکەی بۆ ھەڵبژاردەکەی تۆمارکرد؛ بەڵام ئەمە کاریگەری نەبوو لەسەر ئەنجامە و لە خولەکی "٨٠" سیلڤیۆ پیۆلە گۆڵی دووەمی خۆی و چوارەمی ئیتالیا تۆمار کرد. بەم شێوەیە ئیتالیا بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەست ھێنا، بەمەش بۆ جاری دووەم لەسەر یەک نازناوەکەی بەرزکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1938 FIFA World Cup France ™ - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131101090325/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=5/results/matches/match=1174/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1938 World Cup: Italy repeats as champions |ناونیشان=https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210826201452/https://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلیش]] پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی سوید بە ٤–٢. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ١٨ یاری ٨٤ جار گۆڵ تۆمارکرا و یاریکەری بەڕازیلی لیۆنیداس بووە گۆڵکار بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football World Cup 1938 in France |ناونیشان=https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.footballhistory.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210629215037/https://www.footballhistory.org/world-cup/1938-france.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل تاکە نوێنەری کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]] بوو. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، بۆ ماوەی ١٢ ساڵ پاڵەوانیتییەکە ئەنجام نەدرا تا ساڵی ١٩٥٠. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] بۆماوەی ١٦ ساڵ وەک پاڵەوان و ھەڵگری نازناوە جیھانییەکە (١٩٣٤–١٩٥٠) مایەوە. === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ === وتاری سەرەکی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] پاش ئەوەی جامی جیھانیی بۆماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] ڕاگیرا، [[فیفا]] بەدوای وڵاتێکدا دەگەڕا بۆ قەرەبووکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٤٢–١٩٤٦ بەڵام ھیچ وڵاتێک ئامادەیی خۆی نیشان نەدا بۆ ئەوەی میوانداریی بکات، تا ئەوەی [[بەڕازیل]] بە مەرجی ئەوەی پالاوانێتییەکە لە ساڵی ١٩٥٠ ئەنجام بدرێت (کە بڕیار درابوو ١٩٤٩ بەڕێوە بچێت) ئامادەی خۆی نیشاندا ئەم خولە میوانداریی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1950 – Overview |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170704042355/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێشتر ھەردوو وڵاتی بەڕازیل و ئەڵمانیای نازی ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانییی ١٩٤٢. فیفا دەستی کرد بەھەوڵەکانی لەگەڵ وڵاتەکان بۆ بەشداریی پێکردنی ھەڵبژاردەکانیان لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە. بەھۆی ھەلومەرجی جەنگەوە ھەڵبژاردەی ئیتالیا کە ھەلگری نازناوەکە بوو لەو بڕوایەدا نەبوو بتوانێت بەشداریی بکات<ref>Lisi (2007), pp. , 48-49</ref> بەڵام دوای ئەوەی فیفا خەرجی ھەڵبژاردەکەی لە ئەستۆ گرت ڕازی بوو بە گەشتکردن بۆ [[بەڕازیل]]؛<ref name="lisi_47">Lisi (2007), p. 47</ref> ھەروەھا [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] بڕیاریدا ھەڵگری نازناوەکە بەبی پاڵاوتن سەرکەوێت بۆ پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceA">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Brazil's first World Cup draw – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140708202009/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2013/m=12/news=brazil-first-world-cup-draw-2238709.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Gol ghiggia vs brasil.jpg|وێنۆک|236x236پیکسڵ|دیمەنێک لە گۆڵی دووەمی ئۆروگوا لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠ لە ڕێگای ئەلسیدس جیگییا]] ماوەی خولەکە لە ٢٤ی حوزەیران تاکوو ١٦ی تەممووزی ١٩٥٠ی خایاند، ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانیی بەشدارییان تێداکردبوو لە نێو سێ کیشوەری جیھان، بەڵام بەھۆی کشانەوەی چەند ھەڵبژاردەیەک مانەوە ١٣ وڵات. لەناو چوارکۆمەڵە جێگیرکران. ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا و ھەڵبژاردەی ژاپۆن لەم خولە بەشداریان نەکرد بەھۆی کاریگەرییەکانی جەنگی جیھانی دووەم.<ref name="ReferenceA"/> یاریی کۆتاییی لە [[یاریگای ماراکانا|یاریگای مەراکانا]]<ref name="ReferenceB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٠٨|سەردێڕ=Maracanã, the largest stadium of the world – sambafoot.co.uk, Football + Brazil |ناونیشان=http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080313110429/http://www.sambafoot.com/en/articles/30_Maracana_the_largest_stadium_of_the_world_page_2.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی پێوانەی لە ھاندەر کە نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس دەبوون لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیلی]] خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆروگوای]] ھەڵگری یەکەم نازناوی ئەم پاڵەوانێتییە بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceB"/> بە شێکی زۆری جیھان چاو لەسەر ئەوەبوو کە بەڕازیل نازناوەکە بەدەست بھێنێت بەھۆی ئەوەی یەک ساڵ پێشتر جامی کوپا ئەمریکا بەدەست ھێنابوو، ھەروەھا توانیبووی ئاستێکی باش پێشکەش بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/magazine-27767298 |سەردێڕ=How Uruguay broke Brazilian hearts in the 1950 World Cup |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210827101640/https://www.bbc.com/news/magazine-27767298 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتادا بەرزایل لە خولەکی ٤٧ی گێمی دووەم گۆڵی تۆمارکرد بەڵام ھەڵبژاردەی ئۆروگوای بەتۆمارکردنی ٢ گۆڵی یەک بەدوای یەک ئەنجامێکی چاوەروانەکراوی بەدەست ھێنا و یارییەکەی بردەوە، بۆ دووەمجار بووە پاڵەوانی جامی جیھان.<ref name="FIFA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup stunning moments: Uruguay's 1950 triumph in Brazil |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210622082247/https://www.theguardian.com/football/blog/2014/feb/18/world-cup-25-stunning-moments-no2-uruguay-brazil-1950-scott-murray |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٢٢ یاری ٨٨ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ئەردمێر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ھەشت گۆڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Brazil Legends: Jairzinho |ناونیشان=https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=footballwhispers.com |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110008/https://footballwhispers.com/blog/brazil-legends-jairzinho/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤ === [[پەڕگە:Stade de Suisse, Wankdorf with 1954 World Cup memorial.jpg|وێنۆک|228x228پیکسڵ|وێنەی تابلۆیەک لە شاری بێرنی سویس کە تێیدا ئەنجامی یاریی کۆتاییی نێوان ھەڵبژاردەی ھەنگاریا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوای دانراوە]] [[سویس]] وەک تاکە وڵات ئامادەیی خۆی نیشاندا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]]. یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی لە ھەمان ئەو ڕۆژەی کە [[بەڕازیل]] وەک خانەخوێی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] ڕاگەیاند بەھەمان شێوە سویسی وەک وڵاتی میوانادار ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم {{!}} مونديال 1954 .. مسمار الحذاء يهدي ألمانيا الكأس {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%81-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1954-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110003/https://www.goal.com/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%84%D9%81-%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1954-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7/zxs0mg36stuf1e1gks1o5my6v |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شازدە وڵات لە چەند کیشوەرێکی جیاواز بەشداریان کرد، بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لەم خولە سیستەمی یارییەکانی گۆرانکاریان تێداکرا، کار بەسیستەمی خاڵ کرا یەکەم و دووەمی ھەر گرووپێک دەگەیشتن بە قۆناغی دواتر. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٥ی حوزەیران تاکوو ٤ی تەممووزی ١٩٥٤ی خایاند، یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] بەڕێوەچوو، لەم یارییەدا ھەڵبژاردەی بەڕازیل توانی بە ٥–٠ یارییەکە بباتەوە. دوای تەواوبوونی قۆناغی کۆمەڵەکان و قۆناغی ھەشت و یاری پێش کۆتایی، ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، ھەڵبژاردەی ھەنگاریا لە یاریی کۆتاییی بەیەکگەیشتن. زۆربەی خەڵک لەو بڕوایەدا بوون [[مەجارستان|ھەنگاریا]] نازناوەکە دەباتەوە بەھۆی ئەوەی لە قۆناغی کۆمەڵەکان ھەنگاریا ٨–٣ لە ئەڵمانیای ڕۆئاوای بردبووەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1954 Switzerland – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1954-switzerland/group-stage/266/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com}}</ref> جگە لەوەی یاریزانانی ھەنگاریا ئاستێکی باشیان لە پاڵەوانییەتییەکە پیشاندابوو، بۆیە زۆربەی پێشبینییەکان لە بەرژەوەندی ھەنگاریا بوو. یاریی کۆتاییی کە لە یاریگای وانکدۆرف، بێرن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٢ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=news.ch |سەردێڕ=Geschichte des Wankdorf/Stade de Suisse |ناونیشان=http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=http://www.nachrichten.ch/ |زمان=de |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201213031348/http://www.fussball.ch/Geschichte+des+Wankdorf+Stade+de+Suisse/217982/detail.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی [[مەجارستان|ھەنگاریا]].<ref name="FIFA"/> ئەوەش بۆ یەکەم جار بوو لە مێژووی خۆیدا ئەڵمانیا نازناوەکەی بەدەستھێنا. ئەڵمانییەکان لە ڕێگای دەزگاکانی ڕاگەیاندنەوە یارییەکەیان بە نازناوی موعجیزەی بێرن (بە [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]]: Das Wunder von Bern) ناوھێنا وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو ڕووداوە مێژوویییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: Switzerland 1954, when West Germany stunned the ‘Magic Magyars’ |ناونیشان=https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110007/https://scroll.in/field/881802/a-brief-history-of-fifa-world-cup-switzerland-1954-when-west-germany-stunned-the-magic-magyars |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1954.. ألمانيا تتوج باللقب في ليلة معجزة برن |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210828110004/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/14/world-cup-1954-story |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ١٦ یاری ١٤٠ جار گۆڵ ھەژێنرا بە ڕێژەی بۆ ھەریارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ کرا، یاریکەری ھانگاری ساندڕۆ کۆشیتش بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ١١ گۆڵ. === جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ === [[پەڕگە:Winning brazilian National team 1958.jpg|وێنۆک|خۆشحالێ یاریزانانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل، دوای بردنەوەی یاریی کۆتاییی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سوید بە ئەنجامی ٤–٢ لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨.]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨ خولی شەشەمی پاڵەوانێتییەکە لەلایەن [[سوێد]] ەوە میوانداریی کرا،<ref name="norlin2425">Norlin, pp.24–25</ref> بێجگە لە سوێد ھەریەکە لە [[ئەرژەنتین]]، [[مەکسیک]] و [[وێڵز|وێلز]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بوو بۆ میواندارکردنی جامەکە بەڵام لە کۆتاییدا لە کۆنفڕانسی فیفا لە شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٥٠ ئەو مافە بە [[سوێد]] درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180705170813/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/ip-201_13a_fwc-host.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پێشتر دوو جار سوێد ئامادەیی خۆی نیشاندا بوو بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفا لە ساڵەکانی (١٩٣٠ و ١٩٣٤) بەڵام لە ھەر دوو خولدا لە بەرژەوەندی [[ئیتالیا]] خۆی کشاندەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ تا ٢٩ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥٨ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر ٤ کۆمەڵەدا دابەشکران. بۆیەکەم جار لە مێژووی ئەم پاڵەوانێتییە لە تەلەڤیزیۆنەوە یارییەکانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەخشکرا، تەنھا لە ئەورووپای ڕۆژھەلات نەبێت کە ھیچ وڵاتێک مافی پەخشەکەی وەرنەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بۆیەکەم جار و کۆتا جار [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی وێڵز|ھەڵبژاردە وێلز]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ئینگلتەرا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیرلەندای باکوور|ئیرلەندای باکوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سکۆتلەندا|سکۆتلەندا]] کە پێکھێنەری [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیای گەورەن]] بەشداریان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.eurosport.com |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230323204914/https://www.eurosport.com/geoblocking.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئینگلتەرا بەھۆی لەدەستدانی بەشێکی یاریزانەکانی لە کارەساتیی میونخ کاریگەری لەسەر ئاستی ھەڵبژاردەکە بۆ دروست بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=25 معلومة غريبة عن كأس العالم 1958 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/25-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1958/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم یاری پاڵەوانێتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بوو، یارییەکە بە ئەنجامی ٣–١ لە بەرژەوەندی ئەڵمانیان تەواو بوو؛ یاری نێوان (چیکۆسلۆڤاکیا - ئێرلندای باکوور)، (وێلز -ھەنگاریا) دووبارەکرانەوە بەھۆی یەکسان بوونیان. یاریی کۆتاییی لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|سوید]] وڵاتی خانەخوێ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] لە یاریگای ڕاسوندا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٤٩ ھەزار کەس بەرێوەچوو، لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بۆ یەکەمین جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٥–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوید.<ref name="fifa.com">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ReferenceC">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Diego Maradona goal voted the FIFA World Cup™ Goal of the Century – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150514104212/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=82406/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٥ یاری ئەوا ١٢٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە بە ڕێژەی بۆ ھەر یارییەک زۆرتر لە ٥ گۆڵ تۆمارکرا، یاریکەری ھانگاری [[جەست فۆنتین]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی سێزدە گۆڵ. یاریزانی بەڕازیلی [[پێلێ]] بۆ یەکەم جار بەشداریی جامی جیھانی کرد کە ھێشتا تەمەنی نەببوو بە ١٨ ساڵ ئەوا توانی ٨ گۆڵ تۆماربکات و ھەروەھا دوایین گۆڵی پاڵەوانێتییەکەی کرد لە خولەکی "٩٠" بەمەش بووە لاوترین یاریزان کە نازناوی جامی جیھانی لەگەڵ ھەڵبژاردەی وڵاتەکەی بەدەست بھێنێت و ھەروەھا لاوترین یاریزان کە ئەو ژمارە گۆڵە لە جامی جیھانی تۆماربکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Planet World Cup – 1958 – Final |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181023090834/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1958/wc58final.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتەدا ھیچ کام لە وڵاتەکانی کیشوەری ئاسیا و کیشوەری ئەفریقا بەشداریان نەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1958.. بزوغ نجم بيليه في نهائي الأرقام القياسية |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221135/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/15/world-cup-1958-pele-brazil |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢}} [[پەڕگە:Batalla de Santiago 2.jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئیتالیا و ھەڵبژاردەی چیلی لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ کە بەھۆی شەڕ و توندوتیژییەوە بە شەڕی سانتیاگۆ بەناوبانگە. چەند جارێک بەو ھۆیەوە یارییەکە وەستێنرا و پۆلیس ھاتنەناویاریگاوە بۆ کۆنتڕۆلکردنی یاریزانان]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢ پاڵەوانییەتی ژمارە حەوتەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، ھۆکاری ھەڵبژاردنی چیلی لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی [[فیفا]] ئەوەبوو کە دوو پاڵەوانێتی پێشو (١٩٥٤–١٩٥٨) لە [[ئەورووپا|کیشوەری ئەووروپا]] بەرێوەچوون، ئەمەش ترسی لای یەکێتییەکە دروست کرد کە وڵاتانی [[ئەمریکای لاتینی]] بایکۆتی بەشداریکردن بکەن؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1962 – Historical Football Kits |ناونیشان=http://www.historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.historicalkits.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191121192644/http://historicalkits.co.uk/international/tournaments/fifa-world-cup/1962/1962-index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەتایبەت لەکاتی پێشکەشکردنی داواکاری بۆ میوانداریکردنی جامەکە لەلایەن چیلییەوە، سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی چیلی وتی «ئێمە ھیچ شتێکمان نییە، بۆیە دەبێت جامی جیھانیمان ھەبێت.»<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?n=0&o=n |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئایاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210508132908/https://www.kooora.com/?n=0&o=n |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ھەمانکاتدا وڵاتی ئەرژەنتینیش پاڵێوراوێکی دیکە بوو. دوو ساڵ پێش پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێزە کە بە [[بوومەلەرزەی ١٩٦٠ی ڤاڵدیڤیا|بوومەلەرزەی ڤالدیڤا]] یان بوومەلەرزە بەھێزەکەی چیلی ناسراوە لە ڕۆژی یەکشەمە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٠ ڕوویدا، بەھێزترین بوومەلەرزەی جیھانە کەتائێستا تۆمارکرابێت کە ٩٫٥ پلەی ڕێختەر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=earthquake.usgs.gov |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221142/https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/official19600522191120_30/region-info |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەھۆی ئەم وێرانکارییەوە بەشێک لە یاریگاکان تووشی زیانی زۆر ھاتن بەناچاری یارییەکان لە چوار یاریگا بەرێوەچوو لە جێگای ١٠ یاریگا. ئەمەش چیلی ڕووبەرووی ڕەخنەیەکی زۆر کردەوە بە تایبەت لەلایەن ڕاگەیاندکارانی ئیتالیا، بەوەی گومانی خۆیان لە توانای چیلی بڵاوکردەوە بۆ ڕێکخستنی ئەم پاڵەوانێتییە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە٣٠ی ئایار تاکوو ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٢ی خایاند، شانزدە ھەڵبژاردە لە نێو سێ کیشوەری جیاوازدا بەشدارییان کرد. لە کۆتاییدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی چیکۆسلۆڤاکیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1962 – Final |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160316072631/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1962/wc62final.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، ھەریەکە لە [[درازین یۆکۆفیچ]]، [[گارینشیا، فافا]]، [[لیونێل سانشێز]]، [[ئیڤانۆڤ]] و فلۆران بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی چوار گۆڵ بۆ ھەریەکێکییان. [[ھەڵبژاردەی تۆپی بالەی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] بۆ دووەم جار لەسەریەک نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: تشيلي 1962 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927763/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%84%D9%8A-1962 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100603062134/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927763/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%84%D9%8A-1962 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦}} جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ پاڵەوانییەتیی ژمارە ھەشتەمە لە جامی جیھانیی فیفا. ھەریەکە لە وڵاتەکانی [[ئینگلتەرا]]، [[ئیسپانیا]] و [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم جامە بەڵام دواتر [[ئیسپانیا]] لە داوەکەی کشایەوە. کێبڕکێکە لە نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئینگلتەرا بوو سەرئەنجام لە ٢٢ی ئابی ١٩٦٠ لە کۆنفڕانسی فیفا لە [[ڕۆما]]، ئینگلتەرا بە بەدەستھێنانی ٣٤ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٦٦ی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 1966.. إنجلترا تتوج باللقب وألمانيا تشعر بالظلم |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://arabic.cnn.com/sport/2018/01/23/wc1966-england-champion-mundial-story |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١١ تاکوو ٣٠ی تەممووزی ١٩٦٦ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد. جگە لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریایی باکوور]] سەرجەم وڵاتەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] بایکۆتی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکان بۆ گەیشتن بە پاڵەوانێتییەکە کرد، ئەمەش بەھۆکاری نادادپەروەریی فیفا لە دابەشکردنی کورسییەکان بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتییەکە کە یەک کورسی بۆ ئەو دوو کیشوەرە دابین کرابوو لەکاتێکدا ئەورووپا ٩ کورسی و ئەمریکای باشوور ٤ کورسی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Atherton |یەکەم=Martin |ناونیشان=https://books.google.com.lb/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y |سەردێڕ=The Theft of the Jules Rimet Trophy: The Hidden History of the 1966 World Cup |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Meyer & Meyer Verlag |ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٢٦-٢٢٧-٧|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160603222018/https://books.google.com/books?id=m7SbwNM4Y0sC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=National+Football+Museum+1966+fifa+world+cup+replica&source=bl&ots=fGlnlOa9DG&sig=In5_tWFWoC5LcpqH9kP6nX9JN6A&hl=en&ei=PnSQTLLYK8aAlAfiuZXkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CD4Q6AEwCQ#v=onepage&q=National%20Football%20Museum%201966%20fifa%20world%20cup%20replica&f=false |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێک لە ڕووداوە مێژوویییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە، '''دزینی جامامەکە''' بوو. دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی ئینگلتەڕا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بەمەبەستی لە نزیکەوە بینینی جامەکە لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. بەھۆی ئەمەوە لەلایەن کەسێکەوە جامەکە دەدزرێت و تەنھا سێ مانگیش مابوو بۆ بەرێوەچوونی یارییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Guardian |ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٦|سەردێڕ=The story of Pickles the dog and the stolen trophy |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150724203816/http://www.theguardian.com/football/2006/apr/23/newsstory.sport1 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی ناوخۆیی و جیھانی لێکەوتەوە. پۆلیس و ھێزەکانی [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] بە ھەموو شێوەیەک کەوتە گەڕان و پشکنین بە مەبەستی دۆرزینەوەی جامەکە بەڵام بێ سود بوو تا ئەو کاتەی سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکلز لەکاتی پیاسەکردن لەگەڵ خاوەنەکەی لە باشووری لەندەن جامەکەی دۆزییەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dog who saved the World Cup for England – CNN.com |ناونیشان=http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.cnn.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221135/http://www.cnn.com/2010/LIVING/06/18/mf.pickles.world.cup.trophy/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر خاوەنی سەگەکە جامەکە ڕادەستی یەکێک لە بنکە نزیکەکانی خۆی دەکات. بەھۆی ئەمە لەلایەن خەڵکەوە ستایشێکی زۆری سەگەکە و خاوەنەکەی کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm |سەردێڕ=1966: Football's World Cup stolen |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ١٩٦٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150325165043/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/20/newsid_2861000/2861545.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Champions statue.jpg|وێنۆک|پەیکەری ھەریەکە لە یاریزانی ئینگلتەرا (لە ڕاستەوە بۆ چەپ) [[مارتین پیترەز]]، [[جیۆف ھۆرست]]، [[بۆپی مۆر]]، [[ڕای ویلسۆن]]]] دواتر پاڵەوانییەتییەکە دەستی پێکرد، ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەڵگری نازناوی پێشوو لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە پاڵەوانێتییەکە چووە دەرەوە لەگەڵ ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بە ئەنجامی ٢–٠ لە بولگاریای بردەوە بەڵام لە دوو یاری دواتر شکستی ھێنا بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|ھەڵبژاردەی پورتوگال]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەجەرستان|ھەڵبژاردەی مەجەرستان]] بە ئەنجامی 3–1.<ref name="fifa.com"/> لە ئەنجامێکی چاوەڕواننەکراوی دیکەدا، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] تاکە وڵاتی بەشداربووی [[ئاسیا]] گەیشتە قۆناغی ھەشتەم، دوای ئەوەی لە یاریی کۆمەڵەکان بە گۆڵێکی بێ بەرامبەر لە ھەڵبژاردەی ئیتالیای بردەوە.<ref name="fifa.com"/> و لە بەرامبەر چیلی بە ئەنجامی ١–١ یەکسان بوو. سەڕەرای ئەوەی لە یەکەم یاریی خۆیدا بەرامبەر ھەڵبژاردەی یەکێتیی سۆڤیەت بە ئەنجامی سێ گۆڵی بێ بەرامبەر دۆڕابوو. لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی ئۆرگوای و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ناوبژیوانی یارییەکە گۆڵێکی دروستی بۆ ئۆروگوای ھەژمار نەکرد سەرەرای ئەوەی تۆپەکە لە بەینی دوو تیرەکە تێپەر بوو. ئەم ڕووداوە بوە ھۆی تورە بوونی یاریزانانی ئۆرگوای و بەشێوەیەکی خراپ کاریگەری لەسەر دانان تا ئەوەی یارییەکەیان بە ئەنجامی ٤–٠ دۆڕاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مونديال 1966.. مقاطعة إفريقية وآسيوية.. وإنجلترا تدخل لوحة الشرف.. وتسجيل أول هاتريك في النهائي |ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الأهرام |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://gate.ahram.org.eg/News/1920309.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦ لە یاریگای وێمبلی شاری لەندەن بەڕێوەچوو، یارییەکە بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٦ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرای وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1966 FIFA World Cup England ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131204035558/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=26/results/matches/match=1633/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیدا بووە پاڵەوانی جامەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٤–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا.<ref name="fifa.com"/> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٢ یاری ٨٩ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری پۆرتوگالی ئۆزیبیۆ بووە گۆڵکاری جامەکە بە تۆمارکردنی نۆ گۆڵ. بۆ یەکەم جار لە مێژووی جامەکە، کاتی زیادکراو بەکار ھات بۆ یاریی کۆتایی دوای یەکسان بوونی ھەردوو ھەڵبژاردە لە کاتی ئاساییدا. یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا [[جیۆف ھۆرست]] بووە یەکەم یاریزان لە مێژوودا لە یاریی کۆتایی لە جامی جیھانیی فیفا سێ گۆڵ (ھاتریک) تۆمار بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Geoff Hurst Hall Of Fame profile |ناونیشان=https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200701110326/https://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame/geoff-hurst/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی شوباتی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA World Cup – Classic Moments from FIFA World Cup History |ناونیشان=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070208113916/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/cg/eng_frg_1966.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠}} [[پەڕگە:Brazil 1970.JPG|وێنۆک|یاریزانانی ھەڵبژاردەی بەڕازیل براوەی جامی جیھانیی فیفای 1970 |214x214پیکسڵ]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ پاڵەوانییەتی ژمارە نۆ بوو لە جامی جیھانیی فیفا. پاڵەوانییەتییەکە لە وڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو، ئەمەش دوای ئەوەی فیفا لە ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤، لە [[تۆکیۆ]] بەمەبەستی دەستنیشانکردنی وڵاتی میوانداریی جامەکە کۆنفڕانسێکی بەڕێوەبرد. ھەریەکە لە مەکسیک و [[ئەرژەنتین]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی جامەکە، بەڵام دواجار مەکسیک بە ٥٦ دەنگ مافی میوانداریکردنی جامەکەی پێ بەخشرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمەش یەکەمجار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە لە کیشوەری [[ئەمریکای باکوور]] بەڕێوەبچێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. المكسيك 1970: الحرب الكروية وكأس العالم بالألوان {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/87064 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140718212234/http://www.esportana.com/87064 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاوکات یەکەم جاریش بوو پاڵەوانییەتییەکە لە دەرەوەی کیشوەری ئەورووپا و ئەمریکای باشوور، ئەنجام بدرێت.<ref name="fifa.com"/> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢١ی حوزەیرانی ١٩٧٠ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.<ref name="fifa.com"/> ھەڵبژاردەی مەکسیک وەک وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا وەک وڵاتی ھەڵگری نازناوی پێشوو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرخران بۆ پاڵەوانیتییەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: المكسيك 1970 |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926554/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83-1970 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181012081038/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926554/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B3%D9%8A%D9%83-1970}}</ref> لەکاتێکدا ٧٤ وڵات بە سیستەمی پاڵاواتن کێبڕکێیان کرد لە پێناو بەدەست ھێنانی ١٤ بلیتی کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614212731/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> فیفا وەڵامی داواکارییەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقای دایەوە کە پێشتر بایکۆتی بەشداریکردنیان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|جامی جیھانیی ١٩٦٦]] کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712112457/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/78/prelkit2014-1(stats).pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەڵبژاردەی مەغریب بووە دووەم ھەڵبژاردەی عەرەبی کە بەشداریی جامی جیھانی بکات، دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی میسر بۆ یەکەم جار لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤]] بەشداریی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەرژەنتین، ئیسپانیا، پورتوگال، فەڕەنسا نەیانتوانی لە قۆناغی پاڵاوتن سەرکەوتن بەدەست بھێنن بۆ گەیشتن بە پاڵەوانییەنییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Muller 1974.jpg|وێنۆک|[[گێرد مۆلەر]] گۆڵکاری جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠بە تۆمارکردنی دە گۆڵ|255x255پیکسڵ]]بۆ یەکەم جار ڕێگەدرا بە ھەڵبژاردەکان دوو گۆرانکاریی لە نێوان یاریزانەکان ئەنجام بدەن لە کاتی بەڕێوەچوونی یارییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەمجار کارتی سوور و زەرد خرایە بەردەست ناوبژیوانان، کە پێشتر ھەر بەزارەکی بوو. لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ کارتێکی سوور بەکار نەھێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Ken Aston – the inventor of yellow and red cards – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150430120548/http://www.fifa.com/aboutfifa/footballdevelopment/technicalsupport/refereeing/news/newsid=80623/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://espnfc.com/world-cup/columns/story?id=696767 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.webcitation.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131006192857/http://espnfc.com/world-cup/columns/story?id=696767 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829221135/https://www.webcitation.org/6I2pzmGzg |date=29ی ئابی 2021}}</ref> جگەلەوەی بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و مانگە دەستکرەکان توانرا یارییەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاو ڕەنگ پیشان بدرێت و ژمارەیەکی پێوانەی لە بینەرانی ئەم پاڵەوانییەتییە تۆمارکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=FIFA.com – 1970 FIFA World Cup Mexico ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاڵەوانییەتییەکە دوو یاریی مێژوویی بەخۆیەوە بینی، کە لە ڕیزبەندی ١٠ باشترین یارییەکانی جامی جیھانیی فیفایە، ئەوانیش یاری نێوان ئەڵمانیای ڕۆژاوا و ئیتالیا لە یاری قۆناغی پێش کۆتایی کە ھاوکات بە یاری سەدەش ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=FIFA.com – 1970 FIFA World Cup Mexico ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080913232659/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=32/overview.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بەڕازیل و ئیتالیا لە یاری کۆتایی. لە یاریی یەکەم دا ئیتالیای و ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ١–١ لە کاتی ئاسایی یەکسان بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=DFB – Deutscher Fußball-Bund e.V. - All Players from A-Z |ناونیشان=http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner= |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140726172548/http://www.dfb.de/index.php?action=search&liga=Nationalmannschaft&id=500397&lang=E&no_cache=1&name=;Schnellinger&gegner= |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆیە پەنابرایە بەر کاتی زیاد کراو، لەو ماوەیەدا پێنج گۆڵی دیکە کرا؛ کە سەرئەنجام بە بردنەوەی ئیتالیا بە ٣–٤ تەواوبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lopresti |یەکەم=Sam |سەردێڕ=Italy World Cup Rewind: The Match of the Century, 1970 |ناونیشان=https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Bleacher Report |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://bleacherreport.com/articles/2024949-italy-world-cup-rewind-the-match-of-the-century-1970 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە یاریی دووەمدا کە ھاوکات یاری قۆناغی کۆتایی جامەکە بوو ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ئیتالیا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١٠٧ ھەزار کەس لە شاری [[مەکسیکۆ سیتی]] بەیەکگەیشتن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC – Jonathan Stevenson: The story of the 1970 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017155256/http://www.bbc.co.uk/blogs/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1970_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردەکە مەبەستیان بوو نازناوەکە بۆ سێیەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەست بھێنن. ھەر بۆیە ڕکابەرییەکی دژوار لە نێوان ھەردوو تیم بینرا. لە تایمی یەکەم بەڕازیل بە گۆڵی [[پێلێ]] لە خولەکی "١٩" پێشکەوت بەڵام ڕۆبێرتۆ بۆنینسگای ئیتالی ئەنجامەکەی لە خولەکی " ٣٩ " یەکسان کردەوە، تایمی یەکەم بەو ئەنجامە کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Brazil's 1970 winning team voted best of all time {{!}} Reuters |ناونیشان=http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924121245/http://www.reuters.com/article/2007/07/09/us-soccer-world-best-idUSL0988846220070709 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە تایمی دووەم بەڕازیل لە لە ڕێگای یاریزانان [[جێرسۆن]]، [[جەیرزنھۆ]]، [[کارلۆس ئەلبێرتۆ تۆرێس]] سێ گۆڵی یەکبەدوای یەک تۆمارکرد و ئەنجامەکەی کرد بە 4–1.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=The boys from Brazil: On the trail of football's dream team {{!}} The Independent |ناونیشان=https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402182149/https://www.independent.co.uk/sport/football/international/the-boys-from-brazil-on-the-trail-of-footballs-dream-team-806939.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەم شێوەیە یارییەکەی بردەوە و بووە یەکەم ھەڵبژاردە سێ جار پاڵەوانییەتییەکە بەدەست بھێنێت، دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٥٨–١٩٦٢ ببووە پاڵەوان.<ref name="ReferenceD">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=THE LIST: The 10 greatest football teams of all time {{!}} Daily Mail Online |ناونیشان=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180803182738/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175630/THE-LIST-The-10-greatest-football-teams-time.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەپێی یاسای فیفاش ھەر وڵاتێک سێ جار نازناوەکە بباتەوە ئەوا جامەکەی وەک خەلات پێ دەبەخشێت. دواجار جامی ژۆل ڕیمێ (ئەو کات ناوی پاڵەوانییەتییەکە بوو) بە شێوەیەکی ڕەسمی درا بە بەڕازیل.<ref name="ReferenceD"/> ھەرچەندە ئەم جامە بۆ جارێکی دیکە لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا و نەتوانرا بدۆزرێتەوە. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی ٣٢ یاریدا ٩٥ جار گۆڵ ھەژێنرا، یاریکەری ئەڵمانیای ڕۆژاوا [[گێرد مۆلەر]] بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی دە گۆڵ. [[ماریۆ زگالۆ]] بووە یەکەم کەس کە وەک یاریزان و ڕاھێنەر بتوانێت جامی جیھانیی فیفا بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Classic Coach: - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150813131623/http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61571/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھاوکات یاریزان [[پێلێ]] بە باشترین یاریزانی جامەکە دەستنیشانکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Who was the best player in the 1970 World Cup winning Brazilian soccer team (considered by many to be the best Brazilian soccer team of all time)? - Quora |ناونیشان=https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.quora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211002122341/https://www.quora.com/Who-was-the-best-player-in-the-1970-World-Cup-winning-Brazilian-soccer-team-considered-by-many-to-be-the-best-Brazilian-soccer-team-of-all-time |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤}} [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0314, Fußball-WM, BRD - Niederlande 2-1.jpg|وێنۆک|[[یۆھان کرۆیف|کڕۆیف]] لەگەڵ ھۆڵەندا بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لەجامی جیھانیی ١٩٧٤ز]] جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ پاڵەوانییەتی ژمارە دەیەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لە [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]] بەڕێوەچوو،<ref name="fifa.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football World Cup 1974 in West Germany |ناونیشان=https://www.footballhistory.org/world-cup/1974-west-germany.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.footballhistory.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://www.footballhistory.org/world-cup/1974-west-germany.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی ئەڵمانیا و [[ئیسپانیا]] کە ھەردووکیان بەیەکەوە داواکارییەکەیان پێشکەش کردبوو، بەڵام دواتر لەنێوان ڕێکەوتن بۆ ئەوەی ئیسپانیا لە داواکردنی میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ بکێشێتەوە، لە بەرامبەردا ئەڵمانیا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا دەکشێتەوە بۆ بەرێوەبردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ٧ی تەممووزی ١٩٧٤ خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێدا کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1974 Germany FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1974-germany-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1974-germany-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: West Germany 1974, when the hosts won a battle of total football |ناونیشان=https://scroll.in/field/881807/a-brief-history-of-fifa-world-cup-west-germany-1974-when-the-hosts-won-a-battle-of-total-football |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://scroll.in/field/881807/a-brief-history-of-fifa-world-cup-west-germany-1974-when-the-hosts-won-a-battle-of-total-football |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانێتییە چەندین گۆرانکاری تێیدا ڕوویدا لەوانە پێشکەشکردنی جامێکی نوێ بۆ پاڵەوانییەتییەکە دوای ئەوەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە خاوەنی جامی ژۆل ڕیمێ لە خولی پێشوو، یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی دروستکردنی جامێکی نوێ ھونەرمەندی ئیتاڵی [[سیلڤیۆ گەزانیگا]] ڕاسپیارد کە ئەو ئەرکە لە ئەستۆ بگرێت. ئەم جامە لە ئاڵتوونی عەیارە ١٨ دروست کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=FIFA World Cup™ Trophy – FIFA.com |ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/marketing/brand/trophy.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190515112308/https://www.fifa.com/about-fifa/marketing/brand/trophy.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ یەکەم جار دوای ساڵی ١٩٠٤ کەسێکی نا ئەورووپی دەبێتە سەرۆکی فیفا ئەویش [[جۆو ھاڤیلان]]ی بەڕازیلی بوو، ناوبراو بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەو پۆستە مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Past Presidents |ناونیشان=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/about-fifa/past-presidents |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=origin1904-p.cxm.fifa.com |زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/about-fifa/past-presidents |date=کانوونی یەکەمی 2021}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Presidents from 1904 to 2021 |ناونیشان=https://www.myfootballfacts.com/fifa-world-cup/fifa-all-time-world-cup/fifa-presidents/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=My Football Facts |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://www.myfootballfacts.com/fifa-world-cup/fifa-all-time-world-cup/fifa-presidents/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکێکی دیکە لە گۆڕانکارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییە بریتیبوو لەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران. لە ھەر کۆمەڵەیەک دوو ھەڵبژاردە سەردەخران بۆ قۆناغی دواتر. لە قۆناغی دواتر، ھەڵبژاردەکان بەسەر دوو کۆمەڵەی دیکە دابەشکران. یەکەمی کۆمەلەکە ڕاستەوخۆ دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دووەمی کۆمەلەکە یاریی لەسەر پلەی سێیەم دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alemania Federal 1974 en MARCA.com |ناونیشان=https://www.marca.com/reportajes/2010/04/alemania_federal_1974/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.marca.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170802022730/http://www.marca.com/reportajes/2010/04/alemania_federal_1974/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم، ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی پۆلەندا گەیشتنە ئەم قۆناغە، لە ئەنجامدا پۆڵندا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا. سەبارەت بە یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھەڵبژاردەی ھۆڵندا]] بوو، یارییەکە لە یاریگای ئۆڵمپی شاری [[میونشن]] بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1974 FIFA World Cup Germany ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131025081847/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=39/results/matches/match=2063/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە تایمی یەکەم، دوای تێپەڕبوونی دوو خولەک لە یارییەکە لێدانێکی سزا بۆ ھەڵبژاردەی ھۆڵندا ھەژمارکرا ئەمەش یەکەمین و خێراترین ھەژمارکردنی لێدانی سزابوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە، یاریزان [[جۆھان نیسکینێس]] پەنالتییەکەی جێبەجێ کرد و گۆڵی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} Football {{!}} World Cup 2006 {{!}} World Cup history – West Germany 1974 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180705204920/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4850426.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھەما شێوە لە خولەکی "٢٩" لێدانی سزا ئەمجارە بۆ ئەڵمانیا ھەژمارکرا لەلایەن یاریزان پائۆل بریتنەر جێبەجێکرا و گۆڵی تۆمارکرد و ئەنجامەکەی یەکسان کردەوە، و لە خولەکی "٤٣" ھەڵبژاردە ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە ڕێگای [[گێرد مۆلەر]] گۆڵی سەرکەوتنیان تۆمارکرد و بەم ئەنجامە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=The greatest World Cup tragedies: Holland 1974 · The Score |ناونیشان=http://www.thescore.ie/holland-1974-world-cup-tragedy-1488354-Jun2014/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140606222718/http://www.thescore.ie/holland-1974-world-cup-tragedy-1488354-Jun2014/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمەش بۆ جاری دووەم بوو، لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٤. لەم پاڵەوانییەتییە، لەکۆی٣٢ یاری ٩٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە، یاریکەری پۆڵەندی گریزگۆرس لاتۆ بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی حەوت گۆڵ، ھەروەھا یاریکەری ھۆڵاندی [[یۆھان کرۆیف|یۆھان کڕۆیف]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: ألمانيا الغربية 1974 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1924812/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-1974 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180816191412/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1924812/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-1974 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کارلۆس کاسلی یاریزانی ھەڵبژاردەی شیلی وەک یەکەم یاریزان لە مێژوودا کارتی سووری لە بەرامبەر بەرزکرایەوە، ئەمەش لە یاری بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الوفد |سەردێڕ=مونديال ألمانيا 1974.. كأس العالم فى ثوب جديد |ناونیشان=https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/660684-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1974-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%AB%D9%88%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الوفد |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829230303/https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/660684-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1974-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%AB%D9%88%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بۆ یەکەم جار لە یارییەکانی جامی جیھانیی ڕووبەرووی یەکتری بوونەوە، یارییەکە ٢–١ لە بەرژەوەندی بەڕازیل کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=109 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://www.kooora.com/?c=109 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ === [[پەڕگە:Mario Kempes Argentina vs. Holanda.JPG|وێنۆک|273x273پیکسڵ|ماریۆ کیمبس گۆڵکار و باشترین یاریزانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] پاڵەوانییەتی ژمارە یازدە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئەرژەنتین]] بەڕێوەچوو،<ref name="fifa.com"/> ئەمەش دوای ئەوەی لە کۆبوونەوەی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا لە ٦ی تەممووزی ١٩٦٦ لە لەندەن مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی پێ بەخشرا. ئەرژەنتین پێشتر داوای مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ کردبوو بەڵام بەھۆی کودەتای سەربازی لەو وڵاتە ئەو مافەی پێنەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=FT.com / Americas – But Was This The Beautiful Game's Ugliest Moment? |ناونیشان=http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100611233444/http://www.ft.com/cms/s/0/e6347c16-3f2a-11dd-8fd9-0000779fd2ac.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەربۆیە ئەو مافە بە مەکسیک درا بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠. پاڵەوانییەتییەکە ١ تا ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٨ ی خایاند، تێیدا ١٦ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1978 Argentina FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1978-argentina-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/1978-argentina-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانییەتییە بۆ یەکەم جار سۆنسەر کرا لەلایەن [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلاوە]] و یەکەم جاریش بوو سۆنسەری ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Amazing facts: June 8: Daily trivia about FIFA World Cup {{!}} Allsports |ناونیشان=http://allsports.com.gh/football/tournaments/fifa-world-cup/amazing-facts-june-8-daily-trivia-about-fifa-world-cup-id2901033.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714192030/http://allsports.com.gh/football/tournaments/fifa-world-cup/amazing-facts-june-8-daily-trivia-about-fifa-world-cup-id2901033.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بۆ یەکەم جار بڕیاریدا لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەگەری کۆتایی ھاتنی یاری نێوان ھەڵبژاردەکان بە یەکسان بوونیان لە کاتی ئاسایی و زیاد کراودا بەکاردەھێنرێت بۆ یەکلایکردنەوەی براوەی یارییەکە لە قۆناغی دووەم. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھیچ یارییەکی ئەم خولە نەگەیشتە لێدانە یەکلاییکەرەوەکان بەڵکو ھەموو یارییەکان لەکاتی ئاسایی یاخود زیادکراودا ئەنجامەکان یەکلابوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. 1978 والمؤامرة الأرجنتينية {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/91071 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714185754/http://www.esportana.com/91071 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کێشەی ناوبژیوانی لە یارییەکانی ئەم پاڵەوانییەتییەدا بەردەوام بوو. لە یەکێک لە یارییەکانی قۆناغی کۆمەلەکان ھەردوو ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی سوید بەیەک گەیشتن لە کۆتا خولەکەکان لێدانی گۆشە (کۆڕنێل) بۆ ھەڵبژاردەی بەڕازیل ھەژمار کرا کاتێک تۆپەکە ئاراستەی گۆڵ کرا، تۆپەکە ھێشتا لە ئاسمان بوو پێش ئەوەی بچێتە گۆڵەوە ناوبژیوان یارییەکەی کۆتایی پێھێنا. سەرەرای ئەوەی تۆپەکە چووە گۆڵەوە بەڵام گۆڵ ھەژمار نەکرا بۆ بەڕازیل و یارییەکە بە ئەنجامی ١–١ کۆتایی ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە بەرگێکی سیاسی بەخۆوە بینی، بەھۆی ئەوەی سیاسەتمەداران دەستوەردانیان کرد لە گۆرینی ئەنجامی یارییەکان بە تایبەت سەرۆکی ئەو کاتی ئەرژەنتین [[خۆرخی فێدیلا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: الأرجنتين 1978 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927248/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AC%D9%86%D8%AA%D9%8A%D9%86-1978 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180720025753/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927248/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AC%D9%86%D8%AA%D9%8A%D9%86-1978 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=رجب |یەکەم=أحمد مجدي |سەردێڕ=مونديال 1978.. أن تقتل شعبا لأجل كأس العالم |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221144/https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا بەھۆی پێشەلکردنی مافەکانی مرۆڤ چەندین یاریزانی ئەستێرە و بەناوبانگی ئەو کات بەشدارینەکردنی خۆیان لە خولەکە ڕاگەیاند. لە دیارترینیان یاریزانی ھەڵبژاردەی ھۆلندا [[یۆھان کرۆیف]]، بەھۆی ھەڕەشەی کوشتن و ھەوڵی ڕفاندنی خۆی و ئەندامانی بنەماڵەکەی لەلایەن کەسانی نەناسراوەوە، و ئەو فشارارە سیاسیانەی لە سەری بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Football: Kidnappers made Johann Cruyff miss 1978 World Cup {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2008/apr/16/newsstory.sport15 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113072356/http://www.guardian.co.uk/football/2008/apr/16/newsstory.sport15 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ئەم خولە یەکێک لە خولە جێی مشتومەڕەکانی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو بەھۆی ئەو ڕووداوانەی تێیدا ڕوویدا. بە تایبەتی دوای ئەوەی ئەرژەنتین وڵاتی خانەخویچ یارییەکانی لە شەودا ئەنجامدەدا بۆ ئەوەی ئەنجامی ھەَلبژاردەکانی گرووپەکەی خۆی بزانێت و بتوانێت ئاڵوگۆر بەسەر یارییەکاندا بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=رجب |یەکەم=أحمد مجدي |سەردێڕ=مونديال 1978.. أن تقتل شعبا لأجل كأس العالم |ناونیشان=https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221144/https://www.aljazeera.net/midan/miscellaneous/sports/2018/3/11/%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-1978-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%B4%D8%B9%D8%A8%D8%A7-%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%84-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کاتێک بەڕازیل ٣–١ لە پۆڵندای بردەوە. ئەرژەنتین پێویستی بە ٦ گۆڵ بوو بۆ ئەوەی بگاتە قۆناغی دواتر، بۆ ئەو مەبەستە سەرۆکی ئەرژەنتین لەگەڵ سەرۆکی پیرۆ کەوتە گفتوگۆ چونکە یاری دواتریان بەرامبەر ئەوان بوو، لە بەرامبەر ئازادکردنی ١٣ گیراوی سیاسی پیرۆ لە ئەرژەنتین ھەڵبژاردەی پیرۆ خۆی بە دۆڕاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Argentina cheated during World Cup 1978, says Peru senator {{!}} Daily Mail Online |ناونیشان=https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190504133543/https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2098970/Argentina-cheated-World-Cup-1978-says-Peru-senator.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Argentina holanda formaciones.jpg|وێنۆک|286x286px|یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین (دەستە چەپ) یاریزانانی ھەڵبژاردەی ھۆڵندا (دەستە ڕاست) لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] ئەم ڕووداوە لە یارییەکە ھەستی پێکرا کاتێک لە تایمی یەکەم ئەرژەنتین ٢ گۆڵی کرد بەڵام لە تایمی دووەمدا چوار گۆڵی دیکەی تۆمارکرد، ھەربۆیە ھەڵبژاردەی پیرۆ بە بەرتیل وەرگرتن تۆمەتبارکران بەتایبەت گۆڵپارێزەکەیان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Niega Videla arreglo de partidos en Argentina 1978 {{!}} Excélsior |ناونیشان=http://www.excelsior.com.mx/2012/04/26/adrenalina/829712 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817091739/http://www.excelsior.com.mx/2012/04/26/adrenalina/829712 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=SOCCER; Fixed Matches Are Darkening Soccer's Image – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1998/06/07/sports/soccer-fixed-matches-are-darkening-soccer-s-image.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180615191735/https://www.nytimes.com/1998/06/07/sports/soccer-fixed-matches-are-darkening-soccer-s-image.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە ئاسانکاری دەکرد تۆمارکردنی گۆڵەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=El capitán de Perú en el 78: 'Pongo la mano en el fuego por mis compañeros' {{!}} Fútbol {{!}} deportes {{!}} elmundo.es |ناونیشان=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/12/05/futbol/1196888260.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717170112/http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2007/12/05/futbol/1196888260.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بەمەبەستی ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوانە لە جامی جیھانیی ١٩٨٢ یارییە گرینگەکانی خستە یەک کاتەوە. یاریی کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین وڵاتی خانەخوێ و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەن پلەی دووەمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ لە یاریگای مۆنۆمێنتاڵ ئەنتۆنیۆ لە شاری بوێنس ئایریس بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧١ ھەزار کەس بەڕێوەچوو، تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ (بەکاتی زۆرکراو) دوای ئەوەی لە کاتی ئاسایی یارییەکە ١–١- یەکسان بوون بەڵام لەکاتی زیادکراو ئەرژەنتین لە ڕێگای ماریۆ کیمبس دوو گۆڵی دیکەی کردو ئەنجامەکەی لە بەرژەوەندی خۆی تەواوکرد بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Glasgow Herald – Google News Archive Search |ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19780626&printsec=frontpage&hl=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151024001431/https://news.google.com/newspapers?nid=GGgVawPscysC&dat=19780626&printsec=frontpage&hl=en |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1978 FIFA World Cup Argentina matches |ناونیشان=https://africanfootball.com/tournament-matches/65/1978-FIFA-World-Cup-Argentina/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=African Football |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://africanfootball.com/tournament-matches/65/1978-FIFA-World-Cup-Argentina/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٣٨ یاری ١٠٢جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئارجەنتینی ماریۆ کیمبس بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریکەر واتا کیمبس بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە بەمەش بووە یەکەم یاریزان کە خەڵاتی باشترین یاریزان، گۆڵکار بەدەست بھێنێت. ھەڵبژاردەی توونس وەک سێیەم ھەڵبژاردەی عەرەبی دوای ھەڵبژاردەی میسر و مەغریب بەشداریی جامی جیھانی کرد، ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئێرانیش بۆ یەکەم جار بەشداریی لە جامەکەدا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=BBC – Jonathan Stevenson: The story of the 1978 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140513031533/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/jonathanstevenson/2010/05/the_story_of_the_1978_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢ === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە دوانزدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Scroll |سەردێڕ=A brief history of Fifa World Cup: Spain 1982, when Brazil thrilled the world but Italy won the cup |ناونیشان=https://scroll.in/field/881809/a-brief-history-of-fifa-world-cup-spain-1982-when-brazil-thrilled-the-world-but-italy-won-the-cup |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221137/https://scroll.in/field/881809/a-brief-history-of-fifa-world-cup-spain-1982-when-brazil-thrilled-the-world-but-italy-won-the-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوای ئەوەی بەپێی ڕێکەوتنی نێوانیان ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە بەرژەوەندی ئیسپانیا کشایەوە کە پێشتر ئیسپانیا لە بەرژەوەندی [[ئەڵمانیا]] لە داواکردنی مافی میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٧٤ کشایەوە. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٣ی حوزەیران تاکوو ١١ی تەممووز ی ١٩٨٢ ی خایاند،<ref name="fifa.com"/> ھەریەکەلە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەزائیر|جەزائیر]]، نیووزیلاند، کووەیت [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆندووراس|ھۆندووراس]]، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|کامیروون]] بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لەم خولەی جامەکە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-20856004 |سەردێڕ=World Cup withdrawal considered amid Falklands War |ڕێکەوت=٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221141/https://www.bbc.com/news/uk-20856004 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی ئینگلترا دوای ١٢ ساڵ بۆ جارێکی دیکە بەشداریی کردەوە ئەمە لەکاتێکدا ھەڵبژاردەی ھۆڵندا خاوەنی پلەی دووەمی خولی ڕابردوو بەشداریی نەکرد بەھۆی سەرنەکەوتنی لە قۆناغەکانی پاڵاوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الوفد |سەردێڕ=مونديال إسبانيا 1982 .. إيطاليا تسقط الجميع |ناونیشان=https://alwafd.news/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/661179-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1982-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%B9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الوفد |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160323200758/http://alwafd.org/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/661179-%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A5%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7-1982-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%82%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%8A%D8%B9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرتادا وا گومان کرا ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئێرلندای باکوور بەشداریی جامەکە نەکەن بەھۆی شەری فالکلاندسلە نێوان ئەوان و ئەرژەنتین؛ بەڵام بەھۆی دەستێوەردانەکانی بەریتانیا بارودۆخەکە ئارام کرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=World Cup withdrawal considered amid Falklands War – BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/uk-20856004 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190413070652/https://www.bbc.co.uk/news/uk-20856004 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Algerie1982.jpg|وێنۆک|302x302پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵبژادەری جەزائیر لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] بەھۆی بەھێزبوونی ھەڵبژاردەکان و لەھەمانکاتدا گرینگیدان بەم پاڵەوانییەتییە لەلایەن وڵاتانەوە وای کرد یەکێتیی تۆپی پێی فیفا پێشچ دەست پێکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨ بڕیاری زیادکردنی ھەڵبژاردەکانی پەسەند کرد، لە ١٦ ھەڵبژاردە بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە ئەمەش یەکەم جاربوو ئەو ژمارەیە لە جامی جیھانی بەشداریی بکەن. بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەر کۆمەڵەیەک بەسەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم، لەو قۆناغەشدا بەھەمان شێوە بەسەرچوار کۆمەڵەدا دابەشکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاری پیش کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كاس العالم 1982 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/15/1925753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1982 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180725111344/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/15/1925753/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1982 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی، [[لازلۆ کیس]]، یاریزانی ھەڵبژاردەی مەجەرستان لە یارییەکەی مێژووی خۆیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئێلسالڤادۆر توانی سێ گۆڵ لە ماوەی ٨ خولەک تۆماربکات. ئەمەش خێراترین ھاتریکی مێژووی جامی جیھانیی فیفا بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hungary – Record International Players |ناونیشان=http://www.rsssf.com/miscellaneous/hong-recintlp.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.rsssf.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190128190618/http://www.rsssf.com/miscellaneous/hong-recintlp.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاوکات یارییەکەشیان بە ئەنجامی ١٠–١ بردەوە.<ref name="fifa.com"/> لە یاری قۆناغی کۆمەلەکان ھەڵبژاردەی جەزائیر ئاستێکی سەرسووڕھێنەری پێشکەش کرد لە یاری یەکەمیان بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەربژێری سەرەکی بۆ بەدەست ھێنانی جامەکە ئەنجامێکی چاوەڕوانەکراویان تۆمارکرد کاتێک ٢–١ یارییەکەیان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Germany FR 1:2 (0:0) Algeria – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=741/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141009165522/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=741/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یاریی دووەمیان بەرامبەر نەمسا ٢–٠ دۆڕان بەڵام لە یاریی سێیەمیاندا تواناین بە ئەنجامی ٣–٢ یارییەکە لە چیلی ببەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Algeria 3:2 (3:0) Chile – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=740/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141220062425/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=740/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھۆی ئەوەمەوە بە جیاوازی گۆڵ لە پلەی سێیەمی کۆمەلەکەی جێگیر بوو، بە ئەگەرێکی زۆر سەرکەوتنی بەدەست دەھێنا ئەگەر نەمسا لە ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بباتەوە لە ھەمان کاتدا ئەگەر ئەڵمانیا بە ئەنجانی سی گۆڵ لە نەمسا بباتەوە بە ھەمان شێوە جەزائیر سەردەکەوت بۆ قۆناغی داھاتوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – 1982 FIFA World Cup Spain ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=770/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131121044717/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=59/results/matches/match=770/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەڵام ئەوەی چاوەڕوانەکرا ڕوویدا ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای ئەوەی گۆڵێکیان کرد ئیتر یاریزانانی ھەردوولا لە ھێرشبردن بۆ سەر گۆڵی یەکتر ڕاوەستان، چونکە بەم ئەنجامە ھەردوو ھەڵبژاردە بۆ قۆناغی داھاتوو سەردەکەوتن و ھەڵبژاردەی جەزائیر لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=World Cup Tales: The Shame Of Gijon, 1982 {{!}} Twohundredpercent |ناونیشان=http://twohundredpercent.net/?p=6088 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150919022725/http://twohundredpercent.net/?p=6088 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕووداوە کاردانەوەی زۆری خەڵکی لێکەوتەوە و تەنانەت ھاندەرانی ھەردوو وڵات بەمەبەستی نیشاندانی ناڕەزایەتی فیکەیان لێدەدا و یاریگاکەیان بەجێدەھێشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=The day in 1982 when the world wept for Algeria {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/13/1982-world-cup-algeria |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130125042214/http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/13/1982-world-cup-algeria |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ڕۆژی دواتر میدیاکانی ھەردوو وڵات ھێرشی زۆریان کردە سەر یاریزانانیان ئەم کارەیان بە ئابڕووچن بۆ تۆپی پێ لە قەڵەم دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=What's the dodgiest game in football history? {{!}} Football {{!}} guardian.co.uk |ناونیشان=http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/11/theknowledge.sport |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120622081414/http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/11/theknowledge.sport |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی فیفا بڕیاریدا سەرجەم یاری سێیەمی کۆمەڵەکان لە یەک کاتدا ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی ڕووداوی لەو شێوەیە دووبارەنەبێتەوە ویاری بە ئەنجامەکان نەکرێت. لە مێژووی جامی جیھانی ئەم ڕووداوە بە ئابڕوچونەکەی خیخۆن بەناوبانگە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 82: "مؤامرة" ضد الجزائر تشعل جدلا كبيرا في العالم |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/10/world-cup-story-1982-algeria |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221136/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/10/world-cup-story-1982-algeria |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نهاية لعنة الـ39 عاما.. النمسا تحل العقدة بعد إطاحة الجزائر |ناونیشان=https://www.skynewsarabia.com/sport/1446193-مؤامرة-خيخون-ضد-الجزائر-النمسا-تتخلص-لعنة-39-عاما |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=سكاي نيوز عربية |زمان=ar}}</ref> [[پەڕگە:Adidas Tango España.jpg|وێنۆک|تۆپی یاریکردنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] لە ڕووداوێکی سەرنج ڕاکێشی دیکەدا لە یاری نێوان ھەڵبژاردەی کوێت و ھەڵبژاردەی فەڕەنسا، پاش ئەوەی یاریزانی فەرەنسی ئالان گیرسی گۆڵیکی تۆمارکرد لەکاتێکدا یاریزانانی جەزائیر بەھۆی فیکەیەکەوە کە وایان زانی فیکەی ناوبژیوانە لە ڕێگریکردن لێی ڕاوەستابوون و گۆڵەکە ھەژمارکرا بە نیشانەی دەڕبرینی نارەزایەتی چوونە دەرەوەی یاریگا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=World Cup History: 1982 |ناونیشان=https://www.espn.com/soccer/news/story/_/id/1834590/1982 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=ESPN.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.espn.com/soccer/news/story/_/id/1834590/1982 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> شێخ فەھەد ئەحمەد سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی کوێت لە یاریگا چووە دەرەوە و داوای لە یاریزانەکانی کوێت کرد درێژە بە یارییەکە نەدەن. بەڵام دواتر ناوبژیوان گۆڵەکەی ڕەتکردەوە و یاریزانان بەردەوامیان بە یارییەکەدا و لە کۆتایدا فەڕەنسا بە ئەنجامی ١–٤ یارییەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - France 4:1 (2:0) Kuwait – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=919/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021015056/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=293/match=919/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یەکەم یاری قۆناغی پێش کۆتایی ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئەنجامی ٢–٠ لە ھەڵبژاردەی پۆلندای بردەوە، لە یاریی دووەمی پێش کۆتایی فەڕەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا ڕووبەرووی یەک بوونەوە کاتی ئاسایی و زیاککراوی یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٣ یەکسان بوون بۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان بەپێی بڕیارەی فیفا کە لە ساڵی ١٩٧٨ دەری کردبوو لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان ھەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا پەنابۆ لێدانەیەکلایکەرەوەکان دەبرێت. ئەمەش یەکەمجار بوو لەم پاڵەوانییەتییەدا ئەم حاڵەتە جێبەجێ کرا. لە ئەنجامدا ٥–٤ ئەڵمانیا یارییەکەی بردەوە و گەیشتە یاری کۆتایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 1982 Spain – Results, fixtures, tables and stats – Global Sports Archive |ناونیشان=https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1982-spain/group-stage/301/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=globalsportsarchive.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://globalsportsarchive.com/competition/soccer/fifa-world-cup-1982-spain/group-stage/301/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتایی لە [[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]] لە شاری [[مەدرید]] بە ئامادەبوونی ٩٠ ھەزار کەس لە نێوان ئیتالیا، ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەڕێوەچوو لە ئەنجامدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–١ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا،<ref name="fifa.com"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=1982 FIFA World Cup Spain ™ - Italy 3:1 (0:0) Germany FR – Overview – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141009165829/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆ جاری سێەم لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی ١٩٣٤–١٩٣٨ جامەکەی بردەوە. ھەروەھا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەکە [[دینۆ زۆف]] بووە بەتەمەترین یاریزان جامەکە بەدەست بھێنێت کاتێک تەمەنی ٤٠ ساڵ و ١٣٩ ڕۆژ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=CNNSI.com – CNNSI.com's complete coverage of the FIFA World Cup – World Cup Hall of Fame: Dino Zoff – Wednesday May 29, 2002 12:33 AM |ناونیشان=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/hof/zoff/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130330041145/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/2002/world_cup/hof/zoff/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤٦ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریزانی ئیتالیا وڵۆ ڕۆسی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا ھەمان یاریزان بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە؛ و خەلاتی یاری خاون پیشکەشی ھەڵبژاردەی بەڕازیل کرا.<ref name="fifa.com"/> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ === [[پەڕگە:Argentina x corea 1986.JPG|وێنۆک|265x265پیکسڵ|یاریزانانی ھەڵباردەی ئەرەنتین براوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] پاڵەوانییەتی ژمارە سێزدەیەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[مەکسیک]] بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1986. المكسيك. تاريخ البطولة |ناونیشان=https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1986 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.rt.com |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221143/https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1986 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەتا کۆڵمبیا تاکە وڵات بوو داوای مافی میوانداریکیدنی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦ی کرد بەڵام چوار ساڵ پێش پاڵەوانییەتییەکە کاربەدەستانی کۆڵمبیا بێ توانایی خۆیان لە بەڕێوەبردنی خولەکە بەھۆی کێشەی ئابوورییەوە ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم المكسيك 86 ويد الله تصعد بالأرجنتين للنهائي {{!}} سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/94302 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714150515/http://www.esportana.com/94302 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەربۆیە یەکێتیی تۆپی پێی فیفا دوای ھەڵسەنگاندنی فایلی کەنەدا، ئەمریکا، مەکسیک مافی میوانداریکردنی ئەم جامە بۆ جاری دووەم لە مێژوودا بەخشرایە مەکسیک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=15 معلومة غريبة عن كأس العالم 1986 |ناونیشان=https://www.ultrasawt.com/15-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الترا صوت |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210829221134/https://www.ultrasawt.com/15-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%BA%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986/%D8%BA%D9%8A%D8%A7%D8%AB-%D8%AA%D9%81%D9%86%D9%83%D8%AC%D9%8A/%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ یەکەم جار میوانداریی پاڵەوانییەتییەکەی کرد. لە ئەیلوولی ١٩٨٥، ھەشت مانگ بەر لە دەستپێکردنی پاڵەوانیتییەکە بوومەلەرزەیەکی بەھێز ئەو وڵاتەی گرتەوە. بەمەش گومان لە تواناکانی مەکسیک بۆ بەڕێوەبردنی خولەکە بەدەرکەوت بەڵام بەھۆی ئەوەی زیانێکی ئەوتۆ بەر یاریگاکان نەکەوتبوو بڕیاردرا ئامادەکارییەکان درێژەپێ بدەن. [[پەڕگە:Maradona scoring england 1986.jpg|وێنۆک|ساتی تۆمارکردنی گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە دژی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا دوای تێپەرکردنی زیاتر لە پێنج یاریزان.]] ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی عێراق، کۆریای باشوور، کەنەدا؛ بۆیەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 1986 Qualifying |ناونیشان=http://www.rsssf.com/tables/86q.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.rsssf.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170628013549/http://www.rsssf.com/tables/86q.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كاس العالم من جوول. كوم: كأس العالم 1986 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927772/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986 |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002144426/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1927772/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1986 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٨٦ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، بەسەر شەش کۆمەڵە دابەشکران یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک دەچووە قۆناغی ١٦، لەو قۆناغە سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان بەکار ھات. ئەم پاڵەوانییەتییە چەندین ڕووداوی سەرنج ڕاکێشی بەخۆوە بینی. دەرکردنی سیتانۆ ڕی ڕاھێنەری ھەڵبژاردەی پارگوای دوای ئەوەی چەندین جار چووە ناو یاریگاوە لە یاری نێوان ھەڵبژاردەکەی لەگەڵ بەلجیکا، بەمەش بووە یەکەم ڕاھێنەر بە کارتی سوور دەربکرێت لە جامی جیھانی.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم |ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشان=https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D9%83%D8%A3%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85&oldid=54590518 |ئیش=ويكيبيديا |زمان=ar |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211002122344/https://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D9%83%D8%A3%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85&oldid=54590518 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا خۆزێ باتیستا یاریزانی پارگوای تەنھا دوای ٣٦ چرکە لە یاریکردن بەکارتی سووردەکرا بەمەش بووە خێراترین دەرکردن لە مێژووی جامی جیھانیی فیفا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of the World Cup: 1986 – Maradona puts on a show in Mexico – Sportsnet.ca |ناونیشان=https://www.sportsnet.ca/soccer/world-cup-2014/1986-world-cup-maradona-puts-on-one-man-show/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.sportsnet.ca |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170714230050/http://www.sportsnet.ca/soccer/world-cup-2014/1986-world-cup-maradona-puts-on-one-man-show/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییەدا بۆیەکەم جار شێوازی شەپۆلی دەریا یاخود شەپۆلی مەکسیکی لە ناو ھاندەران ئەنجامدرا (ئەو نمایشەی کە ھاندەرانی ئامادەبوو بە ڕیز بەخێرای ھەڵدەستن و دواتر بە خێرای دادەنیشنەوە) ئەنجامدرا پاشان بووە دیاردەیەکی بەناوبانگ لە یارییەکاندا لە سەرتاسەری جیھان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=...Fan Crazes – World News – World Cup 2010 – Australian FourFourTwo – The Ultimate Football Website |ناونیشان=http://au.fourfourtwo.com/news/168505,fan-crazes.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131110173626/http://au.fourfourtwo.com/news/168505,fan-crazes.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە قۆناغی ھەشت ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین بەیەک گەیشتن لەم یارییەدا مارادۆنا توانی دووان لە بەناوبانگترین گۆڵەکانی مێژووی خۆی و جامی جیھانیی و تۆپی پێش تۆمار بکات؛ کە یەکێکیان لە خولەکی "٥١" بە دەست تۆماری کرد کە بە «دەستی خودایی»یان «گۆڵی سەدە» ناوبانگی دەرکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Maradona: I hold my hands up |ناونیشان=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article745800.ece |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160303193933/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article745800.ece |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەڕەرای ئەوەی ناڕەزایەتییەکی زۆری یاریزانان و ھاندەرانی ئینگلتەرای لێکەوتەوە بەڵام ناوبژیوانی [[توونسی]] عەلی ناسڕ گۆڵەکەی ھەژمارکرد. گۆڵەکەی دیکەش پاش وەرگرتنی تۆپ لە ناوەڕاستی یاریگا مارادۆنا بە خێرایی و بە تەنھا زیاتر لە پێنج یاریزانی ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا تێدەپەڕێنێت و پاش تێپەڕاندنی گۆڵپارێزیش گۆڵەکە تۆمار دەکات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diego Maradona 'destroyed' England in 1986 World Cup, says Terry Fenwick |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/news/12016/12144158/diego-maradona-destroyed-england-in-1986-world-cup-says-terry-fenwick |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sky Sports |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210208135037/https://www.skysports.com/football/news/12016/12144158/diego-maradona-destroyed-england-in-1986-world-cup-says-terry-fenwick |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا لە خولەکی "٨١ " گۆڵی یەکەمی خۆیان تۆماردەکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1986: England: Argentina |ناونیشان=http://www.englandcaps.co.uk/1986EnglandVSArgentina.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.englandcaps.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180118122511/http://www.englandcaps.co.uk/1986EnglandVSArgentina.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یارییەکە بەم ئەنجامە کۆتایی ھات و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی لەو قۆناغەش ڕووبەرووی بەلجیکابوو وەوە توانی بە ئەنجامی ٢–٠ یارییەکە بباتەوە، گۆڵی دووەمی مارادۆنە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەلایەن ھاندەران و دەنگدەرانی ڕاپرسی فیفا وەک گۆڵی سەدە ناوزەد کرا.<ref name="ReferenceC"/> بە درێژای پاڵەوانێتییکە مارادۆنا توانی ٥ گۆڵ تۆمار بکات یاریی کۆتایی لە نێوان ھەردوو ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئەزاتیکا، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ١١٤ ھەزار کەس لە شاری مەکسیکۆ سیتی بەیەکگەیشتن.<ref name="fifa.com"/> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا، نازناوەکەیان بۆ جاری دووەم لە مێژووی خۆیدا بەدەست ھێنا دوای یەکەم نازناویان لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٣٢ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئینگلیزی گاری لینکەر بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری ئارجەنتینی [[دیێگۆ مارادۆنا]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1986 – Final – Argentina v West Germany |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1986/final_arg_v_ger.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170216174424/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1986/final_arg_v_ger.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ === [[پەڕگە:Etrusco Unico 1990 Fifa World Cup Italy Official Match Ball.jpg|وێنۆک|261x261px|تۆپی فەرمی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠ بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ دروستکراوی کۆمپیانیای ئەدیداس.]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠]] پاڵەوانییەتی ژمارە چواردەمە لەجامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی ئیتالیا بەڕێوەچوو. ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٨ی حوزەیران تاکوو ٨ی تەممووز ی ١٩٩٠ی خایاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مونديال 1990.. مصر تظهر للمرة الثانية وبيكنباور يدخل التاريخ |ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/News/1968094.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة الأهرام |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094237/https://gate.ahram.org.eg/News/1968094.aspx |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەک لە وڵاتەکانی [[نەمسا]]، [[ئینگلتەرا]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[فەڕەنسا]]، [[یۆنان]]، [[یەکێتیی سۆڤیەت]]، [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا]]، و [[یووگۆسلاڤیا|یوگوسلاڤیا]] لە ساڵی ١٩٨٣ ناوی خۆیان تۆمارکردبوو بۆ میوانداریکردنی جامی جیھانیی ١٩٩٠. پاش مانگێک تەنھا ئینگلتەرا، یۆنان، ئیتاڵیا، و یەکێتیی سۆڤیەت مانەوە دوای ئەوەی وڵاتەکانی تر کشانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Welle (www.dw.com) |یەکەم=Deutsche |سەردێڕ=تاريخ بطولات كأس العالم بكرة القدم - 1930 إلى 2010 {{!}} DW {{!}} 17.05.2010 |ناونیشان=https://www.dw.com/ar/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-1930-%D8%A5%D9%84%D9%89-2010/a-5579051 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=DW.COM |زمان=ar-AE |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.dw.com/ar/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-1930-%D8%A5%D9%84%D9%89-2010/a-5579051 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتریش لە کاتی پێشبڕیکێکە ئینگلتەرا و یۆنانیش کشانەوە بەمەش تەنھا ئیتاڵیا و یەکیتی سۆڤیەت لە کۆتا خولی دەنگدانەکە مانەوە. لە کۆتا خولی دەنگدانەکان ئیتاڵیا بە ١١ دەنگ سەرکەوت بەسەر یەکێتیی سۆڤیەت کە ٥ دەنگی بە دەست ھێنابوو. یەکێتیی سۆڤیەت بڕیاری بایکۆت کردنی یارییەکانی ئۆڵمپیکی ساڵی ١٩٩٤ کردبوو. ئەمەش کاریگەری زۆری ھەبوو لەسەر دەنگەکانی بۆ میوانداری جامی جیھانی ھەر بۆیە ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو بە خانەخوێی جامی جیھانیی ١٩٩٠. بەمەش ئیتاڵیا بوو بە دووەم وڵات لە دوای مەکسیک کە دوو جار میوانداریی جامی جیھانیی بکات. [[پەڕگە:Andreas Brehme.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەندریاس برێمێ خاوەنی گۆڵی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٩٠ بە لێدانی سزا.]] سیتەمی خولەکە چەند گۆڕانکارییەکی بەخۆوە بینی، ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد بەسەر پێنج کۆمەڵە دابەشکران، یەکەم و دووەمی ھەرکۆمەڵەیەک ڕاستەخۆ دەگەیشتە قۆناغی ١٦ یاخود قۆناغی لێدەرچوون. لەھەمانکاتدا چوار لە باشترین سێیەمەکانی کۆمەڵەکان بەسەردەکەوت بۆ قۆناغی ١٦ ئەمەش یەکەم جار بوو کاربەم سیستەمە بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/68/fs-201_10e_fwc-draw-history.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924175920/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/68/fs-201_10e_fwc-draw-history.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەریەکە لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا، ئیرلەند، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بۆیەکەم جار لە مێژوودا بەشداریان لە پاڵەوانییەتییەکە کرد لەھەمانکاتیش میسر دوای ٥٦ ساڵ گرایەوە ناو ڕکابەرییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=كم دولة عربية شاركت في كأس العالم 1990م؟ |ناونیشان=https://felesteen.news/post/87219/%D9%83%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1990%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=فلسطين أون لاين |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830101531/https://felesteen.news/post/87219/%D9%83%D9%85-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1990%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مواجهات أفريقية خالدة في تاريخ المونديال – 1 |ناونیشان=https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A/896563 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=beIN SPORTS |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210116083907/https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82%D9%8A%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A/896563 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ئەمریکاش دوای ٤٠ ساڵ توانی بەشداریی بکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=USA – Squad World Cup 1990 Italy |ناونیشان=https://www.worldfootball.net/teams/usa-team/wm-1990-in-italien/2/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=worldfootball.net |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.worldfootball.net/teams/usa-team/wm-1990-in-italien/2/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> زۆرێک لە بیروبۆچوونەکان ڕایان وایە ئەم پاڵەوانییەتییە یەکێک لە بێزارترین پاڵەوانییەتییەکانی جامی جیھانی بوو بەھۆی ئەوەی کەمترین ڕێژەی گۆڵی تێداتۆمارکرا، ٤ یاری بە لادانەیەکلایکەرەوەکان تەواوبوو لە قۆناغی ١٦ ڕێژەی گۆڵکردن ٢٫٢١ بوو ئەمەش بە بەراورد بە خولەکانی پێشوو کەمتر بوو. بۆ یەکەمجار ١٦ کارتی سوور لە پاڵەوانییەتییەکە بە ڕووی یاریزانان بەرزکرایەوە. زۆربەی ھەڵبژاردەکان بە سیستەمی بەرگری یارییان دەکرد. جگە لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا کە بە سیستەمی ھێرشبردن بۆ سەر ڕکابەرەکانیان یاری دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم مع جوول. كوم: إيطاليا 1990 {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926424/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-1990 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180801060052/http://www.goal.com/ar/news/3148/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85/2010/05/10/1926424/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%B9-%D8%AC%D9%88%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85-%D8%A5%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7-1990 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم 1990.. عدالة السماء تهبط على ستاد باليرمو - سبورتانا {{!}} esportana |ناونیشان=http://www.esportana.com/95122 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141021011254/http://www.esportana.com/95122 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرتای پاڵەوانییەتییەکە بە ئەنجامێکی سەرنج ڕاکێش و چاوەڕوانەکراو دەستی پێکرد ئەویش کاتێک [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیرۆن|ھەڵبژاردەی کامیرۆن]] وڵاتی تازە بەشداربووی جامەکە، لە ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین ھەڵگری نازناوی خولی پێشوو بردەوە بە ئەنجامی 1–0.<ref name="ReferenceE">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA |ناونیشان=https://fifa.com/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210908231837/https://www.fifa.com/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کامیرۆن تا قۆناغی ھەشتی پاڵەوانییەتییەکە بەسەرکەوت بەڵام بە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا]] ٢–٣ دۆڕا. یاری یەکەمی قۆناغی پێش کۆتایی لە نێوان ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای سانپاولۆ بەڕێوەچوو کاتی ئاسایی و زیادکرا بە ١–١ کۆتایی ھات ھەربۆیە پەنا برایە بەرلێدانە یەکلایکەرەوەکان ئەرژەنتین توانی ٤–٣ یارییەکە بباتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=England v West Germany at Italia '90 – as it happened {{!}} Football {{!}} The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2014/mar/27/retro-mbm-england-v-west-germany-sort-of-live |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402221240/https://www.theguardian.com/football/2014/mar/27/retro-mbm-england-v-west-germany-sort-of-live |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA Classic Match: Gazza weeps as Germans prevail – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=159/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130303033253/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=159/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە یاریی دووەمی قۆناغی پێش کۆتایی ھەردوو ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بەیەکگەیشتن ١–١ لە کاتی ئاسایی و زیادکراودا یەکسان بوون بۆیە ئەم یارییەش چووە قۆناغی لێدانە یەکلایکەرەوەکان تێیدا ئەڵمانیا ٣–٤ یارییەکەی بردەوە.<ref name="ReferenceE"/> یاری کۆتای لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیای ڕۆژاوا لە یاریگای ئۆڵمپیکو لە شاری [[ڕۆما]]ی [[ئیتالیا]] بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=SPORTS OF THE TIMES; Winning Ugly, Losing Ugly, Just Plain Ugly – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1990/07/09/sports/sports-of-the-times-winning-ugly-losing-ugly-just-plain-ugly.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190505022949/https://www.nytimes.com/1990/07/09/sports/sports-of-the-times-winning-ugly-losing-ugly-just-plain-ugly.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیای ڕۆژاوا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرجەنتین، تاکەگۆڵی یارییەکەش لەلایەن یاریزانی ئەڵمانی ئەندریاس برێمێ لە خولەکی ٨٥ تۆمار کرا دوای ئەوەی لێدانێکی سزای گوماناوی لەسەر ئەرژەنتین ھەژمارکرا و لێدانەکەی بە سەرکەوتووی جێبەجێ کرد.<ref name="ReferenceE"/> لەم یارییە دوو یاریزانی ئەرژەنتین بە کارتی سوور دەرکران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lyttleton |یەکەم=Ben |سەردێڕ=Argentina-Germany 1990 final referee controversy still stings |ناونیشان=https://www.si.com/soccer/2014/07/11/argentina-germany-world-cup-final-referee-codesal |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sports Illustrated |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.si.com/soccer/2014/07/11/argentina-germany-world-cup-final-referee-codesal |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١١٥ جار گۆڵ ھەژێنراوە، و یاریکەری ئیتالی سکیلاچی بووە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ و ھەر خۆشی بوو بە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە. [[فرانتس بێکنباوەر]] ناوی چووە مێژوو وەوە دوای ئەوەی وەک ڕاھێنەر و یاریزان توانی نازناوی جامی جیھانی بباتەوە دوای ئەوەی ساڵی ١٩٧٤نازناوەکەی وەک یاریزان بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wittenberg |یەکەم=Danny |ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=What the World Cup's 'Best Young Player' winners went on to achieve |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/every-winner-world-cups-best-12351397 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=mirror |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/every-winner-world-cups-best-12351397 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤ === [[پەڕگە:0094 Sports - 1994 World Cup 01 (6956398635).jpg|وێنۆک|دیمەنێک لە ئاھەنگی کردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ڕاست]] [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] پاڵەوانییەتی ژمارە پازدەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٧ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٧ی تەممووز ی ١٩٩٤ ی خایاند، تێیدا ٢٤ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، پاڵەوانێتییەکە لە ٩ شاری جیاوازی ئەمریکا بەڕێوەچوو. ھەریەکە لە [[مەغریب]]، [[بەڕازیل]]، ئەمریکا ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میوانداریکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە، دواجار یەکێتیی تۆپی پێی فیفا ٤ی تەممووزی ١٩٨٨ لە وڵاتی سویسڕاوە ناوی وڵاتی میوانداری جامی جیھانیی ١٩٩٤ بڵاوکرایەوە کە ئەمریکا بوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دوای بەدەست ھێنانی ١٠ دەنگ لە بەرامبەردا [[مەغریب]] (٢ دەنگ) و [[بەڕازیل]] (٧ دەنگ)یان بەدەست ھێنا. جامی جیھانیی ١٩٩٤ کۆتا جامی جیھانی بوو بە بەشداریی ٢٤ ھەڵبژاردە، لە جامی جیھانیی ١٩٩٨ سیستەمەکە گۆڕا، ژمارەی ھەڵبژاردەکان لە ٢٤ ھەڵبژاردەوە زیادی کرد بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/30/fs-301_01a_fwc-stats.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114256/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/30/fs-301_01a_fwc-stats.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|نێجیریا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی یۆنان|یۆنان]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سەعوودی]] بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریی جامی جیھانییان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم 1994 في الولايات المتحدة… 25 عاماً على البطولة التي غيّرت كرة القدم إلى الأبد |ناونیشان=https://aawsat.com/home/article/1865251/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1994-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-25-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%BA%D9%8A%D9%91%D8%B1%D8%AA-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=الشرق الأوسط |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094245/https://aawsat.com/home/article/1865251/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-1994-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D8%A9-25-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%8B-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%BA%D9%8A%D9%91%D8%B1%D8%AA-%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەرای ئەوەی یەکەم جاریان بوو بەشداریی بکەن بەڵام ھەڵبژاردەی سعودیە و ھەڵبژاردەی نێجیریا توانیان خۆیان بگەیەنننە قۆناغی 16.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 94: بطولة خالدة للسعودية ومأساوية لمارادونا وباجيو وإسكوبار |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/25/mundial-story-1994-saudi-arabia |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191208111712/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/25/mundial-story-1994-saudi-arabia |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ یەکەمجار لە مێژووی ئەم پاڵەوانییەتییە ژمارەی ئامادەبووانی سەرجەم یارییەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس. جگە لەوەی ژمارەیەکی دیکەی پێوانەی تۆمارکرد بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە ھەر یارییەکی پاڵەوانییەتییەکە؛ کە پێشوتر لە جامی جیھانی ٥١ ھەزار کەس بۆ ھەر یارییەک بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=لعبة، وصناعة: كيف غير كأس العالم 1994 كرة القدم إلى الأبد؟ |ناونیشان=https://manshoor.com/society/1994-fifa-world-cup-united-states/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Manshoor |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094236/https://manshoor.com/society/1994-fifa-world-cup-united-states/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>ھەڵبژاردەی نەرویژ دوای ٥٦ ساڵ توانی بۆ جارێکی دیکە بگەرێتەوە جامی جیھان پاش یەکەم بەشداریکردنی لە ساڵی ١٩٣٨ ئەمەش دورترین ماوەی دووبەشداریکردنی بوو. ١٧ی تەممووزی ١٩٩٤ یاریی کۆتاییی خولەکە لە یاریگای ڕۆس بۆوی شاری پاسادینای کالیفۆرنیا لەنێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئیتالیا بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار کەس بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 FIFA World Cup USA ™ - FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110430035749/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردە لە پێناو بەدەست ھێنانی نازناوی چوارەمی خۆیان ڕکابەریان کرد. تایمی یەکەم و تایمی دووەم بەبێ گۆڵ بەکسان بوون. لە کاتی زیادکراویشدا بەھەمان شێوە بەبێ گۆڵ یەکسان بوون. ھەربۆیە پەنابرایە بەر لێدانە یەکلایکەرەوەکان لە ئەنجامدا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٣–٢ لە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 World Cup: Coming to America |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130529001630/http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆجاری چوارەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی لە ساڵەکانی (١٩٥٨-١٩٦٢-١٩٧٠) نازناوەکەی بەدەستھێنابوو. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سوێد|ھەڵبژاردەی سوید]] توانی پلەی سێەم بەدەستبھێنێت پاش بردنەوەی لە ھەڵبژاردەی بولگاریا بە ئەنجامی 4–0.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=1994 World Cup: Coming to America |ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130529001630/http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifaworldcup/features/story/2009/11/21/spf-1994-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC – Chris Bevan: The story of the 1994 World Cup |ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/chrisbevan/2010/05/the_story_of_the_1994_world_cu.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180814220142/http://www.bbc.co.uk/blogs/chrisbevan/2010/05/the_story_of_the_1994_world_cu.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٥٢ یاری ١٤١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و ھەریەکە لە ستۆیجکۆڤ و سالینکۆ گۆڵکاری جامەکە بوون بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ وەھەروەھا یاریکەری بەڕازیلی ڕۆماریۆ بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref name="ReferenceE"/> === جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] پاڵەوانییەتی ژمارە شازدەیەم بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی فەڕەنسا بەڕێوەچوو، ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ١٠ی حوزەیران تاکوو تاکوو ١٢ی تەممووزی ١٩٩٨ ی خایاند. وڵاتی فەڕەنسا مافی میوانداریکردنی جامی جیھانی پێ بەخشرا دوای ئەوەی لە ٢ی تەممووزی ١٩٩٢ لە شاری زیوریخی سوسیسرا دەنگدان کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190412114258/https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/81/fs-201_13a_fwc-bidding.pdf |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ناو ئەو وڵاتانەی ئامادەی خۆیان نیشاندابوو بۆ میواندارکردنی ئەم خولەی پاڵەوانییەتییەکە. فەڕەنسا توانی ١٢ دەنگ بە دەست بھێنیت لە بەرامبەردا مەغریب توانی ٧ دەنگ بە دەست بھێنێت. سوسیراش بەزووی کشایەوە بەھۆی ئەوەی ھەموو مەرجەکانی تێدا نەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=France Gets 1998 World Cup – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1992/07/03/sports/france-gets-1998-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180613005711/https://www.nytimes.com/1992/07/03/sports/france-gets-1998-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەو شێوەیە فەڕەنسا بوو بە سێیەمین وڵات دوای مەکسیک و ئیتاڵیا کە دوو جار میوانداریی مۆندیال بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=New Overtime Rule For 1998 World Cup – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/1995/06/01/sports/new-overtime-rule-for-1998-world-cup.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180711185625/https://www.nytimes.com/1995/06/01/sports/new-overtime-rule-for-1998-world-cup.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Pelota adidas tricolore official.jpg|وێنۆک|244x244پیکسڵ|تریکەلەر ناوی تۆپی جامی جیھانیی ١٩٩٨ بوو، کە کۆمپانیای [[ئەدیداس]] دروستی کردبوو. ھاوکات یەکەمین تۆپی دوو ڕەنگ بوو لە جامی جیھانی بەکار بھینرێت.]] دوای ئەوەی ١٩٣٨ بۆ یەکەم جار میوانداریکرد؛ و جارێ نۆیەم بوو جامی جیھانیی لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت. جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ یەکەمین جامی جیھانی بوو لەژێر سەرۆکایەتی سێپ پلاتەر سەرۆکی پێشووتری فیفا بەڕێوەبچێت. تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان کرد، ئەمەش یەکەمجار بوو ئەو ژمارەیە لە ھەڵبژاردەکان بەشداریی جامەکە بکەن لە سەرتایی دروستکردنییەوە. ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەفریقای باشوور]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا]]، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی جەمایکا بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120408200223/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتاییی جامەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی بەڕازیل لە یاریگای فەڕەنسا لە شاری ساندۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس بەرێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} France 1998 |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1630000/1630664.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181011171643/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1630000/1630664.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=FIFA.com – 1998 FIFA World Cup France ™ |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131104194158/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8788/report.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بە ئەنجامی ٣–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕزیل. بەم ئەنجامە فەرنساتنی بۆیەکەم جار جامەکە بەدەست بھێنێت زێدان لەم یارییەدا دوو گۆڵی بە سەر تۆمار کرد؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ٢٠١٨|سەردێڕ=حكاية مونديال 98: البرازيل تخذل المغرب وزيدان يصالح جماهير فرنسا |ناونیشان=https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/27/mundial-story-1998-zidane |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=CNN Arabic |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://arabic.cnn.com/sport/2018/02/27/mundial-story-1998-zidane |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠١٤|سەردێڕ=CNN/SI – World Cup France '98 – Zizou leads France to glory – Sunday July 12, 1998 06:41 PM |ناونیشان=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/07/12/zidane_side/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140415233742/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/07/12/zidane_side/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی کرواتیا پلەی سێیەمی بەدەست ھێنا دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٢–١ لە ھەڵبژاردەی ھۆڵندای بردەوە. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤یاری ١٧١ جار گۆڵ ھەژێنراوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=84 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170613215203/http://www.kooora.com/?c=84 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و یاریزانی کڕواتی دافور سۆکەر بوو بە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی شەش گۆڵ و ھەروەھا یاریزانی بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە باشترین یاریزانی پاڵەوانییەتییەکە. ژمارەی جەماوەری ئامادەبووی یارییەکان (٢٫٧٨٥٫١٠٠) کەس بوو. === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ === [[پەڕگە:Seoul Plaza 2002 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|ھاندەرانی کۆریای باشووی لە کاتی سەیرکردنی یاری ھەڵبژاردەی وڵاتەکەیان لە قۆناغی لێدەرچوون لە ڕێگای شاشەیەکی گەورەوە|248x248px]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|جامی جیھانیی فیفیای ٢٠٠٢]] پاڵەوانییەتی ژمارە حەڤدەمە لەجامی جیھانیی فیفا کە لەوڵاتی [[ژاپۆن]] و [[کۆریای باشوور]] بەڕێوەچوو<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Varcoe |یەکەم=Fred |ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٢|سەردێڕ=Beyond the limits of normalcy |ناونیشان=https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=The Japan Times |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201104145047/https://www.japantimes.co.jp/sports/2002/05/18/soccer/international-soccer/beyond-the-limits-of-normalcy/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە بۆ یەکەمین جار بوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکە کە لە دوو وڵاتی جیاواز میوانداریی بکرێت، بۆ جاری یەکەم بوو لە [[ئاسیا|کیشوەری ئاسیا]] ئەنجام بدرێت، و یەکەمینجار بوو لە دەرەوەی ھەردوو کیشوەرەکەی ئەمریکا و کیشوەری ئەورووپا ئەنجام بدرێت.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP 2002 {{!}} How the draw works |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002224727/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2002/1679670.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٣١ی ئایار تاکوو تاکوو ٣٠ی حوزەیران ی ٢٠٠٢ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو، ھەردوو ھەڵبژاردەی ژاپۆن و کۆریای باشوور ڕاستەوخۆی سەکەوتن بۆ پاڵەوانەتییەکە لەھەمانکاتیش [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] ھەڵگری نازناوی پێشوو بەبێ ئەنجامدانی پاڵاوتن ڕاستەوخۆ بۆ پاڵەوانییەتییەکە سەرخرا.<ref name="ReferenceF"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم لكرة القدم 2002 في كوريا الجنوبية واليابان :: KOREA.NET Mobile Site |ناونیشان=https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=m.korea.net |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094259/https://m.korea.net/arabic/AboutKorea/Sports/2002-FIFA-World-Cup-Korea-Japan |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش دوایین جار بوو کە ھەڵگری نازناو بێ پاڵاوتن بگاتە خولەکە. ھەریەک لە ھەڵبژاردەکانی چین، ئیکوادۆر، سینیگال، و سلۆڤینیا بۆ یەکەمین جار بەشداریان لە جامی جیھانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Men's Ranking |ناونیشان=http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=origin1904-p.cxm.fifa.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709182155/http://origin1904-p.cxm.fifa.com/fifa-world-ranking/men |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم خولەی جامەکە چەندین ئەنجامی چاوەڕوانەکراو ڕوویاندا. ھەڵبژاردەی فەڕەنسا ھەڵگری نازناوی پێشوو ھەروەھا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای لە قۆناغی کۆمەڵەکان ماڵئاوایان کرد نەیانتوانی خالی پێویست بۆ گەیشتن بە قۆناغی دووەم بەدەست بھێنن لەھەمانکاتدا سینیگال کە یەکەم جاریبوو بەشداریی بکات بە دووەمی کۆمەڵەکەی بەسەرکەوت بۆ قۆناغی دواتر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} France v Senegal {{!}} Senegal stun France |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=news.bbc.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120411221408/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/france_v_senegal/default.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm |سەردێڕ=Senegal cling on to qualify |ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120802141207/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/senegal_v_uruguay/newsid_1926000/1926996.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا ھەڵبژاردەی تورکیا و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا گەیشتنە یاری پێش کۆتایی بەڵام لەو قۆناغە تورکیا بەرامبەر بەڕازیل و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەرامبەر ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بە ئەنجامی ١–٠ دۆڕان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Rejuvenation of Brazil awaiting one final fling |ناونیشان=https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=independent |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.independent.ie/sport/soccer/rejuvenation-of-brazil-awaiting-one-final-fling-26046037.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھاکان شکور یاریزانی ھەڵبژاردەی تورکیا خێراترین کۆڵی لە مێژووی پاڵەوانیتییەکە تۆمار کرد دوای تەنھا تێپەربوونی ١١ چرکە بە سەر دەسیتپێکی یاری نێوان وڵاتەکەی و ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور لە یاری دیارکردنی پلەی سێیەم کە دواجار یارییەکە بە ئەنجامی ٣–٢ لە بەرژەوەندی ھەڵبژاردەی تورکیا تەواو بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Staff |یەکەم=Guardian |ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|سەردێڕ=Meet Hakan Sukur |ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801130044/https://www.theguardian.com/football/2002/dec/04/newsstory.sport11 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتایی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە شاری یۆکۆھامای وڵاتی ژاپۆن بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی بەڕازیل و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=NISSAN STADIUM |ناونیشان=https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> تێیدا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ٢–٠ بە ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا، ھەردوو گۆڵەکەش لەلایەن [[ڕۆناڵدۆ]] لە خولەکەکانی "٦٧"، "٧٩" تۆمارکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 2002 – Final – Germany v Brazil |ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171231081633/http://www.planetworldcup.com/CUPS/2002/final_ger_v_bra.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٦١ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری بەڕازیلی ڕۆناڵدۆ بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە بەتۆمارکردنی ھەشت گۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=World Cup 2002 – Top scorer |ناونیشان=https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.standard.co.uk |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200315161402/https://www.standard.co.uk/sport/world-cup-2002-top-scorer-6299561.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> وەھەروەھا گۆڵپارێزی ئاڵمانی [[ئۆلیڤەر کان]] بووە باشترین یاریزان و باشترین گۆڵپارێز پاڵەوانییەتییەکە ئەمەش یەکەم جار بوو گۆڵپارێزێک ببێتە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=2002 FIFA World Cup Korea/Japan ™ - Awards – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129121922/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/koreajapan2002/awards/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>[[کافۆ]] یاریکەری پێشووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] بووە یەکەم یاریزان لە سێ یاریی کۆتاییی جامی جیھانی بەشداری بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World's greatest XI: the best ever football team in pictures – Telegraph |ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180625110255/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/8481543/Worlds-greatest-XI-the-best-ever-football-team-in-pictures.html?image=2 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ === [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] پاڵەوانییەتی ژمارە ھەژدەیەمە لە جامی جیھانیی فیفایە کە لەوڵاتی [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو،<ref name="ReferenceE"/> دەنگدان بۆ دیاریکردنی وڵاتی خانەخوێی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ لە تەممووزی ساڵی ٢٠٠٠ ئەنجامدرا لە شاری زوریخ لە [[سویس]]را. [[بەڕازیل]] سی ڕۆژ بەر لە کیبڕکیکە کشایەوە. دواتر ھەریەک لە وڵاتانی [[ئەڵمانیا]]، [[ئەفریقای باشوور]]، [[ئینگلتەرا]]، و [[مەغریب]] کێبڕکێکیان لەسەر بە دەستھێنانی مافی میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ دەکرد. کێبڕکێکە بە سێ خول بەڕێوە چوو، لە ھەر خولێکدا کەمترین دەنگ دەکرایە دەرەوە. لە کۆتا خولدا، ئەڵمانیا سەرکەوت بەسەر ئەفریقای باشووردا و مافی میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠٠٦ی وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} 2006 WORLD CUP DECISION {{!}} Call for World Cup revote |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=news.bbc.co.uk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090922203158/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بۆ جاری دووەم بوو کە وڵاتی ئەڵمانیا ببێتە خانەخوێ، و جاری دەیەم بوو لە [[ئەورووپا]] جامی جیھانیی بەڕیوەبچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=73290/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170311125407/http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=73290/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ماوەی پاڵەوانییەتییەکە ٩ی حوزەیران تاکوو ٩ی تەممووز ی ٢٠٠٦ ی خایاند، تێیدا ٣٢ ھەڵبژاردەی نیشتیمانی بەشدارییان تێداکردبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠|سەردێڕ=FIFA.com – Record number of 204 teams enter preliminary competition |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/organisation/media/newsid=122766/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100616012256/http://www.fifa.com/worldcup/organisation/media/newsid=122766/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی کۆتایی لە یاریگای ئۆڵمپی بەرلین بە ئامادەبوونی ٦٩ ھەزار کەس لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەرنسا]] بەڕێوەچوو. تێیدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا]] بووە پاڵەوانی پاڵەوانییەتییەکە دوای بردنەوە بەئەنجامی ١–١ (ئینجا بەلێدانی [[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]] ٥–٣) بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/sport/newsid_5163000/5163998.stm |سەردێڕ=فرح إيطالي بالفوز بكأس العالم |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180315200540/http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/sport/newsid_5163000/5163998.stm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> توانی بۆ جاری چوارەم لە مێژوویدا نازناوەکە بەدەست بھێنێت . لەم یارییەدا [[زینەدین زیدان|زیدان]] لە خولەکی "١١٠" بەکارتی سوور کرایە دەرەوە دوای ئەوەی سەرێکی بەھێزی دا لە سنگی ماتیرازی یاریزانی ئیتالی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Guardian Unlimited Football {{!}} World Cup 2006 {{!}} World Cup 2006: Zidane exits in shame |ناونیشان=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1816900,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060929133238/http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/comment/story/0,,1816900,00.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=ESPNsoccernet – World Cup – FIFA launch probe into Zidane's conduct |ناونیشان=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373704&cc=5901 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060718093708/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=373704&cc=5901 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەمەش زیدان بووە دەوەم یاریزان لە یاریی کۆتایی دەر بکرێن و لە ھەمان کاتیش یەکەم یاریزان بوو لە خولەکی زیادکراوی یاریدا بکرێتە دەرەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Sky Sports – The Best Sport Coverage From Around The World |ناونیشان=http://home.skysports.com/worldcup/historyarticle.aspx?hlid=373681 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠٠٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060703033753/http://home.skysports.com/worldcup/historyarticle.aspx?hlid=373681 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Twitter |یەکەم=Press Gazette |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٠٠٠١|سەردێڕ=Sun apologises to Marco Materazzi over 'racist' slur |ناونیشان=https://www.pressgazette.co.uk/sun-apologises-to-marco-materazzi-over-racist-slur/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Press Gazette |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210714202324/https://www.pressgazette.co.uk/sun-apologises-to-marco-materazzi-over-racist-slur/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و ھەروەھا ئەمە چوارەم کارتی سووری یاریی کۆتاییی جامی جیھانی بوو. لەم پاڵەوانییەتییە لەکۆی ٦٤ یاری ١٤٧ جار گۆڵ ھەژێنراوە و یاریکەری ئاڵمانی [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] بەتۆمارکردنی پێنج بوو بە گۆڵکاری خولەکە و ھەروەھا یاریکەری فەڕەنسایی [[زینەدین زیدان]] بووە باشترین یاریکەری پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA Men's World Cup Awards: Golden Boot, Golden Ball and more |ناونیشان=https://www.foxsports.com/soccer/fifa-world-cup/awards |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.foxsports.com |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210630070214/https://www.foxsports.com/soccer/fifa-world-cup/awards |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جامی جیھانیی ٢٠٠٦ یەکێک بوو لە پڕ بینەرترین مۆندیالەکان کە لە شاشەکانی تەلەڤیزیۆنە بینرابێت؛ کە ٢٦٫٢٩ ملیارد جار سەیرکراوە، و تەنھا یاریی کۆتایی ٧١٥٫١ ملیۆن بینەری ھەبووە. === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠ === [[پەڕگە:Watching South Africa & Mexico match at World Cup 2010-06-11 in Soweto 7.jpg|وێنۆک|273x273px|بینەرانی یارییەکانی جامی جیھانیی ٢٠٢٠]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] نۆزدەیەمین جامی جیھانییە. لە وڵاتی ئەفریقای باشوورخانەخوێ کرا لە ١١ی حوزەیرانەوە ھەتا ١١ی تەممووز بەردەوام بوو،<ref name="ReferenceE"/> یەکەمجار بوو لە مێژوودا کیشوەری ئەفریقا ئەم پاڵەوانییەتییەی تێدا بەرێوە بچێت. ھەریەکە لە [[میسر]]، [[توونس]]، [[مەغریب]]، [[لیبیا]]، و [[ئەفریقای باشوور]] ئامادەی خۆیان نیشاندا بۆ میواندارکردنی ئەم خولە. لەدوای بڕیارێکی فیفا، بە ڕێنەدان بە ئەنجامدانی پاڵەوانێتی لە دوو وڵات، وڵاتی تونس لە ھەڵبژاردنەکە کشێنرایەوە. فیفا بڕیاری دا بە دوورخستنەوەی لیبیا، لەبەر ئەوەی ھەموو مەرجەکانی خانەخوێکردنی پاڵەوانێتییەکەی تیادا نەبوو. لە کۆتاییدا پاش ئەنجامدانی خولێکی دەنگدان، براوەی ھەڵبژاردنەکە لەلایەن سەرۆکی فیفا، سێپ بلاتەرەوە لە کۆنفڕانسێکی [[ڕۆژنامەوانی]] لە ١٤ی ئایاری ٢٠٠٤ لە زوریچ ئاشکرا کرا. بە ١٤ دەنگ باشووری ئەفریقا مافی خانەخوێکردنی پێدا. لە بەرامبەر مەغریب ١٠ دەنگ و میسر ھیچ دەنگیکێکی پێنەدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Host nation of 2010 FIFA World Cup – South Africa – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=25395.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091112201002/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=25395.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦–٢٠٠٧ دەنگۆی ئەوە بڵاودەکرایەوە کە مافی میواندارکردنی جامی جیھانیی ٢٠١٠ دەدرێتە وڵاتێکی دیکە، بەڵام دواتر بەرپرسانی یەکێتیی تۆپی پێی فیفا، سەرجەم دەنگۆکانیان ڕەتکردەوە و متمانەی خۆیان بە تواناکانی وڵاتی خانەخوێ دەڕبری.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Doubt over South Africa 2010 {{!}} World Cup 2006 {{!}} guardian.co.uk Football |ناونیشان=http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/story/0,,1818166,00.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080410215639/http://football.guardian.co.uk/worldcup2006/story/0,,1818166,00.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠١٠|سەردێڕ=News – Soccer: Fifa denies SA may lose 2010 World Cup (Page 1 of 2) |ناونیشان=http://www.iol.co.za/index.php?click_id=19&art_id=vn20060703014312923C258638&set_id= |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠١٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100831123249/http://www.iol.co.za/index.php?click_id=19&art_id=vn20060703014312923C258638&set_id= |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=2019 Soccer news, photos, stats, schedules, standings and videos |ناونیشان=https://sports.yahoo.com/soccer/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200609170927/https://sports.yahoo.com/soccer/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ١١ی حوزەیران یەکەم یاری لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەفریقای باشوور و ھەڵبژاردەی مەکسیک دەستی پێکرد کە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Football |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=mirror |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140223043937/http://www.mirrorfootball.co.uk/news/FIFA-corruption-scandal-timeline-article742755.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Spanien - Nationalmannschaft 20091118.jpg|وێنۆک|273x273px|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا پاڵەوانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] یەکەم پاڵەوانییەتییە ھیچ وڵاتی نوێ بەخۆوە نەبینی بەشداریبکات بەلکو سەرجەم ھەڵبژاردە بەشداربووەکان پێشتر لە یەکێک لە خولەکانی جامەکە بەشداریان کردبوو. یاریی کۆتاییی ئەم پاڵەوانییەتییە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئیسپانیا و ھەڵبژاردەی ھۆڵەندا لە یاریگای شاری تۆپی پێ لە جۆھانسبێرگ بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٨٤ ھەزارکرەس بەرێوەچوو.<ref name="ReferenceE"/> ئەمە یەکەم جار بوو ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بگاتە یاریی کۆتایی لە بەرامبەردا ھەڵبژاردەی ھۆدا دوای ٣٢ ساڵ توانی خۆی بگەیەنێتەوە یاریی کۆتایی کە دوایین جار لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٨ بوو. کاتی ئاسایی یارییەکە بە یەکسان بوون بەبێ گۆڵ بۆ ھەردوو لا تەواو بوو؛ بەڵام لە کاتی زیادکراودا لە خولەکی "١١٦" ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە ڕێگای [[ئاندرێس ئینیێستا|ئەندرێس ئەنێستاوە]] توانی لە ھێرشێکدا گۆڵی یەکەم و کۆتایی یارییەکە تۆماربکەن؛ بۆیەکەم جار لە مێژوودا نازناوەکەی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2010 South Africa FIFA Football World Cup History, Winners, Runners-Up |ناونیشان=https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/2010-south-africa-football-world-cup |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=NDTVSports.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://sports.ndtv.com/2018-fifa-world-cup/history/2010-south-africa-football-world-cup |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم یارییەدا ١٦ کارتی زەرد بە ڕووی یاناندا بەرزکرایەوە ئەمەش زۆرترین ڕێژەبوو کە لە یاریی کۆتایی تۆمار کرابێت؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup (Sky Sports) |ناونیشان=https://www.skysports.com/football/netherlands-vs-spain/teams/221760 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=Sky Sports |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.skysports.com/football/netherlands-vs-spain/teams/221760 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا دوای بردنەوە لە ئۆڕگوای بە ئەنجامی ٣–٢ توانی پلەی سێیەم بەدەست بھێنێت و پلەی چوارەمیش بوو بەشی ئۆڕگوای. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یئەنجامدران، ١٤٥ گۆڵ تۆمارکران. ھەریەکە لە یاریزانان تۆماس مۆلەر، داڤید ڤییا، دێیگۆ فۆرلان، ویستلی شنایدەر بوونە گۆڵکاری خولەکە بە تۆمارکردنی (٥ گۆڵ). دێیگۆ فۆرلان خەڵاتی باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا. [[ئیکەر کاسیاس]] خەڵاتی باشترین گۆڵپارێزی پاڵەوانێتییەکەی پێ بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Abhishek |ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=FIFA World Cup 2010: List of Awards |ناونیشان=https://www.sportskeeda.com/football/fifa-world-cup-2010-list-of-awards |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.sportskeeda.com |زمان=en-us |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830094235/https://www.sportskeeda.com/football/fifa-world-cup-2010-list-of-awards |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ === {{سەرەکی|جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤}} [[پەڕگە:Philipp Lahm lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|وێنۆک|288x288px|ئاھەنگی بەرزکردنەوەی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] بیستەمین پاڵەوانییەتییە لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی [[بەڕازیل]] بەڕێوەچوو. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی نێودەوڵەتی تۆپی پێ (فیفا) لە ٧ی ئازاری ٢٠٠٣ ڕای گەیاند کە پاڵەوانێتی جامی جیھانی لە [[ئەمریکای باشوور]] بەریوەدەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Argentina, Brazil and Colombia Want 2014 World Cup |ناونیشان=http://en.people.cn/200301/19/eng20030119_110398.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=en.people.cn |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140615232950/http://english.people.com.cn/200301/19/eng20030119_110398.shtml |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم بڕیارەش پاش ئەوە دێت کۆتا جار [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] لە ئەمریکای باشوور لە وڵاتی [[ئەرژەنتین]] بەڕێوە چوو. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٣؛ یەکێتیی نێودەوڵەتی تۆپی پێ ئەمریکای لاتینی (کۆنمبول) ٣ وڵاتی دەستنیشانکرد بۆ میوانداریی جامی جیھانیی ٢٠١٤ ئەوانیش [[ئەرژەنتین]]، [[بەڕازیل]] و [[کۆلۆمبیا|کۆڵۆمبیا]] بوون. لە ٣٠ی تشرینی یەکەم ی ٢٠٠٧ دا؛ فیفا لەکۆبونەوەی یەکێتییەکەیاندا، وڵاتی بەڕازیلی بە میوانداری ئەم پاڵەوانێتییە ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA.com – Brazil confirmed as 2014 hosts |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031182910/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەمە بۆ دووەم جارە لەمێژوودا کە بەڕازیل میوانداریی جامی جیھانی بکات. بۆ یەکەمین جار بەڕازیل ساڵی ١٩٥٠ میوانداری جامی جیھانی بوو کە تێدا ھەڵبژاردەی ئۆرگوای نازناوەکەی بردەوە. بەڕازیل لەدوای [[مەکسیک]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، [[فەڕەنسا]] و [[ئەڵمانیا]] پێنجەمین وڵاتە کە بۆ دووەمین جار میوانداریی جامی جیھانی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠١٣|سەردێڕ=Brazil may lose the right to hold World Cup 2014 |ناونیشان=https://english.pravda.ru/news/sports/124564-brazil_world_cup_2014/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=PravdaReport |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129054042/http://english.pravda.ru/news/sports/15-05-2013/124564-brazil_world_cup_2014-0/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA.com – Brazil confirmed as 2014 hosts |ناونیشان=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071031182910/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=625695.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەھەر چوار پاڵەوانێتی پێشووتر لە ئەمریکای باشوور کەبەڕیوە چووە ھەڵبژاردەکانی ئەم قاڕەیە بوونەتە پاڵەوان (دوو جار ئەرجەنتین و دوو جار ئۆرۆگوای) بەڵام بەڕازیل تا ئێستا نەیتوانیوە ببێتە پاڵەوان لەسەر خاکی خۆی. ماوەی پاڵەوانییەتی یەکە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ تاکوو ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤ خایان. [[پەڕگە:Götze kicks the match winning goal.jpg|وێنۆک|[[ماریۆ گۆتزێ]] لەکاتی تۆمارکردنی گۆڵی سەرکەوتنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]]|240x240px]] یاریی کۆتایی لە [[یاریگای ماراکانا]] بە ئاماەبوونی زیاتر لە ٧٥ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین و ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا بەرێوەچوو، ئەمەش جاری سێیەم بوو ئەم دوو ھەڵبژاردەیە لە یاریی کۆتایی ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە پاش ساڵەکانی ١٩٨٦، ١٩٩٠. کاتی ئاسایی یارییە کە بەبێ گۆڵ بۆ ھەردولا کۆتایی ھات بەڵام لە کاتی زیادکراوی دووەمدا لە خولەکی ١١٦ ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا لە ڕێگای یاریزان [[ماریۆ گۆتزێ]] تۆمارکرد پاش ھاتنەناوەوەی بە چەند خولەکێک بۆ ناو یاریگا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Germany 1-0 Argentina (aet) {{!}} World Cup final match report {{!}} Football {{!}} The Guardian |ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2014/jul/13/germany-argentina-world-cup-final-2014-match-report |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190509093653/https://www.theguardian.com/football/2014/jul/13/germany-argentina-world-cup-final-2014-match-report |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەم ئەنجام ھەڵبژاردەی ئەڵمانیان بۆ جاری چوارم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەدەست ھێنا؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Numbers Game: All the stats from Germany's fourth World Cup triumph – Firstpost |ناونیشان=https://www.firstpost.com/sports/numbers-game-stats-germanys-fourth-world-cup-triumph-1617441.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181002101405/https://www.firstpost.com/sports/numbers-game-stats-germanys-fourth-world-cup-triumph-1617441.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> و ھەڵبژاردەی ھۆڵندا پلەی سێیەمی وەرگت پاش ئەوەی ٣–٠ لە ھەڵبژاردەی بەڕازیل وڵاتی خانەخوێی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كووورة: الموقع العربي الرياضي الأول |ناونیشان=https://www.kooora.com/?c=4656 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.kooora.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122444/https://www.kooora.com/?c=4656 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران ١٧١ گۆڵ تۆمارکران.<ref name="ReferenceE"/><ref name="bbc.co.uk">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/28279730 |سەردێڕ=Rodriguez wins World Cup Golden Boot |newspaper=BBC Sport |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.bbc.co.uk/sport/football/28279730 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریزانی ئەڵمانی [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ لە سەرجەم بەشدارییەکانی لە جامی جیھانی بووە گۆڵکاری پاڵەوانییەتییەکە. [[خامێز ڕۆدریگێز]] بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[پۆل پۆگبا]]ی فەرەنسی باشترین یاریزانی لاو، مانوێل نۆیەری ئەڵمانی باشترین گۆڵپارێز، [[لیۆنێل مێسی|مێسی]] بە باشترین یاریزان دەستنیشانکران.<ref name="bbc.co.uk"/> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ === [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨]] بیست و یەکەمین پاڵەوانییەتی بوو لە جامی جیھانیی فیفا کە وڵاتی [[ڕووسیا]] بۆ یەکەم جار میوانداریی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Where is the 2018 World Cup? All you need to know about the Russia tournament – Mirror Online |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2018-world-cup-you-need-3703643 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612184742/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/2018-world-cup-you-need-3703643 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەسەرەتادا، نۆ وڵات خۆیان پاڵاوت بۆ میوانداریکردنی مۆندیالی ٢٠١٨ بەڵام دواتر [[مەکسیک]] لەم ھەنگاوە کشایەوە. خۆپاڵاوتنی [[ئیندۆنیزیا|ئەندەنووسیا]] لەلایەن فیفا ڕەتکرایەوە ئەمەش لەپاش ئەوەی حکوومەتی ئەندەنووسیا نەیتوانی نامەی پشتگیریکردنی ئەم پڕۆسەیە بۆ فیفا بنێرێت. لەکۆتاییدا دوو ھاوپەیمانی دروست بوو لەنێوان [[ئیسپانیا]]/[[پورتوگال|پۆرتوگال]] و [[بولگاریا]]/[[ھۆڵەندا]] لەلایەک و [[ڕووسیا]] و [[ئینگلتەرا|ئینگلتەڕاش]] بەجیا لەسەر میوانداریکردن بەردەوامبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/worldcup/bidders/2018/newsid=1210979.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی شوباتی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190210211945/https://www.fifa.com/worldcup/bidders/2018/newsid=1210979.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواجار لەلایەن لێژنەی جێبەجێکاری فیفا لە ڕۆژی ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ لە شاری زیوخی [[سویس]]را وڵاتی ڕووسیای وەک خانەخوێی جامی جیھانیی ٢٠١٨ ڕاگەیاند پاش ئەوەی لە پرۆسەی دەنگدان ١٣ دەنگی بەدەست ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=Ethics: Executive Committee unanimously supports recommendation to publish report on 2018/2022 FIFA World Cup™ bidding process – FIFA.com |ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2494723/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئازاری ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150329105006/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2494723/index.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لەدوای ساڵی ٢٠٠٦، بۆ جارێکیتر میوانداریکردنی جامی جیھانی چووەوە [[ئەورووپا]] کە یازدەیەمین جار بوو لە ئەورووپا بەڕێوەبچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=BBC NEWS {{!}} In Depth {{!}} 2006 World Cup decision {{!}} Legal threat over World Cup prank |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/sport/2000/2006_world_cup_decision/824885.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٠٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20040518225400/http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/sport/2000/2006_world_cup_decision/824885.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> و یەکەمین جار بوو لە مێژوودا جامی جیھانیی فیفا لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا]] ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} 2006 WORLD CUP DECISION {{!}} Call for World Cup revote |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090922203158/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2000/2006_world_cup_decision/822645.stm |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەموو ئەو یاریگایانەی یارییەکەیانیان لێ ئەنجامدرا کەوتنەبەشی ڕووسیای ئەورووپاوە بەمەبەستی ڕێکخستنی باشتری گواستنەوەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان بەپێی کات. بە بەشداریی ٣٢ ھەڵبژاردە پاڵەوانییەتی یەکە لە ١٤ی حوزەیران یارییەکانی دەستی پێکرد تا ١٥ تەممووزی ٢٠١٨ بەردەوامبوو. سەرجەم یارییەکان لە ١١ شاری جیاوازی ڕووسیا ئەنجامدران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=FIFA Picks Cities for World Cup 2018 {{!}} Football {{!}} R-Sport. All the top sports news |ناونیشان=http://en.rsport.ru/football/20120929/620078064.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304001323/http://en.rsport.ru/football/20120929/620078064.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-europe-19777735 |سەردێڕ=Russia budget for 2018 Fifa World Cup nearly doubles |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٢|newspaper=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.bbc.com/news/world-europe-19777735 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەکە لە ئایسلەندا و پەنەما بۆ یەکەمجار بەشداریی جامی جیھانییان کرد؛ بۆیەکەمجار لە مێژوودا سیستەمی [[ڤیدیۆی یارمەتیدەری ناوبژیوان]](ڤار) لە یارییەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What is VAR? The video assistant referee system's Champions League & Premier League future {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en/news/what-is-var-the-video-assistant-referee-systems-world-cup/19m696jq7onm618n3v9oqs02ab |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180619164819/http://www.goal.com/en/news/what-is-var-the-video-assistant-referee-systems-world-cup/19m696jq7onm618n3v9oqs02ab |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=France v Australia Match Report, 6/16/18, World Cup {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-us/match/france-v-australia/report/3g144vnu0gzm5blvn62rw2b55 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180620232305/http://www.goal.com/en-us/match/france-v-australia/report/3g144vnu0gzm5blvn62rw2b55 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەمەبەستی یاریمەتیدانی ناوبژیوان لە بریاردان لە خاڵەتە گوماناوییەکان. یەکەم حاڵەتی ڕەتکردنەوەی گۆڵ بەم سیتەمە لە یاری نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ھەڵبژاردەی ئێران]] بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] بوو پاش ئەوەی لە خولەکی "٦٠" یاریزانی ئێرانی [[سەعید عێزەت ئیلاھی]] گۆڵی تۆمارکرد ناوبژیوان بەمەبەستی دڵنیابوونەوە گەرایەوە بۆ سیستەمی ڤار دواتر زانرا ئۆفساید بووە ھەربۆیە گۆڵەکە ڕەتکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Iran v Spain Match Report, 20/06/2018, World Cup {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-in/match/iran-v-spain/emspb08v5pfisguzn2zkj1qsp |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180704230220/http://www.goal.com/en-in/match/iran-v-spain/emspb08v5pfisguzn2zkj1qsp |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=2018 FIFA World Cup Russia™ - Matches – IR Iran – Spain – FIFA.com |ناونیشان=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئازاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190325085118/https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/ |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا لە یاری نێوان کۆریای باشوور و ئەڵمانیان ناوبژیوانی یارمەتی دەر (لایمەن) ئاڵەکەی بەرزکردەوە لە کاتی تۆمارکردنی گۆڵیک لەلایەن یاریزانانی ھەڵبژاردەی کۆریای باشوور بەھۆکاری ئۆفساید. بەڵام پاش گەڕانەوە بۆ سیستەمی ڤار بڕیاری ناوبژیوانی یارمەتی دەر ڕەتکرایەوە و گۆڵەکە ھەژمار کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup report: South Korea 2 Germany 0 {{!}} Goal.com |ناونیشان=http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2018/06/28/45902092/south-korea-2-germany-0-defending-champions-crash-out-after |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180627232445/http://www.goal.com/en-sg/news/3868/main/2018/06/28/45902092/south-korea-2-germany-0-defending-champions-crash-out-after |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاڵەوانییەتییەکەلە ١٤ی حوزەیران تا ١٥ی تەممووزی ٢٠١٨ لە وڵاتی ڕووسیا و لە ١١ شاری جیاواز بەڕێوەچوو. بەبەشداریی ٣٢ ھەڵبژاردەی ئەندامی فیفا. ٣١ لەو ھەلبژاردانەش بەئەنجامدانی پاڵاوتن گەیشتنە پاڵەوانییەتییەکە و ڕووسیاش وەک میواندار ڕاستەوخۆ وەک یەکەمین ھەڵبژاردە سەرکەوت. [[پەڕگە:France champion of the Football World Cup Russia 2018.jpg|وێنۆک|ئاھەنگی یاریزانانی فەڕەنسا بە بۆنەی بەدەستھێنانی نازناوی جامی جیھانیی ٢٠١٨ بۆ دووەم جار لە مێژووی ھەڵبژاردەکەیان |229x229پیکسڵ]] یەکەم یاریی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان ھەڵبژاردەی ڕووسیا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سەعوودی]] بەڕێوەچوو تێیدا ڕووسیا بە ئەنجامی ٥–٠ یارییەکەی بردووە، ئەمەش دووەمین ئەنجامی گەورەی ھەڵبژاردەی وڵاتی خانەخوێ بوو لە یاریکردنەوەدا تۆمارکرابێت،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911 |سەردێڕ=Impressive Russia win World Cup opener |newspaper=BBC Sport |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122453/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44392911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پاش ئیتالیا کە بە ئەنجامی ٧–١ لە ئەمریکا بردەوە لە یاریکردنەوەی جامی جیھانیی ١٩٣٤. و دووەم گەورەترین دۆڕانی ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودیە بوو پاش ئەوەی لە جامی جیھانیی ٢٠٠٢ بە ٨–٠ بەرامبەر ئەڵمانیا دۆڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup 2018: Aleksandr Golovin genius caps dream start for 'worst Russia' ever {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.goal.com/en-ie/news/golovin-genius-caps-dream-world-cup-start-for-worst-russia/1g7ibqj81p1r718esh12hh3j4e |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە ھەمانکاتدا یەکەم ھەڵبژاردەی عەرەبییە بەو ئەنجامە شکست بھێنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Cup news: Blow for Russia as Alan Dzagoev limps off with hamstring injury in opener {{!}} Goal.com |ناونیشان=https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=www.goal.com |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.goal.com/en-in/news/blow-for-russia-as-dzagoev-limps-off-with-hamstring-injury/1rdfvov69h8171tkwfzhxbx36b |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریی کۆتاییی پاڵەوانییەتییەکە لە ڕۆژی ١٥ی تەممووز لەیاریگای لوژنیکی لە مۆسکۆ بە ئامادەبوونی ٧٨٬٠١١ ھەزار کەس لە نێوان ھەڵبژاردەی فەڕەنسا و ھەڵبژاردەی کرواتیا بەڕێوەچوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=How France Won Its Second World Cup Title – The New York Times |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئایاری ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190527112750/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=France lifts second World Cup after classic final {{!}} Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کرواتیا یەکەم جاری بوو لە مێژووودا بگاتە یاریی کۆتاییی جامی جیھانی لە بەرامبەردا فەرنسا ھەڵگری نازناوی جامی جیھانیی ١٩٩٨ بوو. لە کۆتایدا فەرنسا بە ئەنجامی ٤–٢ یارییەکەی بردەوە بۆ جاری دووەم لە مێژوویدا نازناوەکەی بەرزکردەوە. لەم پاڵەوانییەتی یە ٦٤ یاری ئەنجام دران، ١٦٩ گۆڵ تۆمارکرا. ھاری کین یاریزانی ئینگلتەرا بە تۆمارکردنی ٦ گۆڵ بووە گۆڵکار، [[لوکا مۆدریچ]] یاریزانی کرواتیا وەک باشترین یاریزان ھەڵبژێردرا، تیابۆ کۆرتوا گۆڵپارێزی ھەڵبژاردەی بەلجیکا بە باشترین [[گۆڵپارێز]] دەستنیشانکرا، [[کیلیان مباپێ]] یاریزانی فەڕەنسا وەک باشترین یاریزانی لاو دەستنیشانکرا و دواجاریش خەلاتی یاری خاوێن بە ھەڵبژاردەی ئیسپانیا بەخشرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إحصائيات كأس العالم روسيا FIFA 2018: جميع إحصائيات هات كأس العالم روسيا FIFA 2018 |ناونیشان=https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=beIN SPORTS |زمان=ar |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210830122442/https://www.beinsports.com/ar/%D9%83%D8%A3%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-fifa-2018/%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A7%D8%AA |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ === [[پەڕگە:Al-Rihla (cropped).jpg|وێنۆک|تۆپی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] بیست و دووەمین پاڵەوانییەتی لە جامی جیھانیی فیفا بوو کە وڵاتی [[قەتەر]] بۆ یەکەم جار میوانداریی کرد. ھەروەھا بۆ یەکەم جار لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و دووەم جار لە [[ئاسیا]]دا بووە کە وڵاتێک جامی جیھانی میوانداریی بکات. قەتەر لە ساڵی ٢٠١٠ مافی بەشداریکردنی جامی جیھانیی ٢٠٢٢ پێ بەخشرا.<ref name="Amir inaugurates Al Janoub Stadium">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Amir inaugurates Al Janoub Stadium|ناونیشان=https://thepeninsulaqatar.com/article/17/05/2019/Amir-inaugurates-Al-Janoub-Stadium |ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> پاڵەوانییەتییەکە لە ٢٠ی تشرینی دووەم تاکوو ١٨ی کانوونی یەکەم بەڕێوە چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup/10706977/World-Cup-2022-investigation-demands-to-strip-Qatar-of-2020-World-Cup.html |سەردێڕ=World Cup 2022 investigation: demands to strip Qatar of World Cup |ئیش=The Telegraph |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئازاری ٢٠١٤|شوێن=London |یەکەم=Holly |دوایین=Watt}}</ref> ژمارەیەک گرووپ و دەزگای ڕاگەیاندن نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە لە شیاوی [[قەتەر]] بۆ میوانداریکردنی چالاکییەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١١|سەردێڕ=Tiny Qatar beats out America for World Cup - Total Soccer {{!}} Fútbol Total - MiamiHerald.com|ناونیشان=http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئایاری ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110503195608/http://www.miamiherald.com/2010/12/03/1956521/tiny-qatar-beats-out-america-for.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=World Cup 2022: 'Political craziness' favours Qatar's winning bid {{!}} Football {{!}} The Guardian|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161226062322/https://www.theguardian.com/football/2010/dec/02/world-cup-2022-qatar-winning-bid|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> سەبارەت بە لێکدانەوەکانی مافەکانی مرۆڤ، بەتایبەتی بارودۆخی کرێکاران و مافی ھەوادارانی [[کۆمەڵگە]]ی [[کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە (دەستەواژە)|ئێڵ جی بی تی]] بەھۆی نایاسایی [[ھاوڕەگەزخوازی]] لە قەتەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Geen|یەکەم=Jessica|ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Gay groups’ anger at ‘homophobic’ World Cup hosts Russia and Qatar|ناونیشان=https://www.pinknews.co.uk/2010/12/03/gay-groups-anger-at-homophobic-world-cup-hosts-russia-and-qatar/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Qatar's World Cup won't be gay-friendly {{!}} News.com.au|ناونیشان=http://www.news.com.au/travel/news/qatars-world-cup-wont-be-gay-friendly/story-e6frfq80-1225964916965|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101204061126/http://www.news.com.au/travel/news/qatars-world-cup-wont-be-gay-friendly/story-e6frfq80-1225964916965|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Still slaving away|ناونیشان=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2015/06/06/still-slaving-away|newspaper=The Economist|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|issn=0013-0613}}</ref> یەکێتیی تۆپی پێی شەش کیشوەر یارییەکانی پاڵاوتنیان ڕێکخست. سەرجەم نەتەوەکانی ئەندامی فیفا کە لە ئێستادا ٢١١ یان ھەیە، مافی بەشداریکردنیان لە پاڵاوتنەکاندا ھەبووە. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قەتەر|قەتەر]] وەک میوانداری پاڵەوانێتییەکە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی سەرکەوت بۆ پاڵەوانێتییەکە؛ بەڵام [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا]]، قەتەری پابەند کرد بە بەشداریکردن لە قۆناغی پاڵاوتنەکانی ئاسیا چونکە دوو قۆناغی یەکەم وەک پاڵاوتن بۆ گەیشتن بە جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠٢٣ ھەژماردەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Hosts Qatar to compete in qualifying for 2022 World Cup|ناونیشان=https://www.insidethegames.biz/articles/1053493/hosts-qatar-to-compete-in-qualifying-for-2022-world-cup|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=www.insidethegames.biz}}</ref> [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] قارەمانی پاڵەوانێتییەکە ھاتەوە و ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|کرواتیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|مەغریب]] توانیان پلەی دووەم، سێیەم و چوارەم بەدەستبێنن. == سیستەمی پاڵەوانێتییەکان == === ژمارەی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان === [[پەڕگە:World cup countries best results.png|وێنۆک|377x377پیکسڵ|نەخشەی باشترین ئەنجامی وڵاتان لە جامی جیھانیی فیفا]] پاڵەوانییەتییە سەرەتایییەکانی جامی جیھانی، کێشەی گواستنەوەی ھەڵبژاردەکان لە نێوان [[کیشوەر|کیشوەرەکان]] قورس بوون، ئەمەش وای کردبوو بەشێکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی [[ئەمریکای باشوور]] گەشت بکەن [[ئەورووپا]] بۆ بەشداریکردن لە جامی جیھانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]] تەنھا وڵات بوو کە توانی بەشداریی بکات. بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] پاڵەوانییەتییەکانی ١٩٤٢، ١٩٤٦ ڕێکنەخران،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Los datos más curiosos de la Fiesta del Fútbol - Brasil 1950 {{!}} Cerveza Cristal|ناونیشان=http://www.cristal.com.pe/articulo/los-datos-mas-curiosos-de-la-fiesta-del-futbol-brasil-1950|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120701133216/http://www.cristal.com.pe/articulo/los-datos-mas-curiosos-de-la-fiesta-del-futbol-brasil-1950|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جامی جیھانیی ١٩٥٠ یەکەم خول بوو کە ھەڵبژاردەی بەریتانیا بەشداریی تێدا کرد بەو پێیەی بەریتانیا لە ١٩٢٠ لە [[فیفا]] کشایەوە، چونکە ئامادەنەبوو لەگەڵ ئەو ھەڵبژاردانە یاریی بکات کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] شەڕی لەگەڵ کردوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC - A Sporting Nation - Scotland and the 1950 World Cup|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0001/index.shtml|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180617011130/http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0001/index.shtml|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا لەم خولەدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ھەڵبژاردەی ئۆرگوای]] پاڵەوانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|جامی ١٩٣٠]] بەشداریی کردەوە و بۆ جاری دووەم نازناوەکەی بردەوە. بە شێوەیەکی گشتی ژمارەی بەشداربووەن لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، ١٦ ھەڵبژاردە بەشداربوون جگە لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] - [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] کە چەند ھەڵبژاردەیەک کشانەوە کە ھەڵبژاردەکان بوونە ١٥ و ١٣. بە شێوەیەک گشتی زیاتر ھەڵبژاردەکانی [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باشوور]] بوون لەگەڵ چەند ھەڵبژاردەیەک لە [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[ئۆقیانووسیا]]. تا ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] ژمارەیەکی کەم لە ھەڵبژاردەکانی دەرەوەی [[ئەمریکای باشوور]] و [[ئەورووپا]] لە قۆناغی کۆمەڵەکان تێپەڕ دەبوون،<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كأس العالم ~ دار العلوم|ناونیشان=https://daralolom.blogspot.com/2013/11/blog-post_6401.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=كأس العالم ~ دار العلوم}}</ref> وەک [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵبژاردەی ئەمریکا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی، ھەڵبژاردەی کوبا گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باکوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باکوور]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] ژمارەی بەشداربووانی وڵاتان لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە زیاد بوون و لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] زیادکرا بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە.<ref name=":0"/> ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی بەشێکی زیاتری ھەڵبژاردەکانی [[ئاسیا]] و [[ئەفریقا]] و [[ئەمریکای باکوور]] سەربکەون بۆ جامی جیھانی، بەڵام کورسی [[ئۆقیانووسیا|ئۆقیانوسیا]] زیادنەکرا، لەو کاتانەوە ھەڵبژاردەکانی ئەم کیشوورانە توانیان بگەنە قۆناغەکانی دواتر جامی جیھان بۆ نموونە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|ھەڵبژاردەی مەکسیک]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی، و لە ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] گەیشتە قۆناغەکانی پێشەوە، و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەغریب|ھەڵبژاردەی مەغریب]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|ھەڵبژاردەی کامیرۆن]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆستاریکا|ھەڵبژاردەی کۆستاریکا]] لە ھەمان ساڵ گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی نێجیریا|ھەڵبژاردەی نێجیریا]] لە جامی جیھانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] گەیشتە قۆناغی دووەم، ئەمەش یەکمجار بوو لە مێژوویدا ئەو تۆمارە تۆمار بکات، ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی عەرەبستانی سعوودی|ھەڵبژاردەی عەرەبستانی سعودی]] ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] گەیشتە قۆناغی دووەم، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھەڵیژاردەی ئەمریکاش]] لەھەمان ساڵ گەیشتە قۆناغی دووەم و ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] گەیشتە پۆناغی چارەکی پێش کۆتایی. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکیا|ھەڵبژاردەی تورکیا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] باشترین ئەنجامی لە مێژووی خۆیدا تۆمارکرد کاتێک پلەی سێیەمی پاڵەوانییەتییەکەی بەدەستھێنا و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کۆریای باشوور|ھەڵبژاردەی کۆریای باشووریش]] پلەی چوارەمی بەدەستھێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی سێنیگال|ھەڵبژاردەی سینیگالیش]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی، و ھەر لە ھەمان پاڵەوانییەتی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ژاپۆن|ھەڵبژاردەی ژاپۆنیش]] گەیشتە قۆناغی دووەم؛ و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوسترالیا|ھەڵبژاردەی ئوسترالیا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] گەیشتە قۆناغی دووەم و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی گانا|ھەڵبژاردەی گانا]] لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] گەیشتە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی. لەگەڵ ئەمەش ھەڵبژارەکانی [[ئەورووپا]] و [[ئەمریکای باشوور]] بە بەھێزی ماونەتەوە، بۆ نموونە ساڵی ٢٠٠٦ سەرجەم ئەو ھەڵبژاردانەی گەیشتنە قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی بریتیبوون لە ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باشوور و ئەورووپا. ١٩٨ ھەڵبژاردەی وڵاتەکان، بەشدارییان لە پاڵاوتنەکانی گەییشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|مۆندیالی ٢٠٠٦]]دا کردبوو، کە وڵاتانی [[بووتان]]، [[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] و [[دوورگەکانی قەمەر]] بەشدارییان پێ نەکرا، ([[تیمۆری ڕۆژھەڵات]] و [[دوورگەکانی قەمەر]] لەو کاتەدا ئەندامی [[فیفا]] نەبوون). لە پاڵاوتەنەکانی گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|جامی جیھانیی ٢٠١٠]]، ٢٠٤ ھەڵبژاردە بەشداریان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Record number of 204 teams enter preliminary competition - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/organisation/media/newsid=122766/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140201214723/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/organisation/media/newsid=122766/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا بۆ گەیشتن بە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]]، ٢١٠ ھەڵبژاردە بەشدارییان کرد. ڕۆژی ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧، لە شاری زیوریخ، فیفا بە کۆی دەنگ بڕیاریدا ژمارەی ئەو ھەڵبژاردانەی بەشداریی پاڵەوانییەتییەکە دەکەن بۆ ٤٨ ھەڵبژاردە بەرزبکاتەوە، بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comfifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|وێبگە=www.fifa.com|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.comfifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100 |date=تشرینی یەکەمی 2022}}</ref> === پاڵاوتن === [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە [[ئوروگوای|ئۆرۆگوای]] بەبێ پاڵاوتن بەڕێوەچوو، یەکەم و کۆتا پاڵەوانێتییە کە بەبێ پاڵاوتن وڵاتەکان بەشدارییان تێدا کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1930. - بطولة كأس العالم الأولى - الأوروغواي. تاريخ البطولة|ناونیشان=https://arabic.rt.com/fifa2018/history/1930|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=arabic.rt.com|زمان=ar}}</ref>لە دوای ئەوە بە شێوەیەکی ڕێکخراو پاڵاوتن بۆ گەیشتن بە جامی جیھانیی دەکرا، کە لە ٦ ناوچەی جیھاندا دەکرێت ([[ئەورووپا]]، [[ئاسیا]]، [[ئەفریقا|ئەفریقیا]]، [[ئەمریکای باشوور]]، [[ئەمریکای باکوور]] و [[ئۆقیانووسیا]])، کە ٢ یان ٣ ساڵ پێش جامی جیھانیی پاڵاوتنەکان دەست پێ دەکەن. ھەر کیشوەرێکش ژمارەی کورسییەکانیان دیاری کراوە. بە شێوەیەک کە (ئەورووپا ١٣ کورسی، ئاسیا، ٤ و نیو، ئەفریقیا ٥ کورسی، ئەمریکای باشوور ٤ کورسی و نیو، ئەمریکای باکوور ٣ و نیو، ئۆقیانیا نیو کورسی) کە ژمارەیان دەگاتە ٣٢ ھەڵبژاردە. پێشتر پاڵەوانی مۆندیال، یەکسەر بەشداری جامی جیھانیی ئەکردەوە ، بەڵام لە ٢٠٠٦ـەوە ئەو یاسایە کاری پێ ناکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100614212731/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/75/fs-201_19a_fwc-prel-history.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> * '''ئەوروپا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|'''یەکێتیی ئەوروپا - UEFA''']]) '''١٣ کورسی''':بۆ ئەوروپا تەرخانکراوە دابەشدەکرێنە سەر ٩ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ٦ ھەڵبژاردە پێکدێت، یەکەمەکان کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ سەردەکەون بۆ جامی جیھانی. باشترین دووەمی ھەشت کۆمەڵە بەشداریی قۆناغەکانی داھاتوو دەکەن، دابەش دەبنە سەر چوار کۆمەڵە براوەکانی یەکەم دەگەنە جامی جیھانی. * '''ئاسیا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|'''یەکێتیی ئاسیا - AFC''']]) - '''٤ کورسی و نیو''': ئاسیا چوار کوورسی و نیو بۆ تەرخان کراوە ھەڵبژاردەکانی ئەم وڵاتە لە قۆناغی دووەم دەبنە ٤٠ ھەڵبژاردە بەسەر ھەشت کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن ھەر کۆمەڵەیەک لە پێنج ھەڵبژاردە پێک دێت، چوار باشترینی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم لەو قۆناغەدا دابەش دەکرێنە سەر دوو کۆمەڵە، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ دەگەنە جامی جیھانی، لەکاتێکدا سێیەمی کۆمەلەکان ڕووبەرووی یەکتر دەبنەوە، براوەی یارییەکە ڕووبەرووی چوارەمی ڕیزبەندی ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست دەبێتەوە. * '''ئەمریکای باشوور''' ('''کۆنمێبۆڵ - CONEMBOL''')- '''٤ کورسی و نیو''' - ئەمریکای باشوور چوار کورسی و نیو بۆ تەرخان کراوە، لە یەک کۆمەڵەدا ١٠ ھەڵبژاردە لە ١٧ گەڕدا ڕووبەرووی یەکتر دەبنەوە، چوار ھەڵبژاردەی یەکەم ڕاستەوخۆ دەگاتە جامی جیھانی، پێنجەمی ڕیزبەندییەکە ڕووبەڕووی یەکەمی پاڵاوتنەکانی ئۆقیانووس دەبێتەوە براوەی یارییەکە دەگاتە جامی جیھانی. * '''ئەفریقیا''' ([[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا|'''یەکێتیی ئەفریقیا - CAF''']]) - '''٥ کورسی''': کیشوەری ئەفریقیا ٥ کورسی بۆ تەرخان کراوە، ھەڵبژاردەکان بە سێ قۆناغ دەگەنە جامی جیھانی، لە قۆناغی یەکەم بەپێی پلەبەندی ھەڵبژاردەکان لەسەر ئاستی جیھان ڕیزدەکرێن، بەسەر دوو کۆمەڵە دابەش دەکرێن، (کۆمەڵەی یەکەم لە پلەی ١ تا ٢٦)، (کۆمەڵەی دووەم لە پلەی ٢٧ تا ٥٤) لە قۆناغی یەکەم ھەڵبژاردەکانی کۆمەڵەی دووەم کە ٢٨ ھەڵبژاردەن بەسەر دوو ئاست دابەشدەکرێن، چواردە ھەڵبژاردە دەگەنە قۆناغی دواتر، لە قۆناغی دووەم ٤٠ ھەڵبژاردە (ھەڵبژاردەکانی ڕیزبەندی ١ تا ٢٦ لەگەڵ ١٤ براوەی قۆناغی یەکەم) دابەشدەکرێن بەسەر ١٠ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردە پێک دێت، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم، لە قۆناغی سێیەم ھەڵبژاردەکان دابەشی دوو ئاست دەکرێن یاریی چوون و گەڕانەوە دەکەن براوەی ھەر دوو یارییەکە ڕاستەوخۆ دەگاتە جامی جیھانی. * '''ئەمریکای باکوور و ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی''' ('''[[کۆنکاکاف]] - CONCACAF''')- '''٣ کورسی و نیو''': ھەڵبژاردەکانی ئەمریکای باکوور و ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی ٣ کورسی و نیویان بۆ دابین کراوە، ھەڵبژاردەکان دابەشدەکرێنە سەر سێ ئاست، لە قۆناغی یەکەم ھەڵبژاردەکانی کۆنکاکاف لە ڕیزبەندی ٦ بۆ ٣٥ (بە پشتبەستن بە ڕیزبەندی فیفا بۆ ھەڵبژاردەکان) دابەش دەکرێنە سەر ٦ کۆمەڵە ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێک دێت یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، لە قۆناغی دووەم ھەڵبژاردەکانی قۆناغی یەکەم ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ٣ باشترین ھەڵبژاردەکان دەگەنە قۆناغی سێیەم، لە قۆناغی سێیەم ھەڵبژاردەکانی ڕیزبەندی ١ تا ٥ (بەپێی ڕیزبەندی فیفا) لەگەڵ سێ براوەکانی قۆناغی دووەم ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە ھەر ھەڵبژاردەیەک بە یاریی چوون و ھاتن ١٤ یاری ئەنجام دەدات، یەکەم و دووەم و سێیەم بە کۆکردنەوەی زۆرترین خاڵ ڕاستەوخۆ دەگەنە جامی جیھانی، پلەی چوارەم لە یاری پاشکۆ ڕووبەرووی ھەڵبژاردەی براوەی پلەی ئۆفی ئاسیا دەکات. * '''ئۆقیانووسیا''' ('''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانوسیا|یەکێتیی ئۆقیانووسیا]] - OFC''') - '''نیو کورسی''': ئۆقیانووس تەنھا نیو کورسی بۆ دانراوە ھەڵبژاردەکانی براوەی پاڵاوتنەکانی ئۆقیانووس لەگەڵ ھەڵبژاردەی پلەی پێنجەمی ئەمریکای باشوور یاری دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=تحديد مكان إقامة افتتاح ونهائي كأس العالم 2018|ناونیشان=https://www.kooora.com/?n=420625|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=كووورة}}</ref> === قۆناغی کۆمەڵەکان === لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] بەھۆی بەشداریکردنی ١٦ ھەڵبژاردە لە پاڵەوانییەتییەکە قۆناغی یەکەم لە ٤ کۆمەڵە پێک ھاتبوون، ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردەی لەخۆگرتبوو یەکەم ودووەمی کۆمەڵەکان سەردەکەوتن بۆ قۆناغی دووەم بەڵام لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانیی ١٩٨٢]] ئاڵوگۆڕ بە سەر کۆمەڵەکاندا ھات دوای ئەوەی کە [[فیفا]] بڕیاریدا ژمارەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ ٢٤ ھەڵبژاردە زیادبکات، قۆناغی یەکەم شەش کۆمەڵەی لە خۆگرت، ھەر کۆمەڵەیەک لە ٤ ھەڵبژاردە پێکھاتبوون. یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان ڕاستەوخۆ دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، لەو قۆناغە بەسەر چوار کۆمەڵە دابەشکران ھەر کۆمەڵەیەک لە سێ ھەڵبژاردە پێک ھاتبوو، سیتەمەکە بەو شێوەیە بوو کە ھەر ھەڵبژاردەیەک دوو یاری دەکات، ئەو ھەڵبژاردەیەی خاڵی زۆری کۆکردەوە دەگاتە قۆناغی پێش کۆتایی لەم قۆناغەش ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە یاریی کۆتایی و دوو ھەڵبژاردەی دۆڕاویش یاریی پلەی سێیەم دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/finaldraw/02/23/84/73/131203_finaldrawprocedures_neutral.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190318204234/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/finaldraw/02/23/84/73/131203_finaldrawprocedures_neutral.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەم سیستەمە تا ساڵ [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] بەردەوام بوو، لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانیی ١٩٩٨]] [[فیفا]] بۆ جارێکی دیکە بڕیاریدا ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان بەرزبکاتەوە بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە، بەمەش قۆناغی یەکەم ھەشت کۆمەڵەی بەخۆوە بینی، ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێکھات، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، ئەم سیستەمەش تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانی ٢٠٢٢]] بەکارهات بەڵام<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/82/40/89/fs-201_12a_fwc-seededteams.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304061236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/82/40/89/fs-201_12a_fwc-seededteams.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بۆ ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] ژمارەی وڵاتە بەشداربووەکان دەگاتە ٤٨ ھەڵبژاردە بۆیە ژمارەی کۆمەڵەکانیش ئاڵوگۆری بەسەردا دێت. [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی ٢٠٢٢]] لە ٣٢ ھەڵبژاردە پێکدێت، بۆ ماوەی مانگێک لە وڵاتی میواندار ڕکابەری یەکتر دەکەن بەمەبەستی بردنەوەی نازناوەکە، بەسەر ھەشت کۆمەڵە دابەشکراون ھەر کۆمەڵەیەک لە چوار ھەڵبژاردە پێکدێت، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەنە قۆناغی دووەم، شازدە ھەڵبژاردەدەگەنە ئەم قۆناغە بەپێی سیستەمێک جێگیردەکرێن بە یەک دۆڕان لە پاڵەوانییەتییەکە ھەڵبژاردەکان دەچنە دەرەوە تا لە کۆتاییدا دوو ھەڵبژاردە دەمێنەوە. لە ساڵی [[١٩٩٨]] بەپێی ڕیزبەندی ھەڵبژاردەکان لە فیفا و ئاست و شوێنی جوگرافی ھەڵبژاردەکان لە کۆمەڵەکان جێگیردەکرێن، ھەروەھا [[فیفا]] چەند یاسایەکی پەسەندکردووە لە دابەشکردنی وڵاتان بەسەر کۆمەڵەکان، لەوانە نابێت زیاتر لە دوو ھەڵبژاردەی یەک کیشوەر لە یەک کۆمەڵە بن، و نابێت لە یەکەم یاری پاڵەوانییەتییەکە دوو ھەڵبژاردەی یەک کیشوەر ڕووبەرووی یەکتر ببنەوە. ھەر ھەڵبژاردەیەکی کۆمەڵەکان سێ یاری لەگەڵ ھاوکۆمەڵەکانی خۆی دەکات، دواتر بەپێی خاڵ ڕیزبەند دەکرێن، بردنەوە سێ خاڵ، یەکسان بوون یەک خاڵ، دۆڕان ھیچ خاڵێکی لەسەر نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/99/46/55/regulationsconfederationscup2013_e.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181212052604/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/99/46/55/regulationsconfederationscup2013_e.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ئەگەری یەکسان بوون لە خالەکان پەنا دەبرێتە بەر ژمارە ئەو گۆڵانەی تۆماریان کردووە، ئەگەر لەوەش یەکسان بوون پەنا دەبرێتە بەر ژمارەی ئەو گۆڵانەی کە لێیان کراوە ئەگەر نەبوو پەنا دەبرێتە بەر گەورەترین ئەنجامی نێوان ھەڵبژاردەکە لەگەڵ ھاوکۆمەڵەکان و جیاوازی ئەو گۆڵەنەی کە لە بەینی یارییەکانی نێوان ھاوکۆمەڵەکان تۆمارکراوە، لە دواجاریش پەنا دەبرێتە بەر تیروپشکەکانی پێش پاڵەوانییەتییەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://ar.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/81/42/36/lawsofthegame_2012_e.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181212013557/https://ar.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/81/42/36/lawsofthegame_2012_e.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دیارترین حاڵەتیش لە ساڵی ٢٠١٨ دا ڕوویدا '''قۆناغەکانی دوای قۆناغی کۆمەڵەکان''' قۆناغەکانی دوای کۆمەڵەکان بە درێژایی ساڵەکان گۆڕانکاری تێداکراوە، ساڵی ١٩٣٠ چوار ھەڵبژاردە گەیشتنە قۆناغی دووەم، ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە یاری کۆتایی، ئەم سیستەمە لە ١٩٣٤، ١٩٣٨ بەکارھات، لە ساڵی ١٩٥٠ یاساکانی قۆناغی دووەم شێوەیەکی نوێی وەرگرت، یەکەمەکانی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە ئەم قۆناغە، لە یەک کۆمەڵەدا جێگیرکران، ئەو ھەڵبژاردەیەی لە سێ یاری زۆرترین خاڵ کۆبکاتەوە دەبێتە پاڵەوان، ھەڵبژاردەی ئۆرۆگوای بە کۆکردنەوەی پێنج خاڵ نازناوەکەی بەدەست ھێنا، بۆیە ھیچ یارییەکی کۆتاییی و پلەی سێیەم ئەنجام نەدران کە تەنھا پاڵەوانییەتی جامی جیھانییە کە ئەم یاسایییەی تێدا پەیڕەوکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615092125/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|جامی جیھانیی ١٩٥٤]] دووبارە یاساکانی قۆناغی دووەم گۆڕان، لەم ساڵەدا یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی دووەم کە ھەشت ھەڵبژاردە بوون، بەبردنەوە دەگەیشتنە قۆناغی پێش کۆتایی، ھەڵبژاردەی دۆڕاو لە پاڵەوانییەتییەکە دەچووەدەر، ئەم یاسایە تا ساڵی ١٩٧٠ بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100601113712/http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] یاساکانی قۆناغی دووەم گۆڕانکاریان تێدا کرا. کاتێک فیفا یاسایەکی نوێی پەسەند کرد لەم ساڵانەدا، یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، جارێکی دیکە بەسەر دوو کۆمەڵە دابەش دەکران. یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە یاریی کۆتاییی دووەمی کۆمەڵەکان یاری پلەی سێیەمیان ئەنجام دەدا بەڵام ساڵی ١٩٨٢ بەھۆی زیادکردنی ھەڵبژاردە بەشداربووەکان ئاڵوگۆرێکی دیکە لە یاساکانی قۆناغی دووەمی جامی جیھانی کرا، لەم ساڵەدا یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان کاتێک گەیشتنە ئەم قۆناغە لە چوارکۆمەڵە جێگیرکران، یەکەمی کۆمەڵەکان دەگەیشتنە قۆناغی پێش کۆتایی، لەم قۆناغەش براوەکان دەگەیشتنە یاریی کۆتایی و دۆڕاوەکانیش یاری پلەی سێیەمیان ئەنجامدەدا. دوای ئەم پاڵەوانییەتییە سیستەمی کۆمەڵەکان ھەڵوەشایەوە و سیستەمی دەرچوون بە یەک دۆڕان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|جامی جیھانیی ١٩٨٦]] ، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|جامی جیھانیی ١٩٩٠]] ، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|جامی جیھانیی ١٩٩٤]] ، جێبەجێ کرا. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانیی ١٩٩٨]] ژمارەی بەشداربووەکان بۆ ٣٢ ھەڵبژاردە زیادکران، بەم شێوەیە ١٦ ھەڵبژاردە دەگەیشتنە قۆناغی دووەم، لەم قۆناغە پێویستە یەک ھەڵبژاردە یارییەکە بباتەوە، لە ئەگەری یەکسان بوون پەنا بۆ کاتی زیادکراو دەبرا، ئەگەر یەکسان بوونەکە بەردەوام بوو لە کاتی زیادکراو، ئەوە پەنا بۆ لێدانە یەکلایکەرەوە دەبردرێت. ھەڵبژاردەی براوە دەگەیشتە قۆناغی دواتر کە بە قۆناغی ھەشت ناسراوە چونکە ھەشت ھەڵبژاردە دەمێننەوە، لەم قۆناغەش بەھەمان شێوە پێویستە یەک ھەڵبژاردە ببیاتەوە تا بگاتە قۆناغی پێش کۆتایی. لەو قۆناغەش ھەڵبژاردەی براوە دەگاتە یاری کۆتایی، ھەڵبژاردە دۆڕاوەکانیش یاری پلەی سێیەم دەکەن . ئەم سیستەمە لەو ساڵەوە تا ئێستا جێگیر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠١٩|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615092125/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_04e_fwc_formats_slots_8821.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> '''پووختەی سیستەمەکانی جامی جیھانی فیفا''' {| class="wikitable sortable" !ساڵ !وڵاتی میواندار !پاڵاوتن / یاری !ھەڵبژاردە !یاری !خوولی ١ !خوولی ٢ !قۆناغەکانی کۆتایی |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] |{{flag|Uruguay}} |بێ پاڵاوتن (بانگێشتکردن) | align="center" |13 | align="center" |18 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٣یان ٤ ھەڵبژاردە<ref name="playoff" group="s"/> | colspan="2" align="center" |4 ھەڵبژاردە، چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان (براوەی یەکەمی قۆناغی کۆمەڵەکان<ref group="s">یاری بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم نەکرا</ref>) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] |{{flag|Italy|1861}} |٣٢ / ٢٧ | align="center" |16 | align="center" |17 | colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref name="replay" group="s">لە پاڵەوانییەتی 1930 و 1934 لە حاڵەتی یەکسان بوون لە قۆناغی چوونە دەروەی هەڵبژاردەکان یارییەکە دووبارە دەکرایەوە، ئەم سیستەمە تا پاڵەوانییەتی 1970 درێژەی هەبوو دواتر [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانە یەکلایکەرەوەکان]] بەکارهات لە حاڵەتی یەکسان بوونی نێوان هەڵبژاردەکان لە کاتی ئاسایی و دواتریش زیاکراو.</ref> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] |{{flag|France}} |٣٧ / ٢١ | align="center" |16<ref group="s">نەمسا کشایەوە لە پاڵاوتن، بۆیە تەنها 15 هەڵبژاردە مانەوە</ref> | align="center" |18 | colspan="3" align="center" |چوونەدەرەوە بە یەک دۆڕان<ref name="replay" group="s"/> |- | colspan="8" |'''''جامی جیھانی لە ساڵەکانی ١٩٤٢، ١٩٤٨ بەھۆی جەنگی جھانی دووەمەوە ئەنجام نەدران .''''' |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] |{{flag|Brazil}} |٣٤ / ١٩ | align="center" |16<ref name="wd3" group="s">هندستان و سکۆتلەندا و تورکیا لە پاڵەوانییەتییەکە کشانەوە، بۆیە مانەوە13 هەڵبژاردە ئەمەش وای کرد کۆمەڵەکان دوو و سێ هەڵبژاردەی بن.</ref> | align="center" |22 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref name="wd3" group="s"/><ref name="playoff" group="s"/> | colspan="2" align="center" |4 ھەڵبژاردە (براوەی یەکەمی قۆناغی کۆمەڵەکان) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] |{{flag|Switzerland}} |٤٥ / ٣٣ | align="center" |16 | align="center" |26 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref group="s">Each group had two seeded and two unseeded teams; the seeded teams played only unseeded teams and vice versa.</ref><ref name="playoff" group="s">Up to 1958, [[Group tournament ranking system#Tiebreaker criteria|ranking ties in groups]] were to be broken via a [[One-game playoff|playoff]]; this only happened in 1954 and 1958. Since 1962, all ties are broken by [[goal average]] or [[goal difference]].</ref> | colspan="2" rowspan="5" align="center" |8 ھەڵبژاردە، چوونە دەرەوە بە یەک دۆڕان (لە یەکەم و دووەمی کۆمەَلەکان پێکھاتوون) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] |{{flag|Sweden}} |٥٥ / ٤٦ | align="center" |16 | align="center" |35 | align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە<ref name="playoff" group="s"/> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] |{{flag|Chile}} |٥٦ / ٤٩ | rowspan="3" align="center" |16 | rowspan="3" align="center" |32 | rowspan="5" align="center" |4 کۆمەڵە - ٤ ھەڵبژاردە |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] |{{flag|England}} |٧٤ / ٥١ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] |{{flag|Mexico}} |٧٥ / ٦٨ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] |{{flag|West Germany}} |٩٩ / ٩٠ | rowspan="2" align="center" |16 | rowspan="2" align="center" |38 | rowspan="2" align="center" |2 کۆمەڵەی، ٤ ھەڵبژاردە (براوەی یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکانی خولی یەکەم) | rowspan="2" align="center" |کۆتایی (یەکەمی کۆمەڵەکانی خولی دووەم)<ref name="tp" group="s">The third-place match was contested by the round 2 group runners-up</ref> |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] |{{flag|Argentina}} |١٠٧ / ٩٥ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] |{{flag|Spain}} |١٠٩ / ١٠٣ | align="center" |24 | align="center" |52 | rowspan="4" align="center" |4 کۆمەڵە - ٦ ھەڵبژاردە | align="center" |4 کۆمەڵە، ٣ ھەڵبژاردە (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکانی خولی یەکەم) | align="center" |4 ھەڵبژاردە، چوونە دەرەوە بۆ یەک دۆڕان (یەکەمی کۆمەڵەکانی خولی دووەم) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] |{{flag|Mexico}} |١٢١ / ١١٠ | rowspan="3" align="center" |24 | rowspan="3" align="center" |52 | colspan="2" rowspan="3" align="center" |16 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان لەگەڵ باشترین ٤ ھەڵبژاردەی پلەی سێیەم گەیشتنە ئەم قۆناغە) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] |{{flag|Italy}} |١١٦ / ١٠٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] |{{flag|United States}} |١٤٧ / ١٣٠ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] |{{flag|France}} |١٧٤ / ١٦٨ | rowspan="7" align="center" |32 | rowspan="7" align="center" |64 | rowspan="7" align="center" |4 کۆمەڵە - ٨ ھەڵبژاردە | colspan="2" rowspan="7" align="center" |16 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان گەیشتنە ئەم قۆناغە) |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] |{{flag|South Korea}} {{ھن}}{{flag|Japan}} |١٩٩ / ١٩٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] |{{flag|Germany}} |١٩٨ / ١٩٤ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |{{flag|South Africa}} |٢٠٥ / ٢٠٠ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |{{flag|Brazil}} |٢٠٤ / ٢٠٣ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] |{{flag|Russia}} |٢١٠ / ٢٠٨ |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] |{{flag|Qatar}} | |- |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] |{{flag|Canada}} {{ھن}}{{flag|Mexico}} | | align="center" |''48'' | align="center" |80 | align="center" |16 کۆمەڵە - ٣ ھەڵبژاردە | colspan="2" align="center" |32 ھەڵبژاردە، دەرچوون بە یەک دۆڕان (یەکەم و دووەمی کۆمەڵەکان لە خولی یەکەم) |} == ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار == [[پەڕگە:Women's World cup hosts.png|وێنۆک|332x332پیکسڵ|نەخشەی میوانداری جامی جیھانیی فیفا، ١٩٣٠–٢٠٢٢. سەوز: جارێک؛ سەوزی تۆخ: دوو جار؛ سەوزی سووک: پلانی بۆ دانراوە]] ھەڵبژاردنی وڵاتی میواندار، ئەرکێکی گرانی فیفایە، لە سەرەتادا وڵاتی خانەخوی لە کۆبوونەوەکانی فیفا دیاری دەکران، شوێنی بەرێوەچوون بەردەوام جێگای مشتومر بوون، چونکە گەشتکردن بۆ وڵاتان لەو کاتەدا ئاسان نەبوون. ئەمەش لە یەکەم پاڵەوانییەتی بە ڕوونی دیار بوو کاتێک تەنھا چوار ھەڵبژاردەی کیشوەری ئەوورپا بەشدارییان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} WORLD CUP {{!}} History {{!}} Uruguay 1930|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181007110940/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بەھۆی ئەوەی گەشتکردن بۆ ئەمریکای باشوور، سێ ھەفتەی دەخایەند. جگە لەوەش کاتێک جامی جیھانیی ١٩٣٨ بۆ دووەم جار لە [[ئەورووپا]] ڕێکخرایەوە، [[ئەرژەنتین]] و [[ئوروگوای]] بایکۆتیان کرد، چونکە بڕوا وابوو ڕێکخستنی پاڵەوانییەتەکە بە شێوەی نۆرە بێت،<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Moinzadeh|یەکەم=Mehdi|سەردێڕ=YOUTOPIA/ABOUT:BLANK|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.1515/9783839439555-025|ئیش=In Zukunft!|پەڕەکان=٢٨٧–٣٠٢|بڵاوکەرەوە=transcript Verlag|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> لە دوای جامی جیھانیی ١٩٥٨ بۆ ئەوەی بایکۆت و مشتومڕ دروست نەبێت تا ساڵی ١٩٩٨ ڕێکخستنی پاڵەوانییەتییەکە لە نێوان وڵاتانی ئەورووپا و کیشوەری [[ئەمریکای باشوور]]، [[ئەمریکای باکوور|باکوور]] بگۆڕدرێت؛ بەڵام دوای ئەوە لە ٢٠٠٢ چووە [[ئاسیا]] کە [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] میواندار بوون، ئەمەش یەکەمجار بوو لە دەروەی ئەو سێ کیشووەرە یارییەکانی ئەنجام بدرێت ھەروەھا یەکەمجاریش بوو دوو وڵات پێکەوە میوانداریی جامی جیھانیی فیفا بکەن. دواتر لە ساڵی ٢٠١٠ مافی میوانداریکردن درا بە [[باشووری ئەفریقا]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠|سەردێڕ=Fifa end World Cup rotation policy - Mail & Guardian Online: The smart news source|ناونیشان=http://za.mg.co.za/article/2007-10-29-fifa-end-world-cup-rotation-policy|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100720070353/http://za.mg.co.za/article/2007-10-29-fifa-end-world-cup-rotation-policy|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیستەمی ھەڵبژاردن گۆرادرا بۆ دەنگدانی نھێنی، حەوت ساڵ پێشتر وڵاتی میواندار دەستنیشاندەکەن، ھەرچەندە دیارکردنی وڵاتی میوانداری ٢٠٢٢، ھاوکاتی دیاریکردنی میوانداری جامی جیھانیی ٢٠١٨ بوو. ھەر وڵاتێکی ئەندامی [[فیفا]] ئارەزووی میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکەی ھەبێت لە ڕێگای فۆرمێکەوە داواکاری پێشکەش دەکات، سەرجەم ئەو مەرجانەی کە پێویستە لە کاتی داواکارییەکە ھەبێت دەخەنە ڕوو. لەگەڵ نامەی پشتیوانی حکوومەت بۆ دابینکردنی خەرجییەکان، بەو شێوەیە کاند بە شێوەیەکی فەرمی ڕادەگەیەنرێت، پاش ئەمە کۆمەلێک لە پشکێنەرانی فیفا بەمەبەستی دڵنیابوونەوە لەو مەرجانەی پێویستە ھەبن بۆ میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە سەردانی وڵاتی داواکار دەکەن، بە ڕاپۆرتێک سەرنج و بۆچوونەکانی خۆیان بۆ فیفا بەرزدەکەنەوە، دواتر فیفا لە بۆنەیەکدا لە ڕێگای دەنگدانەوە بڕیار لەسەر وڵاتی میواندار دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Randolph|یەکەم=Justin|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٢|سەردێڕ=How Does a Country Get to Host the World Cup? (Explained!)|ناونیشان=https://soccerknowledgehub.com/how-does-a-country-get-to-host-the-world-cup/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Soccer Knowledge Hub|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230516194455/https://soccerknowledgehub.com/how-does-a-country-get-to-host-the-world-cup/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەرچەندە پاڵەوانێتی ساڵی ٢٠٢٢ ھاوکات لەگەڵ ھەڵبژاردنی میوانداری پاڵەوانێتیی ٢٠١٨ ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=L'étrange choix du Qatar pour la Coupe du Monde 2022 - Libération|ناونیشان=http://www.liberation.fr/sports/01012305952-l-etrange-choix-du-qatar-pour-la-coupe-du-monde-2022|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121012020821/http://www.liberation.fr/sports/01012305952-l-etrange-choix-du-qatar-pour-la-coupe-du-monde-2022|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[مەکسیک]]، [[فەڕەنسا]]، [[ئیتاڵیا]]، [[ئەڵمانیا]] و [[بەڕازیل]] ھەریەکەیان دووجار مافی بەرێوەبردنی یارییەکانیان بەدەستھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Macfarlane|یەکەم=Andy|ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|سەردێڕ=World Cup Facts: Incredible, Fun Facts Every Fan Should Know|ناونیشان=https://historyofsoccer.info/world-cup-facts|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Soccer|زمان=en-us|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230608060455/https://historyofsoccer.info/world-cup-facts|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یاریگای ئازتێکا لە مەکسیکۆ سیتی تاکە یاریگایە کە دوو جار میوانداریی یاری کۆتاییی کردووە. ھەروەھا دوای یاری کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤ [[یاریگای ماراکانا]]ی شاری [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ|ڕیۆ دی ژانیرۆ]] بوو بە دووەم یاریگا دوو جار میوانداریی یاریی کۆتایی بکات، دوای ئەوەی ساڵی ١٩٥٠ یەکەمجار میوانداریی کرد، ھەرچەند لەو کاتەدا یاریی کۆتایی نەبوو بەڵکو یاریی کۆمەڵەکانی قۆناغی دووەم بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup - 1950 - Overview|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1950/wc50index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.planetworldcup.com}}</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" |+ |- ! scope="row" | کۆنفیدریاسۆن ! scope="col" | گشتی ! scope="col" class="unsortable" | خانەخوێ و ساڵەکان |- | '''''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|ئاسیا]]''''' | ٢ | {{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|2002]], {{flagicon|Qatar}} '''''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]''''' |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەفریقا|ئەفریقا]] | ١ | {{flagicon|South Africa}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |- | '''''[[یەکێتیی تۆپی پێی ئەمریکای باشوور|کۆنمێبۆڵ]]''''' | ٤ | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|1970]], {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|1986]], {{flagicon|United States}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|1994]], {{flagicon|Canada}} {{flagicon|Mexico}} {{flagicon|United States}} '''''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]''''' |- | '''[[کۆنکاکاف]]''' | ٥ | {{flagicon|Uruguay}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|1930]], {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|1950]], {{flagicon|Chile}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|1962]], {{flagicon|Argentina}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|1978]], {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئۆقیانووسیا|ئۆقیانووسیا]] | ٠ | |- | [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|ئەورووپا]] | ١١ | {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|1934]], {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای 1938|1938]], {{flagicon|Switzerland}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|1954]], {{flagicon|Sweden}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|1958]], {{flagicon|England}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|1966]], {{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|1974]], {{flagicon|Spain}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|1982]], {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|1990]], {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|1998]], {{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|2006]], {{flagicon|Russia}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] |} == ھێماکان == === جامی قارەمانییەتییەکە === جامی جیھانیی فیفا جامێکی زێڕینە و خەڵاتی براوەی پاڵەوانییەتییەکەیە، تا ئێستا دوو جۆری لێ بەرھەم ھێنراوە، جامی ژۆل ڕیمێ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] تا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و جامی جیھانیی نوێ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] تا ئێستا. یەکەم جام ناوی «جامی سەرکەوتن» بوو بەڵام دواتر وەک ڕێزلێنانێک لە سەرۆکی سێیەمی فیفا ناوەکەی گۆڕا بۆ جامی [[ژول ڕیمێ]] کە خاوەنی بیرۆکەی جێبەجێکردنی پاڵەوانییەتییەکە بوو؛ بەڵام دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٠ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] نازناوەکە بۆ جاری سێیەم بەدەست دەھێنێت، جامەکەی بۆ ھەمیشە پێشکەش کرا و بووە موڵکی خۆیان. بۆیە [[فیفا]] بیری لە دروستکردنی جامێکی نوێ کردەوە. لە ١٩٧٤دا ئەو جامەی ئێستا ھەیە دروست کرا؛ بەڵام ئەو جامەی کە پێشکەشی بەڕازیل کرا لە ١٩٨٣دا دزرا و تا ئێستایش نەدۆزراوەتەوە، وا بیردەکرێتەوە ئەم جامە لەلایەن دزەکانەوە توانرابێتەوە و لە ناوبرابێت. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|ھەڵبژاردەی بەڕازیل]]، زۆرترین جار نازناوەکەی بەدەست ھێناوە لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]. ھەروەھا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ھەڵبژاردەی ئیتالیا]] لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]. لەگەڵ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ھەڵبژاردەی ئەڵمانیا]] لە ساڵەکانی :[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] چوار جار نازناوەکەیان بەدەست ھێناوە. جگە لە چەند ھەڵبژاردەیەکی دیکەش. دوایین پاڵەوانییەتیش لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|ڕووسیا]] بوو کە ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بوو بە پاڵەوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Pussy Riot claims responsibility as four invade World Cup field|ناونیشان=https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180717143612/https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === جامی ژول ڕیمێ === [[پەڕگە:Djalma Santos.jpg|وێنۆک|وێنەی یاریزانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلی]] دژالما سانتۆس براوەی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨]]، لەگەڵ کۆپییە دروستکراوەکەی جامی ژۆل ڕێمی پاش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨٣ دزرا.]] جامەکە لەلایەن پەیکەرتاشی فەڕەنسی ئابێل لافلیۆر دیزاین کراوە، بە زێڕ ڕووپۆش کراوە، بنکەکەی بە کەڵک وەرگرتن لە مەڕمەری سپی دروست کراوە. پاشان لە ١٩٥٨دا لە جیاتی مەڕمەڕی سپی مادەی بنکەکەی بە لاجیۆری شین دروست کرا. بەرزییەکەی ٣٥ سانتیمەتر و کێشەکەی ٣٫٥ کیلۆگرام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com – Jules Rimet Cup|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/history/worldcup/julesrimettrophy.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130318114431/http://www.fifa.com/classicfootball/history/worldcup/julesrimettrophy.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە دیزاینەکەدا خانمێکی باڵدار کە نیشانەی یەکێک لە خواوەندەکانی یۆنانیی کۆن بووە بەدی دەکرێت، لەسەرسەری دەفرێک دانراوە وەک ھێمایەک بۆ براوەی جامەکە. لە خواریشەوە بنکەیەکی چوار لای ھەیە، تێیدا ناوی وڵاتە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا لە ١٩٣٠ تا ١٩٧٠ نەخشێن دراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Borissov|یەکەم=Roman|دوایین٢=Footballwood.com|ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA World Cup trophy history, design, weight & size - ⚽ FootballWood.com|ناونیشان=https://www.footballwood.com/fifa-world-cup-trophy-history-design-weight-size/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=https://www.footballwood.com/|زمان=en-GB|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614195417/https://www.footballwood.com/fifa-world-cup-trophy-history-design-weight-size.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم جێگری سەرۆکی ئەو کاتەی فیفا و سەرۆکی یەکێتیی تۆپی پێی ئیتالیا دکتۆر ئۆتۆرینۆ پاراسی، لەنێو سندووقی پێڵاوەکانی لەژێر جێگای خەوتنەکەی بە درێژایی جەنگەکە جامەکەیپ اراستیلە کەوتنە دەست ھێزە داگیرکەرەکانەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=WorldFIFA|ناونیشان=http://www.ddinews.com/FIFA/FIFA%20World%20Cup%20history|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی تەممووزی ٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060714160338/http://www.ddinews.com/FIFA/FIFA%20World%20Cup%20history|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای دوو ساڵ لە تەواوبوونی جەنگەکە جامەکە ھێنرایە دەرەوە، ڕەوانەی [[بەڕازیل]] کرا بەھۆی میوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] لەو وڵاتە. ئەم جارمە دووجار دزراوە، ساڵی ١٩٦٦ چەند مانگێک پێش دەستپێکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦]] جامەکە لەلایەن کەسێکەوە دزرا. ئەمەش دوای ئەوەی یەکێتیی تۆپی پێی بەریتانیا بڕیاریدا جامەکە لە یەکێک لە پێشانگاکانی لەندەن دابنێت بە مەبەستی لە نزیکەوە بینینی لەلایەن سەردانیکەران و ھەوادارانی تۆپی پێ. دواتر لە ڕێگای سەگێگی ڕەنگ سپی و ڕەش کە ناوی پیکڵز بوو لە یەکێک لە گەڕەکەکانی باشووری [[لەندەن]] لە پەنای دیوارێکدا دەدۆزێتەوە، لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٣ بۆ جارێکی دیکە جامی ژۆل ڕیمێ دزرایەوە، لە نووسینگەی یەکێتیی تۆپی پێی بەڕازیل لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] [[بەڕازیل]] بەڵام نەتوانرا بدۆزرێتەوە، وا گومان دەکرێت جامەکە توانرابێتەوە. لەگەڵ ئەوەی لە ٢٠١٥دا پۆلیسی بەڕازیل بنکەی جامەکەی دۆزییەوە کە ناوی ھەڵبژاردە براوەکانی تێدا نەخشێندرا بوو. [[فیفا|یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی]] (فیفا) بۆ جارێکی دیکە کۆپییەکی جامەکەی دروست کردەوە و پێشکەشی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیلیان]] کردەوە، لە ئێستادا لە گەنجینەی یەکێتییەکە بەتوندی پارێزگاری لێ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gadsby|یەکەم=Paul|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤|سەردێڕ=World Cup mystery: what happened to the original Jules Rimet trophy?|ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/2014/jun/13/world-cup-mystery-what-happened-jules-rimet-trophy|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=the Guardian|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bellos|یەکەم=Alex|ناونیشان=http://archive.org/details/futebolbrazilian0000bell|سەردێڕ=Futebol: the Brazilian way of life|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=New York: Bloomsbury|ئەوانی تر=Internet Archive|ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٢٣٤-٢٥٠-٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Piece of original World Cup found|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/30792514|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|زمان=en-GB}}</ref> پێنج ھەڵبژاردەی تۆپی پێ بوونە خاوەنی جامی جامی ژۆل ڕیمێنت، ھەڵبژاردەی بەڕازیل سێ جار ئەم جامەی بەدەست ھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|سەردێڕ=migrationid:060703fr_archive01{{!}} Search: The New Yorker|ناونیشان=http://www.newyorker.com/archive/content/articles/060703fr_archive01|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=archive.is|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120907052821/http://www.newyorker.com/archive/content/articles/060703fr_archive01|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەویش لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] لە دوای ئەو ھەریەکە لە ھەڵبژاردەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|ئۆروگوای]]<ref name="FIFA2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA|ناونیشان=https://fifa.com/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=fifa.com|زمان=en}}</ref><ref name="FIFA2"/> لە ساڵەکانی: [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای 1938|1938]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Planet World Cup – 1934 – Final|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1934/wc34final.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171117165857/http://www.planetworldcup.com/CUPS/1934/wc34final.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Planet World Cup – 1938 – Final|ناونیشان=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1938/wc38final.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.planetworldcup.com}}</ref> دوو جار جامەکەیان بردەوە، پاشان ھەڵبژاردەی ئەلمانیای ڕۆژاوا لە [[جامی جیھانیی فیفای 1954|1954]]<ref name="FIFA2"/> و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئینگلتەرا|ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا]] لە [[جامی جیھانیی فیفای 1966|1966]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=PA Images|ناونیشان=https://www.paimages.co.uk/collections/2690|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=paimages.co.uk}}</ref> بۆ یەکەم جار لە مێژووی خۆیاندا بەدەستیان ھێنا. ئەم جامە تا ساڵی ١٩٧٠ بەو شێوەیە ماوەیە. دوای ئەوەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] بۆ جاری سێیەم نازناوەکەی بەدەست ھێنا بۆ ھەمیشە جامەکەی پێ بەخشرا.<ref name="web.archive.org2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٥|سەردێڕ=FIFA World Cup™ - Previous Editions – FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150609003426/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> '''جامی فیفا''' [[پەڕگە:FIFA World Cup Trophy (Ank Kumar, Infosys Limited) 03.jpg|وێنۆک]] لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠ەوە]] یەکێتیی تۆپی پێی فیفا جامێکی نوێیان دروست کرد و ناویان نا (جامی پاڵەوانییەتیی جامی جیھانیی فیفا)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=FIFA.com – Trophy|ناونیشان=http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110615085459/http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/marketing/fifaassets/trophy.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کە ٧ دیزایینەری شارەزای ئەوکات ٥٣ جۆر جامیان دروست کرد، دواجار دیزایینی (سیلڤیۆ ڤارانیگا)ی [[ئیتالیا|ئیتاڵیایی]] ھەڵبژێردرا، ئەو جامە بە ڕێژەی %٧٥ بە زێڕ عەیارە ١٨ ڕووپۆشکراوە و بەرزییەکەی ٣٦ سانتیمە و کێشی ٦ کیلۆ و ١٧٥ گرام بوو، لەو کاتەوە (لە ١٩٧٤) تا ئێستا ھیچ جامێکی تازە دروست نەکراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Chemistry of the World Cup Trophy – Periodic Table of Videos – YouTube|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=GuCgElVlZhk|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171216013905/https://www.youtube.com/watch?v=GuCgElVlZhk|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> کۆپییە ڕاستەقینەکەی لەلایەن فیفاوە پارێزراوە لە یاریی کۆتایی دەدرێت بەو ھەڵبژاردەیەی دەبێتە پاڵاوان دواتر لێی وەردەگیرێتەوە و کۆپییەکی دیکە لە جامەکە وەردەگرێت. ھەر ھەڵبژاردەیەک جامەکەی بردەوە، ناوی ئەو ھەڵبژاردەیەی لە خوارەوەی جامەکە دەنەخشێندرێت و دەیدرێتێ تا ئەو کاتەی پاڵەوانێکی تازە دیاری دەکرێت، کە ھەڵبژاردەیەکی دیکە بووە پاڵەوانی جامەکە، ئەو جامە دەدرێتە ئەو ھەڵبژاردەیە و جامێکی ھاوشێوە ڕوپۆشکراو بە زێڕ دەدرێتە ھەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو، بەو شێوەیە زنجیرەکە بەردەوام دەبێت. ئەو جامە ناگۆڕێت تا ئەو کاتەی ئەو شوێنە تایبەتەی بۆ نەخشاندنی ناوی ھەڵبژاردەکان لە جامەکەدا بۆشایی تێدا بمێنێت، کە ئەوەیش لە ٢٠٣٨دا تەواو دەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=BBC SPORT {{!}} Photo Galleries {{!}} Photos of the Day {{!}} Saturday's photos of the day|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/photo_galleries/photos_of_the_day/4767931.stm|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180614174357/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/photo_galleries/photos_of_the_day/4767931.stm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠١٤|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/89/100thingsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تەممووزی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120719142644/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/89/100thingsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> شێوەی دوو مرۆڤ لەکاتی خۆشحاڵی و بەرزکردنەوەی دوودەستی لەجامەکە نەخشێنراوە لە ناوەڕراستیدا تۆپێکی ھاوشێوەی گۆی زەوی دروست کراوە. === ماسکۆت === ماسکۆت کە لە وشەی mascotte فەڕەنسی وەرگیرراوە ئاماژەیە بۆ بووکەڵەیەک لەسەر شێوزی [[کارتۆن]]ی یاخود ئاژەڵ بۆ پاڵەوانییەتییە وەرزشییەکان بەکاردێت، ھەروەھا بەگشتی بۆ مەبەستی بانگەشە و بە بازاڕکردن بەکاردەھێنرێت، جگە لەوەی بۆ بەخشینیی خۆشییە لەنێو جەماوەردا. ھەروەھا لە کلیپی [[ئەنیمەیشن]] یان لە بەرنامە تەلەڤیزیۆنییەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup Willie's sporting mascot legacy - BBC News|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180619083547/https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> جگە لەوەش لە کارە [[خێرخوازی]]یەکاندا بەکاردێت. ماسکۆت بۆ یەکەمجار لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦ لەلایەن بەرپرسانی ئینگلیزەوە ھەڵبژێردرا دواتر ئەندامانی یەکێتیی تۆپی پێی نێودەوڵەتی ([[فیفا]]) بڕیاریاندا ماسکۆتێکی تایبەت بۆ جامەکە دابنێن و ئاماژە بە وڵاتی ئینگلیزی بێت، بۆیە ماسکۆتی (شێری ویلی) دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup Willie's sporting mascot legacy|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/uk-england-18430665|newspaper=BBC News|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=en-GB}}</ref>دیزاینەکانی ماسکۆت ھێماکان پیشان دەدەن کە نوێنەرایەتی تایبەتمەندییەکی وڵاتی خانەخوێ دەکەن وەک (جل و بەرگ، ڕوەک، ئاژەڵ و ھتد..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=mascot {{!}} Search Online Etymology Dictionary|ناونیشان=https://www.etymonline.com/search?q=mascot|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.etymonline.com}}</ref>زابیڤاکایە کە ماسکۆتی مۆندیالی ٢٠١٨ی ڕووسیایە. گورگێکە بە پشمی قاوەیی و سپییەوە، کراسێکی لەبەردایە و لەسەری نووسراوە “ڕووسیا ٢٠١٨” و چاویلکەیەکی وەرزشی پرتەقاڵی لە چاودایە، لە جلەکەیدا تێکەڵەیەک لە ڕەنگی سپی و شین و سوور بەکارھاتووە بۆ نیشاندانی ڕەنگە نیشتمانییەکانی ھەڵبژاردەی ڕووسیا. ھەڵبژردنی ماسکووەتەکە بە دەنگدانی ئۆنلاین بووە، بە بەشداریی زیاتر لە یەک ملیۆن دەنگدەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wolf chosen as 2018 FIFA World Cup Official Mascot and named Zabivaka™ - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=10/news=wolf-chosen-2018-fifa-world-cup-official-mascot-and-named-zabivaka-2845435.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180411215814/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=10/news=wolf-chosen-2018-fifa-world-cup-official-mascot-and-named-zabivaka-2845435.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>دوایین ماسکۆت (لەعیبە) کە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|جامی جیھانیی٢٠٢٢]]ی [[قەتەر]] نمایشکرا، کە بە شێوەی باڵاپۆشی عەرەبی (عابا) دیزاین کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=The 2022 World Cup mascot: La'eeb makes a stir on social media|ناونیشان=https://www.marca.com/en/world-cup/2022/04/01/62475ef046163fac558b460d.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=MARCA|زمان=en}}</ref>[[پەڕگە:Zabivaka-Maskottchen. 2H1A1576WI.jpg|وێنۆک|زابیڤاکایە کە ماسکۆتی مۆندیالی ٢٠١٨ی ڕووسیایە]] === تۆپی فەرمی === تۆپی جامی جیھانی یاخودی تۆپی مۆندیال ئەو تۆپەیە کە لە پاڵەوانییەتییەکە بەکاردەھێنرێت، ھەرجارێک بە دیزاینێکی جیاواز دروستدەکرێت. لە یاریی کۆتایی جامی جیھانیی ١٩٣٠ کە لە نێوان ھەڵبژاردەی ئەرژەنیتن و ئۆرگوای ئەنجامدرا ناکۆکی لەسەر تۆپەکە دروست بوو ھەر بۆیە دوو تۆپ بەکارھات، تۆپی یەکەم لەلایەن ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین دابین کرا بوو بەناوی تاینێنتۆ لە گێمی یەکەمی یارییەکە بەکارھات بە ئەنجامی ٢–١ پێکەوتنی بەدەستھێنا؛ بەڵام لە گێمی دووەم ھەڵبژاردەی ئۆرگوای کە وڵاتی میوانداریش بوو تۆپێکی دیکە بەکارھێنرا کە قەبارەکەی گەورەتر و قورستر بوو، ئۆرگوای ٢–٤ پێشکەوتنی بەدەستھێنا و نازناوەکەی بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com - Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ناونیشان=http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131128080230/http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر یەکێتیی تۆپی پێی جیھانی بڕیاریدا بە بەکارھێنانی یەک تۆپی فەرمی بە شێوەیەکی ستانداردی دیارکراو لە سەرجەم یارییەکان بەکاربێت. لە ساڵی ١٩٣٤ کەوتە بواری جێبەجێ کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=federale 102 MUNDIAL DE ITALIA DE 1934 italy world cup|ناونیشان=http://www.balones-oficiales.com/1934.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180519144824/http://www.balones-oficiales.com/1934.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>ساڵی ١٩٦٢ ئەدیداس وەک بەرھەمھێنەری سەرەکی تۆپی جامی جیھانیی فیفا دەستنیشانکرا، ئەرکی دروستکردن و دیزانی کردنی تۆپەکانیش لەلایەن کۆمپیانیاکەوە لە ساڵی ١٩٧٠ تا تا ئێستا ئەنجامدەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=FIFA.com - Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ناونیشان=http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131128080230/http://footballs.fifa.com/Football-Facts/FIFA-World-Cup-Footballs|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> یەکەم تۆپیش کە کۆمپانیاکە دروستی کرد بۆ جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠ بوو بە ناوی تێلستاری کە لە ساڵی ١٩٧٤ بەکارھاتەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Official World Cup Match Balls|ناونیشان=http://www.soccerballworld.com/HistoryWCBalls.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180919081334/http://www.soccerballworld.com/HistoryWCBalls.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٨ تۆپێکی دیکەی بەناوی تانگۆ دروست کرد؛ کە بەھەمان شێوە لە ساڵی ١٩٨٢ بە کەمێک دیزاینی جیاوازتر بەکارھاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Anyone else into collecting soccer balls? - Page 30 - Sports Archive - Nightly.Net|ناونیشان=https://nightly.net/topic/20891-anyone-else-into-collecting-soccer-balls/page-30|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200313185345/https://nightly.net/topic/20891-anyone-else-into-collecting-soccer-balls/page-30|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ساڵی ١٩٨٦ کۆمپانیا ئەڵمانییەکە یەکەم تۆپی تایبەت بە جامی جیھانی و بەدەست درومانی بە ناوی ئازاتێکا ڕاگەیاند. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٠ پەردەی لەسەر تۆپێکی نوێ لادرا بە ناوی ئیترۆسکۆ یونیکۆ، ھەروەھا ساڵی ١٩٩٤ تۆپی ئەدیداس کوێسترا دروست کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Official 1994 World Cup Ball Adidas Questra -|ناونیشان=https://soccerballworld.com/world-cup-1994-ball-adidas-questra/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=en-US}}</ref> لە جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ کۆمپیانییەکە یەکەم تۆپی فرە ڕەنگی بە ناوی کوێسترا دروست کرد ئەمەش یەکەمجاربوو لە مێژووی پاڵەوانییەتییەکەدا تۆپێکی ڕەنگی بەکاربێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=1998: adidas Tricolore - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=28402.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131002210229/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid=28402.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> داھێنانەکانی کۆمپیانییەکە بەوەند نەوەستایەوە بەڵکو لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢ یەکەم تۆپی بە جیاوازتر لە دیزاینەکانی پێشووی بە ناوی ئەدیداس فیڤێرنۆڤا دروست کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fevernova is official match ball of World Cup 2002 {{!}} Football Balls Database|ناونیشان=https://football-balls.com/ball-details/fevernova-official-match-ball-of-world-cup-2002-in-japan-and-south-korea|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=football-balls.com|زمان=en}}</ref> کە سێ دیزاینی لەسەر نەخشاندبوو پاشان لە جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ تۆپی تیمگەیست دروست کرد کە لەلایەن زۆرێک لە وەرزشوانان بەگشتی و گۆڵپارێزان بە تایبەتی ڕەخنەی لێ گیرا بەھۆی ئەوەی پێشبینیکردنی جووڵەی تۆپەکە قوورس بوو بۆ گرتنەوەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|سەردێڕ=In a steamy Thai factory, soccer ball makers put their stamp on the World Cup - Business - International Herald Tribune - The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2006/07/02/business/worldbusiness/02iht-ball.2100557.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180830005141/https://www.nytimes.com/2006/07/02/business/worldbusiness/02iht-ball.2100557.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref>کۆمپیانییەکە دووجۆری لێ بەرھەم ھێنا دانەیەکی تایبەت بە یاریی کۆتایی بە ڕەنگی زێرین دروست کرد. بۆ ساڵی ٢٠١٨ کۆمپیانیاکە ئەدیداس تێلستاری ڕاگەیاند کە تێکەڵەیەک بوو لە دیزاینی تۆپی جامی جیھانیی ١٩٧٠ ئەمەش وەک بیرەوەرییەک بۆ یەکەم بەرھەمی کۆمپانیاکە کە لە ساڵی ١٩٧٠ بەرھەمی ھێنابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fifa World Cup 2018 ball unveiled by adidas|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/world-cup/2017/11/09/fifa-world-cup-2018-ball-unveiled-adidas/|newspaper=The Telegraph|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0307-1235|زمان=en-GB|یەکەم=Callum|دوایین=Davis}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=Messi, Kaká, Zidane, Podolski... Astros lançam bola da Copa da Rússia: Telstar 18 {{!}} copa do mundo {{!}} Globoesporte|ناونیشان=https://globoesporte.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/messi-kaka-zidane-podolski-astros-lancam-bola-da-copa-da-russia-telstar-18.ghtml|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180612141432/https://globoesporte.globo.com/futebol/copa-do-mundo/noticia/messi-kaka-zidane-podolski-astros-lancam-bola-da-copa-da-russia-telstar-18.ghtml|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === نیشانەی پاڵەوانانی فیفا === ھەڵبژاردە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا بە دانانی ئەسییتێرەی زێرین لە سەردرێسەکانیان ئاماژە بە ژمارەی بردنەوەی نازناوەکە دەدەن. لە ئەیلوولی ٢٠٠٨ فیفا بڕیاریدا نیشانەیەکی تایبەت بەبراوەکانی جامەکە دروست بکات لە یارییە فەرمییەکاندا. ھەڵبژاردەی ئیتالیا یەکەم ھەڵبژاردە بوو نیشانەی تایبەتی وەرگرت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=First 'FIFA World Champions Badge' presented to Italy - FIFA.com|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/news/newsid=868119/index.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140715081128/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/southafrica2010/news/newsid=868119/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> بە شێوەیەکی گشتی ھەڵبژاردە براوەکانی جامی جیھانیی فیفا مافی خۆیانە کە ئەستێرەی زێڕین لەسەر درێسەکانیان دابنێن وەک ھیمایەک بۆ ژمارەی نازناوەکانیان، ھەڵبژاردەی بەڕازیل بۆ یەکەم جار ئەستێرەی لەسەر درێسەکەی دانا لە ساڵی ١٩٧٤، و ھەڵبژاردەکانی ئیتالیا و ئەڵمانیا لە سالی ١٩٩٠ ئەستێرکانیان دانا، پاشان فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٩٨. ئۆرگوای تاک ھەڵبژاردییەکە کە ژمارە ئەستێرەکانی لەسە درێسەکە زیاتر لە ژمارەی نازناوەکانی ھەرچەند لە ساڵی ١٩٣٠، ١٩٥٠ براوە بوو، بەڵام ٤ ئەستێرە داناوە وەک ئاماژەیەک بۆ بەدەستھێنانی مەدالیای زێڕ لە ئۆڵۆمپیادەکانی ١٩٢٤، ١٩٢٨ لە بواری تۆپی پێ. ھەڵبژاردەکان ڕەنگی ئەستێرکانیان بەپێی جلەکانیان دەگونجێنن، فەڕەنسا، ئیتالیا، ئەڵمانیا، ئەرژەنتین، ئیسپانیا، ئۆرگوای ڕەنگی زێڕینیان بەکار ھێناوە، بەڕازیل ڕەنگی سەوز، ھەڵبژاردەی ئینگلتەرا بەپێی ڕەنگی کراسەکەیان دەگۆڕن. == ناوبژیوانی و پەرەپێدانی یاساکان == لە سەرەتادا ئەرکی ناوبژیوانی لە جامی جیھانی قورس بوو، زۆرجار بڕیارەکان دەبووە ھۆی ناڕەزایەتی ھەڵبژاردە ڕکابەرەکان ئەمەش بەھۆی نەبوونی یاسا و [[ڕێسا]]یەکی تایبەت ئەو یاسایانەشی ھەبوو لەلایەن ناوبژیوانانەوە لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ دەکرا. لە جامی جیھانیی ١٩٣٠ ناوبژیوان تەنھا بۆ ھەبوو دوو یاریزان لە یارییەکە دوربخاتەوە، ئەمەش کێشە بوو، بەتایبەت لە یاریی نێوان ئەرژەنتین و شیلی ناوبژیوانی بەلجیکیی جۆن لانگێنیس لە کۆتایی یارییەکە وتی حەزم دەکرد ھەر ٢٢ یاریزان لە یارییەکە دوربخەمەوە بەھۆی توندوتیژییان لە یارییەکە. ساڵی ١٩٣٨ بۆیەکەمجار ژمارە لەسەر درێسی یاریزانەکان دانرا و ڕێگادرا بە گۆرانکار بەو یاریزانانەی تووشی پێکان دەبن. لە ساڵی ١٩٦٦ کارتی سوور و زەرد بەشێوەی زارەکی بەکارھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=تاريخ كأس العالم .. فرنسا 1938 {{!}} سبورتانا {{!}} esportana|ناونیشان=http://www.esportana.com/75784|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140714182617/http://www.esportana.com/75784|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == یاریگاکان == [[پەڕگە:Stad de centario uruguay1930 montevideo.jpg|وێنۆک|278x278پیکسڵ|یاریگای سەنتێناریۆ، یەکێک لە یاریگاکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠]] لە [[مۆنتیڤیدیۆ]] پایتەختی [[ئوروگوای]].]] [[پەڕگە:Jogo no Estádio do Maracanã, antes da Copa do Mundo de 1950.tif|وێنۆک|281x281px|[[یاریگای ماراکانا]]، یەکێک لەو یاریگایانەی دوو جار میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفا کردووە. ئەوانیش لە ساڵەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]. ]] [[فیفا]] لە ساڵی ٢٠٠١ەوە مەرجی تووندی بۆ یاریگاکانی ھەیە، یاریگاکان دەبێت بەلایەنی کەمەوە توانای ٤٠ ھەزار کەسیان ھەبێت، ژمارەی ئەو شوێنانەی میوانداریی قۆناغی چارەکی پێش کۆتایی دەکەن نابێت لە ٦٠ ھەزار کەمتر بێت، ئەو یاریگایەی کە میوانداریی ئاھەنگی کردنەوەی یارییەکە و یاریی کۆتاییی دەکات دەبێت لانیکەم توانای ٨٠ ھەزار کەسی ھەبێت. لە یەکەم خولی پاڵەوانێتییەکانی مۆندیالدا، یاریی کۆتاییی مۆندیالی ساڵی ١٩٣٠ لەبەردەم زیاتر لە ٨٠ ھەزار بینەر لە یاریگای سێنتێناریۆ لە [[مۆنتیڤیدیۆ]]ی پایتەختی ئۆرۆگوای ئەنجامدرا. ھەرچەندە یاریگاکە لە کاتی پاڵەوانێتییەکەدا ئامادە نەبوو، بەڵام یارییەکان لە یاریگای پۆچێتۆس و یاریگای ناوەندی گران پارک ئەنجامدرا. دوای چوار ساڵ،<ref>{{Article|prénom1=Éric|nom1=Lemaire|titre=Le Brésil et l'Allemagne au coude à coude|périodique=France Football|jour=25|mois=mai|année=2010|numéro=3346|pages=42|consulté le=28 mai 2010.}}</ref> ئیتاڵیا میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|مۆندیالی ١٩٣٤]] کرد، یاریگای پارتی فاشیستی نیشتمانی لە پایتەختی ئیتاڵیا، [[ڕۆما]]، ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٣٤، کە توانای ٧٠٬٠٠٠ بینەری ھەبوو. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨]] کە لە [[فەڕەنسا]] بەڕێوە چوو، حکوومەتی فەڕەنسا یاریگای ئۆڵۆمپیکی دی کۆڵۆمبۆسی ھەڵبژارد بۆ ئەنجامدانی یاری کۆتایی، کە لە ساڵی ١٩٢٢ دروست کراوە بۆ میوانداریکردنی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٢٤]] بە توانای ٤٥ ھەزار بینەر، حکوومەتی فەڕەنسا پەرەی بە یاریگاکە دا و توانای کۆی گشتی گەیشتە ٦٠ ھەزار بینەر، و بەم شێوەیە میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٣٠ی کرد.<ref>{{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Delaunay|prénom2=Jacques|nom2=de Ryswick|prénom3=Jean|nom3=Cornu|titre=100 ans de football en France|éditeur=Atlas|lieu=Paris|année=1983|pages totales=376|passage=156|isbn=2-7312-0108-8}}</ref> سەبارەت [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠]] کە لە [[بەڕازیل]] بەڕێوەچوو، [[یاریگای ماراکانا]] لە [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]] بە تایبەتی بۆ یارییەکانی کۆتایی ئەو پێشبڕکێیە دروست کرا و لەو کاتەدا نزیکەی ١٩٩٬٨٥٤بینەری لەخۆگرتبوو، و بەمجۆرە یاریی کۆتاییی کە لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوروگوای|و ئۆرۆگوای]] بەڕێوەچوو بووە یەکەم یاریی کۆتاییی کە لە [[مێژووی جامی جیھانیی فیفا|مێژووی جامی جیھانیی]] ئەو ژمارە زۆرە لە ھاندەران بەخۆیەوە ببینێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=I Lavori alla "Stadium" di Roma|بڵاوکەرەوە=La Lettura Sportiva|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ١٩١١}}</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤]] کە [[سویس]] میوانداریی کردبوو، بەشداربووەکان دابەشکرابوون بەسەر ٤ کۆمەڵەدا، و یارییەکان لە ٥ یاریگای جیاوازدا ئەنجامدرا، لەکاتێکدا یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٥٤ لە [[بێرن|شاری بێرن]]، لە. یاریگای وانکدۆرف، کە توانای ٦٠ ھەزار ھاندەری ھەبوو ئەنجامدرا. [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨]] لە [[سوێد|وڵاتی سوێد]] بەڕێوەچوو و [[سوێد]] دروستکردنی یاریگای نوێی لە شارەکانی مالمۆ [[یۆتۆبۆری|و یۆتۆبۆری]] ڕاگەیاند و ھەروەھا یاریگای ڕاسوندای نۆژەنکردەوە کە دەکەوێتە شاری سۆلنا بۆ میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانی ساڵی ١٩٥٨. دوای ئەوەی توانی ٥٠ ھەزار بینەر لەخۆبگرێت.<ref>''L'Équipe, 50 ans de sport'', {{ص.}}193, «821 363 spectateurs pour les 35 matches de Coupe du monde ". Consulté le 29 mai 2010.</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢]] کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٢ لە یاریگای نیشتمانی چیلی لە [[سانتیاگۆ]]ی پایتەخت بەڕێوەچوو، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٧٠ ھەزار ھاندەر.<ref name="Ley">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=5 de julio de 2008|سەردێڕ=Ley n. º 20.264, que modifica la denominación del Estadio Nacional por Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|ناونیشان=https://www.bcn.cl:443/leychile/Navegar?idNorma=273588&tipoVersion=0|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٠}}</ref> [[ئینگلتەرا]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦]], بۆیە ٨ یاریگا بۆ پێشبڕکێکانی پاڵەوانێتییەکە تەرخانکرا، لەوانە یاریگای ڤیلا پارک یاریگای ئێرسۆم پارک یاریگای گودیسۆن پارک، یاریگای ڕۆکەر پارک [[ئۆڵدترافۆرد|، یاریگای ئۆڵدترافۆرد]]، یاریگای ھیڵسبۆرۆ و یاریگای وایت سیتی، یاریگای وێمبڵی کۆن ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٦٦, کە تێیدا دەتوانێت زیاتر لە ٩٠ ھەزار ھاندەر لەخۆبگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1966 FIFA World Cup England|ناونیشان=http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/england1966/matches/round=238/match=1633/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=FIFA.com}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠]] یاریگای ئازتێکا کە دەکەوێتە [[مەکسیکۆ سیتی]] توانای ١٠٥ ھەزار ھاندەری ھەبوو بۆ یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٠ ھەڵبژێردرا.<ref>{{Article|prénom1=Éric|nom1=Lemaire|titre=Le Brésil et l'Allemagne aux coude à coude|périodique=France Football|jour=25|mois=mai|année=2010|numéro=3346|pages=42|consulté le=28 mai 2010}}</ref> لە کاتێکدا لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤]] کە لە [[ئەڵمانیا]] بەڕێوەچوو، ١٠ یاریگا ھەڵبژێردران بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی پاڵەوانێتییەکە، و یاریگای ئۆڵۆمپی میونشن کە شوێنی سەرەکی [[ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢|ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ساڵی ١٩٧٢]] بوو، بۆ میوانداریکردن یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٧٤ دیاریکرا.<ref name="affluence1974-78">''L'Équipe, 50 ans de sport'', {{ص.}}434, «1 729 292 billet vendus ". Consulté le 29 mai 2010.</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨]] کە لە [[ئەرژەنتین]] بەڕێوەچوو، ٦ یاریگا ھەڵبژێردران بۆ میوانداریکردنی یارییەکان، یاریگای مۆنۆمێنتال ئەنتۆنیۆ ڤێسپۆسیۆ لیبێرت لە [[بوێنس ئایریس]] ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی 1978.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Halit Kıvanç|سەردێڕ=Kupaların Kupası Dünya Kupası: 1930'dan 2002'ye|بڵاوکەرەوە=Türkiye İş Bankası}}</ref>لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢]] کە لە [[ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو، ١٧ یاریگا لە ١٤ شاری جیاواز بۆ میوانداریی یارییەکانی پاڵەوانێتییەکە تەرخانکرا، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٨٢ لە [[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]] بەرێوەچوو کە ٩٠ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون.<ref>[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/spain1982/matches/round=3475/match=923/index.html FIFA World Cup™ Archive - FIFA.com] {{Webarchive}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦]] دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|جامی جیھانیی ١٩٧٠]] جارێکی دیکە لە مەکسیک بەڕێوەچوو، یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی ١٩٨٦ یاریگای ئازتێکا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mexico's historical stadium|ناونیشان=http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[الاتحاد الدولي لكرة القدم]].com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141020020445/http://www.fifa.com/newscentre/features/news/newsid=1642064/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[ئیتاڵیا]] میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠]] کرد و شەرەفی میوانداریکردنی یاریی کۆتایییش بەخشرایە [[یاریگای ئۆڵمپیکو]] لە [[ڕۆما]]ی پایتەختی ئیتاڵیا بە ئامادەبوونی ٧٣ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون.<ref>[http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/italy1990/matches/round=0/match=27/index.html FIFA World Cup™ Archive - FIFA.com] {{Webarchive}}</ref><ref name="International Stadium Yokohama">[https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php "2002 FIFA World Cup "Stage of a Dream""]. Nissan Stadium. 2002. مؤرشف من [http://www.nissan-stadium.jp/english/index.php الأصل] في ٢٩ مارس ٢٠١٩. اطلع عليه بتاريخ ٢٧ يونيو 2010. {{Webarchive}}</ref> [[پەڕگە:2018.06.17 Over the Rose Bowl, Pasadena, CA USA 0039 (42855669451) (cropped).jpg|ڕاست|وێنۆک|289x289پیکسڵ|یاریگای ڕۆز بۆول، لە [[پاسادینا (کالیفۆرنیا)|پاسادینا]] لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، کە تێدا یاریی کۆتایی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] و ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتالیا]] بەڕێوەچوو. ]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] میوانداریی یاریی کۆتاییی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤]] کرد، یارییەکانی لە ٩ شاری ئەمریکا بەڕێوەچوو. زۆربەی یاریگاکان لەلایەن تیپەکانی تۆپی پێی ئەمریکاوە بەکاردەھێنران، زۆرترین یاری لە یاریگای ڕۆس بۆول بەڕێوەچوو لە [[پاسادینا (کالیفۆرنیا)|شاری پاسادینا]] لە [[کالیفۆڕنیا|ویلایەتی کالیفۆرنیا]] کە ٩ یاری تێدا ئەنجامدرا. یاریی کۆتاییش ھەر لە یاریگای ڕۆس بۆول بەڕێوەچوو، لە یارییەکدا کە ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل|بەڕازیل]] و ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیای]] کۆکردەوە، بە ئامادەبوونی زیاتر لە ٩٤ ھەزار و ١٩٤ ھاندەر.<ref name="1994 FIFA World Cup Final">[https://web.archive.org/web/20131205132413/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html "1994 FIFA World Cup Final"]. ''FIFA.com''. 1994-07-17. مؤرشف من [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=84/results/matches/match=3104/report.html الأصل] في 5 ديسمبر 2013. اطلع عليه بتاريخ 07 يوليو 2009. {{Webarchive}}</ref> دوایین پاڵەوانێتی مۆندیال کە لە سەدەی بیستەمدا بەڕێوەچوو، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|جامی جیھانی ساڵی ١٩٩٨]] لە [[فەڕەنسا]]، بوو. ١٠ یاریگا بۆ پاڵەوانێتییەکە ئامادە کران، یاریی کۆتایی لە یاریگای فەڕەنسا بەڕێوەچوو، لە یارییەکدا کە ٧٥ ھەزار ھاندەر بەشدارییان تێدا کرد، ھەڵبژاردەی فەڕەنسا یەکەم نازناوی بەدەستھێنا.<ref>[https://www.wunderground.com/?cm_ven=cgi Weather History for Paris / Charles De Gaulle, France | Weather Underground] {{Webarchive}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] بۆ یەکەمجار لە [[ئاسیا]] بەڕێوەچوو، بە تایبەتی لە [[کۆریای باشوور]] [[ژاپۆن|و ژاپۆن]]. کۆریای باشوور و ژاپۆن ھەریەکەیان ١٠ یاریگایان بۆ میوانداریی پاڵەوانێتییەکەیان ئامادە کرد کە زۆربەیان پێش دەستپێکردنی پاڵەوانێتییەکە دروست کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/41/fwc_korea_japan_2002_a_part1_265.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140712120754/http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/41/fwc%5fkorea%5fjapan%5f2002%5fa%5fpart1%5f265.pdf|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> یاریی یەکەمی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] لە یاریگای سیئۆل لە [[سیئۆل]] پایتەختی [[کۆریای باشوور]] ئەنجامدا و ھەر بۆیەش یاریی کۆتاییی لە [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، بە تایبەتی لە یاریگای نێودەوڵەتی یۆکۆھاما لە [[یۆکۆھاما]]، بە ئامادەبووانی ٦٩ ھەزار ھاندەر.<ref name="International Stadium Yokohama2">[https://web.archive.org/web/20190329175445/https://www.nissan-stadium.jp/english/index.php "2002 FIFA World Cup "Stage of a Dream""]. Nissan Stadium. 2002. مؤرشف من [http://www.nissan-stadium.jp/english/index.php الأصل] في 29 مارس 2019. اطلع عليه بتاريخ 27 يونيو 2010. {{Webarchive}}</ref> پاڵەوانێتییەکە جارێکی دیکە گەڕایەوە بۆ کیشوەری [[ئەورووپا]] کاتێک [[ئەڵمانیا]] میوانداریی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] کرد، بۆیە ١٢ یاریگا لە ١٢ شاری جیاوازدا ئامادەکران، بەڵام شەرەفی میوانداریکردنی یاریی کۆتاییی ٢٠٠٦ لەلایەن یاریگای ئۆڵۆمپیاد لە بەرلینەوە، لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]]. لەبەردەم ٦٩ ھەزار ھاندەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=9 ديسمبر 2005|سەردێڕ=Les douze stades de la Coupe du Monde|ناونیشان=http://www.football365.fr/coupe-du-monde/2006/article_98466_mondial-2006-le-tour-des-stades-Les-douze-stades-de-la-Coupe-du-Monde.shtml|ڕێکەوتی سەردان=24 مايو 2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی نیسانی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200409104751/http://www.football365.fr/coupe-du-monde/2006/article_98466_mondial-2006-le-tour-des-stades-Les-douze-stades-de-la-Coupe-du-Monde.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] لە [[ئەفریقای باشوور|باشووری ئەفریقا]] بەڕێوەچوو، یەکەمجار بوو کە ئەفریقا میوانداریی مۆندیالەکەی کرد، [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|یاری کۆتاییش]] لە یاریگای یەکەمین بانکی نیشتمانی لە [[جۆھانسبێرگ]] لە نێوان ھەڵبژاردەی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھۆڵەندا|ھۆڵەندا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|ئیسپانیا]] بەڕێوەچوو، کە نزیکەی ٨٥ ھەزار ھاندەر ئامادەبوون کرد.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/nelson-mandela/9013168/Nelson-Mandela-dies-aged-95.html "Nelson Mandela, South Africa's anti-apartheid icon, dies aged 95"]. The Telegraph. Retrieved 10 December 2013 {{Webarchive}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤]] لە [[بەڕازیل]]، ١٢ یاریگا (حەوت یاریگای نوێ و پێنج یاریگاش نۆژەنکراو) لە دوازدە شار ھەڵبژێردران بۆ مێوانداریکردنی پاڵەوانییەتییەکە. بەم شێوەیە بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا میوانداریی یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفا دەکات پاش ئەوەی لە ساڵی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] بۆ یەکەمجار میوانداریی کرد. ھەروەھا دەبێتە دووەم یاریگا لە دوای یاریگا ئازتێکا لە [[مەکسیک]] کە دووجار یاریی کۆتایی تێدا ئەنجام بدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|سەردێڕ=Tactical line-up – Germany –Argentina|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190302102437/https://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/40/47/25/eng_64_0713_ger-arg_tacticalstartlist_neutral.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|جامی جیھانیی ٢٠١٨]]، لە [[ڕووسیا]] بەڕێوە چوو، ١٢ یاریگا لە ١١ شار ئامادەکران، بەمەبەستی میوانداریکردنی یارییەکان و یاریی کۆتاییی لە یاریگای لوژنیکی ئەنجامدرا، بە ئامادەبووانی ٧٨٬٠١١ ھەزار ھاندەر.<ref name="Guardian-Live">Glendenning, Barry (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190329134933/https://www.theguardian.com/football/live/2018/jul/15/world-cup-2018-final-france-v-croatia-live "World Cup 2018 final: France v Croatia – live!"]. ''The Guardian''. مؤرشف من [https://www.theguardian.com/football/live/2018/jul/15/world-cup-2018-final-france-v-croatia-live الأصل] في 29 مارس 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref><ref name="NYT-Live">Das, Andrew; Mather, Victor (15 July 2018). [https://web.archive.org/web/20190505163101/https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html "France vs. Croatia: World Cup Final Live Updates"]. ''The New York Times''. مؤرشف من [https://www.nytimes.com/2018/07/15/sports/world-cup/france-vs-croatia-final.html الأصل] في 5 مايو 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref><ref name="Reuters-Summary">[https://web.archive.org/web/20181202080047/https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG "France lift second World Cup after winning classic final 4-2"]. Reuters. 15 July 2018. مؤرشف من [https://www.reuters.com/article/us-soccer-worldcup-final/france-lift-second-world-cup-after-winning-classic-final-4-2-idUSKBN1K50RG الأصل] في 2 ديسمبر 2018. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref> لەو یارییەدا [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بۆ دووەمجار لە مێژووی خۆیدا نازناوەکەی بەدەستھێنا، دوای ئەوەی بە ئەنجامی ٤–٢ لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|کرواتیا]] بردەوە.<ref name="مولد تلقائيا5">[https://web.archive.org/web/20190115113247/https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/ "Pussy Riot claims responsibility as four invade World Cup field"]. ''[[نیویۆرک پۆست|نيويورك بوست]]''. Associated Press. 15 July 2018. مؤرشف من [https://nypost.com/2018/07/15/pussy-riot-claims-responsibility-as-four-invade-world-cup-field/ الأصل] في 15 يناير 2019. اطلع عليه بتاريخ 15 يوليو 2018. {{Webarchive}}</ref> [[پەڕگە:Final of the Soccer World Cup Russia between the national teams of France and Croatia.jpg|وێنۆک|254x254پیکسڵ|دیمەنێک لە یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨ کە لە نێوان [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|ھەڵبژاردەی فەڕەنسا]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کرواتیا|ھەڵبژاردەی کرواتیا]] بەرێوە چوو.]] [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] لە وڵاتی [[قەتەر]] میوانداریی کرا،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=World Cup 2018 and 2022 decision day - live! {{!}} Paul Doyle and Steve Busfield|ناونیشان=http://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Paul|دوایین=Doyle|یەکەم٢=Steve|دوایین٢=Busfield}}</ref> ئەمە یەکەمین خولی جامی جیھانیی فیفایە کە لە [[جیھانی عەرەب|وڵاتێکی عەرەبیدا]] و لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین|ڕۆژھەلاتی ناوەڕاست]] بەڕێوەبچێت و ھەروەھا دووەمین خولە کە لە [[ئاسیا]] بەڕێوەچوو، دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] کە لەلایەن [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] میوانداریی کرا. دەوڵەتی قەتەر ٧ یاریگای تەواو نوێی بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢ دروست کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=FIFA World Cup 2022 Stadiums - Qatar - The Stadium Guide|ناونیشان=https://www.stadiumguide.com/tournaments/fifa-world-cup-2022-stadiums-qatar/|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=nl}}</ref> ھاوکات [[یاریگای نێونەتەوەییی خەلیفە]] نۆژەنکردەوە و زیاتر پەرەی پێدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بالفيديو.. ملعب خليفة الدولي شاهد على تاريخ قطر الرياضي واقعها في كأس العالم 2022|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/sport/2022/10/10/ملعب-خليفة-كأس-العالم-2022-قطر|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> بەشێک لە یاریگاکان وا دروست کران، کە دوای کۆتاییھاتنی پاڵەوانییەتییەکە، ھەڵدەوەشێنرێنەوە بۆ ئەوەی وەک ھاوکاری لە قەتەرەوە بدرێتە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو بۆ باشترکردنی ژێرخانی وەرزشی ئەو وڵاتانە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qatar touts dismountable stadium for World Cup – DW – 11/25/2021|ناونیشان=https://www.dw.com/en/qatar-touts-dismountable-stadium-for-sustainable-2022-world-cup/a-59921732|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=dw.com|زمان=en}}</ref>یاریی کۆتایی جامی جیھانیی ٢٠٢٢ لە [[یاریگای لوسێل|یاریگای نیودەوڵەتی لوسێل]] لە [[لوسێل|شاری لوسێل]] لە نێوان ھەردوو [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ھەڵبژاردەی ئەرژەنتین]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەڕەنسا]] بەڕێوەچوو. دوای ئەوەی کاتی ئاسایی و زیادکراو یەکسان بوون، ئەرژەنتین بە [[لێدانەکانی یەکلاکەرەوە (تۆپی پێ)|لێدانەکانی یەکلاکەرەوە]] بە ئەنجامی ٤–٢ سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2022 World Cup final: Argentina 3-3 France (aet, 4-2 on pens) – as it happened|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live|newspaper=the Guardian|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|issn=0261-3077|زمان=en-GB|یەکەم=Scott|دوایین=Murray}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Argentina wins World Cup on penalty kicks over France: Live updates|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/world-cup-final-live-updates-rcna62130|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=NBC News|زمان=en}}</ref> == داھات == === سپۆنسەرەکان === زیادبوونی ژمارەی ھەوادارانی پێشبڕکێکانی جامی جیھانی و زیادبوونی ژمارەی بینەران لە [[تەلەڤیزیۆن]]ەکاندا، وای کرد سپۆنسەری بۆ پێشبڕکێکانی جامی جیھانیی زیاتر بێت. لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|جامی جیھانیی ١٩٨٢]]دا، کۆی داھاتی پەیوەست بە سپۆنسەر ٢ ملیار [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] بووە، کە بە ھەژمارەی ئێستا ١٦ ملیار دۆلار بووە. سپۆنسەری فەرمی پاڵەوانێتییەکە نزیکەی ٤٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەدات، لەکاتێکدا سپۆنسەری ھەڵبژاردەی نیشتمانی ١٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی دەدات. لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦ەوە،]] دروستکردنی یاریگاکان لە دارایی سپۆنسەرەکانی جامی جیھانیی دابین دەکرێت، بەڵام [[فیفا]] ڕێگە نادات ناوی یاریگاکان بگۆڕدرێت بۆ یەکێک لە کۆمپانیا سپۆنسەرەکان. کۆمپانیای [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] و کۆمپانیای فیلیپس و فوجی فیلم لە سپۆنسەرە مێژوویییەکانی پاڵەوانێتییەکەن.<ref>{{En icon}} {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Partenaires commerciaux de la FIFA depuis 1982 |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-fwcpartn/52/01/15/fs-401_01_partners.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130415001414/http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-fwcpartn/52/01/15/fs-401_01_partners.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=28 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref> [[کۆکا کۆلا|کۆکاکۆلا]] لە دوای جامی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] ەوە سپۆنسەری فەرمی سەرجەم پاڵەوانێتییەکانی کردووە، دوای واژووکردنی گرێبەست لەگەڵ فیفا تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] وەک سپۆنسەری فەرمی دەمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Coca-Cola|ناونیشان=http://fr.fifa.com/aboutfifa/marketing/partners/cocacola.html|ڕێکەوتی سەردان=28 مايو 2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130415001951/http://fr.fifa.com/aboutfifa/marketing/partners/cocacola.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === بلیتەکان === پێشتر بلیت سەرچاوەیەکی گرنگی داھات بوو بۆ پاڵەوانێتییەکە؛ بەڵام لە ئێستا تەنھا بەشێکی کەم پێکدەھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Règlement Coupe du Monde de la FIFA, Afrique du Sud 2010 |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100601113712/http://fr.fifa.com/mm/document/tournament/competition/56/42/69/fifawcsouthafrica2010inhalt_f.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=11 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref> نرخی بلیتەکان لەلایەن [[فیفا]] پەسەند دەکرێت، بەڵام لە بازاڕی ڕەشدا بەھای بلیتەکان دوو ھێندە زیاد دەکات، بۆ زیاتر لە سەدا ٢٠.<ref>[http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-669420,36-765852@51-766720,0.html ''Le Monde'', " Les prix explosent face à la pénurie de billets ", {{Date|2|mai|2006}}] {{Webarchive}}</ref> لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|مۆندیالی ٢٠٠٦]] [[فیفا]] دەستی کرد بە جێبەجێکردنی ڕێوشوێنی ئەمنی نوێ، بلیتەکان بە چیپێکی ئەلیکترۆنی پەیوەستکران، ئەمەش ڕێگەی بە لیژنەی ڕێکخەر دەدا لە ئەگەری دزین یان لەدەستدان، بلیتەکە لەکاربخات.<ref>[http://www.tsr.ch/tsr/index.html?siteSect=800002&sid=6782182&cKey=1149522379000 ''TSR'', " Billets perdus en France " (reprise d'une dépêche ''AFP''), {{Date|5|juin|2006}}] {{Webarchive}}</ref> === ڕوماڵی میدیایی === لە سەرەتای جامی جیھانیی و پێش ھاتنی [[تەلەڤیزیۆن]]، [[ڕۆژنامە|ڕۆژنامەکان]] یەکەم [[میدیای بەکۆمەڵ|میدیا]] بوون کە ڕوماڵی ڕووداوەکانی پاڵەوانێتییەکەیان ئەنجامدا، دواتر کەناڵە ڕادیۆیییەکان. لەکاتێکدا یەکەم [[تەلەڤیزیۆن|پەخشی ڕاستەوخۆی تەلەڤیزیۆنی]] یارییەکانی جامی جیھانیی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|ساڵی ١٩٥٤]] بوو لە ڕێگەی تیڤی یۆرۆڤیژن و لەو کاتەدا پەخشەکە بە ڕەنگی ڕەش و سپی بوو. لەکاتێکدا [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤١٩٧٤]] یەکەم پاڵەوانێتی بوو کە لە تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ پەخش کرا. پەخشی تەلەڤیزیۆنی لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|ساڵی ١٩٥٤]] ەوە تا ئێستا بەردەوام بووە، جگە لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢]] کە لە [[چیلی]] بەڕێوەچوو، بەھۆی کەمی تواناکانەوە.<ref>{{En icon}} {{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Télévision: Chiffres |ناونیشان=http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-tele/52/01/27/fs-401_05a_fwc-tv-stats.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140701201941/http://fr.fifa.com/mm/document/fifafacts/misc-tele/52/01/27/fs-401_05a_fwc-tv-stats.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=24 مايو 2010}} <span style="font-size:smaller;"> [[فۆرماتێکی بەڵگەنامەی گواستنەوە|<span style="color:gray;">'''بي دي إف'''</span>]] </span></ref>لە دوای [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨]] زۆرترین بینەری جیھانی ھەیە و لە دوای ئەویش [[یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە|ئۆڵۆمپیادی ھاوینە]] دێت. [[فیفا]] ژمارەی بینەرانی بە نزیکەی ٢٦٫٢٩ ملیار بینەری خەمڵاندووە، لە ماوەی ٧٣٠٧٢ کاتژمێر پەخشکردن تا [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]].<ref name="مولد تلقائيا4">[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketing/factsfigures/tvdata.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before], FIFA. Retrieved October 11, 2009. {{Webarchive}}</ref> یاریی کۆتاییی ئەم پاڵەوانێتییە ٧١٥ ملیۆن کەس (١١٪ی دانیشتووانی [[زەوی]]) بینەری بوون. لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] یارییەکان لە ٢١٣ وڵاتی جیاوازدا پەخش کران. لە تیروپشکی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] دا ٣٠٠ ملیۆن بینەر بینەری ئاھەنگی تیروپشکەکە بوون.<ref>[https://web.archive.org/web/20060114230550/http://www.abc.net.au/sport/content/200512/s1528128.htm Socceroos face major challenge: Hiddink], ABC Sport, December 10, 2005. Retrieved May 13, 2006. {{Webarchive}}</ref> == جام == {{سەرەکی|FIFA World Cup Trophy}}لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٠، جامی ژوڵ ڕیمێ دەدرایە ئەو هەڵبژاردەیەی کە دەبووە پاڵەوانی [[جامی جیھانیی فیفا|جامی]] جیهانی. لە بنەڕەتدا بە سادەیی بە «جامی جیهانی» یان «Coupe du Monde» دەناسرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٦دا بە ناوی ژوڵ ڕیمێی سەرۆکی فیفاوە ناونرایەوە، کە خۆی دامەزرێنەری یەکەم پاڵەوانێتییەکە بوو. لە ساڵی ١٩٧٠، بەهۆی سێیەم سەرکەوتنی [[بەڕازیل]] لە پاڵەوانێتییەکەدا، مافی ئەوەیان پێدرا جامەکە بۆ هەمیشە لای خۆیان بهێڵنەوە. بەڵام لە ساڵی ١٩٨٣دا جامەکە دزرا و هەرگیز نەدۆزرایەوە؛ پێدەچێت دزەکان توانبێتیانەوە. دوای ساڵی ١٩٧٠، جامێکی نوێ بە ناوی «[[جامی جیھانیی فیفا|جامی جیهانیی فیفا]]» دیزاین کرا. شارەزایانی [[فیفا]]، کە لە حەوت وڵاتەوە هاتبوون، ٥٣ مۆدێلی پێشکەشکراویان هەڵسەنگاند و لە کۆتاییدا کاری دیزاینەری ئیتاڵی «سیلڤیۆ گازانیگا»-یان هەڵبژارد. بەرزیی جامە نوێکە ٣٦ سانتیمەترە (١٤.٢ ئینج)، لە زێڕی بێگەردی ١٨ قەیراتی (٧٥٪) دروست کراوە و کێشەکەشی ٦.١٧٥ کیلۆگرامە (١٣.٦ پاوەند). بنکەکەی لە دوو چین بەردی بەنرخی «ماڵاکایت» پێکهاتووە، هاوکات لە بەشی خوارەوەی جامەکەدا، ساڵ و ناوی سەرجەم براوەکانی جامی جیهانیی فیفا لە ساڵی ١٩٧٤ەوە هەڵکۆڵراون. وەسفی گازانیگا بۆ جامەکە بەم شێوەیە بوو: «هێڵەکان لە بنکەکەوە هەڵدەقوڵێن و بە شێوەی خولگەیی بەرەو سەر هەڵدەکشێن، وەک ئەوەی درێژ ببنەوە تا جیهان لە ئامێز بگرن. لە نێو ئەو گرژییە داینامیکییە ناوازەیەی جەستەی پەیکەرەکەدا، دیمەنی دوو وەرزشوان لە ساتی پڕ لە جۆش و خرۆشی سەرکەوتندا بەرجەستە دەبن.» ئەم جامە نوێیە بە شێوەیەکی هەمیشەیی بە وڵاتی براوە نابەخشرێت. براوەکانی جامی جیهانی تەنها تا کۆتاییهاتنی ئاهەنگی دوای یارییەکە جامەکەیان لای دەمێنێتەوە. دوابەدوای ئەوە، کۆپییەکی زێڕپۆش پێشکەش بە براوەکان دەکرێت، نەک جامە ڕەسەنەکە کە لە زێڕی بێگەرد دروست کراوە. سەرجەم ئەندامانی (یاریزانان، ڕاهێنەران و بەڕێوەبەران)ـی سێ تیپە پێشەنگەکەی پاڵەوانێتییەکە، مەدالیایەکیان پێشکەش دەکرێت کە نیشانەی جامی جیهانیی لەسەرە؛ مەدالیای زێڕ بۆ براوەکانی پلەی یەکەم، زیو بۆ پلەی دووەم و بڕۆنز بۆ پلەی سێیەم. لە پاڵەوانێتیی ساڵی ٢٠٠٢دا، مەدالیای پلەی چوارەم بە وڵاتی میواندار، کۆریای باشوور، بەخشرا. پێش پاڵەوانێتیی ساڵی ١٩٧٨، مەدالیاکان تەنها بەو یازدە یاریزانە دەبەخشرا کە لە کاتی کۆتاییهاتنی یاریی کۆتایی و یاریی دیاریکردنی پلەی سێیەمدا لە نێو یاریگادا بوون. لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ٢٠٠٧دا، فیفا ڕای گەیاند کە بە شێوەیەکی دواکەوتوو، مەدالیای پاڵەوانێتی بە سەرجەم ئەندامانی ئەو تیپانە دەبەخشێت کە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ بۆ ١٩٧٤ جامی جیهانییان بەدەستهێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە، براوەکانی پاڵەوانێتییەکە مافی ئەوەشیان پێ دەبەخشرێت کە نیشانەی «پاڵەوانی فیفا» بەکاربهێنن، ئەوەش تا ئەو کاتەی براوەی پاڵەوانێتیی داهاتوو دیاری دەکرێت. == فۆڕم == === پاڵاوتن === لە دووەم جامی جیهانیی ساڵی ١٩٣٤ـەوە، پاڵەوانێتییەکانی پاڵاوتن بەڕێوەدەچن بۆ ئەوەی ژمارەی هەڵبژاردە بەشداربووەکان بۆ پاڵەوانێتیی کۆتایی دیاری بکرێن.ئەم پاڵاوتنانە لە شەش ناوچە کیشوەرییەکەی فیفادا (ئەفریقا، ئاسیا، ئەمریکای باکوور و ناوەڕاست و کاریبی، ئەمریکای باشوور، ئۆقیانووسیا و ئەوروپا) ئەنجام دەدرێن، کە لەلایەن یەکێتییە کیشوەرییە پەیوەندیدارەکانیانەوە سەرپەرشتی دەکرێن. بۆ هەر پاڵەوانێتییەک، فیفا لە پێشوەختە بڕیار لەسەر ژمارەی ئەو کورسییانە دەدات کە بۆ هەر یەکێک لە ناوچە کیشوەرییەکان تەرخان دەکرێن، کە ئەمەش بە گشتی لەسەر بنەمای ئاست و هێزی تیپەکانی ئەو یەکێتییە کیشوەرییانەیە. پرۆسەی پاڵاوتن دەتوانێت هەر لە نزیکەی سێ ساڵ پێش پاڵەوانێتیی کۆتایی دەست پێ بکات و بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ساڵ درێژەی هەبێت.شێوازی پاڵەوانێتییەکانی پاڵاوتن لە نێوان یەکێتییە کیشوەرییەکاندا جیاوازە. بەگشتی، یەک یان دوو کورسی دەبەخشرێن بە براوەکانی یارییە پاشکۆکانی نێوان کیشوەرەکان. بۆ نموونە، براوەی ناوچەی ئۆقیانووسیا و تیپی پلەی پێنجەمی ناوچەی ئاسیا بەشدارییان لە یارییەکی پاشکۆدا کرد بۆ بەدەستهێنانی کورسییەک لە جامی جیهانیی ٢٠١٠دا. لە جامی جیهانیی ساڵی ١٩٣٨ـەوە بەدواوە، وڵاتانی میواندار بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی (ڕاستەوخۆ) بۆ پاڵەوانێتیی کۆتایی سەردەکەون. ئەم مافە لە نێوان ساڵانی ١٩٣٨ بۆ ٢٠٠٢ بۆ هەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو هەبوو، بەڵام لە جامی جیهانیی ٢٠٠٦ـەوە بەدواوە هەڵوەشایەوە، بەمەش پاڵەوان ناچار کرا بەشداریی قۆناغی پاڵاوتن بکات، ئەوەش بەهۆی ئەوەی کە پاڵەوانەکانی پێشوو لە پاڵەوانێتییەکانی دواتردا ئاستێکی لاواز و ناڕکابەریان پێشکەش کردبوو. [[بەڕازیل]]، کە براوەی ساڵی ٢٠٠٢ بوو، یەکەم هەڵبژاردەی پاڵەوانی پێشوو بوو کە ناچار بوو یارییەکانی پاڵاوتن ئەنجام بدات. === قۆناغی کۆتایی === لە ساڵی ١٩٩٨ەوە، شێوازی پاڵەوانێتی کۆتایی بە بەشداری ٣٢ هەڵبژاردەی نیشتمانی بووە کە بۆ ماوەی مانگێک لە وڵاتی میوانداردا کێبڕکێیان کردووە.دوو قۆناغ هەن: قۆناغی کۆمەڵەکان، دواتریش قۆناغی یەکلاکردنەوە (دەرکردن). لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا، هەڵبژاردەکان لە نێو هەشت کۆمەڵەدا کێبڕکێ دەکەن، کە هەر کۆمەڵەیەک لە چوار هەڵبژاردە پێکدێت.هەشت هەڵبژاردە وەک سەری کۆمەڵە (Seed) دیاری دەکرێن، کە وڵاتی میوانداریش لەناویاندایە. هەڵبژاردەکانی دیکەی سەری کۆمەڵە بە بەکارهێنانی هاوکێشەیەک لەسەر بنەمای ڕیزبەندیی فیفا یان ئاستی تیپەکان لە جامە جیهانییەکانی ڕابردوودا دیاری دەکرێن و لە ڕێگەی تیروپشکەوە دابەشی سەر کۆمەڵە جیاوازەکان دەکرێن. هەڵبژاردەکانی دیکە دابەش دەکرێن بۆ چەند "پۆت" (یان گۆزە)ـێک، کە بە گشتی لەسەر بنەمای پێوەرە جوگرافییەکان دیاری دەکرێن، و هەڵبژاردەکانی ناو هەر پۆتێک بە تیروپشک دابەش دەکرێن بەسەر ئەو هەشت کۆمەڵەیەدا. لە ساڵی ١٩٩٨ەوە، چەند مەرجێک بۆ تیروپشکەکە دانراوە بۆ ئەوەی دڵنیابن لەوەی کە هیچ کۆمەڵەیەک لە دوو هەڵبژاردەی ئەوروپی، یان لە یەک هەڵبژاردە لە هەر یەکێتییەکی دیکەی کیشوەری زیاتری تێدا نەبێت. هەر کۆمەڵەیەک سیستمی خولی ئەنجام دەدات، کە تێیدا هەر هەڵبژاردەیەک سێ یاریی بەرامبەر بە تیپەکانی دیکەی هەمان کۆمەڵە ئەنجام دەدات.بەپێی ئەم سیستمە، هەر تیپێک بەرامبەر بە سێ تیپەکەی دیکەی کۆمەڵەکەی یاری دەکات، کە دەکاتە کۆی شەش یاری لە هەر کۆمەڵەیەکدا. دوا گەڕی یارییەکانی هەر کۆمەڵەیەک لە هەمان کاتدا ئەنجام دەدرێن، ئەمەش بە مەبەستی پاراستنی دادپەروەرییە لە نێوان سەرجەم ئەو چوار هەڵبژاردەیەی کە لە کۆمەڵەکەدان. دوو تیپە یەکەمەکەی هەر کۆمەڵەیەک بۆ قۆناغی یەکلاکردنەوە سەردەکەون. خاڵەکان بۆ ڕیزبەندیی هەڵبژاردەکان لە نێو هەر کۆمەڵەیەکدا بەکاردەهێنرێن. لە ساڵی ١٩٩٤ەوە، سێ خاڵ بۆ بردنەوە، یەک خاڵ بۆ یەکسانبوون و هیچ خاڵێک بۆ دۆڕان دەدرێت (پێشتر، براوەکان دوو خاڵیان وەردەگرت). بە لەبەرچاوگرتنی شەش یاری لە هەر کۆمەڵەیەکدا، کە هەر یەکەیان سێ ئەنجامی ئەگەرییان هەیە (بردنەوە، یەکسانبوون، دۆڕان)، ٧٢٩ (3^6) ئەنجامی ئەگەری بۆ خشتەی کۆتایی هەیە بۆ ٤٠ تێکەڵەی ئەگەری خاڵەکانی چوار تیپەکە.سەرەڕای ئەوەش، ١٤ لە ٤٠ تێکەڵەی ئەگەری خاڵەکان (یان ٢٠٧ لە ٧٢٩ ئەنجامی ئەگەری) دەبنە هۆی یەکسانبوون لە نێوان خاوەن پلەی دووەم و سێیەمدا. لەو حاڵەتەدا، ڕیزبەندیی نێوان ئەو تیپانە بەپێی ئەم پێوەرانەی خوارەوە دیاری دەکرێت (بەو ڕیزبەندییەی کە فیفا بۆی داناوە): # زۆرترین جیاوازی گۆڵ لە سەرجەم یارییەکانی کۆمەڵەکەدا. # زۆرترین ژمارەی گۆڵە تۆمارکراوەکان لە سەرجەم یارییەکانی کۆمەڵەکەدا. # ئەگەر دوای بەکارهێنانی پێوەرەکانی سەرەوە، زیاتر لە تیپێک یەکسان مانەوە، ئەوا ڕیزبەندییەکەیان بەم شێوەیەی خوارەوە دیاری دەکرێت: ## زۆرترین ژمارەی خاڵەکان لەو یارییانەی لە نێوان ئەو تیپانەدا ئەنجامیان داوە. ## زۆرترین جیاوازی گۆڵ لە یارییەکانی نێوان ئەو تیپانەدا. ## زۆرترین ژمارەی گۆڵە تۆمارکراوەکان لە یارییەکانی نێوان ئەو تیپانەدا. ## خاڵەکانی یاری خاوێن (Fair Play)، کە بەپێی ژمارەی ئەو کارتە زەرد و سوورانە دیاری دەکرێت کە تیپەکە لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا وەریگرتوون: ### کارتی زەرد: کەمکردنەوەی 1 خاڵ ### کارتی سوور ناڕاستەوخۆ (وەک ئەنجامی کارتی زەرد دووەم): کەمکردنەوەی 3 خاڵ ### کارتی سوور ڕاستەوخۆ: کەمکردنەوەی 4 خاڵ ### کارتی زەرد و کارتی سوور ڕاستەوخۆ: کەمکردنەوەی 5 خاڵ # ئەگەر هەرکام لەو تیپانەی سەرەوە دوای بەکارهێنانی پێوەرەکانی سەرەوە هەر یەکسان مانەوە، ئەوا ڕیزبەندییەکەیان بە تیروپشک دیاری دەکرێت. قۆناغی یەکلاکردنەوە بریتییە لە پاڵەوانێتییەکی دەرکردنی ڕاستەوخۆ (Single-elimination) کە تێیدا تیپەکان لە یارییەکی یەکلاکەرەوەدا ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە، و لە کاتی پێویستدا کاتی زیادکراو و لێدانی یەکلاکەرەوە (لێدانی سزا) بەکاردەهێنرێن بۆ دیاریکردنی براوە. ئەم قۆناغە بە قۆناغی شازدە (یان قۆناغی دووەم) دەست پێ دەکات، کە تێیدا براوەی هەر کۆمەڵەیەک ڕووبەڕووی پلەی دووەمی کۆمەڵەیەکی تر دەبێتەوە. دوای ئەوە، قۆناغی چارەکی کۆتایی، قۆناغی پێش کۆتایی، یاریی دیاریکردنی پلەی سێیەم (کە لە نێوان ئەو تیپانەدا ئەنجام دەدرێت کە لە قۆناغی پێش کۆتاییدا دۆڕاون)، و پاشان یاریی کۆتایی دێت. لە ١٠ی کانونی دووەمی ٢٠١٧دا، فیفا شێوازێکی نوێی بۆ مۆندیالی ٤٨ تیپی پەسەند کرد (بۆ ئەوەی جێگەی تیپی زیاتر ببێتەوە)، کە بڕیار بوو لە ١٦ کۆمەڵە پێکبێت و هەر کۆمەڵەیەک سێ تیپی تێدا بێت، لەگەڵ سەرکەوتنی دوو تیپ لە هەر کۆمەڵەیەک بۆ پێکهێنانی قۆناغی ٣٢ی دەرکردنی ڕاستەوخۆ، کە دەبوو تا ساڵی ٢٠٢٦ جێبەجێ بکرێت. لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣، فیفا شێوازێکی نوێکراوی بۆ پاڵەوانێتی ٢٠٢٦ پەسەند کرد، کە لە ١٢ کۆمەڵەی چوار تیپی پێکدێت، لەگەڵ ٨ باشترین تیپی پلەی سێیەم کە لەگەڵ براوە و پلەی دووەمی کۆمەڵەکان دەچنە قۆناغی نوێی ٣٢ تیپییەوە. لە ئازاری ٢٠٢٥دا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کرد کە فیفا بیر لە فراوانکردنێکی کاتی بۆ ٦٤ تیپ دەکاتەوە بۆ مۆندیالی ٢٠٣٠، کە یادی سەد ساڵەی مۆندیالی فیفایە. == خەڵاتەکان == * '''تۆپی زێڕین :''' بۆ باشترین یاریزانی پاڵەوانێتییەکە ''(لە ئێستادا بە '''تۆپی زێڕینی ئەدیداس''' ناسراوە)''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦|سەردێڕ=Golden Ball for Zinedine Zidane|ناونیشان=http://www.soccerway.com/news/2006/July/10/golden-ball-for-zinedine-zidane/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * '''پێڵاوی زێڕین :''' بۆ گۆڵکاری پاڵەوانێتییەکە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٠ پەیڕەوکرا ''(لە ئێستادا بە '''پێڵاوی زێڕینی ئەدیداس''' ناسراوە)''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=adidas Golden Shoe – FIFA World Cup Final|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gsa/idcup=17/pastcupawards.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئازاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090202043839/http://www.fifa.com/classicfootball/awards/golden/award=gsa/idcup=17/pastcupawards.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> * '''دەستکێشی زێڕین :''' بۆ باشترین گۆڵپارێز، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ پەیڕەوکرا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/germany/newsid_2075000/2075695.stm|سەردێڕ=Kahn named top keeper|بڵاوکەرەوە=BBC Sport|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> * '''باشترین یاریزانی لاو:''' بۆ باشترین یاریزانی لاوی خوار تەمەنی ٢١ ساڵ، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٨ پەیڕەوکرا، لەکاتێکدا وەشانی ئێستا بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٦ خەڵات کرا ''(لە ئێستادا بە '''خەڵاتی ھیۆندا بۆ باشترین یاریزانی لاو''' ناسراوە)''.<ref name="RSSSF FIFA awards">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٠٧|سەردێڕ=FIFA Awards|ناونیشان=http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=rec.sport.soccer Statistics Foundation}}</ref> * '''یاری دادپەروەرانە :''' بۆ ئەو ھەڵبژاردەی کەمترین ژمارەی کارتی ھەبووە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٠ پەیڕەوکرا<ref name="RSSSF FIFA awards"/> * '''ھەڵبژاردەی پاڵەوانێتییەکە :''' ١١ باشترین یاریزان ھەڵدەبژێردرێن، لە ڕێگەی ڕاپرسییەکی ڕای گشتییەوە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٤ پەیڕەوکرا<ref name="RSSSF FIFA awards"/> == تۆماری گشت ئەنجامەکانی پاڵەوانێتییەکان == {| class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" ! rowspan="2" style="width:;" |{{abbr|Ed.|Edition}} ! rowspan="2" style="width:;" |ساڵ ! rowspan="2" style="width:100px;" |میواندار ! colspan="3" |یاری کۆتایی ! colspan="3" |یاریی بۆ پلەی سێیەم ! rowspan="2" style="width:;" |{{abbr|ھەڵبژاردە بەشداربووەکان|ھەڵبژاردە بەشداربووەکان}} |- ! width="150px" |پاڵەوان ! width="70px" |ئەنجام ! width="150px" |پلەی دووەم ! width="150px" |پلەی سێیەم ! width="70px" |ئەنجام ! width="150px" |پلەی چوارەم |- !١ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] | align="left" |{{flag|Uruguay}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|٤ - ٢]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|USA|1912}} |{{center|– {{refn|There was no third place match in 1930; the two losing semi-finalists are ranked according to their overall records in the tournament.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |سەردێڕ=1930 FIFA World Cup Uruguay |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210623111118/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>|group=n|name=nothirdmatch}}}} |{{fb-big|Kingdom of Yugoslavia}} |١٣ |- !٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] | align="left" |{{flag|Italy|1861}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|٢ - ١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]] |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|GER|1933}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|AUT}} |١٦ |- !٣ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] | align="left" |{{flag|France|1794}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|٤ - ٢]]''' |{{fb-big|HUN|1920}} |{{fb-big|BRA|1889}} |'''٤–٢''' |{{fb-big|SWE}} |١٥ |- align="center" !– |١٩٤٢ | colspan="8" rowspan="2" |''(بەھۆی [[جەنگی جیھانیی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەمەوە]] ئەنجام نەدرا)'' |- align="center" !– |١٩٤٦ |- !٤ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] | align="left" |{{flag|Brazil|1889}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|٢ - ١]]''' {{refn|The final stage in 1950 was a round-robin group of four teams. Coincidentally, one of the last two matches pitted together the top two teams (and the only two who could win the title), and the other was between the bottom two teams. Uruguay v Brazil is often considered the de facto final of the 1950 World Cup.<ref name="wc1950">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131220191844/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ |سەردێڕ=1950 FIFA World Cup |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071129182236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ |سەردێڕ=FIFA World Cup Finals since 1930 |ئیش=FIFA.com |بڵاوکەرەوە=Fédération Internationale de Football Association |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٠٩}}</ref>|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|BRA|1889}} |{{fb-big|SWE}} |'''٣–١''' {{refn|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|ESP|1945}} |١٣ |- !٥ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] | align="left" |{{flag|Switzerland}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|٣ - ٢]]''' |{{fb-big|HUN|1949}} |{{fb-big|AUT}} |'''٣–١''' |{{fb-big|URU}} |١٦ |- !٦ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] | align="left" |{{flag|Sweden}} |'''{{fb-big|BRA|1889}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|٥ - ٢]]''' |{{fb-big|SWE}} |{{fb-big|FRA}} |'''٦–٣''' <small>,</small> |{{fb-big|GER}} |١٦ |- !٧ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] | align="left" |{{flag|Chile}} |'''{{fb-big|BRA|1960}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|٣ - ١]]''' |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|CHI}} |'''١–٠''' |{{fb-big|YUG}} |١٦ |- !٨ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] | align="left" |{{flag|England}} |'''{{fb-big|ENG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|٤ - ٢]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|POR}} |'''٢–١''' |{{fb-big|URS|1955}} |١٦ |- !٩ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] | align="left" |{{flag|Mexico}} |'''{{fb-big|BRA|1968}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|٤–١]]''' |{{fb-big|ITA|}} |{{fb-big|FRG}} |'''١–٠''' |{{fb-big|URU}} |١٦ |- !١٠ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] | align="left" |{{nowrap|{{flag|West Germany}}}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|٢–١]]''' |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|POL|}} |'''١–٠''' |{{fb-big|BRA|1968}} |١٦ |- !١١ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] | align="left" |{{flag|Argentina}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|٣–١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|BRA|1968}} |'''٢–١''' |{{fb-big|ITA}} |١٦ |- !١٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] | align="left" |{{flag|Spain}} |'''{{fb-big|ITA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|٣–١]]''' |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|POL|}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|FRA|}} |٢٤ |- !١٣ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] | align="left" |{{flag|Mexico}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|٣–٢]]''' |{{fb-big|GER}} |{{fb-big|FRA|}} |'''٤–٢''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|BEL}} |٢٤ |- !١٤ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] | align="left" |{{flag|Italy|1946}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١–٠]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|ITA|}} |'''٢–١''' |{{fb-big|ENG}} |٢٤ |- !١٥ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] | align="left" |{{flag|United States|1960}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|٠–٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] {{pso|3–2}} |{{fb-big|ITA}} |{{fb-big|SWE}} |'''٤–٠''' |{{fb-big|BUL}} |٢٤ |- !١٦ |[[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] | align="left" |{{flag|France|1974}} |'''{{fb-big|FRA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|٣–٠]]''' |{{fb-big|BRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''٢–١''' |{{fb-big|NED}} |٣٢ |- !١٧ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] | align="left" |{{flag|South Korea|1997}}{{flag|Japan}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢–٠]]''' |{{fb-big|GER|}} |{{fb-big|TUR}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|KOR|1997}} |٣٢ |- !١٨ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | align="left" |{{flag|Germany}} |'''{{fb-big|ITA}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|١–١]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] {{pso|5–3}} |{{fb-big|FRA|}} |{{fb-big|GER}} |'''٣–١''' |{{fb-big|POR}} |٣٢ |- !١٩ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] | align="left" |{{flag|South Africa}} |'''{{fb-big|ESP}}''' |'''[[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|١–٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|GER}} |'''٣–٢''' |{{fb-big|URU}} |٣٢ |- !٢٠ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] | align="left" |{{flag|Brazil}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|١– ٠]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زۆرکراو]] |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|NED}} |'''٣–٠''' |{{fb-big|BRA}} |٣٢ |- !٢١ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] | align="left" |{{flag|Russia}} |'''{{fb-big|FRA|}}''' |'''[[یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٤ – ٢]]''' |{{fb-big|CRO}} |{{fb-big|BEL}} |'''٢–٠''' |{{fb-big|ENG}} |٣٢ |- !٢٢ |[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | align="left" |{{flag|Qatar}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٣ - ٣]]''' [[کاتی زۆرکراو (تۆپی پێ)|کاتی زیادکراو]] {{pso|٤ - ٢}} |{{fb-big|FRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''٢ - ١''' |{{fb-big|MAR}} |٣٢ |- !''٢٣'' |''[[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]]'' | align="left" |''{{flag|Canada}}{{flag|Mexico}}{{flag|United States|1960}}'' | | | | | | |٤٨ |} ; === تۆماری پاڵەوانان === * <small>ڕیزبەندی: ١) پاڵەوان بوون ٢) دووەم بوون ٣) سێیەم بوون</small> {| class="wikitable" style="font-size:99%; width: 99%; text-align: right;" |- ! ھەڵبژاردە !! style="background:gold"| پاڵەوان !! style="background:silver"| دووەم بوون !! style="background:#cc9966"| سێیەم بوون !! style="background:#9acdff"| چوارەم بوون |- | style="background:#fff68f;"|بەڕازیل | style="background:#fff68f;"|٥ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]*) |- | style="background:#fff68f;"|ئەڵمانیا | style="background:#fff68f;"|٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئیتاڵیا | style="background:#fff68f;"|٤ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]][[#١|*]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئەرژەنتین | style="background:#fff68f;"|٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |align=center| — |align=center| — |- | style="background:#fff68f;"|ئۆرۆگوای | style="background:#fff68f;"|٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]) |align=center| — |align=center| — |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |- | style="background:#fff68f;"|فەڕەنسا | style="background:#fff68f;"|٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]][[#١|*]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئینگلتەرا | style="background:#fff68f;"|١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]][[#١|*]]) |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |- | style="background:#fff68f;"|ئیسپانیا | style="background:#fff68f;"|١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]) |- |ھۆڵەندا |align=center| — |٣ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]) |- |style=white-space:nowrap|سڵۆڤاکیا |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]) |align=center| — |align=center| — |- |ھەنگاریا |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]) |align=center| — |align=center| — |- |سوید |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]][[#١|*]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]]) |- |کڕواتیا |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |align=center| — |- |پۆڵەندا |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]]) |align=center| — |- |نەمسا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]]) |- |پورتوگاڵ |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]]) |- |بەلجیکا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]]) |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]]) |- |ئەمریکا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]) |align=center| — |- |چیلی |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]][[#١|*]]) |align=center| — |- |تورکیا |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]]) |align=center| — |- |یوگسگلافیا |align=center| — |align=center| — |align=center| — |٢ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]) |- |یەکێتیی سۆڤیەت |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]) |- |بوڵغاریا |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]]) |- |کۆریای باشوور |align=center| — |align=center| — |align=center| — |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]][[#١|*]]) |- |مەغریب |— |— |— |١ ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]]) |} === سەرژمێری و ژمارەپێوانەیییەکان === [[پەڕگە:Lionel-Messi-Argentina-2022-FIFA-World-Cup.jpg|وێنۆک|[[لیۆنێل مێسی]] ئەرژەنتینی توانی ڕیکۆردی زۆرترین بەشداری لە یارییەکانی جامی جیھانی بەدەستبھێنێت بە ٢٦ یاری لە پێنج جار بەشداریی لە جامی جیھانیی فیفا.]] [[پەڕگە:Cristiano Ronaldo 20120609.jpg|وێنۆک|[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] یەکەم و تاکە یاریزانە کە لە پێنج پاڵەوانێتیدا گۆڵ بکات.]] پێنج یاریزان زۆرترین جار بەشداریی یارییەکانی جامی جیھانییان کردووە کە؛ ئەنتۆنیۆ کارباخال (١٩٥٠–١٩٦٦) و ڕافایل مارکێز (٢٠٠٢–٢٠١٨) لە [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]]؛ [[لۆتەر ماتیۆس|لۆتار ماتیۆسی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا|ئەڵمانیا]] (١٩٨٢–١٩٩٨)؛ [[لیۆنێل مێسی|لیۆنێل مێسی یاریزانی ئەرژەنتینی]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|(]] ٢٠٠٦–٢٠٢٢)؛ و [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|کریستیانۆ ڕۆناڵدۆی پورتوگال]] [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال|(]] ٢٠٠٦–٢٠٢٢) ھەموویان لە پێنج پاڵەوانێتیدا یارییان کردووە و ڕۆناڵدۆش یەکەم و تاکە یاریزان بووە کە لە پێنج پاڵەوانێتیدا گۆڵی تۆمارکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EFD8103AF933A25752C1A96F958260|سەردێڕ=Matthaus Is the Latest MetroStars Savior|ئیش=[[The New York Times]]|دوایین=Yannis|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081217020729/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EFD8103AF933A25752C1A96F958260|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Church|یەکەم=Ben|سەردێڕ=Cristiano Ronaldo refuses to let light dim on his career as he makes history at Qatar 2022|ناونیشان=https://www.cnn.com/2022/11/24/football/portugal-ghana-cristiano-ronaldo-spt-intl/index.html|ئیش=CNN|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> مێسی بە گشتی زۆرترین یاریی مۆندیالی ئەنجامداوە و لە ٢٦ یاریدا بەشداریی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://sports.yahoo.com/lionel-messi-breaks-world-cup-185359648.html|سەردێڕ=Lionel Messi breaks World Cup appearances record en route to glory in Qatar|بڵاوکەرەوە=Yahoo|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221218202156/https://sports.yahoo.com/lionel-messi-breaks-world-cup-185359648.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[میرۆسلاڤ کلۆزە]] ئەڵمانی (٢٠٠٢–٢٠١٤) بە تۆمارکردنی ١٦ گۆڵ گۆڵکاری جامی جیھانییە. [[بەڕازیل و ئەڵمانیا (جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤)|لە یاریی پێش کۆتایی ساڵی ٢٠١٤ بەرامبەر بەڕازیل]] ڕیکۆردی [[ڕۆناڵدۆ]]ی شکاند کە ١٥ گۆڵی تۆمارکردبوو (١٩٩٨–٢٠٠٦). [[گێرد مۆلەر]]ی ئەڵمانیای ڕۆژاوا (١٩٧٠–١٩٧٤) پلەی سێیەمی بەدەستھێناوە و ١٤ گۆڵی تۆمارکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/brazil/5112982.stm|سەردێڕ=Ronaldo's riposte|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٦|دوایین=Chowdhury|یەکەم=Saj|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20060706072508/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/brazil/5112982.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تەممووزی ٢٠٠٦}}</ref> پلەی چوارەم، جەست فۆنتێنی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی فەڕەنسا|فەرەنسی]]، خاوەنی ژمارەی پێوانەیی زۆرترین گۆڵی لە یەک مۆندیالدا تۆمارکراوە؛ ھەر ١٣ گۆڵەکەی لە پاڵەوانێتی ساڵی ١٩٥٨ تۆمارکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1752000/1752740.stm|سەردێڕ=Goal machine was Just superb|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠٠٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20020804032601/http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/france/newsid_1752000/1752740.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٢}}</ref> [[پەڕگە:Pelé à la Coupe du monde de football 1970, 'Mexico 70 - World Cup Story', Panini figurina n°38.jpg|وێنۆک|[[پێلێ]] تاکە یاریزانە کە سێجار نازناوی جامی جیھانیی فیفای بەدەستھێناوە.]] [[پەڕگە:Miroslav Klose 2014.jpg|وێنۆک|[[میرۆسلاڤ کلۆزە]] گۆڵکاری جامی جیھانییە تا ئێستا]] ماریۆ زاگالۆی بەڕازیلی و [[فرانتس بێکنباوەر|فڕانس بێکنباوەر]] ئەڵمانیای ڕۆژئاوا و [[دیدی دیشاپ]]ی فەرەنسی تاکە کەسن کە تا ئێستا وەک یاریزان و ڕاھێنەر جامی جیھانییان بەدەستھێناوە. زاگالۆ لە ساڵانی ١٩٥٨ و ١٩٦٢ وەک یاریزان و لە ساڵی ١٩٧٠ وەک ڕاھێنەر سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hughes|یەکەم=Rob|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ١٩٩٨|ناونیشان=http://www.iht.com/articles/1998/03/11/soccer.t_7.php|سەردێڕ=No Alternative to Victory for National Coach: 150 Million Brazilians Keep Heat on Zagalo|ئیش=International Herald Tribune|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080226063509/http://www.iht.com/articles/1998/03/11/soccer.t_7.php <!-- Bot retrieved archive -->|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٨}}</ref> بێکنباوەر لە ساڵی ١٩٧٤ وەک کاپتن و لە ساڵی ١٩٩٠ وەک ڕاھێنەر<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://soccernet.espn.go.com/archive/worldcup/editorial/legends_beckenbauer.html|سەردێڕ=World Cup Legends – Franz Beckenbauer|ئیش=ESPNSoccernet.com|بڵاوکەرەوە=ESPN|دوایین=Brewin|یەکەم=John|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091119134454/http://soccernet.espn.go.com/archive/worldcup/editorial/legends_beckenbauer.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و دیشامپ لە ساڵی ٢٠١٨ وەک ڕاھێنەر، لە ساڵی ١٩٩٨ وەک کاپتن سەرکەوتنی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/world-cup-final-2018-france-croatia-didier-deschamps-redeemed-victory-results/rvpat6ngduek1pt9nmat3cspn|سەردێڕ=World Cup 2018: Didier Deschamps redeemed as France win final for the ages|دوایین=Wright, Joe|ئیش=[[Sporting News]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180722022543/https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/world-cup-final-2018-france-croatia-didier-deschamps-redeemed-victory-results/rvpat6ngduek1pt9nmat3cspn|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڤیتۆریۆ پۆزۆی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیتالیا|ئیتاڵیا]] تاکە ڕاھێنەرە کە دوو جامی جیھانی بەدەستھێنابێت (١٩٣٤ و 1938).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|سەردێڕ=1938 World Cup: Italy repeats as champions|بڵاوکەرەوە=CBC|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140519223256/http://www.cbc.ca/sports/soccer/1938-world-cup-italy-repeats-as-champions-1.853724|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> سەرجەم ڕاھێنەرە سەرەکییەکانی براوەی مۆندیال خەڵکی ئەو وڵاتە بوون کە ڕاھێنەرایەتیان دەکرد تا سەرکەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The Curse of the Foreign-Born Coach|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704366504575278893868082062|ئیش=[[The Wall Street Journal]]|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150725200956/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704366504575278893868082062|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> لە نێو ھەڵبژاردە نیشتمانییەکاندا، ئەڵمانیا و بەڕازیل زۆرترین یاریی جامی جیھانییان ئەنجامداوە (١٠٩)، ئەڵمانیا زۆرترین یاریی کۆتایی (٨)، پێش کۆتایی (١٣)، و قۆناغی چارەکی کۆتایی (١٦) کردووە، بەڕازیلیش لە زۆرترین جامی جیھانی(٢١)، زۆرترین بردنەوەی ھەیە (٧٣) و زۆرترین گۆڵی تۆمارکردووە (229).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Football – All time table|ناونیشان=http://www.worldfootball.net/alltime_table/wm/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=World Football}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Brazil pass Germany as all-time top scorers at the World Cup|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3554257/brazil-pass-germany-as-all-time-top-scorers-at-the-world-cup|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٨|agency=ESPN|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180702192255/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3554257/brazil-pass-germany-as-all-time-top-scorers-at-the-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٨}}</ref> ھەردوو ھەڵبژاردە دوو جار لەجامی جیھانیدا یارییان کردووە، لە یاریی کۆتاییی ٢٠٠٢ و لە [[بەڕازیل و ئەڵمانیا (جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤)|قۆناغی پێش کۆتاییی ٢٠١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Five Aside: Germany – Brazil preview|ناونیشان=http://www.espn.com/soccer/blog/name/77/post/1936258/headline|بڵاوکەرەوە=ESPN|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180514141642/http://www.espn.com/soccer/blog/name/77/post/1936258/headline|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> '''ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان کردوە : بەتۆخی واتا''' هێشتا یاری ئەکەن {| class="wikitable" !ژمارەی نازناوەکان !ناوی ھەڵبژاردەکان |- |٥|| [[بەڕازیل]] |- |٤|| [[ئەڵمانیا]] |} '''ئەو یاریزانانەی زۆرترین گۆڵیان لە مۆندیالدا تۆمار کردووە:''' {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ |- !پلە !یاریزان !ھەڵبژاردە !گۆڵەکانی !یارییەکانی !پاڵەوانییەتییەکان |- |١ | align="right" |[[میرۆسلاڤ کلۆزە]] | align="right" |{{fb|GER}} |'''١٦''' |٢٤ |٢٠٠٢, ٢٠٠٦, ٢٠١٠, ٢٠١٤ |- |٢ | align="right" |[[ڕۆناڵدۆ]] | align="right" |{{fb|BRA}} |'''١٥''' |١٩ |[١٩٩٤], ١٩٩٨, ٢٠٠٢, ٢٠٠٦ |- |٣ | align="right" |[[گێرد مۆلەر]] | align="right" |{{fb|FRG}} |'''١٤''' |١٣ |١٩٧٠, ١٩٧٤ |- | rowspan="2" |٤ | align="right" |جەست فۆنتین | align="right" |{{fb|FRA}} |'''١٣''' |٦ |١٩٥٨ |- | align="right" |'''[[لیۆنێل مێسی]]''' | align="right" |{{fb|ARG}} |'''١٣''' |٢٦ |٢٠٠٦, (٢٠١٠), ٢٠١٤, ٢٠١٨, ٢٠٢٢ |- | rowspan="2" |٦ | align="right" |'''[[کیلیان مباپێ]]''' | align="right" |{{fb|FRA}} |'''١٢''' |١٤ |٢٠١٨, ٢٠٢٢ |- | align="right" |[[پێلێ]] | align="right" |{{fb|BRA}} |'''١٢''' |١٤ |١٩٥٨, ١٩٦٢, ١٩٦٦, ١٩٧٠ |- | rowspan="2" |٨ | align="right" |ساندڕۆ کۆشیش | align="right" |{{fb|HUN}} |'''١١''' |٥ |١٩٥٤ |- | align="right" |یۆڕگن کلینزمان | align="right" |{{fb|GER}} |'''١١''' |١٧ |١٩٩٠, ١٩٩٤, ١٩٩٨ |- | rowspan="6" |١٠ | align="right" |ھیلمۆن ڕان | align="right" |{{fb|FRG}} |'''١٠''' |١٠ |١٩٥٤, ١٩٥٨ |- | align="right" |کۆبیلاس | align="right" |{{fb|ARG}} |'''١٠''' |١٢ |١٩٩٤, ١٩٩٨, ٢٠٠٢ |- | align="right" |گاری لینکەر | align="right" |{{fb|ENG}} |'''١٠''' |١٢ |١٩٨٦, ١٩٩٠ |- | align="right" |گابڕێڵ باتیستۆتا | align="right" |{{fb|PER}} |'''١٠''' |١٣ |١٩٧٠, ١٩٧٨, (١٩٨٢) |- | align="right" |'''[[تۆماس میولەر|تۆماس مۆلەر]]''' | align="right" |{{fb|GER}} |'''١٠''' |١٩ |٢٠١٠, ٢٠١٤, (٢٠١٨), (٢٠٢٢) |- | align="right" |لاتۆ | align="right" |{{fb|POL}} |'''١٠''' |٢٠ |١٩٧٤, ١٩٧٨, ١٩٨٢ |} '''لەسەر ئاستی وڵاتان''' {| class="wikitable" style="text-align:center" !پلە !ھەڵبژاردە !گۆڵە تۆمارکراوەکان |- |١ | align="right" |{{fb|Brazil}} |٢٣٧ |- |٢ | align="right" |{{fb|Germany}} |٢٣٢ |- |٣ | align="right" |{{fb|Argentina}} |١٥٢ |- |٤ | align="right" |{{fb|France}} |١٣٦ |- |٥ | align="right" |{{fb|Italy}} |١٢٨ |- |٦ | align="right" |{{fb|Spain}} |١٠٨ |- |٧ | align="right" |{{fb|England}} |١٠٤ |- |٨ | align="right" |{{fb|Netherlands}} |٩٦ |- |٩ | align="right" |{{fb|Uruguay}} |٨٩ |- |١٠ | align="right" |{{fb|Hungary}} |٨٧ |} === گۆڵکارانی جامی جیھانی فیفا (١٩٣٠ـەوە) === {| class="wikitable" |- !پاڵەوانییەتی !ناوی گۆڵکار !ژمارەی گۆڵەکان |- |١٩٣٠|| جێلێرمۆ ستابیلی||٨ |- |١٩٣٤|| ئۆلدریخ نیجدلی||٥ |- |١٩٣٨|| لیۆنیداس||٧ |- |١٩٥٠|| [[ئەردمێر]]||٩ |- |١٩٥٤|| ساندڕۆ کۆشیتش||١١ |- |١٩٥٨|| جەست فۆنتین||١٣ |- |١٩٦٢|| درازین یۆکۆفیچ، گارینشیا، فافا، لیونێل سانشێز، ئیڤانۆڤ، فلۆران||٤ |- |١٩٦٦|| ئۆزیبیۆ||٩ |- |١٩٧٠|| [[گێرد مۆلەر]]||١٠ |- |١٩٧٤|| لاتۆ||٧ |- |١٩٧٨|| ماریۆ کیمبس||٦ |- |١٩٨٢|| پاوڵۆ ڕۆسی||٦ |- |١٩٨٦|| گاری لینکەر||٦ |- |١٩٩٠|| سکیلاچی||٦ |- |١٩٩٤|| ستۆیجکۆڤ، سالینکۆ||٦ |- |١٩٩٨|| دافور سۆکەر||٦ |- |٢٠٠٢|| [[ڕۆناڵدۆ]]||٨ |- |٢٠٠٦|| [[میرۆسلاڤ کلۆزە|کلۆزە]]||٥ |- |٢٠١٠|| تۆماس مۆلەر، [[وێسلی شنایدەر]]، داڤێد ڤیا، دیگۆ فۆڕڵان||٥ |- |٢٠١٤|| [[خامێز ڕۆدریگێز|خامیس ڕودریگێز]]|| ٦ |- |٢٠١٨|| ھاری کەین|| ٦ |- |٢٠٢٢ |[[کیلیان مباپێ]] |٨ |} == تێبینییەکان == <references group="s"/> <references group="n"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|FIFA World Cup}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|وڵاتەکان|مێژوو|دەیەی ١٩٢٠|دەیەی ١٩٣٠|کۆمەڵگا|ئابووری|ئۆڵۆمپیاد}} [[پۆل:ڕووداوە وەرزشییەکان، دامەزرانی ١٩٣٠]] [[پۆل:جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:پاڵەوانیەتییە جیھانییەکان]] [[پۆل:فیفا]] 0wu8m6cbw8exob87obnw87ovwoqcnk7 0 10908 1586630 1586291 2026-05-24T12:07:40Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586630 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ناگۆرنۆ-قەرەباغ''' (بە [[زمانی ئازەری|ئازەربایجانی]]: Dağlıq Qarabağ / Yuxarı Qarabağ، بە [[ئەرمەنی]]: Leṙnayin Ġarabaġ){{تێبینی|لەدوای شەڕی [[ئەرمەنستان]] و [[ئازەربایجان]] ساڵی ۲۰۲۰، ئەو ھەرێمە پێی دەگوترێ (ئەرتساخ).}} ناوچەیەکی گەمارۆدراوە لە [[قەوقاز|قەوقازی باشوور]]، کە لە ڕۆژئاوای وڵاتی [[ئازەربایجان]] ھەڵکەوتووە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٦]] ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچە خودموختارە ١٣٨٠٠٠ کەس بووە، ئەم ھەرێمە ناوەندی شاری ([[لاچین]])ە، زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]] بوون بەلام لە ساڵی ۱۹۹۲ کەوتە ژێر دەستی داگیرکەری [[ئەرمەنستان]]، ھەر لەبەرئەوە کوردەکان کۆچیان کرد و ئەو ھەرێمەیان بەجێھێشت{{تێبینی|لەو ھەرێمە وڵاتێکی ژێردەستەی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] ھەبوو بە ناوی [[کوردستانی سوور]]، کە ھەڵکەوتەی جوگرافییەکەی لەناو ناگۆرنۆ قەرەباغ بوو.}} کە لە باوباپیرانیانەوە بۆیان مابووەوە. == شوێن == ناوچەکە لە دڵی خاکەکانی [[ئازەربایجان]]دا ھەڵکەوتووە و پایتەختەکەی [[خانکەندی (ئازەربایجان)|خانکەندی]]یە بە ناوی ڕێبەری ئەرمەنیی [[بۆلشێڤیک]] ستێپان شاومیان. ڕووبەری ناوچەکە ٤،٨٠٠ کیلۆمەتر دووجایە و نزیکەی ٢٧٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای باکووی پایتەختی ئازەربایجانەوە دوورە. سروشتی ناوچەکە زۆرتر کوێستانییە و ھەروەھا ھەندێک ڕووباری تێدایە کە ئاوەکەی بۆ بەرھەمھێنانی [[کارەبا]] و [[ئاودێری|ئاودێری]] بەکاردێت. ناوچەیەکی ھەژارە لە سەرچاوە ئابوورییەکانیدا، و چالاکییە ئابوورییەکان پشت بە [[کشتوکاڵ|کشتوکاڵ]] و بەخێوکردنی [[ماڵات]] و ھەندێک پیشەسازیی خۆراکی دەبەستن. لە بەرھەمە بەناوبانگەکان [[دانەوێڵە]]، [[لۆکە]] و [[تووتن]]ن. == دانیشتووان == [[کورد|کوردەکان]] زۆربەی دانیشتووانی قەرەباخیان پێکدەھێنا، بەڵام سەرکوتکردنی بەردەوامی [[سۆڤیەت]] دژی نەتەوەکان بووە ھۆی نەمان و کاڵبوونەوەی بوونی کورد لە ڕێگەی ڕامیارییەکانی «[[تورکاندن]]»ی [[ئازەرییەکان]]ەوە، کە بە زۆرەملی بۆ [[ڕووسیا]] و [[کازاخستان]] کۆچیان پێ کرا بۆ ئەوەی لەوێ گیان لەدەست بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = http://www.hist.ru/kurdy.html | ناونیشان = ПАРТИЗАНЫ НА ПОВОДКЕ | ماڵپەڕ = www.hist.ru | تاريخ الوصول = 2020-11-21 | سەردێڕی ئەرشیف = https://web.archive.org/web/20200421115812/http://hist.ru/kurdy.html | تاريخ أرشيف = 21 أبريل 2020 }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurdistan26.html | عنوان = Курдистанский уезд 1926 | موقع = www.ethno-kavkaz.narod.ru | تاريخ الوصول = 2020-11-21 | سەردێڕی ئەرشیف= https://web.archive.org/web/20201028212333/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurdistan26.html | تاريخ أرشيف = 28 أكتوبر 2020 }}</ref> نزیکەی ١٤٥ ھەزار کەس لە ناوچەکەدا نیشتەجێن کە [[ئەرمەنییەکان]] (زۆربەی ھەرە زۆریان سەر بە [[کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی|کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی ئەرمەنین]]) نزیکەی ٩٥٪ی دانیشتووان پێکدەھێنن. ناوچەکە شوێنی بەیەکگەیشتنی چەندین ئیمپراتۆریەت بووە وەک [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی]]، [[عوسمانی]] و [[سەفەوی]] کە چەندین جەنگ لە نێوانیاندا ڕووی داوە و ناوچەکە گۆڕەپانیان بووە. ئەمەش بووەتە ھۆی ئەوەی ناوچەکە ببێتە گۆڕەپانی چەندین گۆڕانکاری لە پێکھاتەی دانیشتووانەکەیدا. و پێش ململانێی سەر ناوچەکە لە ساڵی ١٩٩٢دا، ئەرمەنەکان لە شاری [[خانکەندی (ئازەربایجان)|خانکەندی]] نیشتەجێ بوون و ئازەرییەکانیش لە شاری [[شووشەی]] پایتەختی ناوچەکە پێش سەردەمی سۆڤیەت نیشتەجێ بوون. == ململانێ == [[پەڕگە:Armenian boroughs of city of Shusha destroyed by Azerbaijani armed forces in 1920 with defiled cathedral of Holy Savior on background.jpg|وێنۆک|دوای کۆمەڵکوژیی شووشە: ھێزە چەکدارەکانی ئازەربایجان بەشی ئەرمەنیی [[شووشە (شار)|شووشە]]یان لە ساڵی ١٩٢٠دا وێران کرد. [[کڵێسای گەورەی غازانتشێتسوتس]] لە پاشبنەمادا دەردەکەوێت.]] ڕەگ و ڕیشەی ململانێکە بۆ سەردەمی [[سۆڤیەت]] لە بیستەکانی [[سەدەی (ڕوونکردنەوە)|سەدە]]ی ڕابردوو دەگەڕێتەوە، کاتێک [[جۆزێف ستالین]] ڕامیاریی خۆی لە جیاکردنەوەی نێوان نەتەوەکان و ھەڵگیرساندنی ئاگری دوژمنایەتی لە نێوانیاندا و پارچەپارچەکردنی ھێزەکانیان جێبەجێ کرد. دەسەڵاتی [[سۆڤیەت]] لە ساڵی ١٩٢٣دا بە مەبەست کەمینەی [[ئەرمەنەکان|ئەرمەنی]] (دانیشتووانی [[کاراباخ]])ی خستە ناو سنوورەکانی [[ئازەربایجان]]ەوە، بە سنوورێکی کارگێڕییەوە کە وای دەکرد ھەموو دەوروبەری ئازەربایجانی بێت سەرەڕای ویستی دانیشتووانەکەی بۆ پاشکۆیەتیی ئەرمەنستان، لە بەرانبەریشدا کەمینەی ئازەربایجانی لە ناوچەی «[[کۆماری خۆبەڕێوەبەری نەخچیڤان|ناختشێڤان]]» بە گۆشەگیری لە ناو کۆماری [[ئەرمەنستان]]دا مایەوە. جگە لەوەی دەسەڵاتی سۆڤیەت دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریی بە «کاراباخ» بەخشی لە ناو کۆماری ئازەربایجاندا، کە ئەمەش وەک بۆمبێکی تەوقیتکراو وابوو. === جەنگ و جیابوونەوە === ئەم دۆخە بە بەستوویی مایەوە و [[ڕامیاری]]یە سەرکوتکارەکانی سۆڤیەت و تیرۆری [[ئاسن]] و [[ئاگر (ڕوونکردنەوە)|ئاگر]] بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی دەسەڵاتی سۆڤیەت لە سەردەمی [[میخائیل گۆرباچۆڤ]]دا خاو بووەوە. لە شوباتی ١٩٨٨دا، ئەنجومەنی سۆڤیەتی کاراباخ بوێریی نواند و داوای لە [[مۆسکۆ]] کرد «ناگۆرنۆ کاراباخ» بچێتە سەر [[ئەرمەنستان]]. بێگومان سەرکردە ئازەرییەکان لای دەسەڵاتی [[مۆسکۆ]] ناڕەزایەتییان دەربڕی. زۆری نەخایاند ئازەرییەکان و ئەرمەنەکان لە «کاراباخ» تووشی پێکدادان بوون، بۆ ئەوەی پێکدادانەکان بە خێرایییەکی زۆر بگۆڕێن بۆ [[شەڕی ناوخۆیی]] کە کوژراو و بریندار و پەنابەری لە ھەردوولا بەجێھێشت. لە کانوونی یەکەمی ١٩٨٩دا، بارودۆخەکە ئاڵۆزتر بوو بە ڕای گەیاندنی یەکگرتنی ناوچەی «ناگۆرنۆ کاراباخ» لەگەڵ کۆماری [[ئەرمەنستان]] لەلایەن ئەنجومەنی سۆڤیەتی ئەرمەنییەوە. دوای ھەڵوەشانەوەی [[یەکێتیی سۆڤیەت]] لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١دا – جیاخوازەکان لە ناوچەی «کاراباخ» لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٢دا سەربەخۆیییان لە [[ئازەربایجان]] ڕای گەیاند، و ڕەتیان کردەوە بچنە پاڵ [[ئەرمەنستان]]. ئەرمەنستان [[چەک]] و پیاوی بۆ شەڕکەرانی «کاراباخ» نارد، تەنانەت ھێزەکانی چوونە ناو خاکی [[ئازەربایجان]]ەوە، ھەروەھا ئەو شریتە زەوییەیان داگیر کرد کە لە ڕووی جوگرافییەوە قەرەباخی لە [[ئەرمەنستان]] جیا دەکردەوە (کە بە [[ڕێڕەوی لاچین]] ناودەبرێت) و ھەروەھا خاکی ٦ ناوچەی تری ڕۆژھەڵات و باشووری قەرەباخ، و لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٣دا ٢٠٪ی کۆی خاکەکەیان داگیر کرد. ئەنجامەکەش ئەوە بوو کە سەدان ھەزار لە دانیشتووانی ئازەری لە ترسی ھێزە داگیرکەرەکانی [[ئەرمەنستان]] ھەڵاتن. پەنابەرەکان بۆ کەمپەکان گوازرانەوە - کە زۆربەیان لە دەوروبەری [[باکوو]]ی پایتەختی [[ئازەربایجان]] بوون. [[ڕووسەکان]] لەم جەنگەدا زۆر پاڵپشتیی ئەرمەنستانیان کرد، ئەمەش ئەو سەرکەوتنەی ئاسان کرد کە ئەرمەنەکان بەدەستیان ھێنا. === ڕاگرتنی شەڕ لە دوای ساڵی ١٩٩٤ === لە ئایاری ١٩٩٤دا ھەموو لایەنەکان - لەوانەش [[ئازەربایجان]] کە خاکەکەی داگیرکرابوو - ڕێککەوتنێکیان بۆ ڕاگرتنی شەڕ و پەنابردن بۆ دانوستانی ئاشتییانە پەسەند کرد؛ لە پێناو ڕێگریکردن لە ڕشتنی خوێن. ناوەندگیرە سەرەکییەکە لە دانوستانەکاندا [[یەکێتیی ئەورووپا]] بوو کە دەستەیەکی لە دەوڵەتان بە سەرۆکایەتیی [[فەڕەنسا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] و [[ڕووسیا]] ڕاسپارد بۆ کۆبوونەوە لە [[مینسک]] – پایتەختی [[بیلاڕووس]] – بۆ دەستپێکردنی دانوستان. لە لای خۆیانەوە میلیشیا ئەرمەنییەکان [[کۆماری ئارتساخ|کۆماری ناگۆرنۆ قەرەباخ]]یان ڕای گەیاند کە ھیچ دەوڵەتێک دانی پێدا نەناوە. بەڵام [[ئەرمەنستان]] وەک بەشێک لە خۆی مامەڵەی لەگەڵ دەکات. سەرکردەی میلیشیا ئەرمەنییەکان لەو جەنگەدا [[ڕۆبێرت کۆچاریان]] بوو، کە سەرۆکی پێشووی کۆماری [[ئەرمەنستان]]ە. === جەنگ و ڕێککەوتنی ڕاگرتنی شەڕ ٢٠٢٠ === لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، جەنگێکی نوێ لە بەرزایییەکانی قەرەباخ و ناوچەکانی دەوروبەریدا ھەڵگیرسا.<ref name="aljaz2">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Fighting erupts between Armenia, Azerbaijan over disputed region|سەردێڕ=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/27/heavy-fighting-erupts-in-disputed-nagorno-karabakh-region|بڵاوکەرەوە=[[کەناڵی جەزیرە]]|تاريخ الوصول=27 September 2020|تاريخ=27 September 2020|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20200927083518/https://www.aljazeera.com/news/2020/9/27/heavy-fighting-erupts-in-disputed-nagorno-karabakh-region|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|حالة المسار=live}}</ref> نەتەوە یەکگرتووەکان بە توندی ململانێکەی شەرمەزار کرد و داوای لە ھەردوولا کرد گرژییەکان کەم بکەنەوە و بەبێ دواکەوتن دەست بە دانوستانە مەبەستدارەکان بکەنەوە.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=UN Security Council calls for immediate end to fighting in Nagorno-Karabakh|سەردێڕ=https://www.france24.com/en/20200930-un-security-council-calls-for-immediate-end-to-fighting-in-nagorno-karabakh|تاريخ الوصول=30 September 2020|موقع=France 24|تاريخ=30 September 2020|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20201009133111/https://www.france24.com/en/20200930-un-security-council-calls-for-immediate-end-to-fighting-in-nagorno-karabakh|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|حالة المسار=live}}</ref> جەنگەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠دا کۆتایی ھات، کاتێک ڕێککەوتنێکی سێ قۆڵی بۆ ڕاگرتنی شەڕ لە نێوان [[ئازەربایجان]] و [[ئەرمەنستان]] و [[ڕووسیا]]دا واژوو کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Russia Steps In To End War Between 2 Former Soviet Republics|سەردێڕ=https://www.npr.org/2020/11/10/933343100/russia-steps-in-to-end-war-between-2-former-soviet-republics|تاريخ الوصول=10 November 2020|موقع=NPR.org|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20201110111758/https://www.npr.org/2020/11/10/933343100/russia-steps-in-to-end-war-between-2-former-soviet-republics|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|حالة المسار=live}}</ref> بەپێی ڕێککەوتنی ڕاگرتنی تەقە، ئازەربایجان ھەموو [[ناوچە ئازەربایجانییەکانی دەوروبەری قەرەباخ کە لەژێر کۆنترۆڵی ئەرمەنەکاندا بوون|خاکە داگیرکراوەکانی دەوروبەری بەرزایییەکانی قەرەباخ]]ی وەرگرتەوە و دەستی بەسەر سێیەکی خاکی بەرزایییەکانی قەرەباخدا گرت، لەوانەش شووشە و ھادرووت.<ref name=":02">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Armenia and Azerbaijan: A blockade that never ended and a peace deal hanging by a thread|سەردێڕ=https://globalvoices.org/2023/07/19/armenia-and-azerbaijan-a-blockade-that-never-ended-and-a-peace-deal-hanging-by-a-thread/|تاريخ الوصول=2023-07-24|موقع=Global Voices|تاريخ=2023-07-19|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230727133925/https://globalvoices.org/2023/07/19/armenia-and-azerbaijan-a-blockade-that-never-ended-and-a-peace-deal-hanging-by-a-thread/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref><ref name=":12">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Violence and Politics in Armenia-Azerbaijan Relations|سەردێڕ=https://bakuresearchinstitute.org/en/violence-and-politics-in-armenia-azerbaijan-relations/|تاريخ الوصول=2023-06-27|موقع=Baku Research Institute|لغة=en-US|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230608203222/https://bakuresearchinstitute.org/en/violence-and-politics-in-armenia-azerbaijan-relations/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|حالة المسار=live|اقتباس=As a result of the 2020 war, however, Azerbaijan received all territories around Soviet-era Nagorno Karabakh that were occupied by Armenian forces during the first Karabakh war, plus the two regions of Nagorno Karabakh proper: Shushi/Shusha and Hadrut.}}</ref><ref name=":32">{{استشهاد بدورية محكمة|عنوان=Technological determinism or strategic advantage? Comparing the two Karabakh Wars between Armenia and Azerbaijan|صحيفة=Journal of Strategic Studies|دوایین=Cheterian|الأول=Vicken|تاريخ=2022-10-20|لغة=en|صفحات=1–24|اقتباس=The Armenian side also lost territories within the former NKAO, namely the district of Hadrut and the strategic town of Shusha/Shushi, areas that were not even considered for handover to Azerbaijan during the long years of diplomatic negotiations between the two wars.|issn=0140-2390|s2cid=253061240|doi=10.1080/01402390.2022.2127093|doi-access=free}}</ref><ref name=":42">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Lynch|الأول=Ian J.|تاريخ=2020-11-18|ناونیشان=A cold winter for peace in Nagorno-Karabakh?|لغة=en|عمل=Ahval|سەردێڕ=https://ahvalnews.com/nagorno-karabakh/cold-winter-peace-nagorno-karabakh|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=2023-06-27|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20201202214529/https://ahvalnews.com/nagorno-karabakh/cold-winter-peace-nagorno-karabakh|تاريخ أرشيف=2 December 2020|اقتباس=The new agreement allows Azerbaijan to keep the territory it took by force, including Shusha and Hadrut, within the historic boundaries of Nagorno-Karabakh. It also requires Armenian forces to turn over other territories they have occupied for the last 26 years, including the so-called Lachin corridor, which is Nagorno-Karabakh’s primary link to Armenia proper.}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=9 November 2020|عنوان=Ethnic Armenian forces confirm loss of Karabakh's second city, say enemy nearing capital|عمل=Reuters|مسار=https://www.reuters.com/world/armenia-azerbaijan-shushi-int-idUSKBN27P1WY|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=9 November 2020}}</ref> === گەمارۆ (٢٠٢٢–ئێستا) === لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا، ئازەربایجانییەکان کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد چالاکوانی ژینگەن، [[ڕێڕەوی لاچین]]یان داخست، کە تاقە ڕێگەیە بەرزایییەکانی [[قەرەباخ]] بە ئەرمەنستان و جیھانی دەرەوە دەبەستێتەوە.<ref name="BBC2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|عنوان=Азербайджанские "активисты" блокируют дорогу из Карабаха в Армению. Одновременно в Карабахе пропал газ|لغة=ru|عنوان مترجم=Azerbaijani "activists" are blocking the road from Karabakh to Armenia. At the same time, gas disappeared in Karabakh|عمل=BBC News Русская Служба|سەردێڕ=https://www.bbc.com/russian/news-63975080|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=13 September 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230412122434/https://www.bbc.com/russian/news-63975080|تاريخ أرشيف=12 April 2023}}</ref> و لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٣دا، ھێزەکانی ئازەربایجان خاڵێکی پشکنینیان لەسەر ڕێڕەوی لاچین دانا.<ref name=":129">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Azerbaijan sets up checkpoints on the Lachin corridor|سەردێڕ=https://www.eiu.com/n/azerbaijan-sets-up-checkpoints-on-the-lachin-corridor/|تاريخ الوصول=2023-05-03|موقع=Economist Intelligence Unit|تاريخ=2023-04-27|دوایین=Loe|الأول=Catherine|لغة=en-GB|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230802113859/https://www.eiu.com/n/azerbaijan-sets-up-checkpoints-on-the-lachin-corridor/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠٢٣|حالة المسار=live|اقتباس=The move [installation of a checkpoint] has increased the blockade of Nagorny Karabakh...A checkpoint on the border would give Azerbaijan the ability to stop any cars travelling between Armenia and Nagorny Karabakh.}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی گەمارۆدانی ١٢٠ ھەزار دانیشتووی ناوچەکە؛ و ھاوردەکردنی کاڵا سەرەکییەکان، ھەروەھا کاروانە مرۆیییەکانی [[خاچی سوور]] و ھێزەکانی پاراستنی ئاشتیی ڕووسیای قەدەغە کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Karabakh blockade reaches critical point as food supplies run low|سەردێڕ=https://www.intellinews.com/karabakh-blockade-reaches-critical-point-as-food-supplies-run-low-286173/|تاريخ الوصول=2023-08-01|موقع=www.intellinews.com|تاريخ=2023-07-31|دوایین=Hauer|الأول=Neil|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230814123838/https://www.intellinews.com/karabakh-blockade-reaches-critical-point-as-food-supplies-run-low-286173/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|حالة المسار=live|اقتباس=Occasional ICRC and Russian traffic continued to pass until June 15, at which point Azerbaijan halted all humanitarian deliveries. No food, medicine or fuel has entered Nagorno-Karabakh since.}}</ref><ref name=":62">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Supplies begin to run low as Nagorno-Karabakh blockade continues|سەردێڕ=https://eurasianet.org/supplies-begin-to-run-low-as-nagorno-karabakh-blockade-continues|تاريخ الوصول=2022-12-22|موقع=eurasianet.org|تاريخ=Dec 19, 2022|دوایین=Gavin|الأول=Gabriel|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230201151350/https://eurasianet.org/supplies-begin-to-run-low-as-nagorno-karabakh-blockade-continues|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref><ref name=":310">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Azerbaijani roadblock cuts tens of thousands off from food, fuel and medicine|سەردێڕ=https://www.opendemocracy.net/en/odr/nagorno-karabakh-azerbaijan-armenia-roadblock/|تاريخ الوصول=21 December 2022|موقع=[[openDemocracy]]|تاريخ=16 December 2022|دوایین=Kitachayev|الأول=Bashir|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230226154334/https://www.opendemocracy.net/en/odr/nagorno-karabakh-azerbaijan-armenia-roadblock/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref><ref name=":97">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=New Troubles in Nagorno-Karabakh: Understanding the Lachin Corridor Crisis|سەردێڕ=https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/nagorno-karabakh-conflict/new-troubles-nagorno-karabakh-understanding-lachin-corridor-crisis|تاريخ الوصول=2023-05-23|موقع=www.crisisgroup.org|تاريخ=2023-05-22|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230816185256/https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/nagorno-karabakh-conflict/new-troubles-nagorno-karabakh-understanding-lachin-corridor-crisis|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠٢٣|حالة المسار=live|اقتباس=While travellers were already few due to the blockade, the ICRC reports that its ability to get people across has been curtailed [since the installation of the checkpoint], leaving only the Russian peacekeepers to facilitate trips to Armenia for medical care.}}</ref><ref name=":134">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=June Alerts and May Trends 2023|سەردێڕ=https://www.crisisgroup.org/crisiswatch/june-alerts-and-may-trends-2023|تاريخ الوصول=2023-06-19|موقع=www.crisisgroup.org|تاريخ=2023-05-31|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230622120300/https://www.crisisgroup.org/crisiswatch/june-alerts-and-may-trends-2023|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|حالة المسار=live|اقتباس=Checkpoint on Lachin corridor faced fierce opposition amid humanitarian crisis....Azerbaijani military consolidated [the] blockade, however, leading to even fewer crossings and reduced transportation of goods.}}</ref> و ھێزەکانی پاراستنی ئاشتیی ڕووسیا و لیژنەی خاچی سووری نێونەتەوەیی بە جووڵەیەکی سنووردار بۆ گواستنەوەی ئەو نەخۆشانەی کە پێویستییان بە چاودێریی پزیشکییە و دابینکردنی پێداویستییە مرۆیییەکان ھەستا.<ref name="BlackoutsRationing">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shahverdyan|الأول=Lilit|تاريخ=12 January 2023|عنوان=Blackouts and food rationing as Karabakh blockade enters second month|لغة=en|عمل=Eurasianet|مسار=https://eurasianet.org/blackouts-and-food-rationing-as-karabakh-blockade-enters-second-month|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=17 January 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230423091733/https://eurasianet.org/blackouts-and-food-rationing-as-karabakh-blockade-enters-second-month|تاريخ أرشيف=23 April 2023|اقتباس=But the supplies are meager compared to the pre-blockade delivery of 12,000 tons of goods monthly, and barely meet the needs of the local population, which Armenian sources estimate at around 120,000.}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=17 January 2023|عنوان=Nagorno-Karabakh reports gas cut for second time since start of blockade|عمل=OC Media|مسار=https://oc-media.org/nagorno-karabakh-reports-gas-cut-for-second-time-since-start-of-blockade/|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=18 January 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230316072358/https://oc-media.org/nagorno-karabakh-reports-gas-cut-for-second-time-since-start-of-blockade/|تاريخ أرشيف=16 March 2023}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٣وە، ئازەربایجان گەمارۆکەی توندتر کردەوە، و ڕێگری لە تێپەڕبوونی ھەموو [[خۆراک]] و [[سووتەمەنی]] و دەرمانێکی خاچی سوور و ھێزەکانی پاراستنی ئاشتیی [[ڕووسیا]] لە ڕێگەی ڕێڕەوی [[لاچین]]ەوە کرد.<ref name=":175">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Nagorno-Karabakh again faces shortages as Azerbaijan closes Lachin Corridor|سەردێڕ=https://oc-media.org/nagorno-karabakh-again-faces-shortages-as-azerbaijan-closes-lachin-corridor/|تاريخ الوصول=2023-07-14|موقع=OC Media|تاريخ=2023-06-20|لغة=en-US|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230719153306/https://oc-media.org/nagorno-karabakh-again-faces-shortages-as-azerbaijan-closes-lachin-corridor/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref><ref name=":176">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Food shortages and fear as peacekeepers refused entry to Nagorno-Karabakh|سەردێڕ=https://oc-media.org/features/food-shortages-and-fear-as-peacekeepers-refused-entry-to-nagorno-karabakh/|تاريخ الوصول=2023-07-14|موقع=OC Media|لغة=en-US|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230722145151/https://oc-media.org/features/food-shortages-and-fear-as-peacekeepers-refused-entry-to-nagorno-karabakh/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref><ref name=":178">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Karabakh blockade reaches critical point as food supplies run low|سەردێڕ=https://www.intellinews.com/karabakh-blockade-reaches-critical-point-as-food-supplies-run-low-286173/|تاريخ الوصول=2023-08-01|موقع=www.intellinews.com|تاريخ=2023-07-31|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230814123838/https://www.intellinews.com/karabakh-blockade-reaches-critical-point-as-food-supplies-run-low-286173/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref> === ھێرشی ئازەربایجان (٢٠٢٣) === لە ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣دا، [[ئازەربایجان]] ھێرشێکی سەربازیی کردە سەر بەرزایییەکانی [[قەرەباغ|قەرەباخ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=أذربيجان تكشف حصيلة قتلاها بقره باغ وأرمينيا تستقبل 42 ألف نازح|سەردێڕ= https://www.aljazeera.net/news/2023/9/27/%d8%a3%d8%b0%d8%b1%d8%a8%d9%8a%d8%ac%d8%a7%d9%86-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d8%b5%d9%8a%d9%84%d8%a9-%d9%82%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%87%d8%a7-%d9%81%d9%8a-%d9%82%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d8%ba|تاريخ الوصول=2023-10-02|صحيفة=[[جەزیرە نێت]]|تاريخ=27/9/2023|لغة=ar|ماڵپەڕ= https://web.archive.org/web/20231002101408/https://www.aljazeera.net/news/2023/9/27/%d8%a3%d8%b0%d8%b1%d8%a8%d9%8a%d8%ac%d8%a7%d9%86-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d8%b5%d9%8a%d9%84%d8%a9-%d9%82%d8%aa%d9%84%d8%a7%d9%87%d8%a7-%d9%81%d9%8a-%d9%82%d8%b1%d9%87-%d8%a8%d8%a7%d8%ba|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=أذربيجان "تستعيد السيادة" على ناغورني قره باغ وسط ظروف سياسية "مؤاتية"|سەردێڕ= https://arabic.euronews.com/2023/09/21/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-army-separatist-ceasefire-agreement-talks|تاريخ الوصول=2023-10-02|صحيفة=euronews|تاريخ=2023-09-21|لغة=ar|ماڵپەڕ= https://web.archive.org/web/20230930175952/https://arabic.euronews.com/2023/09/21/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-army-separatist-ceasefire-agreement-talks|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣}}</ref><ref name="offensive-radiofreeurope2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|عنوان=Azerbaijan Launches Offensive in Breakaway Nagorno-Karabakh, Children Among Casualties|صحيفة=Radiofreeeurope/Radioliberty|مسار=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-armenia-karabakh-mine-explosions/32599318.html|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=19 September 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230919124810/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-armenia-karabakh-mine-explosions/32599318.html|تاريخ أرشيف=19 September 2023}}</ref><ref name="offensive-reuters2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|تاريخ=19 September 2023|عنوان=Azerbaijani forces strike Armenian-controlled Karabakh, raising risk of new Caucasus war|صحيفة=Reuters|مسار=https://www.reuters.com/world/azerbaijan-says-six-its-citizens-were-killed-by-land-mines-karabakh-2023-09-19/|حالة المسار=live|تاريخ الوصول=19 September 2023|مسار أرشيف=https://web.archive.org/web/20230919114910/https://www.reuters.com/world/azerbaijan-says-six-its-citizens-were-killed-by-land-mines-karabakh-2023-09-19/|تاريخ أرشيف=19 September 2023}}</ref><ref name="offensive-france242">{{بیرخستنەوەی وێب|عنوان=Azerbaijan says it has begun 'anti-terrorist' operations in Nagorno-Karabakh|سەردێڕ=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20230919-azerbaijan-says-it-has-begun-anti-terrorist-operations-in-nagorno-karabakh|تاريخ الوصول=2023-09-19| موقع = فەڕەنسا ٢٤|تاريخ=2023-09-19|لغة=en|ماڵپەڕ=https://web.archive.org/web/20230919112626/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20230919-azerbaijan-says-it-has-begun-anti-terrorist-operations-in-nagorno-karabakh|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|حالة المسار=live}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [[:en:Nagorno-Karabakh|ویکیپیدیای ئینگلیسی]] {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|ئازەربایجان|ئاسیا|ئەورووپا|جوگرافیا|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Nagorno-Karabakh}} [[پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ]] [[پۆل:قەوقاز]] [[پۆل:ھەرێمە دابەشکراوەکان]] [[پۆل:دابەشکارییەکانی کۆماری ئازەربایجان]] 0nhvn2gr7hxy8y2t7erd4p53mgsg8ns 0 11275 1586666 1287639 2026-05-24T14:21:17Z 1silent scientist 51740 1586666 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-جوگرافیا}} '''قۆچان''' شارێکی سەر بە [[شارستانی قۆچان]] لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]]یە و ناوەکەی لە «خبوشانەوە» ھاتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە دەگاتە ١١٥٬٠٠٠ ھەزار کەس بەپێی سەرژمێری سالی ٢٠٠٦، زۆرینەی دانیشتووان [[کورد]]ن و بە زاراوەی [[کورمانجی]] و [[فارسی]] کە زمانی ڕەسمی دەوڵەتە دەئاخڤن. پێکھاتەی [[کورد]] لە قۆچان بریتییە لە ھۆزی زەعفەرانلو و بێچرانلو و میلانلو کە کاتی خۆی لە سەرحەدانی کوردستانەوە بۆ ئەم شوێنە ڕاگوێزراون. لە ناودارەکانی قۆچان [[کەلیمۆڵڵا تەوەحۆدی]]یە کە نووسەرێکی ناوداری کوردی [[خۆراسان]]ە. ھەروەھا لە ھەڵکەوتووانی ئەم شارە [[جەعفەر قولی]] کوڕی مەلا ڕەزا قولی لە دەروروبەری ساڵی ١٨١٤ لە گوندی شکافکۆی لە دایک بووە، ئەم گوندە کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاوایی قۆچان. باوکی لە ئێلی کوردی زەنگەلانلوو بووە. لە ناو خەڵکی بەجافەر قولی زەنگلی، جافەر قولی بێچارە، جافەر قولی عەندەلیب، جافەر قولی موختار ناسراوە، ھەندێ لەم ناوانە خۆی بۆ خۆی داینابوون و لەناو شیعریدا بڵاوی کردوونەتەوە. ==دانیشتووانناسی== ===نەتەوە=== زۆربەی خەڵکی قوچان کوردانی خۆراسانین لە ھۆزی زەفەرانلوو، کە سەردەمانێک بە کوردی دەدوان، ئێستا بە [[تورکیی خۆراسانی|تورکیی خۆراسانی]] دەدوێن.<ref>{{Cite web |title=Quchan |url=https://www.britannica.com/place/Quchan |access-date=April 7, 2025 |website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٩٦٬٩٥٣ کەس لە ٢٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Razavi Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920095433/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٣٬٧٦٠ کەسی لە ٢٩٬٤٣٨ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Razavi Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012029/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٠١٬٦٠٤ کەس لە ٣٠٬٠٩٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Razavi Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402213121/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |archive-date=2 April 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==جوگرافیا== ===شوێن=== قوچان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[ئێران]] لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] لە بەرزیی ١٬١٤٩ مەتر لە ئاستی دەریاوە و لە باکووری چیاکانی شا جیھان ھەڵکەوتووە. لە باشووری سنووری [[تورکمانستان]]دایە. قوچان بە ڕێگا بە [[مەشھەد]]ەوە بەستراوەتەوە، کە ١٢٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتیەتی و [[تورکمانستان]]، کە ١٠٠ کیلۆمەتر لە باکووریەتی. قوچان تووشی چەندین بوومەلەرزە بووە، و شارەکە نزیکەی ١٠ کیلۆمەتر بۆ ڕۆژھەڵاتی شاری ڕەسەن لە ساڵی ١٨٩٥دا گوازرایەوە دوای وێرانبوونی لە [[بوومەلەرزەی ١٨٩٥ی قوچان|بوومەلەرزەیەکی تردا]].<ref name="Hollingsworth">{{cite journal|last=Hollingsworth|first=J.|author2=Jackson J.|author3=Waler R.|author4=Gheitanchi M.R.|author5=Bolourchi M.J.|year=2006|title=Strike-slip faulting, rotation, and along-strike elongation in the Kopeh Dagh mountains, NE Iran|journal=Geophysical Journal International|publisher=[[Royal Astronomical Society]]|volume=166|issue=3|pages=1161–1177|doi=10.1111/j.1365-246x.2006.02983.x|bibcode=2006GeoJI.166.1161H|doi-access=free}}</ref> ===کەشوھەوا=== قوچان خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] (BSk)ـە. {{Weather box | location = قوچان (١٩٩١–٢٠٢٠، ئامارەکان ١٩٨٤–٢٠٢٠) | metric first = Y | single line = Y | width = auto | Jan record high C = 21.6 | Feb record high C = 25.9 | Mar record high C = 31.4 | Apr record high C = 31.9 | May record high C = 36.6 | Jun record high C = 39.0 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 38.0 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 25.2 | Jan high C = 5.8 | Feb high C = 7.9 | Mar high C = 13.2 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.8 | Jun high C = 30.1 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 27.8 | Oct high C = 21.4 | Nov high C = 13.3 | Dec high C = 8.2 | Jan mean C = -0.6 | Feb mean C = 1.3 | Mar mean C = 6.2 | Apr mean C = 11.9 | May mean C = 16.9 | Jun mean C = 21.8 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 22.6 | Sep mean C = 18.6 | Oct mean C = 12.5 | Nov mean C = 6.0 | Dec mean C = 1.5 | Jan low C = -5.6 | Feb low C = -3.6 | Mar low C = 0.5 | Apr low C = 5.4 | May low C = 9.2 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.7 | Aug low C = 13.0 | Sep low C = 9.5 | Oct low C = 4.8 | Nov low C = 0.2 | Dec low C = -3.5 | Jan record low C = −25.4 | Feb record low C = -24.0 | Mar record low C = −18.8 | Apr record low C = -10.9 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 3.4 | Jul record low C = 7.3 | Aug record low C = 3.2 | Sep record low C = -1.6 | Oct record low C = -7.4 | Nov record low C = −17.1 | Dec record low C = −24.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 32.7 | Feb precipitation mm = 43.6 | Mar precipitation mm = 61.0 | Apr precipitation mm = 53.4 | May precipitation mm = 40.8 | Jun precipitation mm = 11.2 | Jul precipitation mm = 3.4 | Aug precipitation mm = 2.1 | Sep precipitation mm = 4.0 | Oct precipitation mm = 14.0 | Nov precipitation mm = 31.3 | Dec precipitation mm = 26.8 | Jan precipitation days = 10.9 | Feb precipitation days = 11.2 | Mar precipitation days = 12.7 | Apr precipitation days = 11.6 | May precipitation days = 9.5 | Jun precipitation days = 3.7 | Jul precipitation days = 2.4 | Aug precipitation days = 1.3 | Sep precipitation days = 1.9 | Oct precipitation days = 4.0 | Nov precipitation days = 6.8 | Dec precipitation days = 8.6 | Jan snow days = 8.5 | Feb snow days = 8.4 | Mar snow days = 5.9 | Apr snow days = 1.0 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 2.0 | Dec snow days = 5.3 | Jan humidity = 74 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 57 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 37 | Aug humidity = 36 | Sep humidity = 41 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 66 | Dec humidity = 74 | Jan dew point C =-4.5 | Feb dew point C =-2.9 | Mar dew point C =0.6 | Apr dew point C =4.6 | May dew point C =7.5 | Jun dew point C =7.6 | Jul dew point C =7.8 | Aug dew point C =5.7 | Sep dew point C =4.9 | Oct dew point C =2.0 | Nov dew point C =-0.2 | Dec dew point C =-2.6 | Jan sun =151 | Feb sun =154 | Mar sun =170 | Apr sun =213 | May sun =271 | Jun sun =332 | Jul sun =353 | Aug sun =347 | Sep sun =297 | Oct sun =249 | Nov sun =173 | Dec sun =148 | year sun = |source 1 = [[ئایریمو]] (ئامارەکان ١٩٨٤–٢٠١٠، ڕۆژانی بارانبارین و ڕۆژانی بەفر)<ref>{{cite web | url = http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp | title = آمار 166 ايستگاه سينوپتيك كشور تا پایان سال 2010 میلادی + 37 ایستگاه تا پایان سال 2005 | access-date = 13 February 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp | archive-date = 17 February 2016 | url-status = dead |publisher = [[ڕێکخراوەی کەشناسیی ئێران]] }}</ref> [[نۆئا]]<ref name="ncei">{{cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Quchan |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Quchan_40740.csv |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |access-date=24 April 2024 |format=CSV |quote=WMO number: 40740}}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{کۆڵکە}} {{پۆلی کۆمنز|Quchan}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی قۆچان]] t7o6wk6yjhipcv113bbmyw8dj767o6m 1586667 1586666 2026-05-24T14:21:38Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586667 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-جوگرافیا}} '''قۆچان''' شارێکی سەر بە [[شارستانی قۆچان]] لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]]یە و ناوەکەی لە «خبوشانەوە» ھاتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە دەگاتە ١١٥٬٠٠٠ ھەزار کەس بەپێی سەرژمێری سالی ٢٠٠٦، زۆرینەی دانیشتووان [[کورد]]ن و بە زاراوەی [[کورمانجی]] و [[فارسی]] کە زمانی ڕەسمی دەوڵەتە دەئاخڤن. پێکھاتەی [[کورد]] لە قۆچان بریتییە لە ھۆزی زەعفەرانلو و بێچرانلو و میلانلو کە کاتی خۆی لە سەرحەدانی کوردستانەوە بۆ ئەم شوێنە ڕاگوێزراون. لە ناودارەکانی قۆچان [[کەلیمۆڵڵا تەوەحۆدی]]یە کە نووسەرێکی ناوداری کوردی [[خۆراسان]]ە. ھەروەھا لە ھەڵکەوتووانی ئەم شارە [[جەعفەر قولی]] کوڕی مەلا ڕەزا قولی لە دەروروبەری ساڵی ١٨١٤ لە گوندی شکافکۆی لە دایک بووە، ئەم گوندە کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاوایی قۆچان. باوکی لە ئێلی کوردی زەنگەلانلوو بووە. لە ناو خەڵکی بەجافەر قولی زەنگلی، جافەر قولی بێچارە، جافەر قولی عەندەلیب، جافەر قولی موختار ناسراوە، ھەندێ لەم ناوانە خۆی بۆ خۆی داینابوون و لەناو شیعریدا بڵاوی کردوونەتەوە. ==دانیشتووانناسی== ===نەتەوە=== زۆربەی خەڵکی قوچان کوردانی خۆراسانین لە ھۆزی زەفەرانلوو، کە سەردەمانێک بە کوردی دەدوان، ئێستا بە [[تورکیی خۆراسانی|تورکیی خۆراسانی]] دەدوێن.<ref>{{Cite web |title=Quchan |url=https://www.britannica.com/place/Quchan |access-date=April 7, 2025 |website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٩٦٬٩٥٣ کەس لە ٢٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Razavi Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920095433/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٣٬٧٦٠ کەسی لە ٢٩٬٤٣٨ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Razavi Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012029/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٠١٬٦٠٤ کەس لە ٣٠٬٠٩٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Razavi Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402213121/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |archive-date=2 April 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==جوگرافیا== ===شوێن=== قوچان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[ئێران]] لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] لە بەرزیی ١٬١٤٩ مەتر لە ئاستی دەریاوە و لە باکووری چیاکانی شا جیھان ھەڵکەوتووە. لە باشووری سنووری [[تورکمانستان]]دایە. قوچان بە ڕێگا بە [[مەشھەد]]ەوە بەستراوەتەوە، کە ١٢٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتیەتی و [[تورکمانستان]]، کە ١٠٠ کیلۆمەتر لە باکووریەتی. قوچان تووشی چەندین بوومەلەرزە بووە، و شارەکە نزیکەی ١٠ کیلۆمەتر بۆ ڕۆژھەڵاتی شاری ڕەسەن لە ساڵی ١٨٩٥دا گوازرایەوە دوای وێرانبوونی لە [[بوومەلەرزەی ١٨٩٥ی قوچان|بوومەلەرزەیەکی تردا]].<ref name="Hollingsworth">{{cite journal|last=Hollingsworth|first=J.|author2=Jackson J.|author3=Waler R.|author4=Gheitanchi M.R.|author5=Bolourchi M.J.|year=2006|title=Strike-slip faulting, rotation, and along-strike elongation in the Kopeh Dagh mountains, NE Iran|journal=Geophysical Journal International|publisher=[[Royal Astronomical Society]]|volume=166|issue=3|pages=1161–1177|doi=10.1111/j.1365-246x.2006.02983.x|bibcode=2006GeoJI.166.1161H|doi-access=free}}</ref> ===کەشوھەوا=== قوچان خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] (BSk)ـە. {{Weather box | location = قوچان (١٩٩١–٢٠٢٠، ئامارەکان ١٩٨٤–٢٠٢٠) | metric first = Y | single line = Y | width = auto | Jan record high C = 21.6 | Feb record high C = 25.9 | Mar record high C = 31.4 | Apr record high C = 31.9 | May record high C = 36.6 | Jun record high C = 39.0 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 38.0 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 25.2 | Jan high C = 5.8 | Feb high C = 7.9 | Mar high C = 13.2 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.8 | Jun high C = 30.1 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 27.8 | Oct high C = 21.4 | Nov high C = 13.3 | Dec high C = 8.2 | Jan mean C = -0.6 | Feb mean C = 1.3 | Mar mean C = 6.2 | Apr mean C = 11.9 | May mean C = 16.9 | Jun mean C = 21.8 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 22.6 | Sep mean C = 18.6 | Oct mean C = 12.5 | Nov mean C = 6.0 | Dec mean C = 1.5 | Jan low C = -5.6 | Feb low C = -3.6 | Mar low C = 0.5 | Apr low C = 5.4 | May low C = 9.2 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.7 | Aug low C = 13.0 | Sep low C = 9.5 | Oct low C = 4.8 | Nov low C = 0.2 | Dec low C = -3.5 | Jan record low C = −25.4 | Feb record low C = -24.0 | Mar record low C = −18.8 | Apr record low C = -10.9 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 3.4 | Jul record low C = 7.3 | Aug record low C = 3.2 | Sep record low C = -1.6 | Oct record low C = -7.4 | Nov record low C = −17.1 | Dec record low C = −24.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 32.7 | Feb precipitation mm = 43.6 | Mar precipitation mm = 61.0 | Apr precipitation mm = 53.4 | May precipitation mm = 40.8 | Jun precipitation mm = 11.2 | Jul precipitation mm = 3.4 | Aug precipitation mm = 2.1 | Sep precipitation mm = 4.0 | Oct precipitation mm = 14.0 | Nov precipitation mm = 31.3 | Dec precipitation mm = 26.8 | Jan precipitation days = 10.9 | Feb precipitation days = 11.2 | Mar precipitation days = 12.7 | Apr precipitation days = 11.6 | May precipitation days = 9.5 | Jun precipitation days = 3.7 | Jul precipitation days = 2.4 | Aug precipitation days = 1.3 | Sep precipitation days = 1.9 | Oct precipitation days = 4.0 | Nov precipitation days = 6.8 | Dec precipitation days = 8.6 | Jan snow days = 8.5 | Feb snow days = 8.4 | Mar snow days = 5.9 | Apr snow days = 1.0 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 2.0 | Dec snow days = 5.3 | Jan humidity = 74 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 57 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 37 | Aug humidity = 36 | Sep humidity = 41 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 66 | Dec humidity = 74 | Jan dew point C =-4.5 | Feb dew point C =-2.9 | Mar dew point C =0.6 | Apr dew point C =4.6 | May dew point C =7.5 | Jun dew point C =7.6 | Jul dew point C =7.8 | Aug dew point C =5.7 | Sep dew point C =4.9 | Oct dew point C =2.0 | Nov dew point C =-0.2 | Dec dew point C =-2.6 | Jan sun =151 | Feb sun =154 | Mar sun =170 | Apr sun =213 | May sun =271 | Jun sun =332 | Jul sun =353 | Aug sun =347 | Sep sun =297 | Oct sun =249 | Nov sun =173 | Dec sun =148 | year sun = |source 1 = [[ئایریمو]] (ئامارەکان ١٩٨٤–٢٠١٠، ڕۆژانی بارانبارین و ڕۆژانی بەفر)<ref>{{cite web | url = http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp | title = آمار 166 ايستگاه سينوپتيك كشور تا پایان سال 2010 میلادی + 37 ایستگاه تا پایان سال 2005 | access-date = 13 February 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp | archive-date = 17 February 2016 | url-status = dead |publisher = [[ڕێکخراوەی کەشناسیی ئێران]] }}</ref> [[نۆئا]]<ref name="ncei">{{cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Quchan |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Quchan_40740.csv |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |access-date=24 April 2024 |format=CSV |quote=WMO number: 40740}}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Quchan}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی قۆچان]] 7hpv5oz7f0y7h3te241djntl9w1ny5l 1586668 1586667 2026-05-24T14:22:16Z 1silent scientist 51740 /* جوگرافیا */ 1586668 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-جوگرافیا}} '''قۆچان''' شارێکی سەر بە [[شارستانی قۆچان]] لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]]یە و ناوەکەی لە «خبوشانەوە» ھاتووە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە دەگاتە ١١٥٬٠٠٠ ھەزار کەس بەپێی سەرژمێری سالی ٢٠٠٦، زۆرینەی دانیشتووان [[کورد]]ن و بە زاراوەی [[کورمانجی]] و [[فارسی]] کە زمانی ڕەسمی دەوڵەتە دەئاخڤن. پێکھاتەی [[کورد]] لە قۆچان بریتییە لە ھۆزی زەعفەرانلو و بێچرانلو و میلانلو کە کاتی خۆی لە سەرحەدانی کوردستانەوە بۆ ئەم شوێنە ڕاگوێزراون. لە ناودارەکانی قۆچان [[کەلیمۆڵڵا تەوەحۆدی]]یە کە نووسەرێکی ناوداری کوردی [[خۆراسان]]ە. ھەروەھا لە ھەڵکەوتووانی ئەم شارە [[جەعفەر قولی]] کوڕی مەلا ڕەزا قولی لە دەروروبەری ساڵی ١٨١٤ لە گوندی شکافکۆی لە دایک بووە، ئەم گوندە کەوتووەتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاوایی قۆچان. باوکی لە ئێلی کوردی زەنگەلانلوو بووە. لە ناو خەڵکی بەجافەر قولی زەنگلی، جافەر قولی بێچارە، جافەر قولی عەندەلیب، جافەر قولی موختار ناسراوە، ھەندێ لەم ناوانە خۆی بۆ خۆی داینابوون و لەناو شیعریدا بڵاوی کردوونەتەوە. ==دانیشتووانناسی== ===نەتەوە=== زۆربەی خەڵکی قوچان کوردانی خۆراسانین لە ھۆزی زەفەرانلوو، کە سەردەمانێک بە کوردی دەدوان، ئێستا بە [[تورکیی خۆراسانی|تورکیی خۆراسانی]] دەدوێن.<ref>{{Cite web |title=Quchan |url=https://www.britannica.com/place/Quchan |access-date=April 7, 2025 |website=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٩٦٬٩٥٣ کەس لە ٢٥٬٠٦٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Razavi Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920095433/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/09.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٣٬٧٦٠ کەسی لە ٢٩٬٤٣٨ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Razavi Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120012029/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Razavi-Khorasan.xls |archive-date=20 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٠١٬٦٠٤ کەس لە ٣٠٬٠٩٩ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Razavi Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان رضوی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Razavi Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402213121/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_09.xlsx |archive-date=2 April 2022 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ==جوگرافیا== ===شوێن=== قوچان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[ئێران]] لە [[پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] لە بەرزیی ١٬١٤٩ مەتر لە ئاستی دەریاوە و لە باکووری چیاکانی شا جیھان ھەڵکەوتووە. لە باشووری سنووری [[تورکمانستان]]دایە. قوچان بە ڕێگا بە [[مەشھەد]]ەوە بەستراوەتەوە، کە ١٢٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتیەتی و [[تورکمانستان]]، کە ١٠٠ کیلۆمەتر لە باکووریەتی. قوچان تووشی چەندین بوومەلەرزە بووە، و شارەکە نزیکەی ١٠ کیلۆمەتر بۆ ڕۆژھەڵاتی شاری ڕەسەن لە ساڵی ١٨٩٥دا گوازرایەوە دوای وێرانبوونی لە [[بوومەلەرزەی ١٨٩٥ی قوچان|بوومەلەرزەیەکی تردا]].<ref name="Hollingsworth">{{cite journal|last=Hollingsworth|first=J.|author2=Jackson J.|author3=Waler R.|author4=Gheitanchi M.R.|author5=Bolourchi M.J.|year=2006|title=Strike-slip faulting, rotation, and along-strike elongation in the Kopeh Dagh mountains, NE Iran|journal=Geophysical Journal International|publisher=[[Royal Astronomical Society]]|volume=166|issue=3|pages=1161–1177|doi=10.1111/j.1365-246x.2006.02983.x|bibcode=2006GeoJI.166.1161H|doi-access=free}}</ref> ===کەشوھەوا=== قوچان خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] (BSk)ە. {{Weather box | location = قوچان (١٩٩١–٢٠٢٠، ئامارەکان ١٩٨٤–٢٠٢٠) | metric first = Y | single line = Y | width = auto | Jan record high C = 21.6 | Feb record high C = 25.9 | Mar record high C = 31.4 | Apr record high C = 31.9 | May record high C = 36.6 | Jun record high C = 39.0 | Jul record high C = 41.4 | Aug record high C = 38.8 | Sep record high C = 38.0 | Oct record high C = 34.2 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 25.2 | Jan high C = 5.8 | Feb high C = 7.9 | Mar high C = 13.2 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.8 | Jun high C = 30.1 | Jul high C = 32.1 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 27.8 | Oct high C = 21.4 | Nov high C = 13.3 | Dec high C = 8.2 | Jan mean C = -0.6 | Feb mean C = 1.3 | Mar mean C = 6.2 | Apr mean C = 11.9 | May mean C = 16.9 | Jun mean C = 21.8 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 22.6 | Sep mean C = 18.6 | Oct mean C = 12.5 | Nov mean C = 6.0 | Dec mean C = 1.5 | Jan low C = -5.6 | Feb low C = -3.6 | Mar low C = 0.5 | Apr low C = 5.4 | May low C = 9.2 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.7 | Aug low C = 13.0 | Sep low C = 9.5 | Oct low C = 4.8 | Nov low C = 0.2 | Dec low C = -3.5 | Jan record low C = −25.4 | Feb record low C = -24.0 | Mar record low C = −18.8 | Apr record low C = -10.9 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 3.4 | Jul record low C = 7.3 | Aug record low C = 3.2 | Sep record low C = -1.6 | Oct record low C = -7.4 | Nov record low C = −17.1 | Dec record low C = −24.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 32.7 | Feb precipitation mm = 43.6 | Mar precipitation mm = 61.0 | Apr precipitation mm = 53.4 | May precipitation mm = 40.8 | Jun precipitation mm = 11.2 | Jul precipitation mm = 3.4 | Aug precipitation mm = 2.1 | Sep precipitation mm = 4.0 | Oct precipitation mm = 14.0 | Nov precipitation mm = 31.3 | Dec precipitation mm = 26.8 | Jan precipitation days = 10.9 | Feb precipitation days = 11.2 | Mar precipitation days = 12.7 | Apr precipitation days = 11.6 | May precipitation days = 9.5 | Jun precipitation days = 3.7 | Jul precipitation days = 2.4 | Aug precipitation days = 1.3 | Sep precipitation days = 1.9 | Oct precipitation days = 4.0 | Nov precipitation days = 6.8 | Dec precipitation days = 8.6 | Jan snow days = 8.5 | Feb snow days = 8.4 | Mar snow days = 5.9 | Apr snow days = 1.0 | May snow days = 0.1 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 2.0 | Dec snow days = 5.3 | Jan humidity = 74 | Feb humidity = 73 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 57 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 37 | Aug humidity = 36 | Sep humidity = 41 | Oct humidity = 52 | Nov humidity = 66 | Dec humidity = 74 | Jan dew point C =-4.5 | Feb dew point C =-2.9 | Mar dew point C =0.6 | Apr dew point C =4.6 | May dew point C =7.5 | Jun dew point C =7.6 | Jul dew point C =7.8 | Aug dew point C =5.7 | Sep dew point C =4.9 | Oct dew point C =2.0 | Nov dew point C =-0.2 | Dec dew point C =-2.6 | Jan sun =151 | Feb sun =154 | Mar sun =170 | Apr sun =213 | May sun =271 | Jun sun =332 | Jul sun =353 | Aug sun =347 | Sep sun =297 | Oct sun =249 | Nov sun =173 | Dec sun =148 | year sun = |source 1 = [[ئایریمو]] (ئامارەکان ١٩٨٤–٢٠١٠، ڕۆژانی بارانبارین و ڕۆژانی بەفر)<ref>{{cite web | url = http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp | title = آمار 166 ايستگاه سينوپتيك كشور تا پایان سال 2010 میلادی + 37 ایستگاه تا پایان سال 2005 | access-date = 13 February 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp | archive-date = 17 February 2016 | url-status = dead |publisher = [[ڕێکخراوەی کەشناسیی ئێران]] }}</ref> [[نۆئا]]<ref name="ncei">{{cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Quchan |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Quchan_40740.csv |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |access-date=24 April 2024 |format=CSV |quote=WMO number: 40740}}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Quchan}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی ڕەزەوی]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی قۆچان]] 4n4bsdqnpgz3wz7njix6ke4hvq404cr 0 12920 1586781 1516008 2026-05-25T06:49:53Z 1silent scientist 51740 1586781 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مووش | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە =[[پەڕگە:Muş_View_from_Kale_Hill_in_2005_1216.jpg|220x400px|وێنۆک|مووش (٢٠٠٥)]] | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مووش|مووش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١٦٨٫٨١٧ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٣٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.mus.bel.tr/ www.mus.bel.tr] }} '''مووش''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مووش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٦٨٫٨١٧ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> == مێژوو == === چەرخی ئاسن === ==== پاشایەتیی ئورارتوو ==== [[پەڕگە:Bulanık Steli.jpg|وێنۆک|[[کێلی مووش (بولانق)]]ی ئورارتوویی، مۆزەخانەی خەڵاتی بەدلیس]] نەخشەبەردینەیەکی ھی پاشای [[ئورارتوو|ئورارتوویی]] [[ئارگیشتیی یەکەمی ئورارتوو|ئارگیستیی یەکەم]] (٧٨٥–٧٦٥ پ.ز) لە نزیک [[قەڵای کەپەنەک]] دۆزرایەوە. نەخشەبەردینەکە ئێستا لەژێر پارێزگاریی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی [[چاند]] و گەشتیاریی پارێزگای مووشدایە. نەخشەبەردینەکە ئاوھا دەخوێندرێتەوە: {{blockquote|بۆ سەروەر خاڵدی، ئارگیستی، کوڕی مێنووا، ئەم بێدەنگییە ئەو پەرستگاکەی و قەڵایەکی بە تەواوی دروست کرد (و) ناوی خۆی لە ئارگیستیھینیل نا. سوپاس بۆ گەورەیی خاڵدی (منم) مێنووا کوڕی ئارگیستی، پاشای بەدەسەڵات، پاشای مەزن، پاشای خاکی بیانیلی، سەروەری شاری [[تووسپا]].<ref name="Sırrı Tiryaki">{{Cite web | url =https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154357| title =Eski Çağ'da Muş| date =29 July 2019| publisher =Iğdır University Sos Bil Der| language = Turkish |page=24}}</ref>}} ڕێکەوتی دامەزراندنی مووش نەزانراوە، ئەگەرچی پێدەچێت نیشتەجێبوونێک لە دەوروبەری سەردەمی [[مێنووا]]، پاشای [[ئورارتوو]] (نزیکەی ٨٠٠ پ.ز) ھەبووبێت، کە نەخشەبەردینەکی خەتی بزماریی ئەو لە نزیک شارەکە دۆزرایەوە.{{sfn|Hakobyan|1987|p=199}} === سەردەمی ناوەڕاست === لە ماوەی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، مووش ناوەندی ناوچەی [[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]ی ئەرمەنستان بوو. بۆ یەکەمجار وەک شارێک لە [[دەستنووسەکان]]ی [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] سەدەی ٩ەم و ١٠یەمدا ناوی ھاتووە. لە کۆتاییی سەدەی ٨ەمدا، مووش لەگەڵ ناوچەی تارۆن کەوتە ژێر کۆنترۆڵی بنەماڵەی ئەرمەنی [[ئەرمەنستانی باگراتی|باگراتی (باگراتوونی)]]، کە دووبارە لە عەرەبە موسڵمانەکان سەندیانەوە. مووش و ناوچەی تارۆن لە ساڵی ٩٦٩دا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتین]] داگیر کران و لکێنران. ناوچەکە بەردەوام ڕووبەڕووی ھێرشی [[حەمدانییەکان]]، [[عوقەیلییەکان]] و [[مەروانییەکان (دیاربەکر)|مەروانییەکان]] بووەوە تا دواجار بێزەنتینییەکان دوای [[جەنگی مەلازگرد]]ی ١٠٧١ لەلایەن [[تورکە سەلجووقییەکان]] لە ناوچەکە دەرکران. دوای ئەم جەنگە، کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ئەھلاتشاھەکان]].<ref name="Syrian Christians Under Islam">{{cite book|last1=Thomas|first1=David Richard|title=Syrian Christians Under Islam: The First Thousand Years|date=2001|publisher=BRILL|isbn=9789004120556|pages=160}}</ref> [[پەڕگە:Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|وێنۆک|[[دێری ئاراکێلۆتس]]ی سەدەی ٤ەم پێش لەناوبردنی لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]].]] دوای سەدەی ١١یەم، شارۆچکەکە لەلایەن بنەماڵە ئیسلامییەکانی وەک [[ئەھلاتشاھەکان]]، [[ئەیووبییەکان]]، [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] و [[قەرەقۆینلۆ]] فەرمانڕەوایی دەکرا. لە سەدەکانی ١٠–١٣ەمدا مووش گەشەی کرد بۆ شارێکی گەورە بە دانیشتووانێکی خەمڵێندراوی ٢٠ بۆ ٢٥ ھەزار کەس.{{sfn|Hakobyan|1987|pp=-199-200}} لە ١٣٨٧دا داگیرکەری [[ئاسیای ناوەڕاست]] تەیموور بە ناوچەکەدا تێپەڕی و وا دیارە شارۆچکەی مووشی بێ جەنگ داگیر کردووە.<ref name="Eastern Turkey" /> دواتر [[ئاق قۆینلۆ]] فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان کرد تا ئەوکاتەی لەلایەن [[سەفەوییەکان]] داگیر کران. [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم]] لە سەرەتای سەدەی ١٦ەمدا کۆنترۆڵی شارۆچکەکە و ناوچەکەیان لە [[سەفەوییەکان]]ی فارسی وەرگرت. مووش وەک بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] مایەوە تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم و لەو ماوەیەدا ژمارەیەکی زۆر دانیشتووانی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] تێدا بوو. لە ١٨٢١دا [[جەنگی عوسمانی و فارسی (١٨٢١–١٨٢٣)|داگیرکارییەکی فارسی]] گەیشتە مووش.<ref name="Eastern Turkey" /> {{Multiple image | align = left | direction = horisontal | width = | image1= Musch - PA 0699 U 33 002 58.jpg | width 1= 150 | alt1= | caption1 = | image2= Musch - PA 0699 U 33 002 59.jpg | width 2= 150 | alt2= | caption2 = | image3= Musch - PA 0699 U 33 002 60.jpg | width 3= 150 | alt3= | caption3 = | image4= Musch - PA 0699 U 33 002 61.jpg | width 4= 150 | alt4= | captiont4 = | footer = پۆنۆرامای شاری مووش، ئەوکات لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بوو، لەلایەن نێردراوی ئایینیی نەرویژی [[بۆدیل کاتارین بیۆرن]] لە ١٩٠٥دا وێنەی گیراوە (لە کۆکراوەکانی [[ئەرشیفی نیشتمانیی نەرویژ]]). | footer_align = left }} {{Clear}} === سەردەمی نوێ === [[پەڕگە:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|وێنۆک|سەربازانی ڕووس بەڵگەی کۆمەڵکوژییەک لە گوندی پێشووی ئەرمەنی شەیخەڵان دەردەخەن، ١٩١٦]] گەشتیاری بەریتانی [[ئێچ ئێف بی لینچ]] لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا گەشتی بۆ مووش کرد. ئەو شارەکەی وەک «خراپترین شاری بەڕێوەبراو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا» وەسف کرد.<ref name=vgm/> لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارەکە نزیکەی ٢٠،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١١،٠٠٠یان موسڵمان بوون، لە کاتێکدا ٩،٠٠٠یان ئەرمەنی مەسیحی بوون.{{sfn|Hakobyan|1987|p=200}} بەپێی [[ئینسایکڵۆپیدیای کاتۆلیک]] (١٩١٣) شارۆچکەکە ٢٧،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١٣،٣٠٠یان موسڵمان و ١٣،٧٠٠یان [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوون.<ref>{{CathEncy|wstitle=Mush}}</ref> بەپێی «[[ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا|ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکای ١٩١١]]» دانیشتووانەکەی بە نزیکەیی بە یەکسانی لە نێوان [[کورد|کوردەکان]] و [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییەکان]] دابەش ببوو.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Mush|volume=19}}</ref> لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]ی ١٩١٥دا، دانیشتووانە ڕەسەنە ئەرمەنییەکەی ناوچەکە لەناو بران.<ref>{{cite book|last=Walker|first=Christopher J.|author-link=Christopher J. Walker|title=Armenia: The Survival of a Nation|year=1990|orig-year=1980|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York|isbn=978-0-312-04230-1|edition=2nd|pages=211–212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Dadrian |first1=Vahakn N. |last2=Akçam |first2=Taner |author-link1=Vahakn Dadrian |author-link2=Taner Akçam |title=Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials |date=2011 |publisher=[[Berghahn Books]] |isbn=9780857452863 |page=37}}</ref>{{sfn|Kévorkian|2011|pp=339-345}} زیاتر لە ١٤٠،٠٠٠ ئەرمەنی لە [[سەنجەق]]ی مووش (کە لە ٢٣٤ گوند و شارۆچکەدا دەژیان){{sfn|Kévorkian|2011|p=345}} لە حوزەیران و تەممووزی ١٩١٥دا کرانە ئامانج.{{sfn|Kévorkian|2011|p=339}} پیاوانی ئەرمەنی کە تەمەنی سەربازییان ھەبوو بۆ خزمەتکردن لە [[سوپای عوسمانی (١٨٦١–١٩٢٢)|سوپای عوسمانی]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا کۆ کرانەوە.<ref>{{cite book |title= America and the Armenian Genocide of 1915 |first=Jay |last=Winter |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |page=62|quote=As a result nearly all able-bodied Armenian men were conscripted into the Ottoman army, starting with the 20–45 age group and subsequently extending the call to groups aged 18–20 and 45–60.}}</ref> دانیشتووانی ئەرمەنی تا ڕادەیەکی زۆر بێبەرگری بوون بەرامبەر بەم ھەڕەشانە.<ref name="Suny" /> کۆمەڵکوژیی دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی شاری مووش تەنھا دوای ئەوە ھات کە گوندەکانی دەوروبەری وێران کران.<ref name="Suny">{{cite book|last=Suny|first=Ronald G.|author-link=Ronald Grigor Suny|title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide|date=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400865581|page=[https://books.google.com/books?id=-zBtBgAAQBAJ&pg=PA289&dq=Muş+armenians+1915 289]}}</ref> شارۆچکەکە لە شوباتی ١٩١٦ لەلایەن ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا داگیر کرا.<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer C.|title=The European Powers in the First World War: An Encyclopedia|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-50694-0|pages=175|language=en}}</ref> لە ساڵی ١٩١٧دا لەلایەن [[سوپای دووەم (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|سوپای دووەم]] لەژێر فەرماندەیی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال پاشا]] دووبارە داگیر کرایەوە.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1993 |title=Mūs̲h̲ |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |last=Kramers |first=J. H. |editor-last=Bosworth |editor-first=C. E.|editor-last2=Pellat |editor-first2=Ch.|editor-last3=Van Donzel|editor-first3=E.|editor-last4=Heinrichs |editor-first4=W. P. |edition=New |volume=VII}}</ref> لە دەیەی ١٩٦٠دا، [[دێری ئاراکێلۆتس]] لەلایەن بەرپرسانی مووشەوە تەقێنرایەوە.<ref name=Maranci>{{cite book|author-link=Christina Maranci|first=Christina|last=Maranci|contribution=The Art and Architecture of Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|title=Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|editor=Richard G. Hovannisian|editor-link=Richard G. Hovannisian|location=Costa Mesa, California|publisher=Mazda Press|year=2002|pages=120–122|isbn=978-1-56859-136-0}}</ref> == گەشتیاری و شوێنەوارە سەرەکییەکان == [[پەڕگە:Sulukh Bridge 002.jpg|وێنۆک|دیمەنی [[پردی موراد (مووش)|پردی موراد]]]] شوێنە گەشتیارییەکانی مووش بریتیین لە [[پردی موراد (مووش)|پردی مورادی]] مێژوویی، گوڵە لالەکان لەسەر [[دەشتی مووش]]، قەڵای مووش، [[قەڵای کەپەنەک]]، [[قەڵای حەسپێت]]، [[تەپەی مەرجیمەککالێ]]، [[دەریاچەی ئاکدۆغان]]، [[ئەشکەوتی کووناف]]، [[دەریاچەی ھاچڵی]]،<ref name="Kültür Portalı">{{Cite web |title=Gezilecek yerler|url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer?ilId=74&keyword=&tur=0&turizmtur=0&gorsel=0&nearest=0&etiket=&sayfa=1&sayi=12&lat=0&lang=0|access-date=2023-11-23 |website=Kültür Portalı|language=tr}}</ref> [[قەڵای کایالیدەرە]]<ref name="Muş GoTürkiye">{{Cite web |title=Muş GoTürkiye|url=https://mus.goturkiye.com/see|access-date=2023-10-06 |website=Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü|language=tr}}</ref> و [[قەڵای مەلازگرد]].<ref name="Muş Valiliği">{{Cite web | url =http://www.mus.gov.tr/kurumlar/mus.gov.tr/Hizmetler/08032017.pdf| title =60 dakikalık Muş il brifingi| date =February 2017| publisher =Muş Valiliği| language = Turkish |page=36}}</ref> ناوچەی مووش چەندین قەڵای وێرانی تێدایە. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە ئەرمەنییەکانی سەدەی ناوەڕاستدا، دێر و کڵێسا لە شوێنەکانی نزیک مووش دروست کران، وەک [[دێری ئاراکێلۆتس]]، [[کڵێسای سوورپ مارینێ، مووش|کڵێسای سوورپ مارینێ]] و [[دێری سوورب کاراپێت]]، کە زۆربەیان ئێستا وێرانەن. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە موسڵمانەکاندا، جۆرەکانی تری بیناش دروست کران. مزگەوت ھەن لە سەردەمی عوسمانی و پێش عوسمانی کە کاریگەریی تەلارسازیی سەلجووقییان پێوە دیارە، وەک عەلائەددین بەگ (سەدەی ١٨ەم)،<ref name="Eastern Turkey">{{cite book|last1=Sinclair|first1=T.A.|title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I|date=1989|publisher=Pindar Press|isbn=9780907132325|pages=293–294–333–335}}</ref> حاجی شەریف (سەدەی ١٧ەم)،<ref name="Eastern Turkey" /> و ئولوو (سەدەی ١٤ەم، پێشتر کڵێسایەکی ئەرمەنی بووە<ref>{{Cite web |title=Muş BasınMuş Basın / GEÇMİŞİN SİLİK İZLERİ |url=http://memlekethavadis.com/kose-yazilari/gecmisin-silik-izleri-597.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015043355/http://memlekethavadis.com/kose-yazilari/gecmisin-silik-izleri-597.html |url-status=usurped |archive-date=October 15, 2023 |access-date=2023-10-05 |website=Memleket Havadis |language=tr}}</ref>).<ref name="Eastern Turkey" /> دیمەنەکانی تر بریتیین لە کاروانسەراکان وەک کاروانسەرای یڵدزلی (سەدەی ١٣ەم) کە لە ١٩١٦دا وێران کرا، کاروانسەرای ئەسلانلی کە ئێستا نزیکەی بە تەواوی وێران بووە،<ref name="Eastern Turkey" /> گەرماو و فوارەی عەلائەددین بەگ، و گۆڕی پیاوچاکە موسڵمانەکان. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Muş|مووش}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان|تورکیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:مووش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مووش]] [[پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان]] blund58jgb4o34njmvre9yg4y50w9xt 1586782 1586781 2026-05-25T07:05:34Z 1silent scientist 51740 /* گەشتیاری و شوێنەوارە سەرەکییەکان */ 1586782 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مووش | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە =[[پەڕگە:Muş_View_from_Kale_Hill_in_2005_1216.jpg|220x400px|وێنۆک|مووش (٢٠٠٥)]] | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مووش|مووش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١٦٨٫٨١٧ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٣٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.mus.bel.tr/ www.mus.bel.tr] }} '''مووش''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مووش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٦٨٫٨١٧ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> == مێژوو == === چەرخی ئاسن === ==== پاشایەتیی ئورارتوو ==== [[پەڕگە:Bulanık Steli.jpg|وێنۆک|[[کێلی مووش (بولانق)]]ی ئورارتوویی، مۆزەخانەی خەڵاتی بەدلیس]] نەخشەبەردینەیەکی ھی پاشای [[ئورارتوو|ئورارتوویی]] [[ئارگیشتیی یەکەمی ئورارتوو|ئارگیستیی یەکەم]] (٧٨٥–٧٦٥ پ.ز) لە نزیک [[قەڵای کەپەنەک]] دۆزرایەوە. نەخشەبەردینەکە ئێستا لەژێر پارێزگاریی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی [[چاند]] و گەشتیاریی پارێزگای مووشدایە. نەخشەبەردینەکە ئاوھا دەخوێندرێتەوە: {{blockquote|بۆ سەروەر خاڵدی، ئارگیستی، کوڕی مێنووا، ئەم بێدەنگییە ئەو پەرستگاکەی و قەڵایەکی بە تەواوی دروست کرد (و) ناوی خۆی لە ئارگیستیھینیل نا. سوپاس بۆ گەورەیی خاڵدی (منم) مێنووا کوڕی ئارگیستی، پاشای بەدەسەڵات، پاشای مەزن، پاشای خاکی بیانیلی، سەروەری شاری [[تووسپا]].<ref name="Sırrı Tiryaki">{{Cite web | url =https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154357| title =Eski Çağ'da Muş| date =29 July 2019| publisher =Iğdır University Sos Bil Der| language = Turkish |page=24}}</ref>}} ڕێکەوتی دامەزراندنی مووش نەزانراوە، ئەگەرچی پێدەچێت نیشتەجێبوونێک لە دەوروبەری سەردەمی [[مێنووا]]، پاشای [[ئورارتوو]] (نزیکەی ٨٠٠ پ.ز) ھەبووبێت، کە نەخشەبەردینەکی خەتی بزماریی ئەو لە نزیک شارەکە دۆزرایەوە.{{sfn|Hakobyan|1987|p=199}} === سەردەمی ناوەڕاست === لە ماوەی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، مووش ناوەندی ناوچەی [[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]ی ئەرمەنستان بوو. بۆ یەکەمجار وەک شارێک لە [[دەستنووسەکان]]ی [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] سەدەی ٩ەم و ١٠یەمدا ناوی ھاتووە. لە کۆتاییی سەدەی ٨ەمدا، مووش لەگەڵ ناوچەی تارۆن کەوتە ژێر کۆنترۆڵی بنەماڵەی ئەرمەنی [[ئەرمەنستانی باگراتی|باگراتی (باگراتوونی)]]، کە دووبارە لە عەرەبە موسڵمانەکان سەندیانەوە. مووش و ناوچەی تارۆن لە ساڵی ٩٦٩دا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتین]] داگیر کران و لکێنران. ناوچەکە بەردەوام ڕووبەڕووی ھێرشی [[حەمدانییەکان]]، [[عوقەیلییەکان]] و [[مەروانییەکان (دیاربەکر)|مەروانییەکان]] بووەوە تا دواجار بێزەنتینییەکان دوای [[جەنگی مەلازگرد]]ی ١٠٧١ لەلایەن [[تورکە سەلجووقییەکان]] لە ناوچەکە دەرکران. دوای ئەم جەنگە، کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ئەھلاتشاھەکان]].<ref name="Syrian Christians Under Islam">{{cite book|last1=Thomas|first1=David Richard|title=Syrian Christians Under Islam: The First Thousand Years|date=2001|publisher=BRILL|isbn=9789004120556|pages=160}}</ref> [[پەڕگە:Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|وێنۆک|[[دێری ئاراکێلۆتس]]ی سەدەی ٤ەم پێش لەناوبردنی لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]].]] دوای سەدەی ١١یەم، شارۆچکەکە لەلایەن بنەماڵە ئیسلامییەکانی وەک [[ئەھلاتشاھەکان]]، [[ئەیووبییەکان]]، [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] و [[قەرەقۆینلۆ]] فەرمانڕەوایی دەکرا. لە سەدەکانی ١٠–١٣ەمدا مووش گەشەی کرد بۆ شارێکی گەورە بە دانیشتووانێکی خەمڵێندراوی ٢٠ بۆ ٢٥ ھەزار کەس.{{sfn|Hakobyan|1987|pp=-199-200}} لە ١٣٨٧دا داگیرکەری [[ئاسیای ناوەڕاست]] تەیموور بە ناوچەکەدا تێپەڕی و وا دیارە شارۆچکەی مووشی بێ جەنگ داگیر کردووە.<ref name="Eastern Turkey" /> دواتر [[ئاق قۆینلۆ]] فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان کرد تا ئەوکاتەی لەلایەن [[سەفەوییەکان]] داگیر کران. [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم]] لە سەرەتای سەدەی ١٦ەمدا کۆنترۆڵی شارۆچکەکە و ناوچەکەیان لە [[سەفەوییەکان]]ی فارسی وەرگرت. مووش وەک بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] مایەوە تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم و لەو ماوەیەدا ژمارەیەکی زۆر دانیشتووانی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] تێدا بوو. لە ١٨٢١دا [[جەنگی عوسمانی و فارسی (١٨٢١–١٨٢٣)|داگیرکارییەکی فارسی]] گەیشتە مووش.<ref name="Eastern Turkey" /> {{Multiple image | align = left | direction = horisontal | width = | image1= Musch - PA 0699 U 33 002 58.jpg | width 1= 150 | alt1= | caption1 = | image2= Musch - PA 0699 U 33 002 59.jpg | width 2= 150 | alt2= | caption2 = | image3= Musch - PA 0699 U 33 002 60.jpg | width 3= 150 | alt3= | caption3 = | image4= Musch - PA 0699 U 33 002 61.jpg | width 4= 150 | alt4= | captiont4 = | footer = پۆنۆرامای شاری مووش، ئەوکات لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بوو، لەلایەن نێردراوی ئایینیی نەرویژی [[بۆدیل کاتارین بیۆرن]] لە ١٩٠٥دا وێنەی گیراوە (لە کۆکراوەکانی [[ئەرشیفی نیشتمانیی نەرویژ]]). | footer_align = left }} {{Clear}} === سەردەمی نوێ === [[پەڕگە:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|وێنۆک|سەربازانی ڕووس بەڵگەی کۆمەڵکوژییەک لە گوندی پێشووی ئەرمەنی شەیخەڵان دەردەخەن، ١٩١٦]] گەشتیاری بەریتانی [[ئێچ ئێف بی لینچ]] لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا گەشتی بۆ مووش کرد. ئەو شارەکەی وەک «خراپترین شاری بەڕێوەبراو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا» وەسف کرد.<ref name=vgm/> لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارەکە نزیکەی ٢٠،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١١،٠٠٠یان موسڵمان بوون، لە کاتێکدا ٩،٠٠٠یان ئەرمەنی مەسیحی بوون.{{sfn|Hakobyan|1987|p=200}} بەپێی [[ئینسایکڵۆپیدیای کاتۆلیک]] (١٩١٣) شارۆچکەکە ٢٧،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١٣،٣٠٠یان موسڵمان و ١٣،٧٠٠یان [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوون.<ref>{{CathEncy|wstitle=Mush}}</ref> بەپێی «[[ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا|ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکای ١٩١١]]» دانیشتووانەکەی بە نزیکەیی بە یەکسانی لە نێوان [[کورد|کوردەکان]] و [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییەکان]] دابەش ببوو.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Mush|volume=19}}</ref> لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]ی ١٩١٥دا، دانیشتووانە ڕەسەنە ئەرمەنییەکەی ناوچەکە لەناو بران.<ref>{{cite book|last=Walker|first=Christopher J.|author-link=Christopher J. Walker|title=Armenia: The Survival of a Nation|year=1990|orig-year=1980|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York|isbn=978-0-312-04230-1|edition=2nd|pages=211–212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Dadrian |first1=Vahakn N. |last2=Akçam |first2=Taner |author-link1=Vahakn Dadrian |author-link2=Taner Akçam |title=Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials |date=2011 |publisher=[[Berghahn Books]] |isbn=9780857452863 |page=37}}</ref>{{sfn|Kévorkian|2011|pp=339-345}} زیاتر لە ١٤٠،٠٠٠ ئەرمەنی لە [[سەنجەق]]ی مووش (کە لە ٢٣٤ گوند و شارۆچکەدا دەژیان){{sfn|Kévorkian|2011|p=345}} لە حوزەیران و تەممووزی ١٩١٥دا کرانە ئامانج.{{sfn|Kévorkian|2011|p=339}} پیاوانی ئەرمەنی کە تەمەنی سەربازییان ھەبوو بۆ خزمەتکردن لە [[سوپای عوسمانی (١٨٦١–١٩٢٢)|سوپای عوسمانی]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا کۆ کرانەوە.<ref>{{cite book |title= America and the Armenian Genocide of 1915 |first=Jay |last=Winter |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |page=62|quote=As a result nearly all able-bodied Armenian men were conscripted into the Ottoman army, starting with the 20–45 age group and subsequently extending the call to groups aged 18–20 and 45–60.}}</ref> دانیشتووانی ئەرمەنی تا ڕادەیەکی زۆر بێبەرگری بوون بەرامبەر بەم ھەڕەشانە.<ref name="Suny" /> کۆمەڵکوژیی دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی شاری مووش تەنھا دوای ئەوە ھات کە گوندەکانی دەوروبەری وێران کران.<ref name="Suny">{{cite book|last=Suny|first=Ronald G.|author-link=Ronald Grigor Suny|title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide|date=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400865581|page=[https://books.google.com/books?id=-zBtBgAAQBAJ&pg=PA289&dq=Muş+armenians+1915 289]}}</ref> شارۆچکەکە لە شوباتی ١٩١٦ لەلایەن ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا داگیر کرا.<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer C.|title=The European Powers in the First World War: An Encyclopedia|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-50694-0|pages=175|language=en}}</ref> لە ساڵی ١٩١٧دا لەلایەن [[سوپای دووەم (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|سوپای دووەم]] لەژێر فەرماندەیی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال پاشا]] دووبارە داگیر کرایەوە.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1993 |title=Mūs̲h̲ |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |last=Kramers |first=J. H. |editor-last=Bosworth |editor-first=C. E.|editor-last2=Pellat |editor-first2=Ch.|editor-last3=Van Donzel|editor-first3=E.|editor-last4=Heinrichs |editor-first4=W. P. |edition=New |volume=VII}}</ref> لە دەیەی ١٩٦٠دا، [[دێری ئاراکێلۆتس]] لەلایەن بەرپرسانی مووشەوە تەقێنرایەوە.<ref name=Maranci>{{cite book|author-link=Christina Maranci|first=Christina|last=Maranci|contribution=The Art and Architecture of Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|title=Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|editor=Richard G. Hovannisian|editor-link=Richard G. Hovannisian|location=Costa Mesa, California|publisher=Mazda Press|year=2002|pages=120–122|isbn=978-1-56859-136-0}}</ref> == گەشتیاری و شوێنەوارە سەرەکییەکان == [[پەڕگە:Sulukh Bridge 002.jpg|وێنۆک|دیمەنی [[پردی موراد (مووش)|پردی موراد]]]] شوێنە گەشتیارییەکانی مووش بریتیین لە [[پردی موراد (مووش)|پردی مورادی]] مێژوویی، گوڵە لالەکان لەسەر [[دەشتی مووش]]، قەڵای مووش، [[قەڵای کەپەنەک]]، [[قەڵای حەسپێت]]، [[تەپەی مەرجیمەککالێ]]، [[دەریاچەی ئاکدۆغان]]، [[ئەشکەوتی کووناف]]، [[دەریاچەی ھاچڵی]]،<ref name="Kültür Portalı">{{Cite web |title=Gezilecek yerler|url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer?ilId=74&keyword=&tur=0&turizmtur=0&gorsel=0&nearest=0&etiket=&sayfa=1&sayi=12&lat=0&lang=0|access-date=2023-11-23 |website=Kültür Portalı|language=tr}}</ref> [[قەڵای کایالیدەرە]]<ref name="Muş GoTürkiye">{{Cite web |title=Muş GoTürkiye|url=https://mus.goturkiye.com/see|access-date=2023-10-06 |website=Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü|language=tr}}</ref> و [[قەڵای مەلازگرد]].<ref name="Muş Valiliği">{{Cite web | url =http://www.mus.gov.tr/kurumlar/mus.gov.tr/Hizmetler/08032017.pdf| title =60 dakikalık Muş il brifingi| date =February 2017| publisher =Muş Valiliği| language = Turkish |page=36}}</ref> ناوچەی مووش چەندین قەڵای وێرانی تێدایە. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە ئەرمەنییەکانی سەدەی ناوەڕاستدا، دێر و کڵێسا لە شوێنەکانی نزیک مووش دروست کران، وەک [[دێری ئاراکێلۆتس]]، [[کڵێسای سوورپ مارینێ، مووش|کڵێسای سوورپ مارینێ]] و [[دێری سوورب کاراپێت]]، کە زۆربەیان ئێستا وێرانەن. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە موسڵمانەکاندا، جۆرەکانی تری بیناش دروست کران. مزگەوت ھەن لە سەردەمی عوسمانی و پێش عوسمانی کە کاریگەریی تەلارسازیی سەلجووقییان پێوە دیارە، وەک عەلائەددین بەگ (سەدەی ١٨ەم)،<ref name="Eastern Turkey">{{cite book|last1=Sinclair|first1=T.A.|title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I|date=1989|publisher=Pindar Press|isbn=9780907132325|pages=293–294–333–335}}</ref> حاجی شەریف (سەدەی ١٧ەم)،<ref name="Eastern Turkey" /> و ئولوو (سەدەی ١٤ەم، پێشتر کڵێسایەکی ئەرمەنی بووە<ref>{{Cite web |title=Muş BasınMuş Basın / GEÇMİŞİN SİLİK İZLERİ |url=http://memlekethavadis.com/kose-yazilari/gecmisin-silik-izleri-597.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015043355/http://memlekethavadis.com/kose-yazilari/gecmisin-silik-izleri-597.html |url-status=usurped |archive-date=October 15, 2023 |access-date=2023-10-05 |website=Memleket Havadis |language=tr}}</ref>).<ref name="Eastern Turkey" /> دیمەنەکانی تر بریتیین لە کاروانسەراکان وەک کاروانسەرای یڵدزلی (سەدەی ١٣ەم) کە لە ١٩١٦دا وێران کرا، کاروانسەرای ئەسلانلی کە ئێستا نزیکەی بە تەواوی وێران بووە،<ref name="Eastern Turkey" /> گەرماو و فوارەی عەلائەددین بەگ، و گۆڕی پیاوچاکە موسڵمانەکان. == دانیشتووانناسی == لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا، [[ئێچ ئێف بی لینچ]] ڕاپۆرت دەدات کە شاری مووش دوو مزگەوتی گەورەی بە منارەوە، چوار [[کڵێسای نێردراویی ئەرمەنی|کڵێسای نێردراویی ئەرمەنی]] (سوورپ مارینێ، سوورپ کیراکۆس، سوورپ ئاڤێتارانۆتس و سوورپ ستێپانۆس) و یەک [[کڵێسای کاتۆلیکی ئەرمەنی|کڵێسای کاتۆلیکی ئەرمەنی]] ھەبووە.<ref name=vgm/> پێش [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]، ئەرمەنییەکان زۆرینەی دانیشتووانیان لە [[قەزا]]ی مووش پێک دەھێنا. بەپێی [[پاتریاکخانەی ئەرمەنیی قوستەنتەنیە]]، لە لێواری جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ٧٥،٦٢٣ ئەرمەنی ھەبوون، لەگەڵ ١١٣ [[کڵێسا]]، ٧٤ [[دێر]] و ٨٧ [[خوێندنگە]].<ref name=vgm>{{Cite web |title=Kaza Muş / Մուշ – Mush |url=https://virtual-genocide-memorial.de/region/the-six-provinces/bitlis-vilayet/sancak-mus-mush/kaza-mus-%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%B7-mush/ |access-date=2023-09-17 |website=Virtual Genocide Memorial |language=en-US}}</ref> ھەموویان لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]دا کۆمەڵکوژ کران، زۆربەیان لە ماڵەکانی خۆیاندا سووتێنران.<ref name=vgm/> نزیکەی ھەموو موسڵمانەکان لەو کاتەدا [[کورد]] بوون.<ref name=vgm/> بەپێی [[سەرژمێریی ١٩٢٧ی تورکیا]]، ناوچەی مووش ٢١،٤٨٦ موسڵمان و ١٣ ناموسڵمانی ھەبووە.<ref name=1927census>Van Gölü Havzası Sempozyumu Bitlis İli (Turkey) İstanbul Üniversitesi Avrasya Arkeoloji Enstitüsü. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Atatürk Üniversitesi ÇEKÜL. Ii. Van Gölü Havzası Sempozyumu. 1. Basım ed. Van: Bitlis Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; 2007. p. 280</ref> {| class="wikitable" |+ زمانی دایک، [[ناوچەی مووش]]، [[سەرژمێریی ١٩٢٧ی تورکیا]]<ref name=1927census/> ! [[زمانی تورکی|تورکی]] !! [[عەرەبی]] !! [[زمانە کوردییەکان|کوردی]] !! [[زمانی چەرکەسی|چەرکەسی]] !! ئەوانی تر |- | ٥،٩٢١ || ٦١ || ١٤،٨٣٩ || ٥٧٠ || ١٠٨ |} ژمارەی دانیشتووانی شارەوانیی مووش ١٢٠،٦٩٩ کەسە بەپێی خەمڵاندنێکی ٢٠٢٢. [[کورد|کوردەکان]] زۆرینەی دانیشتووان پێک دەھێنن. لە شیکردنەوەی دانیشتووانناسیی خۆیدا بۆ دانیشتووانی کورد لە [[تورکیا]]، موتڵوو (١٩٩٦) پارێزگای مووش وەک یەکێک لەو پارێزگایانە دیاری دەکات کە زۆرترین ڕێژەی دانیشتووانی کوردیان لە وڵاتەکەدا ھەیە.<ref>{{Cite journal |last=Mutlu |first=Servet |year=1996 |title=Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=4 |pages=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819}}</ref> ئەوانی تر بریتین لە [[عەرەب|عەرەبەکان]]، [[ئەرمەنییە پەنھانەکان]]، تورکەکانی تەرەکەمە و [[چەرکەس|چەرکەسییەکان]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Muş|مووش}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان|تورکیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:مووش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مووش]] [[پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان]] qzs5mtmy1nasoopagrq1m4s3xqpurty 1586783 1586782 2026-05-25T07:06:16Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1586783 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مووش | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە =[[پەڕگە:Muş_View_from_Kale_Hill_in_2005_1216.jpg|220x400px|وێنۆک|مووش (٢٠٠٥)]] | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مووش|مووش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١٦٨٫٨١٧ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٨]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٣٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.mus.bel.tr/ www.mus.bel.tr] }} '''مووش''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مووش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٦٨٫٨١٧ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> == مێژوو == === چەرخی ئاسن === ==== پاشایەتیی ئورارتوو ==== [[پەڕگە:Bulanık Steli.jpg|وێنۆک|[[کێلی مووش (بولانق)]]ی ئورارتوویی، مۆزەخانەی خەڵاتی بەدلیس]] نەخشەبەردینەیەکی ھی پاشای [[ئورارتوو|ئورارتوویی]] [[ئارگیشتیی یەکەمی ئورارتوو|ئارگیستیی یەکەم]] (٧٨٥–٧٦٥ پ.ز) لە نزیک [[قەڵای کەپەنەک]] دۆزرایەوە. نەخشەبەردینەکە ئێستا لەژێر پارێزگاریی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی [[چاند]] و گەشتیاریی پارێزگای مووشدایە. نەخشەبەردینەکە ئاوھا دەخوێندرێتەوە: {{blockquote|بۆ سەروەر خاڵدی، ئارگیستی، کوڕی مێنووا، ئەم بێدەنگییە ئەو پەرستگاکەی و قەڵایەکی بە تەواوی دروست کرد (و) ناوی خۆی لە ئارگیستیھینیل نا. سوپاس بۆ گەورەیی خاڵدی (منم) مێنووا کوڕی ئارگیستی، پاشای بەدەسەڵات، پاشای مەزن، پاشای خاکی بیانیلی، سەروەری شاری [[تووسپا]].<ref name="Sırrı Tiryaki">{{Cite web | url =https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154357| title =Eski Çağ'da Muş| date =29 July 2019| publisher =Iğdır University Sos Bil Der| language = Turkish |page=24}}</ref>}} ڕێکەوتی دامەزراندنی مووش نەزانراوە، ئەگەرچی پێدەچێت نیشتەجێبوونێک لە دەوروبەری سەردەمی [[مێنووا]]، پاشای [[ئورارتوو]] (نزیکەی ٨٠٠ پ.ز) ھەبووبێت، کە نەخشەبەردینەکی خەتی بزماریی ئەو لە نزیک شارەکە دۆزرایەوە.{{sfn|Hakobyan|1987|p=199}} === سەردەمی ناوەڕاست === لە ماوەی [[سەدەکانی ناوەڕاست]]دا، مووش ناوەندی ناوچەی [[تارۆن (ئەرمەنستانی مێژوویی)|تارۆن]]ی ئەرمەنستان بوو. بۆ یەکەمجار وەک شارێک لە [[دەستنووسەکان]]ی [[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]] سەدەی ٩ەم و ١٠یەمدا ناوی ھاتووە. لە کۆتاییی سەدەی ٨ەمدا، مووش لەگەڵ ناوچەی تارۆن کەوتە ژێر کۆنترۆڵی بنەماڵەی ئەرمەنی [[ئەرمەنستانی باگراتی|باگراتی (باگراتوونی)]]، کە دووبارە لە عەرەبە موسڵمانەکان سەندیانەوە. مووش و ناوچەی تارۆن لە ساڵی ٩٦٩دا لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتین]] داگیر کران و لکێنران. ناوچەکە بەردەوام ڕووبەڕووی ھێرشی [[حەمدانییەکان]]، [[عوقەیلییەکان]] و [[مەروانییەکان (دیاربەکر)|مەروانییەکان]] بووەوە تا دواجار بێزەنتینییەکان دوای [[جەنگی مەلازگرد]]ی ١٠٧١ لەلایەن [[تورکە سەلجووقییەکان]] لە ناوچەکە دەرکران. دوای ئەم جەنگە، کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[ئەھلاتشاھەکان]].<ref name="Syrian Christians Under Islam">{{cite book|last1=Thomas|first1=David Richard|title=Syrian Christians Under Islam: The First Thousand Years|date=2001|publisher=BRILL|isbn=9789004120556|pages=160}}</ref> [[پەڕگە:Armenian monastery of s apostles in moush.jpg|وێنۆک|[[دێری ئاراکێلۆتس]]ی سەدەی ٤ەم پێش لەناوبردنی لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]].]] دوای سەدەی ١١یەم، شارۆچکەکە لەلایەن بنەماڵە ئیسلامییەکانی وەک [[ئەھلاتشاھەکان]]، [[ئەیووبییەکان]]، [[ئیلخانی|ئیلخانییەکان]] و [[قەرەقۆینلۆ]] فەرمانڕەوایی دەکرا. لە سەدەکانی ١٠–١٣ەمدا مووش گەشەی کرد بۆ شارێکی گەورە بە دانیشتووانێکی خەمڵێندراوی ٢٠ بۆ ٢٥ ھەزار کەس.{{sfn|Hakobyan|1987|pp=-199-200}} لە ١٣٨٧دا داگیرکەری [[ئاسیای ناوەڕاست]] تەیموور بە ناوچەکەدا تێپەڕی و وا دیارە شارۆچکەی مووشی بێ جەنگ داگیر کردووە.<ref name="Eastern Turkey" /> دواتر [[ئاق قۆینلۆ]] فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان کرد تا ئەوکاتەی لەلایەن [[سەفەوییەکان]] داگیر کران. [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] لەژێر دەسەڵاتی [[سەلیمی یەکەم]] لە سەرەتای سەدەی ١٦ەمدا کۆنترۆڵی شارۆچکەکە و ناوچەکەیان لە [[سەفەوییەکان]]ی فارسی وەرگرت. مووش وەک بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] مایەوە تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم و لەو ماوەیەدا ژمارەیەکی زۆر دانیشتووانی [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] تێدا بوو. لە ١٨٢١دا [[جەنگی عوسمانی و فارسی (١٨٢١–١٨٢٣)|داگیرکارییەکی فارسی]] گەیشتە مووش.<ref name="Eastern Turkey" /> {{Multiple image | align = left | direction = horisontal | width = | image1= Musch - PA 0699 U 33 002 58.jpg | width 1= 150 | alt1= | caption1 = | image2= Musch - PA 0699 U 33 002 59.jpg | width 2= 150 | alt2= | caption2 = | image3= Musch - PA 0699 U 33 002 60.jpg | width 3= 150 | alt3= | caption3 = | image4= Musch - PA 0699 U 33 002 61.jpg | width 4= 150 | alt4= | captiont4 = | footer = پۆنۆرامای شاری مووش، ئەوکات لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بوو، لەلایەن نێردراوی ئایینیی نەرویژی [[بۆدیل کاتارین بیۆرن]] لە ١٩٠٥دا وێنەی گیراوە (لە کۆکراوەکانی [[ئەرشیفی نیشتمانیی نەرویژ]]). | footer_align = left }} {{Clear}} === سەردەمی نوێ === [[پەڕگە:Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|وێنۆک|سەربازانی ڕووس بەڵگەی کۆمەڵکوژییەک لە گوندی پێشووی ئەرمەنی شەیخەڵان دەردەخەن، ١٩١٦]] گەشتیاری بەریتانی [[ئێچ ئێف بی لینچ]] لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا گەشتی بۆ مووش کرد. ئەو شارەکەی وەک «خراپترین شاری بەڕێوەبراو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا» وەسف کرد.<ref name=vgm/> لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارەکە نزیکەی ٢٠،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١١،٠٠٠یان موسڵمان بوون، لە کاتێکدا ٩،٠٠٠یان ئەرمەنی مەسیحی بوون.{{sfn|Hakobyan|1987|p=200}} بەپێی [[ئینسایکڵۆپیدیای کاتۆلیک]] (١٩١٣) شارۆچکەکە ٢٧،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١٣،٣٠٠یان موسڵمان و ١٣،٧٠٠یان [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] بوون.<ref>{{CathEncy|wstitle=Mush}}</ref> بەپێی «[[ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکا|ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکای ١٩١١]]» دانیشتووانەکەی بە نزیکەیی بە یەکسانی لە نێوان [[کورد|کوردەکان]] و [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنییەکان]] دابەش ببوو.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Mush|volume=19}}</ref> لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]ی ١٩١٥دا، دانیشتووانە ڕەسەنە ئەرمەنییەکەی ناوچەکە لەناو بران.<ref>{{cite book|last=Walker|first=Christopher J.|author-link=Christopher J. Walker|title=Armenia: The Survival of a Nation|year=1990|orig-year=1980|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York|isbn=978-0-312-04230-1|edition=2nd|pages=211–212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Dadrian |first1=Vahakn N. |last2=Akçam |first2=Taner |author-link1=Vahakn Dadrian |author-link2=Taner Akçam |title=Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials |date=2011 |publisher=[[Berghahn Books]] |isbn=9780857452863 |page=37}}</ref>{{sfn|Kévorkian|2011|pp=339-345}} زیاتر لە ١٤٠،٠٠٠ ئەرمەنی لە [[سەنجەق]]ی مووش (کە لە ٢٣٤ گوند و شارۆچکەدا دەژیان){{sfn|Kévorkian|2011|p=345}} لە حوزەیران و تەممووزی ١٩١٥دا کرانە ئامانج.{{sfn|Kévorkian|2011|p=339}} پیاوانی ئەرمەنی کە تەمەنی سەربازییان ھەبوو بۆ خزمەتکردن لە [[سوپای عوسمانی (١٨٦١–١٩٢٢)|سوپای عوسمانی]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا کۆ کرانەوە.<ref>{{cite book |title= America and the Armenian Genocide of 1915 |first=Jay |last=Winter |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |page=62|quote=As a result nearly all able-bodied Armenian men were conscripted into the Ottoman army, starting with the 20–45 age group and subsequently extending the call to groups aged 18–20 and 45–60.}}</ref> دانیشتووانی ئەرمەنی تا ڕادەیەکی زۆر بێبەرگری بوون بەرامبەر بەم ھەڕەشانە.<ref name="Suny" /> کۆمەڵکوژیی دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی شاری مووش تەنھا دوای ئەوە ھات کە گوندەکانی دەوروبەری وێران کران.<ref name="Suny">{{cite book|last=Suny|first=Ronald G.|author-link=Ronald Grigor Suny|title="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide|date=2015|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400865581|page=[https://books.google.com/books?id=-zBtBgAAQBAJ&pg=PA289&dq=Muş+armenians+1915 289]}}</ref> شارۆچکەکە لە شوباتی ١٩١٦ لەلایەن ھێزەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] لە کاتی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا داگیر کرا.<ref>{{Cite book|last=Tucker|first=Spencer C.|title=The European Powers in the First World War: An Encyclopedia|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-50694-0|pages=175|language=en}}</ref> لە ساڵی ١٩١٧دا لەلایەن [[سوپای دووەم (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی)|سوپای دووەم]] لەژێر فەرماندەیی [[مستەفا کەمال ئاتاتورک|مستەفا کەمال پاشا]] دووبارە داگیر کرایەوە.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1993 |title=Mūs̲h̲ |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |last=Kramers |first=J. H. |editor-last=Bosworth |editor-first=C. E.|editor-last2=Pellat |editor-first2=Ch.|editor-last3=Van Donzel|editor-first3=E.|editor-last4=Heinrichs |editor-first4=W. P. |edition=New |volume=VII}}</ref> لە دەیەی ١٩٦٠دا، [[دێری ئاراکێلۆتس]] لەلایەن بەرپرسانی مووشەوە تەقێنرایەوە.<ref name=Maranci>{{cite book|author-link=Christina Maranci|first=Christina|last=Maranci|contribution=The Art and Architecture of Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|title=Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush|editor=Richard G. Hovannisian|editor-link=Richard G. Hovannisian|location=Costa Mesa, California|publisher=Mazda Press|year=2002|pages=120–122|isbn=978-1-56859-136-0}}</ref> == گەشتیاری و شوێنەوارە سەرەکییەکان == [[پەڕگە:Sulukh Bridge 002.jpg|وێنۆک|دیمەنی [[پردی موراد (مووش)|پردی موراد]]]] شوێنە گەشتیارییەکانی مووش بریتیین لە [[پردی موراد (مووش)|پردی مورادی]] مێژوویی، گوڵە لالەکان لەسەر [[دەشتی مووش]]، قەڵای مووش، [[قەڵای کەپەنەک]]، [[قەڵای حەسپێت]]، [[تەپەی مەرجیمەککالێ]]، [[دەریاچەی ئاکدۆغان]]، [[ئەشکەوتی کووناف]]، [[دەریاچەی ھاچڵی]]،<ref name="Kültür Portalı">{{Cite web |title=Gezilecek yerler|url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/mus/gezilecekyer?ilId=74&keyword=&tur=0&turizmtur=0&gorsel=0&nearest=0&etiket=&sayfa=1&sayi=12&lat=0&lang=0|access-date=2023-11-23 |website=Kültür Portalı|language=tr}}</ref> [[قەڵای کایالیدەرە]]<ref name="Muş GoTürkiye">{{Cite web |title=Muş GoTürkiye|url=https://mus.goturkiye.com/see|access-date=2023-10-06 |website=Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü|language=tr}}</ref> و [[قەڵای مەلازگرد]].<ref name="Muş Valiliği">{{Cite web | url =http://www.mus.gov.tr/kurumlar/mus.gov.tr/Hizmetler/08032017.pdf| title =60 dakikalık Muş il brifingi| date =February 2017| publisher =Muş Valiliği| language = Turkish |page=36}}</ref> ناوچەی مووش چەندین قەڵای وێرانی تێدایە. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە ئەرمەنییەکانی سەدەی ناوەڕاستدا، دێر و کڵێسا لە شوێنەکانی نزیک مووش دروست کران، وەک [[دێری ئاراکێلۆتس]]، [[کڵێسای سوورپ مارینێ، مووش|کڵێسای سوورپ مارینێ]] و [[دێری سوورب کاراپێت]]، کە زۆربەیان ئێستا وێرانەن. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە موسڵمانەکاندا، جۆرەکانی تری بیناش دروست کران. مزگەوت ھەن لە سەردەمی عوسمانی و پێش عوسمانی کە کاریگەریی تەلارسازیی سەلجووقییان پێوە دیارە، وەک عەلائەددین بەگ (سەدەی ١٨ەم)،<ref name="Eastern Turkey">{{cite book|last1=Sinclair|first1=T.A.|title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I|date=1989|publisher=Pindar Press|isbn=9780907132325|pages=293–294–333–335}}</ref> حاجی شەریف (سەدەی ١٧ەم)،<ref name="Eastern Turkey" /> و ئولوو (سەدەی ١٤ەم، پێشتر کڵێسایەکی ئەرمەنی بووە<ref>{{Cite web |title=Muş BasınMuş Basın / GEÇMİŞİN SİLİK İZLERİ |url=http://memlekethavadis.com/kose-yazilari/gecmisin-silik-izleri-597.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015043355/http://memlekethavadis.com/kose-yazilari/gecmisin-silik-izleri-597.html |url-status=usurped |archive-date=October 15, 2023 |access-date=2023-10-05 |website=Memleket Havadis |language=tr}}</ref>).<ref name="Eastern Turkey" /> دیمەنەکانی تر بریتیین لە کاروانسەراکان وەک کاروانسەرای یڵدزلی (سەدەی ١٣ەم) کە لە ١٩١٦دا وێران کرا، کاروانسەرای ئەسلانلی کە ئێستا نزیکەی بە تەواوی وێران بووە،<ref name="Eastern Turkey" /> گەرماو و فوارەی عەلائەددین بەگ، و گۆڕی پیاوچاکە موسڵمانەکان. == دانیشتووانناسی == لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا، [[ئێچ ئێف بی لینچ]] ڕاپۆرت دەدات کە شاری مووش دوو مزگەوتی گەورەی بە منارەوە، چوار [[کڵێسای نێردراویی ئەرمەنی|کڵێسای نێردراویی ئەرمەنی]] (سوورپ مارینێ، سوورپ کیراکۆس، سوورپ ئاڤێتارانۆتس و سوورپ ستێپانۆس) و یەک [[کڵێسای کاتۆلیکی ئەرمەنی|کڵێسای کاتۆلیکی ئەرمەنی]] ھەبووە.<ref name=vgm/> پێش [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]، ئەرمەنییەکان زۆرینەی دانیشتووانیان لە [[قەزا]]ی مووش پێک دەھێنا. بەپێی [[پاتریاکخانەی ئەرمەنیی قوستەنتەنیە]]، لە لێواری جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ٧٥،٦٢٣ ئەرمەنی ھەبوون، لەگەڵ ١١٣ [[کڵێسا]]، ٧٤ [[دێر]] و ٨٧ [[خوێندنگە]].<ref name=vgm>{{Cite web |title=Kaza Muş / Մուշ – Mush |url=https://virtual-genocide-memorial.de/region/the-six-provinces/bitlis-vilayet/sancak-mus-mush/kaza-mus-%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%B7-mush/ |access-date=2023-09-17 |website=Virtual Genocide Memorial |language=en-US}}</ref> ھەموویان لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]دا کۆمەڵکوژ کران، زۆربەیان لە ماڵەکانی خۆیاندا سووتێنران.<ref name=vgm/> نزیکەی ھەموو موسڵمانەکان لەو کاتەدا [[کورد]] بوون.<ref name=vgm/> بەپێی [[سەرژمێریی ١٩٢٧ی تورکیا]]، ناوچەی مووش ٢١،٤٨٦ موسڵمان و ١٣ ناموسڵمانی ھەبووە.<ref name=1927census>Van Gölü Havzası Sempozyumu Bitlis İli (Turkey) İstanbul Üniversitesi Avrasya Arkeoloji Enstitüsü. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Atatürk Üniversitesi ÇEKÜL. Ii. Van Gölü Havzası Sempozyumu. 1. Basım ed. Van: Bitlis Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; 2007. p. 280</ref> {| class="wikitable" |+ زمانی دایک، [[ناوچەی مووش]]، [[سەرژمێریی ١٩٢٧ی تورکیا]]<ref name=1927census/> ! [[زمانی تورکی|تورکی]] !! [[عەرەبی]] !! [[زمانە کوردییەکان|کوردی]] !! [[زمانی چەرکەسی|چەرکەسی]] !! ئەوانی تر |- | ٥،٩٢١ || ٦١ || ١٤،٨٣٩ || ٥٧٠ || ١٠٨ |} ژمارەی دانیشتووانی شارەوانیی مووش ١٢٠،٦٩٩ کەسە بەپێی خەمڵاندنێکی ٢٠٢٢. [[کورد|کوردەکان]] زۆرینەی دانیشتووان پێک دەھێنن. لە شیکردنەوەی دانیشتووانناسیی خۆیدا بۆ دانیشتووانی کورد لە [[تورکیا]]، موتڵوو (١٩٩٦) پارێزگای مووش وەک یەکێک لەو پارێزگایانە دیاری دەکات کە زۆرترین ڕێژەی دانیشتووانی کوردیان لە وڵاتەکەدا ھەیە.<ref>{{Cite journal |last=Mutlu |first=Servet |year=1996 |title=Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=4 |pages=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819}}</ref> ئەوانی تر بریتین لە [[عەرەب|عەرەبەکان]]، [[ئەرمەنییە پەنھانەکان]]، تورکەکانی تەرەکەمە و [[چەرکەس|چەرکەسییەکان]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Muş|مووش}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان|تورکیا}} [[پۆل:مووش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مووش]] [[پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان]] m7t494n7p5k6p4opaukmh2l1phfbhph 0 12921 1586784 1424745 2026-05-25T07:15:47Z 1silent scientist 51740 1586784 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەرعەش | ناوی_فەرمی = Kahramanmaraş | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = گورگوم | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١.٠٠٤.٤١٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٧]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٣٤٤(٩٠+) | وێبگە = [http://www.kahramanmaras.bel.tr/ www.kahramanmaras.bel.tr] }} '''قەھرەمانمەرعەش'''، '''مەرعەش'''، '''ماراش''' یان '''گورگوم''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەرعەش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٧]] ژمارەی دانیشتووانی ١.٠٠٤.٤١٤ کەس بووە. == مێژوو == === مێژووی پێشوو === [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe_vorn.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Trabzon Caddesi.jpg|وێنۆک|200px|شەقامی تەرابزۆن، ناوەندی شاری مەرعەش]] لە سەرەتای [[چەرخی ئاسن]]دا (کۆتاییی سەدەی ١١یەمی پ.ز تا نزیکەی ٧١١ پ.ز<ref>Bryce, Trevor (2012). ''The World of The Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History''. OUP Oxford. {{ISBN|978-0-19-921872-1}}, pp. 125-128.</ref>)، مەرەش پایتەختی دەوڵەتی سووری-ھیتی [[گورگوم]] (بە [[لوویی ھیرۆگلیفی]] کورکوما) بوو. لای نیشتەجێبووە [[زمانی لوویی|لووییەکان]]ی بە «شارە کورکومایییەکە» و لای [[ئاشوورییەکان]] بە '''مەرکەس''' دەناسرا.<ref>Payne, Annick (2012). ''Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions''. Society of Biblical Lit. {{ISBN|978-1-58983-658-7}}, p. 7.</ref> لە ٧١١ی پ.ز، خاکی گورگوم وەک پارێزگایەکی ئاشووری لکێنرا و بە ناوی پایتەختەکەیەوە ناوی نرا مەرکەس.<ref>Bryce 2012, p. 128.</ref> مەرەش لەلایەن ڕۆمییەکانەوە بە '''گەرمانیکیا کیساریا''' ([[یۆنانیی کۆن]]: Γερμανίκεια، '''گەرمانیکیا''') دەگوترا، کە شێوازێکی نووسینی دەنگییە بۆ کەرمانیکیا/گەرمانیکیا و کەرمانیسیا/گەرمانیسیا، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا. شێوازی نووسینی جۆراوجۆر و زۆرجار نادروست، لێکدانەوەی ھەڵە و تێکەڵکردنی ناوەکان، وشەکان یان ناوە جوگرافییەکان، لە سەردەمی ڕۆمیدا زۆر باو بوون. بەپێی وتارێکی ساڵی ٢٠١٠ی «[[جمھووریەت]]»، یەکەم شوێنەواری نیشتەجێبوونی کورکومایی پێشتر لە گەڕەکەکانی زولقادرئۆغوڵڵاریی شارەکەدا دۆزراوەتەوە.<ref>Cumhuriyet, 20 December 2010 p. 20</ref> === سەردەمی ناوەڕاست === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا، گەرمانیکیا شوێنی [[ئیپارخی|ئیپارخێک]] بوو و یەکێک لە ئیپارخەکانی شارەکە بەشداریی لە [[یەکەمین ئەنجومەنی نیسیا]]دا کرد.<ref>{{cite book |last1=Kim |first1=Young Richard |title=The Cambridge Companion to the Council of Nicaea |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108427746}}</ref> شارەکە لە سەدەی ٧ەمدا کەوتە دەست موسڵمانان و لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئەلمەنسوور]]دا تەواوی دانیشتووانە مەسیحییەکەی دۆڵیی گەرمانیکیا ڕاگوێزران و لە [[ڕامەڵڵا]] لە [[فەلەستین]] نیشتەجێ کران.<ref>{{cite book |last1=Bat |first1=Ye'or |title=The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude : Seventh-twentieth Century |date=1996 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=9780838636886 |page=88}}</ref> دوای ڕووخانی پاشایەتییە ئەرمەنییەکان لە سەدەی ١١یەمدا، شارەکە بوو بە قەڵایەکی گرنگ بۆ [[ئەرمەنییەکان]]ی دوورخراوە و شارەکە بوو بە پایتەختی میرنشینە کورتخایەنەکەی [[فیلارێتۆس براخامیۆس]] کە لە ھەندێک کاتدا [[ئەنتاکیا]] و [[ئێدیسا]]شی دەگرتەوە.<ref>{{cite book |last1=Tonghini |first1=Cristina |title=From Edessa to Urfa: The Fortification of the Citadel |date=2021 |publisher=Archaeopress Publishing Ltd |isbn=9781789697575 |page=39}}</ref> دوای مردنی فیلارێتۆس، ژەنەڕاڵێکی تری ئەرمەنی بە ناوی [[تۆرۆسی مەرەش|تاتوول]] دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و بۆ ماوەی چوار ڕۆژ میوانداریی سوپای ماندووی [[یەکەم جەنگی خاچپەرستی]] کرد پێش ئەوەی بەرەو [[گەمارۆدانی ئەنتاکیا]] بڕۆن.<ref>{{cite book |last1=Vandekerckhove |first1=Dweezil |title=Medieval Fortifications in Cilicia: The Armenian Contribution to Military Architecture in the Middle Ages |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=9789004417410 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=VG3DDwAAQBAJ}}</ref> بەپێی مێژووی [[ماتیۆی ئێدیسا]]، [[بوومەلەرزەی ١١١٤ی مەرەش|بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە وێران بوو]] و ٤٠،٠٠٠ کەس کوژران لە ١٢ی مانگی [[ڕۆژژمێری ئەرمەنی|مارێری]] لە ساڵی ئەرمەنیی ٥٦٣ (٢٩ی تشرینی دووەمی ١١١٤).<ref>[https://books.google.com/books?id=z707mZkiLcgC&q=personne+n%27%C3%A9chappa&pg=PP1 Chronique de Matthieu d'Édesse], p. 287-90.</ref> لە ١١٠٠دا، شارەکە لەلایەن [[دانشمندەکان]]ەوە داگیر کرا، دوای ئەوانیش [[سەلجووقییەکان]] لە ١١٠٣دا. لە ١١٠٧دا، [[خاچپەرستەکان]] بە سەرکردایەتیی [[تانکرێد]] بە یارمەتیی [[تۆرۆسی یەکەم]]ی [[شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان|ئەرمەنستانی کیلیکیا]] دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە. لە ١١٣٦–١١٣٧دا، دانشمندەکان بەبێ سەرکەوتن گەمارۆی مەرعەشیان دا، بەڵام گوندەکانی دەوروبەریان وێران کرد.<ref>{{cite book |authorlink=Speros Vryonis |last=Vryonis |first=Speros |year=1971 |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |publisher=California University Press |page=156 |isbn=0-520-05753-8 }}</ref> بەھەرحاڵ، خاچپەرستەکان لە ١١٣٧دا دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە.<ref>{{Cite web|url=http://www.k-maras.com/a_dos/t_gelisimi.htm|title=Kahramanmaraş Tarihi Gelişimi - www.k-maras.com|website=www.k-maras.com}}</ref> شارەکە لە ١١٤٨دا لەلایەن شازادە [[قلیج ئەرسەلانی دووەم]] داگیر کرا.<ref>{{cite book |authorlink=Speros Vryonis |last=Vryonis |first=Speros |year=1971 |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |publisher=California University Press |page=156 |isbn=0-520-05753-8 }}</ref> [[پەڕگە:DAVIS(1879) p145 MARASH, GIAUR DAGH MOUNTAINS IN THE DISTANCE.jpg|320px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنی پۆنۆراما (نزیکەی ١٨٧٥)]] مەرەش لەلایەن [[بەیلیکی زولقادر]]ەوە وەک شوێنکەوتووی [[مەمالیک|ئیمپراتۆریەتیی مەمالیک]] لە ١٣٣٧ تا ١٥١٥ فەرمانڕەوایی دەکرا پێش ئەوەی بلکێنرێت بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە. لە ڕۆژانی سەرەتای دەسەڵاتی عوسمانیدا (١٥٢٥–١٥٢٦) ١،٥٥٧ پیاوی پێگەیشتوو ھەبوون (کۆی دانیشتووان ٧،٥٠٠ کەس)؛ لەو کاتەدا ھەموو دانیشتووانەکە موسڵمان بوون،<ref>Kupferschmidt, Uri M. (1987). ''The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine''. Brill, p. 508 {{ISBN|9789004079298}}</ref> بەڵام دواتر ژمارەیەکی بەرچاو لە ناموسڵمانان کۆچیان کرد بۆ شارەکە، بەتایبەتی لە سەدەی ١٩ەمدا.<ref>Kupferschmidt 1987, pp. 508-509</ref> === سەردەمی نوێ === لە دەوروبەری مەرەش، ئەرمەنییەکانی کیشیفلی، دێرێ کێۆی و فوندینجاک بڕیاریان دا دژی سوپای عوسمانی بجەنگن بۆ دژایەتیکردنی ڕاگواستن.<ref name=":5">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. . p. 18</ref> لە بەیانیی ٢٦ی تەممووزی ١٩١٥دا، ھێرشیان کردە سەر شەش گوندی تورک و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان سووتاندن. بەھۆی کۆکردنەوەی سەربازیی موسڵمانان بۆ [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، قوربانییەکان ژن و منداڵ و بەساڵاچووان بوون.<ref name=":1">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 19</ref> لە وەڵامدا، سوپای تورکیا لە ١ی ئابدا لەژێر فەرماندەیی عەلی بەی دەستی بە گەمارۆدانی فوندینجاک کرد.<ref>Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 41</ref> ٩١ شەڕڤانی دەستگیرکراو لەسێدارە دران و ١٠٠ کەسی تریش ڕاگوێزران. زیانەکانی تورک بە ٢،٠٠٠ سەرباز و لە نێوان ٤،٠٠٠ بۆ ٥،٠٠٠ گوندنشین خەمڵێندرا، لە کاتێکدا ئەرمەنییەکان ٢،١٠٠ کەسیان لەدەست دا کە زۆربەیان مەدەنی بوون.<ref>Kehyayan, in Kaloustain, Marash, pp. 45-55</ref><ref name=":1" /> لە مانگەکانی دوای کۆتاییھاتنی جەنگ، کیلیکیا ببووە سەرچاوەی ململانێ لە نێوان بەریتانی و فەڕەنسییەکان، کە ھەردووکین خوازیاری چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بوون لە ناوچەکەدا. بەڵام حکوومەتی بەریتانیا لەژێر گوشارێکی زۆری ناوخۆیدا بوو بۆ کشانەوە و ھەڵوەشاندنەوەی ھێزەکانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩١٩دا، سەرۆک وەزیران [[دەیڤید لۆید جۆرج]] بە ناچاری پێشنیازێکی سەرۆک وەزیران [[ژۆرژ کلیمێنسۆ]]ی قبووڵ کرد بۆ ئەوەی فەڕەنسا بە فەرمی کۆنترۆڵی کیلیکیا بگرێتە ئەستۆ. گواستنەوەی فەرماندەیی لە ٤ی تشرینی دووەمدا ئەنجام درا، بەڵام بەڵێنەکەی فێڵد مارشاڵ [[فێردیناند فۆش]] بۆ بەھێزکردنی ھێزە ھەبووەکان لە ناوچەکەدا بە لانی کەم ٣٢ [[کەرت (سەربازی)|کەرت]]ی پیادە، ٢٠ [[کەرت (سەربازی)|سەربازگەی سوارە]] و ١٤ [[کەرت (سەربازی)|پاتریی تۆپخانە]] جێبەجێ نەکرا. یەکە فەڕەنسییەکان بەم شێوەیە لە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و پشتگیریی ئاسمانی بێبەش بوون و چەکی ئۆتۆماتیکی، تۆپخانەی قورس و تەنانەت گواستەرەوەی بێل تەل و [[کۆتری نامەبەر]]یان کەم بوو.{{citation needed |date=April 2024}} ==کەشوھەوا== {{Weather box |metric first= Yes |single line= No |location= مەرعەش |Jan record high C= 18.7 |Feb record high C= 21.8 |Mar record high C= 29.2 |Apr record high C= 36.0 |May record high C= 38.0 |Jun record high C= 42.0 |Jul record high C= 45.2 |Aug record high C= 44.4 |Sep record high C= 41.3 |Oct record high C= 37.2 |Nov record high C= 27.2 |Dec record high C= 24.0 |Jan high C= 9.1 |Feb high C= 10.9 |Mar high C= 15.7 |Apr high C= 21.1 |May high C= 26.7 |Jun high C= 31.9 |Jul high C= 35.6 |Aug high C= 35.9 |Sep high C= 32.4 |Oct high C= 25.8 |Nov high C= 17.2 |Dec high C= 10.9 |Jan low C= 1.3 |Feb low C= 2.2 |Mar low C= 5.6 |Apr low C= 9.9 |May low C= 14.2 |Jun low C= 18.9 |Jul low C= 22.1 |Aug low C= 22.2 |Sep low C= 18.4 |Oct low C= 12.9 |Nov low C= 6.8 |Dec low C= 3.1 |Jan record low C= -7.8 |Feb record low C= -9.6 |Mar record low C= -7.6 |Apr record low C= -0.6 |May record low C= 5.0 |Jun record low C= 11.0 |Jul record low C= 15.6 |Aug record low C= 16.0 |Sep record low C= 8.6 |Oct record low C= 2.2 |Nov record low C= -4.4 |Dec record low C= -7.6 |Jan precipitation mm = 125.4 |Feb precipitation mm = 112.3 |Mar precipitation mm = 94.8 |Apr precipitation mm = 76.1 |May precipitation mm = 39.3 |Jun precipitation mm = 7.4 |Jul precipitation mm = 2.5 |Aug precipitation mm = 1.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 53.1 |Nov precipitation mm = 93.5 |Dec precipitation mm = 129.2 |Jan rain days= 12.4 |Feb rain days= 12.2 |Mar rain days= 12.3 |Apr rain days= 11.6 |May rain days= 8.1 |Jun rain days= 2.7 |Jul rain days= 1.5 |Aug rain days= 1.3 |Sep rain days= 2.7 |Oct rain days= 6.7 |Nov rain days= 9.1 |Dec rain days= 12.1 |Jan sun= 108.5 |Feb sun= 117.6 |Mar sun= 173.6 |Apr sun= 204 |May sun= 263.5 |Jun sun= 312 |Jul sun= 341 |Aug sun= 319.3 |Sep sun= 273 |Oct sun= 213.9 |Nov sun= 135 |Dec sun= 102.3 |source 1= Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |سەردێڕ=İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü |بڵاوکەرەوە=Meteor.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |date=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ }}</ref>|date=July 2011 }} ==مێژوو== {| style="float: left;" border="1" |- ! style="background:#efefef;" | ساڵ ! style="background:#efefef;" | دانیشتووان<ref>The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine, Uri M. Kupferschmidt, page 508 - 509</ref> |- | ١٥٢٥-٦ || style="text-align:right;"| ٧٥٠٠ |- | ١٥٦٤-٥ || style="text-align:right;"| ١٣٥٠٠ |- | ١٩١٤ || style="text-align:right;"| ٣٢٧٠٠ |- | ١٩٢٧ || style="text-align:right;"| ٢٥٦٧٢ |- | ١٩٤٠|| style="text-align:right;"| ٢٧٧٤٤ |- | ١٩٤٥ || style="text-align:right;"| ٣٣١٠٤ |- | ١٩٥٠ || style="text-align:right;"| ٣٤٦٤١ |- | ١٩٦٠ || style="text-align:right;"| ٥٤٤٤٧ |- | ١٩٧٠ || style="text-align:right;"| ١١٠٧٦١ |- | ١٩٨٠|| style="text-align:right;"| ١٧٨٥٥٧ |} == ئەمانەش ببینە == * [[تورکیا]] * [[ئەیالەتی دولکادر]] ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Kahramanmaraş}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا}} [[پۆل:مەرعەش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مەرعەش]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] 8usmgobxlfwo7z9llnz2emw650iuxc3 1586785 1586784 2026-05-25T07:16:23Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێزەکان */ 1586785 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەرعەش | ناوی_فەرمی = Kahramanmaraş | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = گورگوم | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١.٠٠٤.٤١٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٧]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٣٤٤(٩٠+) | وێبگە = [http://www.kahramanmaras.bel.tr/ www.kahramanmaras.bel.tr] }} '''قەھرەمانمەرعەش'''، '''مەرعەش'''، '''ماراش''' یان '''گورگوم''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەرعەش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٧]] ژمارەی دانیشتووانی ١.٠٠٤.٤١٤ کەس بووە. == مێژوو == === مێژووی پێشوو === [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe_vorn.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Trabzon Caddesi.jpg|وێنۆک|200px|شەقامی تەرابزۆن، ناوەندی شاری مەرعەش]] لە سەرەتای [[چەرخی ئاسن]]دا (کۆتاییی سەدەی ١١یەمی پ.ز تا نزیکەی ٧١١ پ.ز<ref>Bryce, Trevor (2012). ''The World of The Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History''. OUP Oxford. {{ISBN|978-0-19-921872-1}}, pp. 125-128.</ref>)، مەرەش پایتەختی دەوڵەتی سووری-ھیتی [[گورگوم]] (بە [[لوویی ھیرۆگلیفی]] کورکوما) بوو. لای نیشتەجێبووە [[زمانی لوویی|لووییەکان]]ی بە «شارە کورکومایییەکە» و لای [[ئاشوورییەکان]] بە '''مەرکەس''' دەناسرا.<ref>Payne, Annick (2012). ''Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions''. Society of Biblical Lit. {{ISBN|978-1-58983-658-7}}, p. 7.</ref> لە ٧١١ی پ.ز، خاکی گورگوم وەک پارێزگایەکی ئاشووری لکێنرا و بە ناوی پایتەختەکەیەوە ناوی نرا مەرکەس.<ref>Bryce 2012, p. 128.</ref> مەرەش لەلایەن ڕۆمییەکانەوە بە '''گەرمانیکیا کیساریا''' ([[یۆنانیی کۆن]]: Γερμανίκεια، '''گەرمانیکیا''') دەگوترا، کە شێوازێکی نووسینی دەنگییە بۆ کەرمانیکیا/گەرمانیکیا و کەرمانیسیا/گەرمانیسیا، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا. شێوازی نووسینی جۆراوجۆر و زۆرجار نادروست، لێکدانەوەی ھەڵە و تێکەڵکردنی ناوەکان، وشەکان یان ناوە جوگرافییەکان، لە سەردەمی ڕۆمیدا زۆر باو بوون. بەپێی وتارێکی ساڵی ٢٠١٠ی «[[جمھووریەت]]»، یەکەم شوێنەواری نیشتەجێبوونی کورکومایی پێشتر لە گەڕەکەکانی زولقادرئۆغوڵڵاریی شارەکەدا دۆزراوەتەوە.<ref>Cumhuriyet, 20 December 2010 p. 20</ref> === سەردەمی ناوەڕاست === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا، گەرمانیکیا شوێنی [[ئیپارخی|ئیپارخێک]] بوو و یەکێک لە ئیپارخەکانی شارەکە بەشداریی لە [[یەکەمین ئەنجومەنی نیسیا]]دا کرد.<ref>{{cite book |last1=Kim |first1=Young Richard |title=The Cambridge Companion to the Council of Nicaea |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108427746}}</ref> شارەکە لە سەدەی ٧ەمدا کەوتە دەست موسڵمانان و لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئەلمەنسوور]]دا تەواوی دانیشتووانە مەسیحییەکەی دۆڵیی گەرمانیکیا ڕاگوێزران و لە [[ڕامەڵڵا]] لە [[فەلەستین]] نیشتەجێ کران.<ref>{{cite book |last1=Bat |first1=Ye'or |title=The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude : Seventh-twentieth Century |date=1996 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=9780838636886 |page=88}}</ref> دوای ڕووخانی پاشایەتییە ئەرمەنییەکان لە سەدەی ١١یەمدا، شارەکە بوو بە قەڵایەکی گرنگ بۆ [[ئەرمەنییەکان]]ی دوورخراوە و شارەکە بوو بە پایتەختی میرنشینە کورتخایەنەکەی [[فیلارێتۆس براخامیۆس]] کە لە ھەندێک کاتدا [[ئەنتاکیا]] و [[ئێدیسا]]شی دەگرتەوە.<ref>{{cite book |last1=Tonghini |first1=Cristina |title=From Edessa to Urfa: The Fortification of the Citadel |date=2021 |publisher=Archaeopress Publishing Ltd |isbn=9781789697575 |page=39}}</ref> دوای مردنی فیلارێتۆس، ژەنەڕاڵێکی تری ئەرمەنی بە ناوی [[تۆرۆسی مەرەش|تاتوول]] دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و بۆ ماوەی چوار ڕۆژ میوانداریی سوپای ماندووی [[یەکەم جەنگی خاچپەرستی]] کرد پێش ئەوەی بەرەو [[گەمارۆدانی ئەنتاکیا]] بڕۆن.<ref>{{cite book |last1=Vandekerckhove |first1=Dweezil |title=Medieval Fortifications in Cilicia: The Armenian Contribution to Military Architecture in the Middle Ages |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=9789004417410 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=VG3DDwAAQBAJ}}</ref> بەپێی مێژووی [[ماتیۆی ئێدیسا]]، [[بوومەلەرزەی ١١١٤ی مەرەش|بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە وێران بوو]] و ٤٠،٠٠٠ کەس کوژران لە ١٢ی مانگی [[ڕۆژژمێری ئەرمەنی|مارێری]] لە ساڵی ئەرمەنیی ٥٦٣ (٢٩ی تشرینی دووەمی ١١١٤).<ref>[https://books.google.com/books?id=z707mZkiLcgC&q=personne+n%27%C3%A9chappa&pg=PP1 Chronique de Matthieu d'Édesse], p. 287-90.</ref> لە ١١٠٠دا، شارەکە لەلایەن [[دانشمندەکان]]ەوە داگیر کرا، دوای ئەوانیش [[سەلجووقییەکان]] لە ١١٠٣دا. لە ١١٠٧دا، [[خاچپەرستەکان]] بە سەرکردایەتیی [[تانکرێد]] بە یارمەتیی [[تۆرۆسی یەکەم]]ی [[شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان|ئەرمەنستانی کیلیکیا]] دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە. لە ١١٣٦–١١٣٧دا، دانشمندەکان بەبێ سەرکەوتن گەمارۆی مەرعەشیان دا، بەڵام گوندەکانی دەوروبەریان وێران کرد.<ref>{{cite book |authorlink=Speros Vryonis |last=Vryonis |first=Speros |year=1971 |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |publisher=California University Press |page=156 |isbn=0-520-05753-8 }}</ref> بەھەرحاڵ، خاچپەرستەکان لە ١١٣٧دا دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە.<ref>{{Cite web|url=http://www.k-maras.com/a_dos/t_gelisimi.htm|title=Kahramanmaraş Tarihi Gelişimi - www.k-maras.com|website=www.k-maras.com}}</ref> شارەکە لە ١١٤٨دا لەلایەن شازادە [[قلیج ئەرسەلانی دووەم]] داگیر کرا.<ref>{{cite book |authorlink=Speros Vryonis |last=Vryonis |first=Speros |year=1971 |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |publisher=California University Press |page=156 |isbn=0-520-05753-8 }}</ref> [[پەڕگە:DAVIS(1879) p145 MARASH, GIAUR DAGH MOUNTAINS IN THE DISTANCE.jpg|320px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنی پۆنۆراما (نزیکەی ١٨٧٥)]] مەرەش لەلایەن [[بەیلیکی زولقادر]]ەوە وەک شوێنکەوتووی [[مەمالیک|ئیمپراتۆریەتیی مەمالیک]] لە ١٣٣٧ تا ١٥١٥ فەرمانڕەوایی دەکرا پێش ئەوەی بلکێنرێت بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە. لە ڕۆژانی سەرەتای دەسەڵاتی عوسمانیدا (١٥٢٥–١٥٢٦) ١،٥٥٧ پیاوی پێگەیشتوو ھەبوون (کۆی دانیشتووان ٧،٥٠٠ کەس)؛ لەو کاتەدا ھەموو دانیشتووانەکە موسڵمان بوون،<ref>Kupferschmidt, Uri M. (1987). ''The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine''. Brill, p. 508 {{ISBN|9789004079298}}</ref> بەڵام دواتر ژمارەیەکی بەرچاو لە ناموسڵمانان کۆچیان کرد بۆ شارەکە، بەتایبەتی لە سەدەی ١٩ەمدا.<ref>Kupferschmidt 1987, pp. 508-509</ref> === سەردەمی نوێ === لە دەوروبەری مەرەش، ئەرمەنییەکانی کیشیفلی، دێرێ کێۆی و فوندینجاک بڕیاریان دا دژی سوپای عوسمانی بجەنگن بۆ دژایەتیکردنی ڕاگواستن.<ref name=":5">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. . p. 18</ref> لە بەیانیی ٢٦ی تەممووزی ١٩١٥دا، ھێرشیان کردە سەر شەش گوندی تورک و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان سووتاندن. بەھۆی کۆکردنەوەی سەربازیی موسڵمانان بۆ [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، قوربانییەکان ژن و منداڵ و بەساڵاچووان بوون.<ref name=":1">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 19</ref> لە وەڵامدا، سوپای تورکیا لە ١ی ئابدا لەژێر فەرماندەیی عەلی بەی دەستی بە گەمارۆدانی فوندینجاک کرد.<ref>Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 41</ref> ٩١ شەڕڤانی دەستگیرکراو لەسێدارە دران و ١٠٠ کەسی تریش ڕاگوێزران. زیانەکانی تورک بە ٢،٠٠٠ سەرباز و لە نێوان ٤،٠٠٠ بۆ ٥،٠٠٠ گوندنشین خەمڵێندرا، لە کاتێکدا ئەرمەنییەکان ٢،١٠٠ کەسیان لەدەست دا کە زۆربەیان مەدەنی بوون.<ref>Kehyayan, in Kaloustain, Marash, pp. 45-55</ref><ref name=":1" /> لە مانگەکانی دوای کۆتاییھاتنی جەنگ، کیلیکیا ببووە سەرچاوەی ململانێ لە نێوان بەریتانی و فەڕەنسییەکان، کە ھەردووکین خوازیاری چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بوون لە ناوچەکەدا. بەڵام حکوومەتی بەریتانیا لەژێر گوشارێکی زۆری ناوخۆیدا بوو بۆ کشانەوە و ھەڵوەشاندنەوەی ھێزەکانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩١٩دا، سەرۆک وەزیران [[دەیڤید لۆید جۆرج]] بە ناچاری پێشنیازێکی سەرۆک وەزیران [[ژۆرژ کلیمێنسۆ]]ی قبووڵ کرد بۆ ئەوەی فەڕەنسا بە فەرمی کۆنترۆڵی کیلیکیا بگرێتە ئەستۆ. گواستنەوەی فەرماندەیی لە ٤ی تشرینی دووەمدا ئەنجام درا، بەڵام بەڵێنەکەی فێڵد مارشاڵ [[فێردیناند فۆش]] بۆ بەھێزکردنی ھێزە ھەبووەکان لە ناوچەکەدا بە لانی کەم ٣٢ [[کەرت (سەربازی)|کەرت]]ی پیادە، ٢٠ [[کەرت (سەربازی)|سەربازگەی سوارە]] و ١٤ [[کەرت (سەربازی)|پاتریی تۆپخانە]] جێبەجێ نەکرا. یەکە فەڕەنسییەکان بەم شێوەیە لە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و پشتگیریی ئاسمانی بێبەش بوون و چەکی ئۆتۆماتیکی، تۆپخانەی قورس و تەنانەت گواستەرەوەی بێل تەل و [[کۆتری نامەبەر]]یان کەم بوو.{{citation needed |date=April 2024}} ==کەشوھەوا== {{Weather box |metric first= Yes |single line= No |location= مەرعەش |Jan record high C= 18.7 |Feb record high C= 21.8 |Mar record high C= 29.2 |Apr record high C= 36.0 |May record high C= 38.0 |Jun record high C= 42.0 |Jul record high C= 45.2 |Aug record high C= 44.4 |Sep record high C= 41.3 |Oct record high C= 37.2 |Nov record high C= 27.2 |Dec record high C= 24.0 |Jan high C= 9.1 |Feb high C= 10.9 |Mar high C= 15.7 |Apr high C= 21.1 |May high C= 26.7 |Jun high C= 31.9 |Jul high C= 35.6 |Aug high C= 35.9 |Sep high C= 32.4 |Oct high C= 25.8 |Nov high C= 17.2 |Dec high C= 10.9 |Jan low C= 1.3 |Feb low C= 2.2 |Mar low C= 5.6 |Apr low C= 9.9 |May low C= 14.2 |Jun low C= 18.9 |Jul low C= 22.1 |Aug low C= 22.2 |Sep low C= 18.4 |Oct low C= 12.9 |Nov low C= 6.8 |Dec low C= 3.1 |Jan record low C= -7.8 |Feb record low C= -9.6 |Mar record low C= -7.6 |Apr record low C= -0.6 |May record low C= 5.0 |Jun record low C= 11.0 |Jul record low C= 15.6 |Aug record low C= 16.0 |Sep record low C= 8.6 |Oct record low C= 2.2 |Nov record low C= -4.4 |Dec record low C= -7.6 |Jan precipitation mm = 125.4 |Feb precipitation mm = 112.3 |Mar precipitation mm = 94.8 |Apr precipitation mm = 76.1 |May precipitation mm = 39.3 |Jun precipitation mm = 7.4 |Jul precipitation mm = 2.5 |Aug precipitation mm = 1.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 53.1 |Nov precipitation mm = 93.5 |Dec precipitation mm = 129.2 |Jan rain days= 12.4 |Feb rain days= 12.2 |Mar rain days= 12.3 |Apr rain days= 11.6 |May rain days= 8.1 |Jun rain days= 2.7 |Jul rain days= 1.5 |Aug rain days= 1.3 |Sep rain days= 2.7 |Oct rain days= 6.7 |Nov rain days= 9.1 |Dec rain days= 12.1 |Jan sun= 108.5 |Feb sun= 117.6 |Mar sun= 173.6 |Apr sun= 204 |May sun= 263.5 |Jun sun= 312 |Jul sun= 341 |Aug sun= 319.3 |Sep sun= 273 |Oct sun= 213.9 |Nov sun= 135 |Dec sun= 102.3 |source 1= Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |سەردێڕ=İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü |بڵاوکەرەوە=Meteor.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |date=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ }}</ref>|date=July 2011 }} ==مێژوو== {| style="float: left;" border="1" |- ! style="background:#efefef;" | ساڵ ! style="background:#efefef;" | دانیشتووان<ref>The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine, Uri M. Kupferschmidt, page 508 - 509</ref> |- | ١٥٢٥-٦ || style="text-align:right;"| ٧٥٠٠ |- | ١٥٦٤-٥ || style="text-align:right;"| ١٣٥٠٠ |- | ١٩١٤ || style="text-align:right;"| ٣٢٧٠٠ |- | ١٩٢٧ || style="text-align:right;"| ٢٥٦٧٢ |- | ١٩٤٠|| style="text-align:right;"| ٢٧٧٤٤ |- | ١٩٤٥ || style="text-align:right;"| ٣٣١٠٤ |- | ١٩٥٠ || style="text-align:right;"| ٣٤٦٤١ |- | ١٩٦٠ || style="text-align:right;"| ٥٤٤٤٧ |- | ١٩٧٠ || style="text-align:right;"| ١١٠٧٦١ |- | ١٩٨٠|| style="text-align:right;"| ١٧٨٥٥٧ |} == ئەمانەش ببینە == * [[تورکیا]] * [[ئەیالەتی دولکادر]] ==پەراوێزەکان== {{پەراوێز}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kahramanmaraş}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:مەرعەش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مەرعەش]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] 0rsc0hb1r3xavtzjhmfqe2sd4c0uob8 1586786 1586785 2026-05-25T07:16:44Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێزەکان */ 1586786 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = مەرعەش | ناوی_فەرمی = Kahramanmaraş | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = گورگوم | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەرعەش|مەرعەش]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ١.٠٠٤.٤١٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٧]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٣٤٤(٩٠+) | وێبگە = [http://www.kahramanmaras.bel.tr/ www.kahramanmaras.bel.tr] }} '''قەھرەمانمەرعەش'''، '''مەرعەش'''، '''ماراش''' یان '''گورگوم''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەرعەش]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٧]] ژمارەی دانیشتووانی ١.٠٠٤.٤١٤ کەس بووە. == مێژوو == === مێژووی پێشوو === [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe_vorn.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Kahramanmaras_Museum_Löwe.jpg|چەپ|وێنۆک|پەیکەرێک لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیی مەرعەش]] [[پەڕگە:Trabzon Caddesi.jpg|وێنۆک|200px|شەقامی تەرابزۆن، ناوەندی شاری مەرعەش]] لە سەرەتای [[چەرخی ئاسن]]دا (کۆتاییی سەدەی ١١یەمی پ.ز تا نزیکەی ٧١١ پ.ز<ref>Bryce, Trevor (2012). ''The World of The Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History''. OUP Oxford. {{ISBN|978-0-19-921872-1}}, pp. 125-128.</ref>)، مەرەش پایتەختی دەوڵەتی سووری-ھیتی [[گورگوم]] (بە [[لوویی ھیرۆگلیفی]] کورکوما) بوو. لای نیشتەجێبووە [[زمانی لوویی|لووییەکان]]ی بە «شارە کورکومایییەکە» و لای [[ئاشوورییەکان]] بە '''مەرکەس''' دەناسرا.<ref>Payne, Annick (2012). ''Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions''. Society of Biblical Lit. {{ISBN|978-1-58983-658-7}}, p. 7.</ref> لە ٧١١ی پ.ز، خاکی گورگوم وەک پارێزگایەکی ئاشووری لکێنرا و بە ناوی پایتەختەکەیەوە ناوی نرا مەرکەس.<ref>Bryce 2012, p. 128.</ref> مەرەش لەلایەن ڕۆمییەکانەوە بە '''گەرمانیکیا کیساریا''' ([[یۆنانیی کۆن]]: Γερμανίκεια، '''گەرمانیکیا''') دەگوترا، کە شێوازێکی نووسینی دەنگییە بۆ کەرمانیکیا/گەرمانیکیا و کەرمانیسیا/گەرمانیسیا، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی و [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا. شێوازی نووسینی جۆراوجۆر و زۆرجار نادروست، لێکدانەوەی ھەڵە و تێکەڵکردنی ناوەکان، وشەکان یان ناوە جوگرافییەکان، لە سەردەمی ڕۆمیدا زۆر باو بوون. بەپێی وتارێکی ساڵی ٢٠١٠ی «[[جمھووریەت]]»، یەکەم شوێنەواری نیشتەجێبوونی کورکومایی پێشتر لە گەڕەکەکانی زولقادرئۆغوڵڵاریی شارەکەدا دۆزراوەتەوە.<ref>Cumhuriyet, 20 December 2010 p. 20</ref> === سەردەمی ناوەڕاست === لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]دا، گەرمانیکیا شوێنی [[ئیپارخی|ئیپارخێک]] بوو و یەکێک لە ئیپارخەکانی شارەکە بەشداریی لە [[یەکەمین ئەنجومەنی نیسیا]]دا کرد.<ref>{{cite book |last1=Kim |first1=Young Richard |title=The Cambridge Companion to the Council of Nicaea |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108427746}}</ref> شارەکە لە سەدەی ٧ەمدا کەوتە دەست موسڵمانان و لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئەلمەنسوور]]دا تەواوی دانیشتووانە مەسیحییەکەی دۆڵیی گەرمانیکیا ڕاگوێزران و لە [[ڕامەڵڵا]] لە [[فەلەستین]] نیشتەجێ کران.<ref>{{cite book |last1=Bat |first1=Ye'or |title=The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude : Seventh-twentieth Century |date=1996 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=9780838636886 |page=88}}</ref> دوای ڕووخانی پاشایەتییە ئەرمەنییەکان لە سەدەی ١١یەمدا، شارەکە بوو بە قەڵایەکی گرنگ بۆ [[ئەرمەنییەکان]]ی دوورخراوە و شارەکە بوو بە پایتەختی میرنشینە کورتخایەنەکەی [[فیلارێتۆس براخامیۆس]] کە لە ھەندێک کاتدا [[ئەنتاکیا]] و [[ئێدیسا]]شی دەگرتەوە.<ref>{{cite book |last1=Tonghini |first1=Cristina |title=From Edessa to Urfa: The Fortification of the Citadel |date=2021 |publisher=Archaeopress Publishing Ltd |isbn=9781789697575 |page=39}}</ref> دوای مردنی فیلارێتۆس، ژەنەڕاڵێکی تری ئەرمەنی بە ناوی [[تۆرۆسی مەرەش|تاتوول]] دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و بۆ ماوەی چوار ڕۆژ میوانداریی سوپای ماندووی [[یەکەم جەنگی خاچپەرستی]] کرد پێش ئەوەی بەرەو [[گەمارۆدانی ئەنتاکیا]] بڕۆن.<ref>{{cite book |last1=Vandekerckhove |first1=Dweezil |title=Medieval Fortifications in Cilicia: The Armenian Contribution to Military Architecture in the Middle Ages |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=9789004417410 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=VG3DDwAAQBAJ}}</ref> بەپێی مێژووی [[ماتیۆی ئێدیسا]]، [[بوومەلەرزەی ١١١٤ی مەرەش|بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە وێران بوو]] و ٤٠،٠٠٠ کەس کوژران لە ١٢ی مانگی [[ڕۆژژمێری ئەرمەنی|مارێری]] لە ساڵی ئەرمەنیی ٥٦٣ (٢٩ی تشرینی دووەمی ١١١٤).<ref>[https://books.google.com/books?id=z707mZkiLcgC&q=personne+n%27%C3%A9chappa&pg=PP1 Chronique de Matthieu d'Édesse], p. 287-90.</ref> لە ١١٠٠دا، شارەکە لەلایەن [[دانشمندەکان]]ەوە داگیر کرا، دوای ئەوانیش [[سەلجووقییەکان]] لە ١١٠٣دا. لە ١١٠٧دا، [[خاچپەرستەکان]] بە سەرکردایەتیی [[تانکرێد]] بە یارمەتیی [[تۆرۆسی یەکەم]]ی [[شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان|ئەرمەنستانی کیلیکیا]] دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە. لە ١١٣٦–١١٣٧دا، دانشمندەکان بەبێ سەرکەوتن گەمارۆی مەرعەشیان دا، بەڵام گوندەکانی دەوروبەریان وێران کرد.<ref>{{cite book |authorlink=Speros Vryonis |last=Vryonis |first=Speros |year=1971 |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |publisher=California University Press |page=156 |isbn=0-520-05753-8 }}</ref> بەھەرحاڵ، خاچپەرستەکان لە ١١٣٧دا دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە.<ref>{{Cite web|url=http://www.k-maras.com/a_dos/t_gelisimi.htm|title=Kahramanmaraş Tarihi Gelişimi - www.k-maras.com|website=www.k-maras.com}}</ref> شارەکە لە ١١٤٨دا لەلایەن شازادە [[قلیج ئەرسەلانی دووەم]] داگیر کرا.<ref>{{cite book |authorlink=Speros Vryonis |last=Vryonis |first=Speros |year=1971 |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century |url=https://archive.org/details/declineofmedieva0000sper |publisher=California University Press |page=156 |isbn=0-520-05753-8 }}</ref> [[پەڕگە:DAVIS(1879) p145 MARASH, GIAUR DAGH MOUNTAINS IN THE DISTANCE.jpg|320px|ڕاست|وێنۆک|دیمەنی پۆنۆراما (نزیکەی ١٨٧٥)]] مەرەش لەلایەن [[بەیلیکی زولقادر]]ەوە وەک شوێنکەوتووی [[مەمالیک|ئیمپراتۆریەتیی مەمالیک]] لە ١٣٣٧ تا ١٥١٥ فەرمانڕەوایی دەکرا پێش ئەوەی بلکێنرێت بە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]یەوە. لە ڕۆژانی سەرەتای دەسەڵاتی عوسمانیدا (١٥٢٥–١٥٢٦) ١،٥٥٧ پیاوی پێگەیشتوو ھەبوون (کۆی دانیشتووان ٧،٥٠٠ کەس)؛ لەو کاتەدا ھەموو دانیشتووانەکە موسڵمان بوون،<ref>Kupferschmidt, Uri M. (1987). ''The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine''. Brill, p. 508 {{ISBN|9789004079298}}</ref> بەڵام دواتر ژمارەیەکی بەرچاو لە ناموسڵمانان کۆچیان کرد بۆ شارەکە، بەتایبەتی لە سەدەی ١٩ەمدا.<ref>Kupferschmidt 1987, pp. 508-509</ref> === سەردەمی نوێ === لە دەوروبەری مەرەش، ئەرمەنییەکانی کیشیفلی، دێرێ کێۆی و فوندینجاک بڕیاریان دا دژی سوپای عوسمانی بجەنگن بۆ دژایەتیکردنی ڕاگواستن.<ref name=":5">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. . p. 18</ref> لە بەیانیی ٢٦ی تەممووزی ١٩١٥دا، ھێرشیان کردە سەر شەش گوندی تورک و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان سووتاندن. بەھۆی کۆکردنەوەی سەربازیی موسڵمانان بۆ [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، قوربانییەکان ژن و منداڵ و بەساڵاچووان بوون.<ref name=":1">Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 19</ref> لە وەڵامدا، سوپای تورکیا لە ١ی ئابدا لەژێر فەرماندەیی عەلی بەی دەستی بە گەمارۆدانی فوندینجاک کرد.<ref>Kerr, Stanley Elphinstone (1973). ''The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922''. SUNY Press, pp. 95–142. {{ISBN|978-0-87395-200-2}}. p. 41</ref> ٩١ شەڕڤانی دەستگیرکراو لەسێدارە دران و ١٠٠ کەسی تریش ڕاگوێزران. زیانەکانی تورک بە ٢،٠٠٠ سەرباز و لە نێوان ٤،٠٠٠ بۆ ٥،٠٠٠ گوندنشین خەمڵێندرا، لە کاتێکدا ئەرمەنییەکان ٢،١٠٠ کەسیان لەدەست دا کە زۆربەیان مەدەنی بوون.<ref>Kehyayan, in Kaloustain, Marash, pp. 45-55</ref><ref name=":1" /> لە مانگەکانی دوای کۆتاییھاتنی جەنگ، کیلیکیا ببووە سەرچاوەی ململانێ لە نێوان بەریتانی و فەڕەنسییەکان، کە ھەردووکین خوازیاری چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بوون لە ناوچەکەدا. بەڵام حکوومەتی بەریتانیا لەژێر گوشارێکی زۆری ناوخۆیدا بوو بۆ کشانەوە و ھەڵوەشاندنەوەی ھێزەکانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩١٩دا، سەرۆک وەزیران [[دەیڤید لۆید جۆرج]] بە ناچاری پێشنیازێکی سەرۆک وەزیران [[ژۆرژ کلیمێنسۆ]]ی قبووڵ کرد بۆ ئەوەی فەڕەنسا بە فەرمی کۆنترۆڵی کیلیکیا بگرێتە ئەستۆ. گواستنەوەی فەرماندەیی لە ٤ی تشرینی دووەمدا ئەنجام درا، بەڵام بەڵێنەکەی فێڵد مارشاڵ [[فێردیناند فۆش]] بۆ بەھێزکردنی ھێزە ھەبووەکان لە ناوچەکەدا بە لانی کەم ٣٢ [[کەرت (سەربازی)|کەرت]]ی پیادە، ٢٠ [[کەرت (سەربازی)|سەربازگەی سوارە]] و ١٤ [[کەرت (سەربازی)|پاتریی تۆپخانە]] جێبەجێ نەکرا. یەکە فەڕەنسییەکان بەم شێوەیە لە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و پشتگیریی ئاسمانی بێبەش بوون و چەکی ئۆتۆماتیکی، تۆپخانەی قورس و تەنانەت گواستەرەوەی بێل تەل و [[کۆتری نامەبەر]]یان کەم بوو.{{citation needed |date=April 2024}} ==کەشوھەوا== {{Weather box |metric first= Yes |single line= No |location= مەرعەش |Jan record high C= 18.7 |Feb record high C= 21.8 |Mar record high C= 29.2 |Apr record high C= 36.0 |May record high C= 38.0 |Jun record high C= 42.0 |Jul record high C= 45.2 |Aug record high C= 44.4 |Sep record high C= 41.3 |Oct record high C= 37.2 |Nov record high C= 27.2 |Dec record high C= 24.0 |Jan high C= 9.1 |Feb high C= 10.9 |Mar high C= 15.7 |Apr high C= 21.1 |May high C= 26.7 |Jun high C= 31.9 |Jul high C= 35.6 |Aug high C= 35.9 |Sep high C= 32.4 |Oct high C= 25.8 |Nov high C= 17.2 |Dec high C= 10.9 |Jan low C= 1.3 |Feb low C= 2.2 |Mar low C= 5.6 |Apr low C= 9.9 |May low C= 14.2 |Jun low C= 18.9 |Jul low C= 22.1 |Aug low C= 22.2 |Sep low C= 18.4 |Oct low C= 12.9 |Nov low C= 6.8 |Dec low C= 3.1 |Jan record low C= -7.8 |Feb record low C= -9.6 |Mar record low C= -7.6 |Apr record low C= -0.6 |May record low C= 5.0 |Jun record low C= 11.0 |Jul record low C= 15.6 |Aug record low C= 16.0 |Sep record low C= 8.6 |Oct record low C= 2.2 |Nov record low C= -4.4 |Dec record low C= -7.6 |Jan precipitation mm = 125.4 |Feb precipitation mm = 112.3 |Mar precipitation mm = 94.8 |Apr precipitation mm = 76.1 |May precipitation mm = 39.3 |Jun precipitation mm = 7.4 |Jul precipitation mm = 2.5 |Aug precipitation mm = 1.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 53.1 |Nov precipitation mm = 93.5 |Dec precipitation mm = 129.2 |Jan rain days= 12.4 |Feb rain days= 12.2 |Mar rain days= 12.3 |Apr rain days= 11.6 |May rain days= 8.1 |Jun rain days= 2.7 |Jul rain days= 1.5 |Aug rain days= 1.3 |Sep rain days= 2.7 |Oct rain days= 6.7 |Nov rain days= 9.1 |Dec rain days= 12.1 |Jan sun= 108.5 |Feb sun= 117.6 |Mar sun= 173.6 |Apr sun= 204 |May sun= 263.5 |Jun sun= 312 |Jul sun= 341 |Aug sun= 319.3 |Sep sun= 273 |Oct sun= 213.9 |Nov sun= 135 |Dec sun= 102.3 |source 1= Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |سەردێڕ=İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü |بڵاوکەرەوە=Meteor.gov.tr |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219231835/http://meteor.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=K.MARAS |date=١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ }}</ref>|date=July 2011 }} ==مێژوو== {| style="float: left;" border="1" |- ! style="background:#efefef;" | ساڵ ! style="background:#efefef;" | دانیشتووان<ref>The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine, Uri M. Kupferschmidt, page 508 - 509</ref> |- | ١٥٢٥-٦ || style="text-align:right;"| ٧٥٠٠ |- | ١٥٦٤-٥ || style="text-align:right;"| ١٣٥٠٠ |- | ١٩١٤ || style="text-align:right;"| ٣٢٧٠٠ |- | ١٩٢٧ || style="text-align:right;"| ٢٥٦٧٢ |- | ١٩٤٠|| style="text-align:right;"| ٢٧٧٤٤ |- | ١٩٤٥ || style="text-align:right;"| ٣٣١٠٤ |- | ١٩٥٠ || style="text-align:right;"| ٣٤٦٤١ |- | ١٩٦٠ || style="text-align:right;"| ٥٤٤٤٧ |- | ١٩٧٠ || style="text-align:right;"| ١١٠٧٦١ |- | ١٩٨٠|| style="text-align:right;"| ١٧٨٥٥٧ |} == ئەمانەش ببینە == * [[تورکیا]] * [[ئەیالەتی دولکادر]] ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kahramanmaraş}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:مەرعەش]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای مەرعەش]] [[پۆل:پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان]] qhqdez6wdijnohm4axnjz1wl64ht370 0 12922 1586795 1290415 2026-05-25T07:52:33Z 1silent scientist 51740 1586795 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مەلەتی | ناوی_خۆماڵی = مەلەدی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = 44 malatya panorama.JPG | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەلەتی|مەلەتی]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥٦٫٨١٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٢٢(٩٠+) | وێبگە = [http://www.malatya.bel.tr/ www.malatya.bel.tr] }} '''مەلەتی''' یان '''مەلەدی''' (بە [[تورکی]]: Malatya) یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەلەتی]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٤٥٦،٨١٣ کەس بووە. == کەشووھەوا == مەلەتی خاوەنی [[کەشووھەوای نیمچەوشکی سارد]] (پۆلێنکردنی کەشووھەوای [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای کووپن|کووپن]]: ''BSk'') یان کەشووھەوایەکی وشکانیی مامناوەند (پۆلێنکردنی کەشووھەوای [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای تریوارتا|تریوارتا]]: ''Dca'')، لەگەڵ ھاوینانی گەرم و وشک و زستانی سارد و بەفراوی. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|٤٢٫٧|C|F|abbr=on}} لە ١٤ی ئابی ٢٠١٩<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-٢٢٫٢|C|F|abbr=on}} لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣<ref>{{Cite web |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=MALATYA |title=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |access-date=12 July 2024 |website=mgm.gov.tr |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü |no-pp=y |language=Turkish |type=aspx}}</ref> {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | location = مەلەتی (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکان ١٩٢٩–٢٠٢٣) | Jan record high C = ١٥٫٤ | Feb record high C = ٢٠٫٣ | Mar record high C = ٢٧٫٢ | Apr record high C = ٣٣٫٧ | May record high C = ٣٦٫٣ | Jun record high C = ٤٠٫٠ | Jul record high C = ٤٢٫٥ | Aug record high C = ٤٢٫٧ | Sep record high C = ٣٩٫٦ | Oct record high C = ٣٤٫٤ | Nov record high C = ٢٥٫٠ | Dec record high C = ١٨٫٠ | year record high C = ٤٢٫٧ | Jan high C = ٤٫٥ | Feb high C = ٦٫٩ | Mar high C = ١٣٫٠ | Apr high C = ١٩٫٠ | May high C = ٢٤٫٦ | Jun high C = ٣٠٫٦ | Jul high C = ٣٤٫٩ | Aug high C = ٣٤٫٨ | Sep high C = ٢٩٫٨ | Oct high C = ٢٢٫٣ | Nov high C = ١٢٫٩ | Dec high C = ٦٫٠ | year high C = ١٩٫٩ | Jan mean C = ٠٫٨ | Feb mean C = ٢٫٤ | Mar mean C = ٧٫٧ | Apr mean C = ١٣٫٢ | May mean C = ١٨٫٢ | Jun mean C = ٢٣٫٧ | Jul mean C = ٢٧٫٨ | Aug mean C = ٢٧٫٨ | Sep mean C = ٢٣٫٠ | Oct mean C = ١٦٫٢ | Nov mean C = ٨٫٠ | Dec mean C = ٢٫٥ | year mean C = ١٤٫٣ | Jan low C = -٢٫١ | Feb low C = -١٫٣ | Mar low C = ٣٫٠ | Apr low C = ٧٫٧ | May low C = ١٢٫٢ | Jun low C = ١٦٫٩ | Jul low C = ٢٠٫٧ | Aug low C = ٢٠٫٩ | Sep low C = ١٦٫٤ | Oct low C = ١٠٫٨ | Nov low C = ٤٫٠ | Dec low C = -٠٫٢ | year low C = ٩٫١ | Jan record low C = -١٩٫٥ | Feb record low C = -٢١٫٢ | Mar record low C = -١٣٫٩ | Apr record low C = -٦٫٦ | May record low C = ٠٫١ | Jun record low C = ٤٫٩ | Jul record low C = ١٠٫٠ | Aug record low C = ٩٫٣ | Sep record low C = ٣٫٢ | Oct record low C = -١٫٢ | Nov record low C = -١٢٫٠ | Dec record low C = -٢٢٫٢ | year record low C = -٢٢٫٢ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ٤٠٫٦ | Feb precipitation mm = ٤١٫٥ | Mar precipitation mm = ٤٣٫٣ | Apr precipitation mm = ٤٩٫٥ | May precipitation mm = ٤٥٫٠ | Jun precipitation mm = ١٣٫٦ | Jul precipitation mm = ٤٫٦ | Aug precipitation mm = ٣٫٣ | Sep precipitation mm = ١٠٫٨ | Oct precipitation mm = ٣٥٫١ | Nov precipitation mm = ٣٧٫٤ | Dec precipitation mm = ٤١٫١ | year precipitation mm = ٣٦٥٫٨ | Jan precipitation days = ١٠٫١٠ | Feb precipitation days = ١٠٫٣٠ | Mar precipitation days = ١٠٫٦٧ | Apr precipitation days = ١٠٫٥٧ | May precipitation days = ١٠٫٣٣ | Jun precipitation days = ٤٫٨٠ | Jul precipitation days = ١٫١٧ | Aug precipitation days = ١٫١٣ | Sep precipitation days = ٢٫٤٠ | Oct precipitation days = ٧٫٠٠ | Nov precipitation days = ٧٫٦٣ | Dec precipitation days = ١٠٫٢٠ | year precipitation days = ٨٦٫٣ | Jan snow days =٧٫٣ | Feb snow days =٧٫٣ | Mar snow days =٢٫٦ | Apr snow days =٠٫١ | May snow days =٠٫١ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠٫٣ | Nov snow days =٠٫٨ | Dec snow days =٣٫٥ | year snow days = | Jan humidity =٧٢ | Feb humidity =٦٧٫٣ | Mar humidity =٥٨٫٥ | Apr humidity =٥٣٫٤ | May humidity =٥٠ | Jun humidity =٣٨ | Jul humidity =٣٠٫٨ | Aug humidity =٣١ | Sep humidity =٣٦ | Oct humidity =٥١٫٨ | Nov humidity =٦٤٫٥ | Dec humidity =٧٤٫٨ | year humidity = | Jan sun = ١١٠٫٥ | Feb sun = ١٢٨٫٤ | Mar sun = ١٨٤٫٩ | Apr sun = ٢٠٧٫٣ | May sun = ٢٧١٫٢ | Jun sun = ٣٢٢٫٧ | Jul sun = ٣٦٦٫٠ | Aug sun = ٣٤٤٫٧ | Sep sun = ٣٠٢٫٥ | Oct sun = ٢٣١٫٤ | Nov sun = ١٥٦٫٦ | Dec sun = ٩١٫٢ | year sun = ٢٧١٥٫٥ | Jand sun = ٣٫٦ | Febd sun = ٤٫٦ | Mard sun = ٦٫٠ | Aprd sun = ٧٫٠ | Mayd sun = ٨٫٩ | Jund sun = ١٠٫٩ | Juld sun = ١١٫٨ | Augd sun = ١١٫٣ | Sepd sun = ١٠٫١ | Octd sun = ٧٫٥ | Novd sun = ٥٫٤ | Decd sun = ٣٫٣ | yeard sun = ٧٫٥ |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی تورکی]]<ref name ="TSMS">{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=MALATYA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 6 July 2021}}</ref> | source 2 = [[NCEI|NOAA NCEI]](شێ، خۆر ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Malatya_17199.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Malatya |access-date=12 July 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |format=CSV |quote=WMO number: 17199}}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠٠٢–٢٠١٢)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17199&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Malatya/Bolge – Weather data by months |access-date=12 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == ئابووری == [[پەڕگە:MalatyaMuseum.jpg|وێنۆک|[[مۆزەخانەی مەلەتی]].]] ئابووریی شاری مەلەتی لەژێر دەسەڵاتی کشتوکاڵ، [[بەرھەمھێنانی دەق|بەرھەمھێنانی ڕستن و چنین]] و بیناسازیدایە. وەک تەواوی پارێزگاکە، بەرھەمھێنانی [[قەیسی]] بۆ بژێویی ژیان لە ناوچەی ناوەندیدا گرنگە. مەلەتی لە ئاستی جیھاندا پێشەنگە لە بەرھەمھێنانی قەیسیدا.<ref>{{Cite journal|last=Karakaş|first=Güngör|date=2017|title=Apricot_Production_and_Marketing_Problems_The_Case_of_Malatya_Province|url=https://www.researchgate.net/publication/320980188|journal=İç Anadolu Bölgesi 3. Tarım ve Gıda Kongresi (26–28 Ekim 2017)|volume=|pages=|via=ResearchGate}}</ref> شارەکە خاوەنی دوو ناوچەی پیشەسازیی ڕێکخراوە، کە پیشەسازیی سەرەکی تێیاندا ڕستن و چنینە.<ref>{{cite web|title=Malatya Ticaret ve Sanayi Odası Stratejik Planı (2014–17)|url=http://www.malatyatso.org.tr/assets/images/oda/sp2.pdf|publisher=Malatya Chamber of Commerce and Industry|access-date=19 December 2016}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، مەلەتی تریاکی بەرھەم دەھێنا. بەریتانییەکان، لە ساڵی ١٩٢٠دا، تریاکی مەڵاتیایان وەک خاوەن «بەرزترین ڕێژەی [[مۆرفین]]» وەسف کردووە.<ref name=Prothero62>{{cite book|last=Prothero|first=W.G.|title=Armenia and Kurdistan|year=1920|publisher=H.M. Stationery Office|location=London|page=62|url=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/}}</ref> == پەروەردە == [[پەڕگە:44_malatya_panorama.JPG|وێنۆک|ناوەندی شاری مەلەتی]] [[زانکۆی ئینۆنوو]]، کە یەکێکە لە گەورەترین زانکۆکان لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا، لە مەڵاتیایە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ دامەزراوە و خاوەنی سێ دامەزراوە و نۆ کۆلێژە، کە زیاتر لە ٢،٥٠٠ مامۆستا و ٢٠،٠٠٠ خوێندکاری ھەیە. کەمپە گەورەکەی لە بەشی ڕۆژھەڵاتی مەڵاتیادایە. مەلەتی ١٦٢ خوێندنگەی ئامادەییی ھەیە، و ھەندێک لە خوێندنگە ئامادەیییە ناودارەکان کە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوەی نیشتمانیی چوونە ژوورەوەن بریتین لە: خوێندنگەی زانستیی [[فەتحی گەمووھڵوئۆغڵوو]]، خوێندنگەی ئامادەییی ئانادۆڵووی تایبەتی [[تورگوت ئۆزال]]، [[خوێندنگەی زانستیی مەلەتی]] و خوێندنگەی ئانادۆڵووی مەلەتی. == گواستنەوە == [[پەڕگە:Malatya trolleybus 4403 at Bugday Pazari in 2017.jpg|وێنۆک|سیستمی ترۆلیباسی «ترامبەس» لە ساڵی ٢٠١٥ کرایەوە.]] بەھۆی پێشکەوتنی ڕێژەیی لە گەشەی پیشەسازیدا، مەلەتی ناوەندێکی ڕاکێشەرە بۆ ناوچەکانی دەوروبەری، لە ڕووی بازرگانی و کۆچی ناوخۆیییەوە. شارەکە لە یەکتربڕێکی سەرەکیی تۆڕی ڕێگاوبان و ھێڵی ئاسنی تورکیادایە. لە ڕێگەی ھێڵی ئاسنەوە، وەک یەکتربڕێک بۆ [[حەلەب]] لە ڕێگەی ھێڵی سووریا–سامسون کار دەکات. وێستگەی پاسەکان ٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکەوە دوورە؛ خزمەتگوزاریی دەوریی نێوان شارەکان بۆ [[ئەنقەرە]]، [[ئەستەمبوڵ]] و [[گازی عەنتاب]] ھەیە. وێستگەی ھێڵی ئاسن ٣ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەوە دوورە، و شەمەندەفەرە خێراکان ڕۆژانە بۆ [[خارپێت|ئەلعەزیز]]، [[ئامەد|دیاربەکر]]، ئەستەمبوڵ و ئەنقەرە کار دەکەن. گەیشتن بەم وێستگانە بە تەکسی و خزمەتگوزاریی دۆڵموش ئاسانە. دروستکردنی ھێڵێکی ترۆلیباس لە ساڵی ٢٠١٣دا لە کاردا بوو،<ref name="trolleybusmag314">''Trolleybus Magazine'' No. 314 (March–April 2014), p. 54. National Trolleybus Association (UK). ISSN 0266-7452.</ref> و ھێڵەکە لە ئازاری ٢٠١٥دا کرایەوە،<ref name="tm321p90">''Trolleybus Magazine'' No. 321 (May–June 2015), p. 90.</ref> کە لەژێر ناوی «ترامبەس» کار دەکات. خزمەت بە ڕێڕەوێک دەکات کە درێژییەکەی نزیکەی {{convert|٢١٫٥|km|mi|abbr=on}} دەبێت و وێستگەی پاسی ماشتی (Maşti Otogar) لە ڕۆژاواوە، بە [[زانکۆی ئینۆنوو]] (İnönü Üniversitesi) لە ڕۆژھەڵاتەوە دەبەستێتەوە.<ref name="tm328p124">''Trolleybus Magazine'' No. 328 (July–August 2016), p. 124.</ref> فڕۆکەخانەی مەلەتی، [[فڕۆکەخانەی ئەرھەچ]]، ٢٦ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەوە دوورە. گەشتی ناوخۆییی ڕۆژانە لە [[ئەستەمبوڵ]]، [[ئەنقەرە]] و [[ئیزمیر]]ەوە ھەیە. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە گەشتی نێونەتەوەیی لە مانگەکانی ھاویندا ھەیە. ئەم گەشتانە بەتایبەتی لە شارەکانی [[ئەڵمانیا]]وە بۆ مەلەتی ئەنجام دەدرێن، و زۆربەی سەرنشینەکان ئەو ھاووڵاتییە تورکانە یان نەوەکانیانن کە لە ئەڵمانیا دەژین و کار دەکەن. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Malatya|مەلەتی}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان|تورکیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:مەلەدی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٨]] cbpi4zm33z7rdgcd2p9nsrkyyfw8vgz 1586796 1586795 2026-05-25T07:52:59Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1586796 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مەلەتی | ناوی_خۆماڵی = مەلەدی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = 44 malatya panorama.JPG | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەلەتی|مەلەتی]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥٦٫٨١٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٢٢(٩٠+) | وێبگە = [http://www.malatya.bel.tr/ www.malatya.bel.tr] }} '''مەلەتی''' یان '''مەلەدی''' (بە [[تورکی]]: Malatya) یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەلەتی]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٤٥٦،٨١٣ کەس بووە. == کەشووھەوا == مەلەتی خاوەنی [[کەشووھەوای نیمچەوشکی سارد]] (پۆلێنکردنی کەشووھەوای [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای کووپن|کووپن]]: ''BSk'') یان کەشووھەوایەکی وشکانیی مامناوەند (پۆلێنکردنی کەشووھەوای [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای تریوارتا|تریوارتا]]: ''Dca'')، لەگەڵ ھاوینانی گەرم و وشک و زستانی سارد و بەفراوی. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|٤٢٫٧|C|F|abbr=on}} لە ١٤ی ئابی ٢٠١٩<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-٢٢٫٢|C|F|abbr=on}} لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣<ref>{{Cite web |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=MALATYA |title=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |access-date=12 July 2024 |website=mgm.gov.tr |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü |no-pp=y |language=Turkish |type=aspx}}</ref> {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | location = مەلەتی (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکان ١٩٢٩–٢٠٢٣) | Jan record high C = ١٥٫٤ | Feb record high C = ٢٠٫٣ | Mar record high C = ٢٧٫٢ | Apr record high C = ٣٣٫٧ | May record high C = ٣٦٫٣ | Jun record high C = ٤٠٫٠ | Jul record high C = ٤٢٫٥ | Aug record high C = ٤٢٫٧ | Sep record high C = ٣٩٫٦ | Oct record high C = ٣٤٫٤ | Nov record high C = ٢٥٫٠ | Dec record high C = ١٨٫٠ | year record high C = ٤٢٫٧ | Jan high C = ٤٫٥ | Feb high C = ٦٫٩ | Mar high C = ١٣٫٠ | Apr high C = ١٩٫٠ | May high C = ٢٤٫٦ | Jun high C = ٣٠٫٦ | Jul high C = ٣٤٫٩ | Aug high C = ٣٤٫٨ | Sep high C = ٢٩٫٨ | Oct high C = ٢٢٫٣ | Nov high C = ١٢٫٩ | Dec high C = ٦٫٠ | year high C = ١٩٫٩ | Jan mean C = ٠٫٨ | Feb mean C = ٢٫٤ | Mar mean C = ٧٫٧ | Apr mean C = ١٣٫٢ | May mean C = ١٨٫٢ | Jun mean C = ٢٣٫٧ | Jul mean C = ٢٧٫٨ | Aug mean C = ٢٧٫٨ | Sep mean C = ٢٣٫٠ | Oct mean C = ١٦٫٢ | Nov mean C = ٨٫٠ | Dec mean C = ٢٫٥ | year mean C = ١٤٫٣ | Jan low C = -٢٫١ | Feb low C = -١٫٣ | Mar low C = ٣٫٠ | Apr low C = ٧٫٧ | May low C = ١٢٫٢ | Jun low C = ١٦٫٩ | Jul low C = ٢٠٫٧ | Aug low C = ٢٠٫٩ | Sep low C = ١٦٫٤ | Oct low C = ١٠٫٨ | Nov low C = ٤٫٠ | Dec low C = -٠٫٢ | year low C = ٩٫١ | Jan record low C = -١٩٫٥ | Feb record low C = -٢١٫٢ | Mar record low C = -١٣٫٩ | Apr record low C = -٦٫٦ | May record low C = ٠٫١ | Jun record low C = ٤٫٩ | Jul record low C = ١٠٫٠ | Aug record low C = ٩٫٣ | Sep record low C = ٣٫٢ | Oct record low C = -١٫٢ | Nov record low C = -١٢٫٠ | Dec record low C = -٢٢٫٢ | year record low C = -٢٢٫٢ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ٤٠٫٦ | Feb precipitation mm = ٤١٫٥ | Mar precipitation mm = ٤٣٫٣ | Apr precipitation mm = ٤٩٫٥ | May precipitation mm = ٤٥٫٠ | Jun precipitation mm = ١٣٫٦ | Jul precipitation mm = ٤٫٦ | Aug precipitation mm = ٣٫٣ | Sep precipitation mm = ١٠٫٨ | Oct precipitation mm = ٣٥٫١ | Nov precipitation mm = ٣٧٫٤ | Dec precipitation mm = ٤١٫١ | year precipitation mm = ٣٦٥٫٨ | Jan precipitation days = ١٠٫١٠ | Feb precipitation days = ١٠٫٣٠ | Mar precipitation days = ١٠٫٦٧ | Apr precipitation days = ١٠٫٥٧ | May precipitation days = ١٠٫٣٣ | Jun precipitation days = ٤٫٨٠ | Jul precipitation days = ١٫١٧ | Aug precipitation days = ١٫١٣ | Sep precipitation days = ٢٫٤٠ | Oct precipitation days = ٧٫٠٠ | Nov precipitation days = ٧٫٦٣ | Dec precipitation days = ١٠٫٢٠ | year precipitation days = ٨٦٫٣ | Jan snow days =٧٫٣ | Feb snow days =٧٫٣ | Mar snow days =٢٫٦ | Apr snow days =٠٫١ | May snow days =٠٫١ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠٫٣ | Nov snow days =٠٫٨ | Dec snow days =٣٫٥ | year snow days = | Jan humidity =٧٢ | Feb humidity =٦٧٫٣ | Mar humidity =٥٨٫٥ | Apr humidity =٥٣٫٤ | May humidity =٥٠ | Jun humidity =٣٨ | Jul humidity =٣٠٫٨ | Aug humidity =٣١ | Sep humidity =٣٦ | Oct humidity =٥١٫٨ | Nov humidity =٦٤٫٥ | Dec humidity =٧٤٫٨ | year humidity = | Jan sun = ١١٠٫٥ | Feb sun = ١٢٨٫٤ | Mar sun = ١٨٤٫٩ | Apr sun = ٢٠٧٫٣ | May sun = ٢٧١٫٢ | Jun sun = ٣٢٢٫٧ | Jul sun = ٣٦٦٫٠ | Aug sun = ٣٤٤٫٧ | Sep sun = ٣٠٢٫٥ | Oct sun = ٢٣١٫٤ | Nov sun = ١٥٦٫٦ | Dec sun = ٩١٫٢ | year sun = ٢٧١٥٫٥ | Jand sun = ٣٫٦ | Febd sun = ٤٫٦ | Mard sun = ٦٫٠ | Aprd sun = ٧٫٠ | Mayd sun = ٨٫٩ | Jund sun = ١٠٫٩ | Juld sun = ١١٫٨ | Augd sun = ١١٫٣ | Sepd sun = ١٠٫١ | Octd sun = ٧٫٥ | Novd sun = ٥٫٤ | Decd sun = ٣٫٣ | yeard sun = ٧٫٥ |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی تورکی]]<ref name ="TSMS">{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=MALATYA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 6 July 2021}}</ref> | source 2 = [[NCEI|NOAA NCEI]](شێ، خۆر ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Malatya_17199.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Malatya |access-date=12 July 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |format=CSV |quote=WMO number: 17199}}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠٠٢–٢٠١٢)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17199&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Malatya/Bolge – Weather data by months |access-date=12 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == ئابووری == [[پەڕگە:MalatyaMuseum.jpg|وێنۆک|[[مۆزەخانەی مەلەتی]].]] ئابووریی شاری مەلەتی لەژێر دەسەڵاتی کشتوکاڵ، [[بەرھەمھێنانی دەق|بەرھەمھێنانی ڕستن و چنین]] و بیناسازیدایە. وەک تەواوی پارێزگاکە، بەرھەمھێنانی [[قەیسی]] بۆ بژێویی ژیان لە ناوچەی ناوەندیدا گرنگە. مەلەتی لە ئاستی جیھاندا پێشەنگە لە بەرھەمھێنانی قەیسیدا.<ref>{{Cite journal|last=Karakaş|first=Güngör|date=2017|title=Apricot_Production_and_Marketing_Problems_The_Case_of_Malatya_Province|url=https://www.researchgate.net/publication/320980188|journal=İç Anadolu Bölgesi 3. Tarım ve Gıda Kongresi (26–28 Ekim 2017)|volume=|pages=|via=ResearchGate}}</ref> شارەکە خاوەنی دوو ناوچەی پیشەسازیی ڕێکخراوە، کە پیشەسازیی سەرەکی تێیاندا ڕستن و چنینە.<ref>{{cite web|title=Malatya Ticaret ve Sanayi Odası Stratejik Planı (2014–17)|url=http://www.malatyatso.org.tr/assets/images/oda/sp2.pdf|publisher=Malatya Chamber of Commerce and Industry|access-date=19 December 2016}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، مەلەتی تریاکی بەرھەم دەھێنا. بەریتانییەکان، لە ساڵی ١٩٢٠دا، تریاکی مەڵاتیایان وەک خاوەن «بەرزترین ڕێژەی [[مۆرفین]]» وەسف کردووە.<ref name=Prothero62>{{cite book|last=Prothero|first=W.G.|title=Armenia and Kurdistan|year=1920|publisher=H.M. Stationery Office|location=London|page=62|url=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/}}</ref> == پەروەردە == [[پەڕگە:44_malatya_panorama.JPG|وێنۆک|ناوەندی شاری مەلەتی]] [[زانکۆی ئینۆنوو]]، کە یەکێکە لە گەورەترین زانکۆکان لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا، لە مەڵاتیایە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ دامەزراوە و خاوەنی سێ دامەزراوە و نۆ کۆلێژە، کە زیاتر لە ٢،٥٠٠ مامۆستا و ٢٠،٠٠٠ خوێندکاری ھەیە. کەمپە گەورەکەی لە بەشی ڕۆژھەڵاتی مەڵاتیادایە. مەلەتی ١٦٢ خوێندنگەی ئامادەییی ھەیە، و ھەندێک لە خوێندنگە ئامادەیییە ناودارەکان کە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوەی نیشتمانیی چوونە ژوورەوەن بریتین لە: خوێندنگەی زانستیی [[فەتحی گەمووھڵوئۆغڵوو]]، خوێندنگەی ئامادەییی ئانادۆڵووی تایبەتی [[تورگوت ئۆزال]]، [[خوێندنگەی زانستیی مەلەتی]] و خوێندنگەی ئانادۆڵووی مەلەتی. == گواستنەوە == [[پەڕگە:Malatya trolleybus 4403 at Bugday Pazari in 2017.jpg|وێنۆک|سیستمی ترۆلیباسی «ترامبەس» لە ساڵی ٢٠١٥ کرایەوە.]] بەھۆی پێشکەوتنی ڕێژەیی لە گەشەی پیشەسازیدا، مەلەتی ناوەندێکی ڕاکێشەرە بۆ ناوچەکانی دەوروبەری، لە ڕووی بازرگانی و کۆچی ناوخۆیییەوە. شارەکە لە یەکتربڕێکی سەرەکیی تۆڕی ڕێگاوبان و ھێڵی ئاسنی تورکیادایە. لە ڕێگەی ھێڵی ئاسنەوە، وەک یەکتربڕێک بۆ [[حەلەب]] لە ڕێگەی ھێڵی سووریا–سامسون کار دەکات. وێستگەی پاسەکان ٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکەوە دوورە؛ خزمەتگوزاریی دەوریی نێوان شارەکان بۆ [[ئەنقەرە]]، [[ئەستەمبوڵ]] و [[گازی عەنتاب]] ھەیە. وێستگەی ھێڵی ئاسن ٣ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەوە دوورە، و شەمەندەفەرە خێراکان ڕۆژانە بۆ [[خارپێت|ئەلعەزیز]]، [[ئامەد|دیاربەکر]]، ئەستەمبوڵ و ئەنقەرە کار دەکەن. گەیشتن بەم وێستگانە بە تەکسی و خزمەتگوزاریی دۆڵموش ئاسانە. دروستکردنی ھێڵێکی ترۆلیباس لە ساڵی ٢٠١٣دا لە کاردا بوو،<ref name="trolleybusmag314">''Trolleybus Magazine'' No. 314 (March–April 2014), p. 54. National Trolleybus Association (UK). ISSN 0266-7452.</ref> و ھێڵەکە لە ئازاری ٢٠١٥دا کرایەوە،<ref name="tm321p90">''Trolleybus Magazine'' No. 321 (May–June 2015), p. 90.</ref> کە لەژێر ناوی «ترامبەس» کار دەکات. خزمەت بە ڕێڕەوێک دەکات کە درێژییەکەی نزیکەی {{convert|٢١٫٥|km|mi|abbr=on}} دەبێت و وێستگەی پاسی ماشتی (Maşti Otogar) لە ڕۆژاواوە، بە [[زانکۆی ئینۆنوو]] (İnönü Üniversitesi) لە ڕۆژھەڵاتەوە دەبەستێتەوە.<ref name="tm328p124">''Trolleybus Magazine'' No. 328 (July–August 2016), p. 124.</ref> فڕۆکەخانەی مەلەتی، [[فڕۆکەخانەی ئەرھەچ]]، ٢٦ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەوە دوورە. گەشتی ناوخۆییی ڕۆژانە لە [[ئەستەمبوڵ]]، [[ئەنقەرە]] و [[ئیزمیر]]ەوە ھەیە. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە گەشتی نێونەتەوەیی لە مانگەکانی ھاویندا ھەیە. ئەم گەشتانە بەتایبەتی لە شارەکانی [[ئەڵمانیا]]وە بۆ مەلەتی ئەنجام دەدرێن، و زۆربەی سەرنشینەکان ئەو ھاووڵاتییە تورکانە یان نەوەکانیانن کە لە ئەڵمانیا دەژین و کار دەکەن. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Malatya|مەلەتی}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان|تورکیا}} [[پۆل:مەلەدی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٨]] jevz3zw07ucjoph7gow3q4qpjhrhhdg 1586798 1586796 2026-05-25T08:01:33Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1586798 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = مەلەتی | ناوی_خۆماڵی = مەلەدی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = 44 malatya panorama.JPG | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای مەلەتی|مەلەتی]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٥٦٫٨١٣ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٢٢(٩٠+) | وێبگە = [http://www.malatya.bel.tr/ www.malatya.bel.tr] }} '''مەلەتی''' یان '''مەلەدی''' (بە [[تورکی]]: Malatya) یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای مەلەتی]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتووانی ٤٥٦،٨١٣ کەس بووە. == کەشووھەوا == مەلەتی خاوەنی [[کەشووھەوای نیمچەوشکی سارد]] (پۆلێنکردنی کەشووھەوای [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای کووپن|کووپن]]: ''BSk'') یان کەشووھەوایەکی وشکانیی مامناوەند (پۆلێنکردنی کەشووھەوای [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای تریوارتا|تریوارتا]]: ''Dca'')، لەگەڵ ھاوینانی گەرم و وشک و زستانی سارد و بەفراوی. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|٤٢٫٧|C|F|abbr=on}} لە ١٤ی ئابی ٢٠١٩<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-٢٢٫٢|C|F|abbr=on}} لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٣<ref>{{Cite web |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=MALATYA |title=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |access-date=12 July 2024 |website=mgm.gov.tr |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü |no-pp=y |language=Turkish |type=aspx}}</ref> {{Weather box | metric first = Yes | single line = Yes | location = مەلەتی (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکان ١٩٢٩–٢٠٢٣) | Jan record high C = ١٥٫٤ | Feb record high C = ٢٠٫٣ | Mar record high C = ٢٧٫٢ | Apr record high C = ٣٣٫٧ | May record high C = ٣٦٫٣ | Jun record high C = ٤٠٫٠ | Jul record high C = ٤٢٫٥ | Aug record high C = ٤٢٫٧ | Sep record high C = ٣٩٫٦ | Oct record high C = ٣٤٫٤ | Nov record high C = ٢٥٫٠ | Dec record high C = ١٨٫٠ | year record high C = ٤٢٫٧ | Jan high C = ٤٫٥ | Feb high C = ٦٫٩ | Mar high C = ١٣٫٠ | Apr high C = ١٩٫٠ | May high C = ٢٤٫٦ | Jun high C = ٣٠٫٦ | Jul high C = ٣٤٫٩ | Aug high C = ٣٤٫٨ | Sep high C = ٢٩٫٨ | Oct high C = ٢٢٫٣ | Nov high C = ١٢٫٩ | Dec high C = ٦٫٠ | year high C = ١٩٫٩ | Jan mean C = ٠٫٨ | Feb mean C = ٢٫٤ | Mar mean C = ٧٫٧ | Apr mean C = ١٣٫٢ | May mean C = ١٨٫٢ | Jun mean C = ٢٣٫٧ | Jul mean C = ٢٧٫٨ | Aug mean C = ٢٧٫٨ | Sep mean C = ٢٣٫٠ | Oct mean C = ١٦٫٢ | Nov mean C = ٨٫٠ | Dec mean C = ٢٫٥ | year mean C = ١٤٫٣ | Jan low C = -٢٫١ | Feb low C = -١٫٣ | Mar low C = ٣٫٠ | Apr low C = ٧٫٧ | May low C = ١٢٫٢ | Jun low C = ١٦٫٩ | Jul low C = ٢٠٫٧ | Aug low C = ٢٠٫٩ | Sep low C = ١٦٫٤ | Oct low C = ١٠٫٨ | Nov low C = ٤٫٠ | Dec low C = -٠٫٢ | year low C = ٩٫١ | Jan record low C = -١٩٫٥ | Feb record low C = -٢١٫٢ | Mar record low C = -١٣٫٩ | Apr record low C = -٦٫٦ | May record low C = ٠٫١ | Jun record low C = ٤٫٩ | Jul record low C = ١٠٫٠ | Aug record low C = ٩٫٣ | Sep record low C = ٣٫٢ | Oct record low C = -١٫٢ | Nov record low C = -١٢٫٠ | Dec record low C = -٢٢٫٢ | year record low C = -٢٢٫٢ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ٤٠٫٦ | Feb precipitation mm = ٤١٫٥ | Mar precipitation mm = ٤٣٫٣ | Apr precipitation mm = ٤٩٫٥ | May precipitation mm = ٤٥٫٠ | Jun precipitation mm = ١٣٫٦ | Jul precipitation mm = ٤٫٦ | Aug precipitation mm = ٣٫٣ | Sep precipitation mm = ١٠٫٨ | Oct precipitation mm = ٣٥٫١ | Nov precipitation mm = ٣٧٫٤ | Dec precipitation mm = ٤١٫١ | year precipitation mm = ٣٦٥٫٨ | Jan precipitation days = ١٠٫١٠ | Feb precipitation days = ١٠٫٣٠ | Mar precipitation days = ١٠٫٦٧ | Apr precipitation days = ١٠٫٥٧ | May precipitation days = ١٠٫٣٣ | Jun precipitation days = ٤٫٨٠ | Jul precipitation days = ١٫١٧ | Aug precipitation days = ١٫١٣ | Sep precipitation days = ٢٫٤٠ | Oct precipitation days = ٧٫٠٠ | Nov precipitation days = ٧٫٦٣ | Dec precipitation days = ١٠٫٢٠ | year precipitation days = ٨٦٫٣ | Jan snow days =٧٫٣ | Feb snow days =٧٫٣ | Mar snow days =٢٫٦ | Apr snow days =٠٫١ | May snow days =٠٫١ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠٫٣ | Nov snow days =٠٫٨ | Dec snow days =٣٫٥ | year snow days = | Jan humidity =٧٢ | Feb humidity =٦٧٫٣ | Mar humidity =٥٨٫٥ | Apr humidity =٥٣٫٤ | May humidity =٥٠ | Jun humidity =٣٨ | Jul humidity =٣٠٫٨ | Aug humidity =٣١ | Sep humidity =٣٦ | Oct humidity =٥١٫٨ | Nov humidity =٦٤٫٥ | Dec humidity =٧٤٫٨ | year humidity = | Jan sun = ١١٠٫٥ | Feb sun = ١٢٨٫٤ | Mar sun = ١٨٤٫٩ | Apr sun = ٢٠٧٫٣ | May sun = ٢٧١٫٢ | Jun sun = ٣٢٢٫٧ | Jul sun = ٣٦٦٫٠ | Aug sun = ٣٤٤٫٧ | Sep sun = ٣٠٢٫٥ | Oct sun = ٢٣١٫٤ | Nov sun = ١٥٦٫٦ | Dec sun = ٩١٫٢ | year sun = ٢٧١٥٫٥ | Jand sun = ٣٫٦ | Febd sun = ٤٫٦ | Mard sun = ٦٫٠ | Aprd sun = ٧٫٠ | Mayd sun = ٨٫٩ | Jund sun = ١٠٫٩ | Juld sun = ١١٫٨ | Augd sun = ١١٫٣ | Sepd sun = ١٠٫١ | Octd sun = ٧٫٥ | Novd sun = ٥٫٤ | Decd sun = ٣٫٣ | yeard sun = ٧٫٥ |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی تورکی]]<ref name ="TSMS">{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=MALATYA | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 6 July 2021}}</ref> | source 2 = [[NCEI|NOAA NCEI]](شێ، خۆر ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Malatya_17199.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Malatya |access-date=12 July 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |format=CSV |quote=WMO number: 17199}}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠٠٢–٢٠١٢)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17199&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Malatya/Bolge – Weather data by months |access-date=12 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == ئابووری == [[پەڕگە:MalatyaMuseum.jpg|وێنۆک|[[مۆزەخانەی مەلەتی]].]] ئابووریی شاری مەلەتی لەژێر دەسەڵاتی کشتوکاڵ، [[بەرھەمھێنانی دەق|بەرھەمھێنانی ڕستن و چنین]] و بیناسازیدایە. وەک تەواوی پارێزگاکە، بەرھەمھێنانی [[قەیسی]] بۆ بژێویی ژیان لە ناوچەی ناوەندیدا گرنگە. مەلەتی لە ئاستی جیھاندا پێشەنگە لە بەرھەمھێنانی قەیسیدا.<ref>{{Cite journal|last=Karakaş|first=Güngör|date=2017|title=Apricot_Production_and_Marketing_Problems_The_Case_of_Malatya_Province|url=https://www.researchgate.net/publication/320980188|journal=İç Anadolu Bölgesi 3. Tarım ve Gıda Kongresi (26–28 Ekim 2017)|volume=|pages=|via=ResearchGate}}</ref> شارەکە خاوەنی دوو ناوچەی پیشەسازیی ڕێکخراوە، کە پیشەسازیی سەرەکی تێیاندا ڕستن و چنینە.<ref>{{cite web|title=Malatya Ticaret ve Sanayi Odası Stratejik Planı (2014–17)|url=http://www.malatyatso.org.tr/assets/images/oda/sp2.pdf|publisher=Malatya Chamber of Commerce and Industry|access-date=19 December 2016}}</ref> لە ڕووی مێژووییەوە، مەلەتی تریاکی بەرھەم دەھێنا. بەریتانییەکان، لە ساڵی ١٩٢٠دا، تریاکی مەڵاتیایان وەک خاوەن «بەرزترین ڕێژەی [[مۆرفین]]» وەسف کردووە.<ref name=Prothero62>{{cite book|last=Prothero|first=W.G.|title=Armenia and Kurdistan|year=1920|publisher=H.M. Stationery Office|location=London|page=62|url=http://www.wdl.org/en/item/11768/view/1/62/}}</ref> == پەروەردە == [[پەڕگە:44_malatya_panorama.JPG|وێنۆک|ناوەندی شاری مەلەتی]] [[زانکۆی ئینۆنوو]]، کە یەکێکە لە گەورەترین زانکۆکان لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا، لە مەڵاتیایە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ دامەزراوە و خاوەنی سێ دامەزراوە و نۆ کۆلێژە، کە زیاتر لە ٢،٥٠٠ مامۆستا و ٢٠،٠٠٠ خوێندکاری ھەیە. کەمپە گەورەکەی لە بەشی ڕۆژھەڵاتی مەڵاتیادایە. مەلەتی ١٦٢ خوێندنگەی ئامادەییی ھەیە، و ھەندێک لە خوێندنگە ئامادەیییە ناودارەکان کە لەسەر بنەمای تاقیکردنەوەی نیشتمانیی چوونە ژوورەوەن بریتین لە: خوێندنگەی زانستیی [[فەتحی گەمووھڵوئۆغڵوو]]، خوێندنگەی ئامادەییی ئانادۆڵووی تایبەتی [[تورگوت ئۆزال]]، [[خوێندنگەی زانستیی مەلەتی]] و خوێندنگەی ئانادۆڵووی مەلەتی. == گواستنەوە == [[پەڕگە:Malatya trolleybus 4403 at Bugday Pazari in 2017.jpg|وێنۆک|سیستمی ترۆلیباسی «ترامبەس» لە ساڵی ٢٠١٥ کرایەوە.]] بەھۆی پێشکەوتنی ڕێژەیی لە گەشەی پیشەسازیدا، مەلەتی ناوەندێکی ڕاکێشەرە بۆ ناوچەکانی دەوروبەری، لە ڕووی بازرگانی و کۆچی ناوخۆیییەوە. شارەکە لە یەکتربڕێکی سەرەکیی تۆڕی ڕێگاوبان و ھێڵی ئاسنی تورکیادایە. لە ڕێگەی ھێڵی ئاسنەوە، وەک یەکتربڕێک بۆ [[حەلەب]] لە ڕێگەی ھێڵی سووریا–سامسون کار دەکات. وێستگەی پاسەکان ٥ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکەوە دوورە؛ خزمەتگوزاریی دەوریی نێوان شارەکان بۆ [[ئەنقەرە]]، [[ئەستەمبوڵ]] و [[گازی عەنتاب]] ھەیە. وێستگەی ھێڵی ئاسن ٣ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەوە دوورە، و شەمەندەفەرە خێراکان ڕۆژانە بۆ [[خارپێت|ئەلعەزیز]]، [[ئامەد|دیاربەکر]]، ئەستەمبوڵ و ئەنقەرە کار دەکەن. گەیشتن بەم وێستگانە بە تەکسی و خزمەتگوزاریی دۆڵموش ئاسانە. دروستکردنی ھێڵێکی ترۆلیباس لە ساڵی ٢٠١٣دا لە کاردا بوو،<ref name="trolleybusmag314">''Trolleybus Magazine'' No. 314 (March–April 2014), p. 54. National Trolleybus Association (UK). ISSN 0266-7452.</ref> و ھێڵەکە لە ئازاری ٢٠١٥دا کرایەوە،<ref name="tm321p90">''Trolleybus Magazine'' No. 321 (May–June 2015), p. 90.</ref> کە لەژێر ناوی «ترامبەس» کار دەکات. خزمەت بە ڕێڕەوێک دەکات کە درێژییەکەی نزیکەی {{convert|٢١٫٥|km|mi|abbr=on}} دەبێت و وێستگەی پاسی ماشتی (Maşti Otogar) لە ڕۆژاواوە، بە [[زانکۆی ئینۆنوو]] (İnönü Üniversitesi) لە ڕۆژھەڵاتەوە دەبەستێتەوە.<ref name="tm328p124">''Trolleybus Magazine'' No. 328 (July–August 2016), p. 124.</ref> فڕۆکەخانەی مەلەتی، [[فڕۆکەخانەی ئەرھەچ]]، ٢٦ کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ناوەندی شارەوە دوورە. گەشتی ناوخۆییی ڕۆژانە لە [[ئەستەمبوڵ]]، [[ئەنقەرە]] و [[ئیزمیر]]ەوە ھەیە. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە گەشتی نێونەتەوەیی لە مانگەکانی ھاویندا ھەیە. ئەم گەشتانە بەتایبەتی لە شارەکانی [[ئەڵمانیا]]وە بۆ مەلەتی ئەنجام دەدرێن، و زۆربەی سەرنشینەکان ئەو ھاووڵاتییە تورکانە یان نەوەکانیانن کە لە ئەڵمانیا دەژین و کار دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Malatya|مەلەتی}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان|تورکیا}} [[پۆل:مەلەدی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی ١٨٣٨]] qiqdoxs9eilzv5uol3tcfyd2s0fymwb 0 13109 1586790 1560172 2026-05-25T07:29:16Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1586790 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = سێواس | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە =[[پەڕگە:Sivas_(tr).svg|وێنۆک]] | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای سێواس|سێواس]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٦٥٬٢٧٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٢]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]]، [[تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ =ئایین | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[عەلەوی]]، [[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٣٤٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.sivas.bel.tr/ www.sivas.bel.tr] }} '''سێواس''' شارێکی [[کورد]]ییە لە [[باکووری کوردستان]]. ناوەندی [[پارێزگای سێواس]] و [[قەزای سێواس]]ە. ژمارەی دانیشتووانی ٣٦٥٬٢٧٤ کەسە (٢٠٢٢).<ref>https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en</ref> شارەکە، کە لە بەرزایی ١٬٢٧٨ مەتر (٤٬١٩٣ پێ) لە دۆڵی فراوانی ڕووباری سوور ھەڵکەوتووە، ناوەندێکی بازرگانی و پیشەسازیی قەبارە مامناوەندە، ھەرچەندە ئابوورییەکەی بە شێوەیەکی نەریتی لەسەر کشتوکاڵ دامەزراوە. وەرشەی چاککردنەوەی [[شەمەندەفەر]] و پیشەسازییەکی گەشەسەندووی بەرھەمھێنانی [[فەرش]]، [[خشت]]، [[چیمەنتۆ]]، و [[چنین]] و ڕستنی [[لۆکە]] و [[خووری]] کۆڵەکەکانی ئابووری شارەکە پێکدەھێنن. ناوچەی دەوروبەری ناوچەیەکی بەرھەمھێنانی [[دانەوێڵە]]یە و خاوەنی یەدەگێکی گەورەی کانزای [[ئاسن]]ە کە لە «دیڤریغی» کاری لەسەر دەکرێت. سێواس ھەروەھا ناوەندێکی گەیاندنە بۆ ڕێگا بازرگانییەکانی باکوور-باشوور و ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا بۆ [[عێراق]] و [[ئێران]]. بە پەرەسەندنی ھێڵەکانی ئاسن، شارەکە گرنگییەکی ئابووری نوێی بەدەست ھێنا وەک خاڵی بەیەکگەیشتنی ھێڵە ئاسنینە گرنگەکان کە شارەکانی [[ئەنقەرە]]، [[قەیسەری]]، [[سامسون]] و [[ئەرزەڕۆم]] بەیەکەوە دەبەستنەوە. شارەکە لە ڕێگەی ئاسمانەوە بە [[ئیستەنبوڵ]] و [[ئیزمیر]]ەوە بەستراوەتەوە. ناوی بەناوبانگی «سێباستیان» لە سێباستیانۆسەوە (Σεβαστιανός) وەرگیراوە، کە بە واتای «کەسێک خەڵکی شاری سێباستیا بێت» دێت.<ref>https://books.google.com/books/about/Naming_Your_Baby.html?hl=ar&id=M4vsr7FQ-q8C</ref><ref>https://books.google.com/books/about/The_Shakespeare_Name_and_Place_Dictionar.html?hl=ar&id=MEuSbXv3lc8C#v=onepage&q&f=false</ref> == مێژوو == === مێژووی دێرین === زانیارییەکی کەم لەبارەی مێژووی سێواس ھەیە پێش دەرکەوتنی لە سەردەمی ڕۆمانەکاندا. لە ساڵی ٦٤ی پێش زایین، وەک بەشێک لە ڕێکخستنەوەی [[ئاسیای بچووک]] دوای جەنگی سێیەمی میتریداتیک، [[پۆمپی مەزن]] شارێکی لەو شوێنەدا دامەزراند بە ناوی "مێگالۆپۆلیس". بەڵگەکان لەسەر دراوەکان ئەوە دەردەخەن کە مێگالۆپۆلیس لە ساڵانی کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ "سێباستێ"، کە شێوەی مێینەی "سێباستۆس"ە، ھاوتای یۆنانی ناوی "ئاوگوستۆس". ناوی "سێواس" وەشانی [[تورکی]]یە کە لە ناوی "سێباستیا"ەوە وەرگیراوە، کە ناوی شارەکە بووە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]. سێباستیا لە سەردەمی ئیمپراتۆر دیۆکلێتیاندا بوو بە پایتەختی پارێزگای [[ئەرمینیای بچووک]]، شارۆچکەیەکی گرنگ بوو لە مێژووی سەرەتایی کڵێسای مەسیحییدا؛ لە سەدەی چوارەمدا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە بلەیز و قەشە پیتەری سێباستێ (کە قەشەی شارەکە بوون) و ئیوستاسیۆس بوو، کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی سەرەتایی [[ڕەبەن]]ییەت لە ئاسیای بچووک. ھەروەھا شوێنی شەھیدبوونی "چل شەھیدەکەی سێباستێ" بوو لە سەدەی چوارەمدا. لە ساڵی ٥٣٦، یوستینیانی یەکەم کردی بە پایتەختی ئەرمینیای دووەم و سەرلەنوێ قەڵابەندی کردەوە. === مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست === شارەکە لە ساڵی ٦٩٢ لەلایەن سوپای [[محەممەدی کوڕی مەروان]]ەوە تاڵان کرا و سەرەتا بووە "کلیسورا" (ناوچەیەکی سەربازی) و لە ساڵی ٩١١ بووە "تێما" (یەکەیەکی کارگێڕی بیزەنتی). لە سەردەمی [[نیکفۆرۆسی دووەم]] فۆکاسدا، ژمارەیەکی زۆر ئەرمەنی لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون. لە سەرەتای دەیەی ١٠٢٠دا، باسیلی دووەم ناوچەی دەوروبەری سێباستیای بەخشی بە پاشا [[سەنەکەریم ئارتزروونی]] لە بەرامبەر ڤاسپوراکان، پاشا سەنەکەریم لەگەڵ ھەزاران لە شوێنکەوتووە ئەرمەنییەکانیدا لە سێباستیا نیشتەجێ بوو. سێباستیا یەکەم شاری گرنگ بوو کە لە ساڵی ١٠٥٩ لەلایەن خێڵە [[تورکەکان]]ەوە تاڵان کرا. لە مانگی ئابی ئەو ساڵەدا، سوپای ئەمیرە جیاوازەکان لە بەردەم شارەکەدا کۆبوونەوە کە بێ دیوار بوو. سەرەتا دوودڵ بوون لە تاڵانکردنی، چونکە وایان دەزانی گونبەزی کڵێسا زۆرەکانی شارەکە خێمەی سەربازگەن. ھەرکە زانییان شارەکە بێ بەرگرییە، بۆ ماوەی ھەشت ڕۆژ سووتاندیان، بەشێکی زۆری دانیشتووانەکەیان کوشت و خەڵکێکی زۆریان بە دیل گرت. شارەکە دوای شەڕی مەلازگرد لە ساڵی ١٠٧١ کەوتە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی [[تورکمانی]] دانیشمەند (١٠٧١–١١٧٤). دوای مردنی [[دانیشمەند غازی]]، سێواس گوازرایەوە بۆ نیزامەدین یاغیباسان کە دوای ململانێ لەگەڵ جێنشینەکانی دانیشمەند غازی بەدەستی ھێنا. لە ساڵی ١١٧٤، شارەکە لەلایەن فەرمانڕەوای سەلجووقی قلیچ ئەرسلانی دووەمەوە دەستی بەسەردا گیرا و وەک پایتەختی ئیمپراتۆرییەتیی سەلجوقی شانبەشانی قۆنیا کاری دەکرد. لەژێر دەسەڵاتی [[سەلجوقییەکان]]دا، سێواس ناوەندێکی بازرگانی گرنگ بوو لەسەر ڕێگای ئاوریشم و شوێنی قەڵایەک، مزگەوت و قوتابخانەکان بوو، کە چواریان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە و یەکێکیان مۆزەخانەی سێواسی تێدایە. پاشان کەوتە دەست [[ئیلخانییەکان]]، ئەرتەنا و قازی بورھانەددین. === سەردەمی عوسمانی === شارەکە لەلایەن سوڵتانی عوسمانی [[بایەزیدی یەکەم]]ەوە (١٣٨٩–١٤٠٢) دەستی بەسەردا گیرا. لە ساڵی ١٣٩٨، [[تەیمووری لەنگ]] ھێرشی کردە سەر ناوچەکە و ھێزەکانی لە ساڵی ١٤٠٠ شارەکەیان وێران کرد، دواتر [[عوسمانییەکان]] لە ١٤٠٨ وەریان گرتەوە. لە سەردەمی عوسمانییەکاندا، سێواس وەک ناوەندی ئیداریی «[[ویلایەتی ڕۆم]]» کاری دەکرد تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم. کڵێسای ئەرمەنی شەش کڵێسای لە سێواس بەڕێوەدەبرد، لەوانە مریەم ئانا، سوورپ سەرکیس، سوورپ میناس، سوورپ پرگیچ، سوورپ ھاگۆپ، و سوورپ کیڤۆرک؛ ھەروەھا چوار [[دێر]]، وەک سوورپ نیشان، سوورپ ھرێشداگابێد، سوورپ ئاناباد، و سوورپ ھنتراگادار؛ ھەروەھا [[ھەتیوخانە]]یەکی ئەرمەنی و چەندین [[قوتابخانە]]. [[کڵێسای کاسۆلیکی ئەرمەنی]] و لاتینەکانیش خاوەنی یەک کڵێسای و مەترانێک بوون لە سێباستیا، ھەروەھا [[کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی]]ش بە ھەمان شێوە. دوو کڵێسای [[پرۆتێستانت]] و ھەشت قوتابخانە ھەبوون کە زۆربەیان کارمەندانی ئەڵمانی و ئەمریکی بوون. لە کاتی جینۆساید دژی ئەرمەنییەکان و ھەروەھا جینۆساید دژی مەسیحییە یۆنانییەکان لە ٥ی تەممووزی ١٩١٥ بەدواوە، کۆمەڵگەی مەسیحی سێواس لە ڕێگەی دەرکردن و لەسێدارەدانی بەکۆمەڵەوە لەناوبران. == دیمۆگرافیا == لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]دا، سێواس ١٧٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە زۆرینەیان تورکی موسڵمان بوون. لە ساڵی ١٩١٤، سێواس ٤٥٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو: سێیەکیان ئەرمەنی بوون، ئەوانی تر تورک و ١٬٥٠٠ یۆنانی بوون. لە تەممووزی ١٩١٥، خێزانە [[ئەرمەنییەکان]] وەک بەشێک لە [[جینۆسایدی ئەرمەنییەکان]] دەرکران. یۆنانییەکان وەک بەشێک لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٢٣ لە نێوان [[یۆنان]] و تورکیا لابران. لە ساڵی ١٩٢٥، نزیکەی ٣٬٠٠٠ ئەرمەنی لە دەوروبەری سێواس مابوونەوە. تا ساڵی ١٩٢٩، ژمارەی ئەرمەنییەکان ١٬٢٠٠ کەس بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ کۆی ژمارەی دانیشتووان ٣٥٬٠٠٠ کەس بوو، کە ٢٠٠٠ کەسیان ئەرمەنی بوون. لە ساڵانی حەفتاکاندا، ٣٠٠ ئەرمەنی ھەبوون. لە ساڵانی نەوەدەکاندا، ٥٠ ئەرمەنی مابوون.<ref>https://virtual-genocide-memorial.de/region/the-six-provinces/sivas-vilayet/sancak-sivas-%CF%83%CE%B5%CE%B2%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%B1-sebastaia-%D5%BD%D5%A5%D5%A2%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%A1-sebastia-%D5%BD%D5%BE%D5%A1%D5%BD-sva/kaza-sivas-%CF%83%CE%B5%CE%B2%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%B1-sebastaia-%D5%BD%D5%A5%D5%A2%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%A1-sebastia-%D5%BD%D5%BE%D5%A1%D5%BD-svas/</ref> ڕێژەی کوردەکان تێدا لە ئامارە فەرمییەکان [[تورکیا]]دا ڕوون نییە، بەڵام ڕەنگە لە نێوان ٢٠–٤٠٪ی{{ژێدەر پێویستە}} دانیشتووانەکەی بن بەو پێیەی زۆرینە ڕەھای گوندەکانی [[کورد]]ن، زۆرینەی کوردەکانی سێواس [[عەلەوی]]ن. == کەشوھەوا == سێواس کەشوھەوایەکی کیشوەریی شێداری ھەیە، بە [[ھاوین]]ی گەرم و وشک و [[زستان]]ی سارد و بەفراوی. وشکترین مانگەکان [[تەممووز]] و [[ئاب]]ن و باراناویترین مانگەکان [[نیسان]] و [[ئایار]]ن. {{Weather box |metric first= Yes |single line= Yes |location= سێواس (١٩٩١–٢٠٢٠, ئەوپەڕی ١٩٣٠–٢٠٢٣) | Jan record high C = ١٨٫٦ | Feb record high C = ١٨٫١ | Mar record high C = ٢٥٫٢ | Apr record high C = ٢٩٫٥ | May record high C = ٣٣٫٥ | Jun record high C = ٣٥٫٥ | Jul record high C = ٤٠٫٠ | Aug record high C = ٣٩٫٩ | Sep record high C = ٣٧٫٠ | Oct record high C = ٣٠٫٥ | Nov record high C = ٢٤٫٠ | Dec record high C = ١٩٫٤ | year record high C = ٤٠٫٠ | Jan high C = ١٫٧ | Feb high C = ٣٫٥ | Mar high C = ٩٫٥ | Apr high C = ١٥٫٩ | May high C = ٢٠٫٧ | Jun high C = ٢٥٫١ | Jul high C = ٢٩٫٠ | Aug high C = ٢٩٫٧ | Sep high C = ٢٥٫٥ | Oct high C = ١٩٫٣ | Nov high C = ١١٫٢ | Dec high C = ٤٫٢ | year high C = ١٦٫٣ | Jan mean C = -٢٫٧ | Feb mean C = -١٫٦ | Mar mean C = ٣٫٨ | Apr mean C = ٩٫٣ | May mean C = ١٣٫٧ | Jun mean C = ١٧٫٧ | Jul mean C = ٢٠٫٨ | Aug mean C = ٢١٫١ | Sep mean C = ١٧٫٠ | Oct mean C = ١١٫٦ | Nov mean C = ٤٫٧ | Dec mean C = -٠٫٢ | year mean C = ٩٫٦ | Jan low C = -٦٫٢ | Feb low C = -٥٫٧ | Mar low C = -٠٫٩ | Apr low C = ٣٫٧ | May low C = ٧٫٦ | Jun low C = ١٠٫٨ | Jul low C = ١٣٫٢ | Aug low C = ١٣٫٣ | Sep low C = ٩٫٥ | Oct low C = ٥٫٣ | Nov low C = -٠٫٣ | Dec low C = -٣٫٧ | year low C = ٣٫٩ | Jan record low C = -٣١٫٢ | Feb record low C = -٣٤٫٤ | Mar record low C = -٢٧٫٦ | Apr record low C = -١١٫٠ | May record low C = -٥٫٥ | Jun record low C = -٠٫٦ | Jul record low C = ٣٫٠ | Aug record low C = ٣٫٢ | Sep record low C = -٣٫٨ | Oct record low C = -٩٫٠ | Nov record low C = -٢٤٫٤ | Dec record low C = -٣٠٫٢ | year record low C = -٣٤٫٤ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ٤٤٫٦ | Feb precipitation mm = ٤١٫٠ | Mar precipitation mm = ٤٨٫٤ | Apr precipitation mm = ٥٩٫٠ | May precipitation mm = ٦٤٫٦ | Jun precipitation mm = ٣٥٫١ | Jul precipitation mm = ١١٫١ | Aug precipitation mm = ٧٫١ | Sep precipitation mm = ١٩٫٢ | Oct precipitation mm = ٣٧٫٥ | Nov precipitation mm = ٤٢٫١ | Dec precipitation mm = ٤٥٫٧ | year precipitation mm = ٤٥٥٫٤ | Jan precipitation days = ١٣٫١٧ | Feb precipitation days = ١٢٫٠٣ | Mar precipitation days = ١٤٫٢٣ | Apr precipitation days = ١٣٫٧٧ | May precipitation days = ١٤٫٤٣ | Jun precipitation days = ٩٫٦٠ | Jul precipitation days = ٢٫٤٣ | Aug precipitation days = ٢٫٥٠ | Sep precipitation days = ٤٫٧٠ | Oct precipitation days = ٨٫٦٠ | Nov precipitation days = ٩٫٢٠ | Dec precipitation days = ١٢٫٤٣ | year precipitation days = | Jan snow days = ١٢٫٥٢ | Feb snow days = ٩٫٥٢ | Mar snow days = ٦٫٤٣ | Apr snow days = ١٫١٩ | May snow days = ٠٫١٣ | Jun snow days = ٠ | Jul snow days = ٠ | Aug snow days = ٠ | Sep snow days = ٠ | Oct snow days = ٠٫٤٨ | Nov snow days = ٢٫٣٣ | Dec snow days = ٧٫١٠ | year snow days = | Jan sun = ٨١٫١ | Feb sun = ١٠٤٫٤ | Mar sun = ١٥٣٫٢ | Apr sun = ١٩٦٫٢ | May sun = ٢٣٨٫٧ | Jun sun = ٣٠٢٫٧ | Jul sun = ٣٥٥٫٦ | Aug sun = ٣٥٢٫٧ | Sep sun = ٢٨٠٫٦ | Oct sun = ١٩٥٫٧ | Nov sun = ١٢٧٫١ | Dec sun = ٧٣٫٧ | year sun = ٢٤٥٥٫١ | Jand sun = ٢٫٧ | Febd sun = ٣٫٧ | Mard sun = ٥٫٠ | Aprd sun = ٦٫٦ | Mayd sun = ٨٫٠ | Jund sun = ١٠٫١ | Juld sun = ١١٫٥ | Augd sun = ١١٫٤ | Sepd sun = ٩٫٤ | Octd sun = ٦٫٣ | Novd sun = ٤٫٢ | Decd sun = ٢٫٤ | yeard sun = ٦٫٨ | Jan humidity = ٧٦٫٨ | Feb humidity = ٧٤٫١ | Mar humidity = ٦٧٫٢ | Apr humidity = ٦١٫٦ | May humidity = ٦٢٫٤ | Jun humidity = ٦٠٫٢ | Jul humidity = ٥٥٫٨ | Aug humidity = ٥٥٫٣ | Sep humidity = ٥٦٫٦ | Oct humidity = ٦٣٫٥ | Nov humidity = ٧٠٫٥ | Dec humidity = ٧٦٫٧ | year humidity = ٦٥٫٠ |source 1 = [[Turkish State Meteorological Service]]<ref name ="TSMS">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=SIVAS |سەردێڕ= Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) |بڵاوکەرەوە= Turkish State Meteorological Service |زمان= tr |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> | source 2 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] (humidity, sun 1991-2020)<ref name="WMONormals">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان= https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Sivas_17090.csv |سەردێڕ= World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Sivas |بڵاوکەرەوە= National Oceanic and Atmospheric Administration |ڕێکەوتی سەردان= ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> Meteomanz(snow days 2000-2020)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Sivas-Weather data by months |ناونیشان=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17090&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2020 |وێبگە= Meteomanz |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> }} == پەیوەندی نێونەتەوەیی == === دەستە خوشک === سێواس لەگەڵ ئەم شارانەی خوارەوە دەستە خوشکە:<ref name="Sivas twinnings">[http://www.yeniulke.net/3044/uzaklar_yakinlasti Uzaklar Yakinlaşti - Sivas Twin Towns] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227151859/http://www.yeniulke.net/3044/uzaklar_yakinlasti |date=2013-12-27}}(بە زمانی تورکی)</ref> {{div col|colwidth=24em}} * {{ھێمای ئاڵا|ڕووسیا}} [[گڕۆزنی]]، [[ڕووسیا]]<ref name="Sivas twinnings"/> * {{ھێمای ئاڵا|بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا}} [[گراداچاتس]]، [[بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا]]<ref name="Sivas twinnings"/> * {{ھێمای ئاڵا|ئیتیۆپیا}} [[ئاداما]]، [[ئیتیۆپیا]]<ref name="Sivas twinnings"/> * {{ھێمای ئاڵا|ئازەربایجان}} [[باکوو]]، [[ئازەربایجان]]<ref name="Sivas twinnings"/> * {{ھێمای ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}} [[مەدینە]]، [[عەرەبستانی سعوودی]]<ref name="Sivas twinnings"/> * {{ھێمای ئاڵا|ئیسپانیا}} [[ئالیکانتە]]، [[ئیسپانیا]]<ref name="Sivas twinnings"/> * {{ھێمای ئاڵا|فەڕەنسا}} [[کلێرمۆن فێران]]، [[فەڕەنسا]]<ref name="Sivas twinnings"/><ref name="Clermont-Ferrand twinnings">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان = http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-region.asp?action=getRegion&id=3| سەردێڕ = National Commission for Decentralised cooperation| ڕێکەوتی سەردان = ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش= Délégation pour l'Action Extérieure des Collectivités Territoriales (Ministère des Affaires étrangères)| زمان = fr| ڕەوشی ناونیشان=مردوو| ناونیشانی ئەرشیڤ = https://archive.today/20131004135322/http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-region.asp?action=getRegion&id=3#tabs3| ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> {{div col end}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Sivas|سێواس}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|کوردستان|جوگرافیا|ئەرمەنستان}} [[پۆل:سێواس]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی باکووری کوردستان]] 404ys14x35p1dcqtjqvxmkha0yfnmfe 0 13110 1586779 1443842 2026-05-25T06:44:07Z 1silent scientist 51740 1586779 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = سەمسوور | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئادیامان|ئادیامان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٥٩٫٤٩٧ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤١٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.adiyaman.bel.tr/ www.adiyaman.bel.tr] }} '''سەمسوور''' یان '''ئادیامان''' ({{بە کورمانجی|Semsûr}}، {{بە تورکی|Adıyaman}}) ناوەندی [[پارێزگای ئادیامان]] و یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]] و [[تورکیا]]یە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی ٢٥٩٫٤٩٧ کەس بووە. دانیشتووانی ئەم شارە لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Polat|یەکەم١=Müslüm|دوایین٢=Türkan|یەکەم٢=Yavuz|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Osmanlıdan Günümüze Kürtlerde Ekonomik Hayat|journal=Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler Uluslararası Sempozyum|بڵاوکەرەوە=Bingöl University|پەڕە=٣٠٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Balcı|یەکەم١=Ali|دوایین٢=Efe|یەکەم٢=Ibrahim|ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=The 2014 elections: Reflections on the Kurdish question|ناونیشان=https://ormer.sakarya.edu.tr/uploads/files/alibalcikurdish.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Sakarya University|بڵاوکەرەوە=SETA|پەڕە=١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210419161127/https://ormer.sakarya.edu.tr/uploads/files/alibalcikurdish.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> سەمسوور یەکێک لەو شارانە بوو کە زیانێکی زۆری بەھۆی [[بوومەلەرزەی باکوور-ڕۆژاوای کوردستان ٢٠٢٣]] بەرکەوت.<ref name="BBC1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Kahramanmaraş'ta 7,4 büyüklüğünde deprem, teyit edilmemiş yıkım haberleri var |زمان=tr |trans-title=7.4 magnitude earthquake in Kahramanmaraş, there are unconfirmed destruction news |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/turkce/articles/c51kdv8d15jo |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230206023938/https://www.bbc.com/turkce/articles/c51kdv8d15jo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> ژمارەیەکی زۆر لە باڵەخانەکان وێران بوون و بەھۆی خراپی کەشوھەوا و زیانگەیشتن بە ژێرخانی گواستنەوە کە بووبە ھۆی دواخرانی ھاتنی تیمەکانی فریاگوزاری، زۆر کەس بوونە قوربانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=AA |یەکەم=Daily Sabah with |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Restoration of roads underway in quake-hit Türkiye's Adıyaman |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/turkey/restoration-of-roads-underway-in-quake-hit-turkiyes-adiyaman/news |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah |زمان=en-US}}</ref> == مێژوو == یەکەم نیشتەجێبوون لە شوێنی شارەکەدا شارۆچکە کۆنەکەی [[پێرێ]] بوو، کە بەشێک بوو لە [[پاشایەتیی کۆماجێن]] پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی و دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]. دواتر لەلایەن عەرەبەکانەوە داگیر کرا و بە «'''حیسن مەنسوور'''» ناسرا. بوو بە شارۆچکەیەکی سنووریی کێشەلەسەر لە نێوان [[خەلافەتی عەباسی]] و بیزەنتینییەکان و لەبەر ئەوە بە باشی پارێزراو بوو؛ دیوارێک بە سێ دەروازە و خەندەقێک شارۆچکەکەیان دەپاراست لە کاتێکدا لە ناوەڕاستەکەیدا قەڵایەک بە دیوارە دووکاڵییەکانەوە وەستابوو.{{sfn|Strange|2010|p=123}} لە سەرەتای سەدەی یازدەیەمدا، شارۆچکەکە بەشێک لە بەرگرییەکانی بیزەنتینی لە ناوچەی فورات پێک ھێنا لەگەڵ [[ئێدیسا]]، [[گەرگەر]]، [[سەمیسات]] و [[سیوەرەک]].{{sfn|Beihammer|2017|p=115}} لە ١٠٦٦/١٠٦٧، ناوچەی دەوروبەری شارۆچکەکە لەلایەن ئەمیرێکی توورک بە ناوی گوموشتەکین وێران کرا کە دەستکەوت و دیلی گرت.{{sfn|Beihammer|2017|p=116}} تا کۆتاییی سەدەی یازدەیەم، بیزەنتینییەکان کۆنترۆڵی شارۆچکەکەیان لەدەست دا و ئێستا لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای خۆجێییی ئەرمەنی [[کۆغ ڤاسیل]]دا بوو.{{sfn|Beihammer|2017|p=294}} == دانیشتووانناسی == دانیشتووانی ئادیامان بە زۆری [[کورد]]ن. لێکۆڵینەوە دانیشتووانناسییەکانی پارێزگا زۆرینە [[کوردانی تورکیا]] ئادیامانیان وەک بەشێک لە ناوچە فراوانەکەی باشووری ڕۆژھەڵاتی توورکیا بە زۆرینەیەکی بەرچاوی کوردزمان ناساندووە.<ref>{{Cite journal |last=Mutlu |first=Servet |date=1996 |title=Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=4 |pages=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> توێژینەوە زمانەوانییە-کۆمەڵایەتییەکان دواتر ڕێژەی بەرزی بەکارھێنانی زمانی [[کورمانجی]] ([[کوردیی باکوور]]) لە پارێزگاکەدا تۆمار کردووە، لەگەڵ دووزمانیی توورکی لە نێوان زۆربەی دانیشتووانەکەدا.<ref>{{Cite journal |last=Zeyneloğlu |first=Sinan |last2=Sirkeci |first2=Ibrahim |last3=Civelek |first3=Yusuf |date=2016 |title=Kurdish identity, demographics and related issues |journal=Kurdish Studies |volume=4 |issue=1 |pages=37–60}}</ref> == کەشووھەوا == ئادیامان خاوەنی [[کەشووھەوای دەریای ناوەڕاست|کەشووھەوایەکی دەریای ناوەڕاستی]] ھاوینە گەرمە (Csa) لەژێر ھەردوو پۆلێنکردنی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کووپن]] و [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای تریوارتا|تریوارتا]]دا، لەگەڵ ھەندێک تایبەتمەندیی وشکانی. ھاوینان زۆر گەرم و زۆر وشکن. پلەکانی گەرما زۆر کات لە لووتکەی ھاویندا دەگەنە {{convert|٤٠|°C|F}}. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو {{convert|٤٥٫٣|°C|F}} بوو لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٠. زستانان لە ئادیامان فێنک تا ساردن لەگەڵ بارانبارینی زۆر. بەھۆی شوێنی ناوخۆیی و بەرزایی تا ڕادەیەک زۆری، شەختە و بەفر باون. نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو {{convert|−١٤٫٤|°C|F}} بوو لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢.{{Weather box | location = ئادیامان (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکانی ١٩٦٣–٢٠٢٤) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = ١٩٫٩ | Feb record high C = ٢٣٫٨ | Mar record high C = ٢٨٫٣ | Apr record high C = ٣٤٫٥ | May record high C = ٣٩٫٠ | Jun record high C = ٤٣٫٠ | Jul record high C = ٤٥٫٣ | Aug record high C = ٤٥٫٢ | Sep record high C = ٤٢٫٢ | Oct record high C = ٣٦٫١ | Nov record high C = ٢٩٫٤ | Dec record high C = ٢٦٫٥ | year record high C = ٤٥٫٣ | Jan high C = ٩٫٢ | Feb high C = ١٠٫٩ | Mar high C = ١٥٫٧ | Apr high C = ٢١٫١ | May high C = ٢٧٫٤ | Jun high C = ٣٤٫١ | Jul high C = ٣٨٫٧ | Aug high C = ٣٨٫٦ | Sep high C = ٣٣٫٦ | Oct high C = ٢٦٫٣ | Nov high C = ١٧٫٤ | Dec high C = ١١٫١ | year high C = ٢٣٫٧ | Jan mean C = ٥٫٠ | Feb mean C = ٦٫٢ | Mar mean C = ١٠٫٤ | Apr mean C = ١٥٫٣ | May mean C = ٢٠٫٩ | Jun mean C = ٢٧٫١ | Jul mean C = ٣١٫٥ | Aug mean C = ٣١٫٢ | Sep mean C = ٢٦٫٢ | Oct mean C = ١٩٫٧ | Nov mean C = ١١٫٩ | Dec mean C = ٦٫٨ | year mean C = ١٧٫٧ | Jan low C = ١٫٨ | Feb low C = ٢٫٥ | Mar low C = ٥٫٩ | Apr low C = ١٠٫٠ | May low C = ١٤٫٧ | Jun low C = ٢٠٫١ | Jul low C = ٢٤٫١ | Aug low C = ٢٣٫٩ | Sep low C = ١٩٫٤ | Oct low C = ١٤٫٢ | Nov low C = ٧٫٦ | Dec low C = ٣٫٦ | year low C = ١٢٫٣ | Jan record low C = -١٤٫٤ | Feb record low C = -١٠٫٠ | Mar record low C = -٧٫٠ | Apr record low C = -٢٫٠ | May record low C = ٣٫٤ | Jun record low C = ١٠٫٦ | Jul record low C = ١٥٫٠ | Aug record low C = ١٥٫٨ | Sep record low C = ٩٫٦ | Oct record low C = ٢٫٢ | Nov record low C = -٣٫٥ | Dec record low C = -٨٫٤ | year record low C = -١٤٫٤ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ١٤٠٫٥ | Feb precipitation mm = ١٠٧٫١ | Mar precipitation mm = ٨٧٫٣ | Apr precipitation mm = ٦١٫٧ | May precipitation mm = ٤٥٫٢ | Jun precipitation mm = ٩٫٤ | Jul precipitation mm = ١٫٩ | Aug precipitation mm = ٢٫٥ | Sep precipitation mm = ٩٫٢ | Oct precipitation mm = ٤٨٫٦ | Nov precipitation mm = ٧٤٫١ | Dec precipitation mm = ١٤٢٫٠ | year precipitation mm = ٧٢٩٫٥ | Jan precipitation days = ١٢٫٣٧ | Feb precipitation days = ١١٫٧٧ | Mar precipitation days = ١١٫٤٧ | Apr precipitation days = ١١٫٣ | May precipitation days = ٨٫٤ | Jun precipitation days = ٣ | Jul precipitation days = ٠٫٨ | Aug precipitation days = ٠٫٦٧ | Sep precipitation days = ١٫٦٣ | Oct precipitation days = ٦٫٨ | Nov precipitation days = ٨٫٣ | Dec precipitation days = ١١٫٧ | year precipitation days = ٨٨٫٢ | Jan snow days =٢٫٧ | Feb snow days =٠٫٦ | Mar snow days =٠٫٣ | Apr snow days =٠ | May snow days =٠ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠ | Nov snow days =٠ | Dec snow days =٠٫٨ | year snow days = | Jan humidity =٦٦٫٤ | Feb humidity =٦٤٫٤ | Mar humidity =٥٧٫٩ | Apr humidity =٥٥٫١ | May humidity =٤٧٫٦ | Jun humidity =٣٣ | Jul humidity =٢٧٫٥ | Aug humidity =٢٩٫٤ | Sep humidity =٣٣٫٣ | Oct humidity =٤٥٫٥ | Nov humidity =٥٩ | Dec humidity =٦٧٫٤ | year humidity = | Jan sun = ١٠٦٫٧ | Feb sun = ١٢٠٫٦ | Mar sun = ١٦٨٫١ | Apr sun = ٢١٠٫٦ | May sun = ٢٦٧٫٣ | Jun sun = ٣٢٢٫٧ | Jul sun = ٣٤٧٫٤ | Aug sun = ٣٢٣٫٦ | Sep sun = ٢٦٤٫٩ | Oct sun = ٢٠٤٫٧ | Nov sun = ١٤٥٫٧ | Dec sun = ٩٧٫٩ | year sun = ٢٥٨٠٫٢ | Jand sun = ٣٫٥ | Febd sun = ٤٫٤ | Mard sun = ٥٫٥ | Aprd sun = ٧٫١ | Mayd sun = ٨٫٧ | Jund sun = ١٠٫٨ | Juld sun = ١١٫٢ | Augd sun = ١٠٫٤ | Sepd sun = ٨٫٨ | Octd sun = ٦٫٦ | Novd sun = ٥٫٠ | Decd sun = ٣٫٣ | yeard sun = ٧٫١ | source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی توورکی]]<ref name=eather1> {{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ADIYAMAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 26 June 2021}}</ref> | date = January 2016 |source 2 =[[NCEI]](شێ، خۆر ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Adiyaman_17265.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Adiyaman |access-date=23 June 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |format=CSV }}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠٠٨–٢٠٢٣)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17265&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Adiyaman - Weather data by months |access-date=12 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Adıyaman|سەمسوور}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|تورکیا}} {{جوگرافیا-کۆلکە}} [[پۆل:سەمسوور]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان]] [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] 8ebc4itfutgr26bvrp25kg0hkghv3va 1586780 1586779 2026-05-25T06:44:37Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1586780 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = سەمسوور | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[باکووری کوردستان]]، [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ئادیامان|ئادیامان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٥٩٫٤٩٧ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤١٦(٩٠+) | وێبگە = [http://www.adiyaman.bel.tr/ www.adiyaman.bel.tr] }} '''سەمسوور''' یان '''ئادیامان''' ({{بە کورمانجی|Semsûr}}، {{بە تورکی|Adıyaman}}) ناوەندی [[پارێزگای ئادیامان]] و یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]] و [[تورکیا]]یە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی ٢٥٩٫٤٩٧ کەس بووە. دانیشتووانی ئەم شارە لە خەڵکی [[کورد]] پێکدێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Polat|یەکەم١=Müslüm|دوایین٢=Türkan|یەکەم٢=Yavuz|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Osmanlıdan Günümüze Kürtlerde Ekonomik Hayat|journal=Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler Uluslararası Sempozyum|بڵاوکەرەوە=Bingöl University|پەڕە=٣٠٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Balcı|یەکەم١=Ali|دوایین٢=Efe|یەکەم٢=Ibrahim|ڕێکەوت=٢٠١٤|سەردێڕ=The 2014 elections: Reflections on the Kurdish question|ناونیشان=https://ormer.sakarya.edu.tr/uploads/files/alibalcikurdish.pdf|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Sakarya University|بڵاوکەرەوە=SETA|پەڕە=١٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210419161127/https://ormer.sakarya.edu.tr/uploads/files/alibalcikurdish.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> سەمسوور یەکێک لەو شارانە بوو کە زیانێکی زۆری بەھۆی [[بوومەلەرزەی باکوور-ڕۆژاوای کوردستان ٢٠٢٣]] بەرکەوت.<ref name="BBC1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Kahramanmaraş'ta 7,4 büyüklüğünde deprem, teyit edilmemiş yıkım haberleri var |زمان=tr |trans-title=7.4 magnitude earthquake in Kahramanmaraş, there are unconfirmed destruction news |ئیش=BBC News |ناونیشان=https://www.bbc.com/turkce/articles/c51kdv8d15jo |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230206023938/https://www.bbc.com/turkce/articles/c51kdv8d15jo |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی شوباتی ٢٠٢٣}}</ref> ژمارەیەکی زۆر لە باڵەخانەکان وێران بوون و بەھۆی خراپی کەشوھەوا و زیانگەیشتن بە ژێرخانی گواستنەوە کە بووبە ھۆی دواخرانی ھاتنی تیمەکانی فریاگوزاری، زۆر کەس بوونە قوربانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=AA |یەکەم=Daily Sabah with |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Restoration of roads underway in quake-hit Türkiye's Adıyaman |ناونیشان=https://www.dailysabah.com/turkey/restoration-of-roads-underway-in-quake-hit-turkiyes-adiyaman/news |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=Daily Sabah |زمان=en-US}}</ref> == مێژوو == یەکەم نیشتەجێبوون لە شوێنی شارەکەدا شارۆچکە کۆنەکەی [[پێرێ]] بوو، کە بەشێک بوو لە [[پاشایەتیی کۆماجێن]] پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم]]ی و دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی]]. دواتر لەلایەن عەرەبەکانەوە داگیر کرا و بە «'''حیسن مەنسوور'''» ناسرا. بوو بە شارۆچکەیەکی سنووریی کێشەلەسەر لە نێوان [[خەلافەتی عەباسی]] و بیزەنتینییەکان و لەبەر ئەوە بە باشی پارێزراو بوو؛ دیوارێک بە سێ دەروازە و خەندەقێک شارۆچکەکەیان دەپاراست لە کاتێکدا لە ناوەڕاستەکەیدا قەڵایەک بە دیوارە دووکاڵییەکانەوە وەستابوو.{{sfn|Strange|2010|p=123}} لە سەرەتای سەدەی یازدەیەمدا، شارۆچکەکە بەشێک لە بەرگرییەکانی بیزەنتینی لە ناوچەی فورات پێک ھێنا لەگەڵ [[ئێدیسا]]، [[گەرگەر]]، [[سەمیسات]] و [[سیوەرەک]].{{sfn|Beihammer|2017|p=115}} لە ١٠٦٦/١٠٦٧، ناوچەی دەوروبەری شارۆچکەکە لەلایەن ئەمیرێکی توورک بە ناوی گوموشتەکین وێران کرا کە دەستکەوت و دیلی گرت.{{sfn|Beihammer|2017|p=116}} تا کۆتاییی سەدەی یازدەیەم، بیزەنتینییەکان کۆنترۆڵی شارۆچکەکەیان لەدەست دا و ئێستا لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای خۆجێییی ئەرمەنی [[کۆغ ڤاسیل]]دا بوو.{{sfn|Beihammer|2017|p=294}} == دانیشتووانناسی == دانیشتووانی ئادیامان بە زۆری [[کورد]]ن. لێکۆڵینەوە دانیشتووانناسییەکانی پارێزگا زۆرینە [[کوردانی تورکیا]] ئادیامانیان وەک بەشێک لە ناوچە فراوانەکەی باشووری ڕۆژھەڵاتی توورکیا بە زۆرینەیەکی بەرچاوی کوردزمان ناساندووە.<ref>{{Cite journal |last=Mutlu |first=Servet |date=1996 |title=Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=4 |pages=517–541 |doi=10.1017/S0020743800063819 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> توێژینەوە زمانەوانییە-کۆمەڵایەتییەکان دواتر ڕێژەی بەرزی بەکارھێنانی زمانی [[کورمانجی]] ([[کوردیی باکوور]]) لە پارێزگاکەدا تۆمار کردووە، لەگەڵ دووزمانیی توورکی لە نێوان زۆربەی دانیشتووانەکەدا.<ref>{{Cite journal |last=Zeyneloğlu |first=Sinan |last2=Sirkeci |first2=Ibrahim |last3=Civelek |first3=Yusuf |date=2016 |title=Kurdish identity, demographics and related issues |journal=Kurdish Studies |volume=4 |issue=1 |pages=37–60}}</ref> == کەشووھەوا == ئادیامان خاوەنی [[کەشووھەوای دەریای ناوەڕاست|کەشووھەوایەکی دەریای ناوەڕاستی]] ھاوینە گەرمە (Csa) لەژێر ھەردوو پۆلێنکردنی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کووپن]] و [[پۆلێنکردنی کەشووھەوای تریوارتا|تریوارتا]]دا، لەگەڵ ھەندێک تایبەتمەندیی وشکانی. ھاوینان زۆر گەرم و زۆر وشکن. پلەکانی گەرما زۆر کات لە لووتکەی ھاویندا دەگەنە {{convert|٤٠|°C|F}}. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو {{convert|٤٥٫٣|°C|F}} بوو لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٠. زستانان لە ئادیامان فێنک تا ساردن لەگەڵ بارانبارینی زۆر. بەھۆی شوێنی ناوخۆیی و بەرزایی تا ڕادەیەک زۆری، شەختە و بەفر باون. نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو {{convert|−١٤٫٤|°C|F}} بوو لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢.{{Weather box | location = ئادیامان (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکانی ١٩٦٣–٢٠٢٤) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = ١٩٫٩ | Feb record high C = ٢٣٫٨ | Mar record high C = ٢٨٫٣ | Apr record high C = ٣٤٫٥ | May record high C = ٣٩٫٠ | Jun record high C = ٤٣٫٠ | Jul record high C = ٤٥٫٣ | Aug record high C = ٤٥٫٢ | Sep record high C = ٤٢٫٢ | Oct record high C = ٣٦٫١ | Nov record high C = ٢٩٫٤ | Dec record high C = ٢٦٫٥ | year record high C = ٤٥٫٣ | Jan high C = ٩٫٢ | Feb high C = ١٠٫٩ | Mar high C = ١٥٫٧ | Apr high C = ٢١٫١ | May high C = ٢٧٫٤ | Jun high C = ٣٤٫١ | Jul high C = ٣٨٫٧ | Aug high C = ٣٨٫٦ | Sep high C = ٣٣٫٦ | Oct high C = ٢٦٫٣ | Nov high C = ١٧٫٤ | Dec high C = ١١٫١ | year high C = ٢٣٫٧ | Jan mean C = ٥٫٠ | Feb mean C = ٦٫٢ | Mar mean C = ١٠٫٤ | Apr mean C = ١٥٫٣ | May mean C = ٢٠٫٩ | Jun mean C = ٢٧٫١ | Jul mean C = ٣١٫٥ | Aug mean C = ٣١٫٢ | Sep mean C = ٢٦٫٢ | Oct mean C = ١٩٫٧ | Nov mean C = ١١٫٩ | Dec mean C = ٦٫٨ | year mean C = ١٧٫٧ | Jan low C = ١٫٨ | Feb low C = ٢٫٥ | Mar low C = ٥٫٩ | Apr low C = ١٠٫٠ | May low C = ١٤٫٧ | Jun low C = ٢٠٫١ | Jul low C = ٢٤٫١ | Aug low C = ٢٣٫٩ | Sep low C = ١٩٫٤ | Oct low C = ١٤٫٢ | Nov low C = ٧٫٦ | Dec low C = ٣٫٦ | year low C = ١٢٫٣ | Jan record low C = -١٤٫٤ | Feb record low C = -١٠٫٠ | Mar record low C = -٧٫٠ | Apr record low C = -٢٫٠ | May record low C = ٣٫٤ | Jun record low C = ١٠٫٦ | Jul record low C = ١٥٫٠ | Aug record low C = ١٥٫٨ | Sep record low C = ٩٫٦ | Oct record low C = ٢٫٢ | Nov record low C = -٣٫٥ | Dec record low C = -٨٫٤ | year record low C = -١٤٫٤ | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = ١٤٠٫٥ | Feb precipitation mm = ١٠٧٫١ | Mar precipitation mm = ٨٧٫٣ | Apr precipitation mm = ٦١٫٧ | May precipitation mm = ٤٥٫٢ | Jun precipitation mm = ٩٫٤ | Jul precipitation mm = ١٫٩ | Aug precipitation mm = ٢٫٥ | Sep precipitation mm = ٩٫٢ | Oct precipitation mm = ٤٨٫٦ | Nov precipitation mm = ٧٤٫١ | Dec precipitation mm = ١٤٢٫٠ | year precipitation mm = ٧٢٩٫٥ | Jan precipitation days = ١٢٫٣٧ | Feb precipitation days = ١١٫٧٧ | Mar precipitation days = ١١٫٤٧ | Apr precipitation days = ١١٫٣ | May precipitation days = ٨٫٤ | Jun precipitation days = ٣ | Jul precipitation days = ٠٫٨ | Aug precipitation days = ٠٫٦٧ | Sep precipitation days = ١٫٦٣ | Oct precipitation days = ٦٫٨ | Nov precipitation days = ٨٫٣ | Dec precipitation days = ١١٫٧ | year precipitation days = ٨٨٫٢ | Jan snow days =٢٫٧ | Feb snow days =٠٫٦ | Mar snow days =٠٫٣ | Apr snow days =٠ | May snow days =٠ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠ | Nov snow days =٠ | Dec snow days =٠٫٨ | year snow days = | Jan humidity =٦٦٫٤ | Feb humidity =٦٤٫٤ | Mar humidity =٥٧٫٩ | Apr humidity =٥٥٫١ | May humidity =٤٧٫٦ | Jun humidity =٣٣ | Jul humidity =٢٧٫٥ | Aug humidity =٢٩٫٤ | Sep humidity =٣٣٫٣ | Oct humidity =٤٥٫٥ | Nov humidity =٥٩ | Dec humidity =٦٧٫٤ | year humidity = | Jan sun = ١٠٦٫٧ | Feb sun = ١٢٠٫٦ | Mar sun = ١٦٨٫١ | Apr sun = ٢١٠٫٦ | May sun = ٢٦٧٫٣ | Jun sun = ٣٢٢٫٧ | Jul sun = ٣٤٧٫٤ | Aug sun = ٣٢٣٫٦ | Sep sun = ٢٦٤٫٩ | Oct sun = ٢٠٤٫٧ | Nov sun = ١٤٥٫٧ | Dec sun = ٩٧٫٩ | year sun = ٢٥٨٠٫٢ | Jand sun = ٣٫٥ | Febd sun = ٤٫٤ | Mard sun = ٥٫٥ | Aprd sun = ٧٫١ | Mayd sun = ٨٫٧ | Jund sun = ١٠٫٨ | Juld sun = ١١٫٢ | Augd sun = ١٠٫٤ | Sepd sun = ٨٫٨ | Octd sun = ٦٫٦ | Novd sun = ٥٫٠ | Decd sun = ٣٫٣ | yeard sun = ٧٫١ | source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی توورکی]]<ref name=eather1> {{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ADIYAMAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 26 June 2021}}</ref> | date = January 2016 |source 2 =[[NCEI]](شێ، خۆر ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Adiyaman_17265.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Adiyaman |access-date=23 June 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |format=CSV }}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠٠٨–٢٠٢٣)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17265&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Adiyaman - Weather data by months |access-date=12 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Adıyaman|سەمسوور}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|جوگرافیا|تورکیا}} [[پۆل:سەمسوور]] [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای ئادیەمان]] [[پۆل:پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ئادیەمان]] [[پۆل:باکووری کوردستان]] opbtan8saabtlr9vtxxecqnak2nq33g 0 13112 1586787 1287681 2026-05-25T07:23:09Z 1silent scientist 51740 /* هەروەها تەماشای */ 1586787 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = قەرس | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Kars genel görünüm.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = شاری قەرس | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای قەرس|قەرس]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٧٦٫٧٢٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٧٤ (٩٠+) | وێبگە = }} '''قەرس''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای قەرس]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٧٦٫٧٢٩ کەس بووە. == مێژوو == === سەدەکانی ناوین === لە سەدەی ١٠ی زایینیدا ناوچەی قەرس یەکێک لە پاشایەتییە ئەرمەنییەکانی بە ناوی [[پاشایەتیی باگراتونی]] پێک دەھێنا. دواتر قەرس لەلایەن [[سەلجووقییەکان]]، لە سەدەی سێزدەھەم لەلایەن مەغۆلەکان و لە ١٣٨٧دا لەلایەن [[تەیمووری لەنگ]]ەوە داگیر کرا. ھەروەھا [[جەنگی قەرس]] جەنگێک بوو لە [[جەنگی سەفەوی و عوسمانی (١٥٣٢–١٥٥٥)|زنجیرە جەنگەکانی سەفەوی و عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٥٣٢–١٥٥٥ی زایینی]] کە لە ٢٧ی ئابی ١٥٤٨ی زایینیدا ڕووی دا. دوای ئەوە ئەم شارە تا ساڵی ١٨٧٧ لە دەستی [[عوسمانییەکان]]دا بوو. [[قەڵا|قەڵایەک]] کە لەلایەن سوڵتان مورادی سێیەمی عوسمانییەوە دروست کرابوو، توانی لە بەرامبەر گەمارۆدانی سوپای ئێران لە ساڵی ١٧٣١ بە فەرماندەیی [[نادر شا]] و دواتر لە بەرامبەر ھێرشەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] خۆڕاگر بێت. === فەرمانڕەواییی ڕووسیا === ئەم شارە لە «جەنگی قەرس» لە [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]دا بە توندی شکستی ھێنا و بە بەستنی [[پەیماننامەی سان ستیفانۆ]] بە ڕووسیاوە لکێنرا. === سەدەی بیستەم === تا ئەوەی دوای ڕووخانی پاشایەتیی [[قەیسەر]] و [[پەیماننامەی برێست-لیتۆڤسک]] لە ١٩١٨دا، لە ئەنجامی چەند ڕووداوێکی خوێناویدا کە بووە ھۆی کۆچی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بۆ شارە تەنیشتەکان لەوانەش [[باکوو]] و [[تەورێز]]. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kars|قەرس}} {{شارەکانی کوردستان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا}} [[پۆل:قەرس]] 5a33zbkhthvhqbnvqqpqs3o5yjeigdy 1586788 1586787 2026-05-25T07:25:36Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1586788 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = قەرس | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Kars genel görünüm.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = شاری قەرس | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای قەرس|قەرس]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٧٦٫٧٢٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٧٤ (٩٠+) | وێبگە = }} '''قەرس''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای قەرس]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٧٦٫٧٢٩ کەس بووە. == مێژوو == === سەدەکانی ناوین === لە سەدەی ١٠ی زایینیدا ناوچەی قەرس یەکێک لە پاشایەتییە ئەرمەنییەکانی بە ناوی [[پاشایەتیی باگراتونی]] پێک دەھێنا. دواتر قەرس لەلایەن [[سەلجووقییەکان]]، لە سەدەی سێزدەھەم لەلایەن مەغۆلەکان و لە ١٣٨٧دا لەلایەن [[تەیمووری لەنگ]]ەوە داگیر کرا. ھەروەھا [[جەنگی قەرس]] جەنگێک بوو لە [[جەنگی سەفەوی و عوسمانی (١٥٣٢–١٥٥٥)|زنجیرە جەنگەکانی سەفەوی و عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٥٣٢–١٥٥٥ی زایینی]] کە لە ٢٧ی ئابی ١٥٤٨ی زایینیدا ڕووی دا. دوای ئەوە ئەم شارە تا ساڵی ١٨٧٧ لە دەستی [[عوسمانییەکان]]دا بوو. [[قەڵا|قەڵایەک]] کە لەلایەن سوڵتان مورادی سێیەمی عوسمانییەوە دروست کرابوو، توانی لە بەرامبەر گەمارۆدانی سوپای ئێران لە ساڵی ١٧٣١ بە فەرماندەیی [[نادر شا]] و دواتر لە بەرامبەر ھێرشەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] خۆڕاگر بێت. === فەرمانڕەواییی ڕووسیا === ئەم شارە لە «جەنگی قەرس» لە [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]دا بە توندی شکستی ھێنا و بە بەستنی [[پەیماننامەی سان ستیفانۆ]] بە ڕووسیاوە لکێنرا. === سەدەی بیستەم === تا ئەوەی دوای ڕووخانی پاشایەتیی [[قەیسەر]] و [[پەیماننامەی برێست-لیتۆڤسک]] لە ١٩١٨دا، لە ئەنجامی چەند ڕووداوێکی خوێناویدا کە بووە ھۆی کۆچی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بۆ شارە تەنیشتەکان لەوانەش [[باکوو]] و [[تەورێز]]. == شوێنە گەشتیاری، مێژوویی و سەیرانگەکان == ناوچەکە بە کوێستان، دەریاچە و ھەوای پاکی خۆی بەناوبانگە. ناوچەکە بۆ [[وەرزش]] و چالاکییە زستانییەکان گونجاوە. کانییە گەرمەکانیش لە ناوچەکەدا وەک شوێنی حەوانەوەن. [[قەڵای قەرس]]، [[وێرانەکانی ئانی]]، دێرەکان و مزگەوتەکانی ناوچەکە وەک شوێنی مێژوویی سەردان دەکرێن. === قەڵای قەرس === قەڵای قەرس لە ٥ چین دیوار دروست کراوە. لە قەڵای ناوین و قەڵای دەرەوە پێک دێت. قەڵای ناوین تا ئێستا لەسەر پێیە. لە سەرەتای سەدەی ١٨ەمدا لە ناو قەڵاکەدا ٤٧ [[مزگەوت]] و زۆرێک خانوو و دووکان ھەبوون. === پاشماوەکانی شاری ئانی === پاشماوەکانی شاری [[ئانی]] ٤٨ کیلۆمەتر دوورە لە قەرسەوە، لە ناو سنووری ناوچەی زارووشاددایە. ناوی ئەم شارە دێرینە، لە پەرستگەیەکەوە دێت کە لە ئێرانییەکانەوە ماوەتەوە. لە سەردەمە کۆنەکاندا ئێرە بە ناوی ئاناھیتا دەناسرا. ئەو شوێنەوارانەی لە ناو شاری ئانیدا جێ دەگرن بەناوبانگن. [[دێر]]ی سانت پاتریک؛ ئەم دێرە نزیک دەروازەی ناوەڕاستی شارەکەیە. دێرەکە لە ساڵانی ١٠٣٥دا دروست کراوە. ھەروەھا، دێرێکی تریش، لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، لەسەر تاشەبەردەکان دروست کراوە. ئەم دێرە لە ساڵی ١٢١٥دا، لەلایەن پاشای ئەرمەنییەکان تیگرانەوە دروست کراوە. شوێنەوارێکی تر کە لە شاری ئانیدا جێ دەگرێت کاتێدراڵە. لە ساڵی ١١١٠دا، لەلایەن سامباتەوە دروست کراوە. بیناکە لە ساڵی ١٣١٩دا زیانی بەرکەوتووە و جارێکی تر، لەلایەن تەلارساز تریدیتەوە دروست کراوەتەوە. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kars|قەرس}} {{شارەکانی کوردستان}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا}} [[پۆل:قەرس]] hk8j2lggoy0yyrr019dsxtzc2y8b596 1586789 1586788 2026-05-25T07:26:29Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1586789 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = قەرس | ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = شار | وێنە = Kars genel görünüm.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = شاری قەرس | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای قەرس|قەرس]] | جۆری_دابەشکراو٢ = | ناوی_دابەشکراو٢ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٧٦٫٧٢٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٠٩]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٤٧٤ (٩٠+) | وێبگە = }} '''قەرس''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای قەرس]] ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی [[٢٠٠٩]] ژمارەی دانیشتووانی ٧٦٫٧٢٩ کەس بووە. == مێژوو == === سەدەکانی ناوین === لە سەدەی ١٠ی زایینیدا ناوچەی قەرس یەکێک لە پاشایەتییە ئەرمەنییەکانی بە ناوی [[پاشایەتیی باگراتونی]] پێک دەھێنا. دواتر قەرس لەلایەن [[سەلجووقییەکان]]، لە سەدەی سێزدەھەم لەلایەن مەغۆلەکان و لە ١٣٨٧دا لەلایەن [[تەیمووری لەنگ]]ەوە داگیر کرا. ھەروەھا [[جەنگی قەرس]] جەنگێک بوو لە [[جەنگی سەفەوی و عوسمانی (١٥٣٢–١٥٥٥)|زنجیرە جەنگەکانی سەفەوی و عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٥٣٢–١٥٥٥ی زایینی]] کە لە ٢٧ی ئابی ١٥٤٨ی زایینیدا ڕووی دا. دوای ئەوە ئەم شارە تا ساڵی ١٨٧٧ لە دەستی [[عوسمانییەکان]]دا بوو. [[قەڵا|قەڵایەک]] کە لەلایەن سوڵتان مورادی سێیەمی عوسمانییەوە دروست کرابوو، توانی لە بەرامبەر گەمارۆدانی سوپای ئێران لە ساڵی ١٧٣١ بە فەرماندەیی [[نادر شا]] و دواتر لە بەرامبەر ھێرشەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] خۆڕاگر بێت. === فەرمانڕەواییی ڕووسیا === ئەم شارە لە «جەنگی قەرس» لە [[جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)]]دا بە توندی شکستی ھێنا و بە بەستنی [[پەیماننامەی سان ستیفانۆ]] بە ڕووسیاوە لکێنرا. === سەدەی بیستەم === تا ئەوەی دوای ڕووخانی پاشایەتیی [[قەیسەر]] و [[پەیماننامەی برێست-لیتۆڤسک]] لە ١٩١٨دا، لە ئەنجامی چەند ڕووداوێکی خوێناویدا کە بووە ھۆی کۆچی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بۆ شارە تەنیشتەکان لەوانەش [[باکوو]] و [[تەورێز]]. == شوێنە گەشتیاری، مێژوویی و سەیرانگەکان == ناوچەکە بە کوێستان، دەریاچە و ھەوای پاکی خۆی بەناوبانگە. ناوچەکە بۆ [[وەرزش]] و چالاکییە زستانییەکان گونجاوە. کانییە گەرمەکانیش لە ناوچەکەدا وەک شوێنی حەوانەوەن. [[قەڵای قەرس]]، [[وێرانەکانی ئانی]]، دێرەکان و مزگەوتەکانی ناوچەکە وەک شوێنی مێژوویی سەردان دەکرێن. === قەڵای قەرس === قەڵای قەرس لە ٥ چین دیوار دروست کراوە. لە قەڵای ناوین و قەڵای دەرەوە پێک دێت. قەڵای ناوین تا ئێستا لەسەر پێیە. لە سەرەتای سەدەی ١٨ەمدا لە ناو قەڵاکەدا ٤٧ [[مزگەوت]] و زۆرێک خانوو و دووکان ھەبوون. === پاشماوەکانی شاری ئانی === پاشماوەکانی شاری [[ئانی]] ٤٨ کیلۆمەتر دوورە لە قەرسەوە، لە ناو سنووری ناوچەی زارووشاددایە. ناوی ئەم شارە دێرینە، لە پەرستگەیەکەوە دێت کە لە ئێرانییەکانەوە ماوەتەوە. لە سەردەمە کۆنەکاندا ئێرە بە ناوی ئاناھیتا دەناسرا. ئەو شوێنەوارانەی لە ناو شاری ئانیدا جێ دەگرن بەناوبانگن. [[دێر]]ی سانت پاتریک؛ ئەم دێرە نزیک دەروازەی ناوەڕاستی شارەکەیە. دێرەکە لە ساڵانی ١٠٣٥دا دروست کراوە. ھەروەھا، دێرێکی تریش، لە ڕۆژھەڵاتی شارەکە، لەسەر تاشەبەردەکان دروست کراوە. ئەم دێرە لە ساڵی ١٢١٥دا، لەلایەن پاشای ئەرمەنییەکان تیگرانەوە دروست کراوە. شوێنەوارێکی تر کە لە شاری ئانیدا جێ دەگرێت کاتێدراڵە. لە ساڵی ١١١٠دا، لەلایەن سامباتەوە دروست کراوە. بیناکە لە ساڵی ١٣١٩دا زیانی بەرکەوتووە و جارێکی تر، لەلایەن تەلارساز تریدیتەوە دروست کراوەتەوە. == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kars|قەرس}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:قەرس]] ptj6b17v9dnq9oagtzvpmhdo12eejnu 0 17276 1586663 1579412 2026-05-24T14:16:18Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتووان */ 1586663 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بوژنۆرد | ناوی_خۆماڵی = بۆجنوورد | ناوەکانی_تر = بجنورد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Mofakham Mirror House by Arashk Rajabpour.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بوژنۆرد|بوژنۆرد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٠٧٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢٨،٩٣١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[زمانی فارسی|فارسی]] ([[زمانی تاتی (ئێران)|تاتی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]، [[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٥٨ | وێبگە = [http://www.bojnurd.ir/ www.bojnurd.ir] }} '''بوژنۆرد''' یان '''نەینکخانە''' ناوی شارێکی [[کورد]]نشینی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە کە زۆربەیان [[کورد]]ن و بە زمانی [[کوردیی باکووری|کوردیی کورمانجی]] قسە دەکەن. == ھەرێم == کەشوھەوای بوژنۆرد کەشوھەوایەکی چیاییە، لەبەروەی [[ھاوین]]ەکانی بوژنۆرد ئاووھەوایێکی تەقریبەن نەرمە و [[زستان]]ەکانی سەرمای زستانیە.<ref>[http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 ناساندنی شارستانی بوژنۆرد - ناوەندی دەنگ و ڕەنگی خۆراسانی باکوور (بە زمانی فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411081443/http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 |date=١١ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> == دانیشتووان == لە [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی ٢٠١٦ـدا ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە. === زمانەکان === زۆربەی دانیشتووانی بوژنۆرد لە [[کورد]]ەکان پێکھاتووە کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوازەی [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] دەدوێن.<ref>https://seeiran.ir/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122101414/https://seeiran.ir/ |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} عەشایری-کوردی-خۆراسانی-باکوور</ref> خەڵکە [[فارسەکان]] یان [[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]]، [[تورکمان]]ەکان و [[تورکەکان|تورکەکانی خۆراسانی]] لە دانیشتووانەکەی تری ئەم شارەن. [[زمانی تاتی (ئێران)|زمانی تاتی]] لە [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]]، ئەمڕۆکانە بە زۆری لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە و لە بارودۆخی لەبیر چوونەوەیە و جێگەی خۆی بە [[زمانی فارسی]] داوەت.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/7336 بوژنۆرد ھەنبانە بۆرینەی گەورەی ئیسلامی</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== {{Historical populations |title = مێژووی دانیشتووان |align =right |clear = |direction = |percentages = |state = |type = |shading = |width = |subbox = |pop_name = |year_name = |percent_name = |footnote = |source = <ref name="population history">{{cite web |title=Cities with a population of 100,000 and more (1956-2006 census) |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/13-cities-with-a-population-of-100-000-and-more-1335-1385-1956-2006-census-1.xlsx |website=irandataportal.syr.edu |publisher=Iran data portal |access-date=1 June 2025 |page=1 |format=XLS}}</ref> |graph-pos = |graph-width = |graph-height = |percol = |cols = |perrow = |rows = |١٩٥٦ |١٩٬٢٥٣ |١٩٦٦ |٣١٬٢٤٨ |١٩٧٦ |٤٧٬٧١٩ |١٩٨٦ |٩٣٬٣٩٢ |١٩٩١ |١١٢٬٤٢٦ |١٩٩٦ |١٣٤٬٨٣٥ |٢٠٠٦ |١٧٢٬٧٧٢<ref name="2006 North Khorasan Province"/> |٢٠١١ |١٩٩٬٧٩١<ref name="2011 North Khorasan Province"/> |٢٠١٦ |٢٢٨٬٩٣١<ref name="2016 North Khorasan Province"/> }} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٢٬٧٧٢ کەس لە ٤٤٬٢١٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084106/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٩٩٬٧٩١ کەسی لە ٥٦٬٧٦١ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119210728/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-date=19 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٢٨٬٩٣١ کەس لە ٦٧٬٣٣٥ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027174651/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-date=27 October 2020 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> == جوگرافیا == شاری بوجنوورد، ناوەندی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] بە ڕووبەری ٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، لە باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ئێران]] لە ٥٧ پلە و ٢٠ خولەک درێژیی جوگرافی و ٣٧ پلە و ٢٨ خولەک پانتاییی جوگرافی لە باشووری زنجیرەچیای کۆپەداغ و ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیای [[چیای ئالاداغ|ئالاداغ]] و باکووری [[زنجیرەچیای ئەلبورز]] ھەڵکەوتووە. بوجنوورد ١٠٧٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و دوورییەکەی لە تارانەوە ٨٢١ کیلۆمەترە.<ref>{{Cite web |title=Bojnord |url=https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |access-date=2022-06-05 |website=www.visitiran.ir |language=en}}</ref> ===کەشوھەوا=== بوجنوورد خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] («BSk») بەپێی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]ە.<ref>{{Cite web |date=2019-10-22 |title=Köppen Climate Classification: How to Use the Other Plant Map |url=https://www.lawnstarter.com/blog/landscaping/koppen-climate-classification-map/ |access-date=2022-06-23 |website=Lawnstarter |language=en-US}}</ref> {{Weather box |width = auto |location = بوجنوورد (١٩٩١–٢٠٢٠) |metric first = Y |single line = Y | Jan record high C =19.2 | Feb record high C =27.2 | Mar record high C =30.8 | Apr record high C =34.4 | May record high C =37.4 | Jun record high C =40.0 | Jul record high C =41.2 | Aug record high C =40.6 | Sep record high C =39.0 | Oct record high C =33.6 | Nov record high C =27.8 | Dec record high C =25.0 | year record high C = |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.7 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.9 |Jun high C = 30.3 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.1 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.8 |Nov high C = 13.9 |Dec high C = 8.8 |Jan mean C = 0.9 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.6 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.9 |Jul mean C = 25.4 |Aug mean C = 24.4 |Sep mean C = 20.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 7.0 |Dec mean C = 2.7 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.4 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.2 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 18.2 |Aug low C = 16.7 |Sep low C = 12.8 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 1.8 |Dec low C = -1.9 | Jan record low C =-19.0 | Feb record low C =-21.0 | Mar record low C =-13.6 | Apr record low C =-5.4 | May record low C =-0.2 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =10.0 | Aug record low C =5.4 | Sep record low C =1.6 | Oct record low C =-5.0 | Nov record low C =-14.4 | Dec record low C =-18.1 | year record low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation mm = 22.2 |Feb precipitation mm = 31.9 |Mar precipitation mm = 45.3 |Apr precipitation mm = 38.7 |May precipitation mm = 30.4 |Jun precipitation mm = 10.2 |Jul precipitation mm = 6.8 |Aug precipitation mm = 4.8 |Sep precipitation mm = 7.7 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 25.8 |Dec precipitation mm = 19.2 |Jan precipitation days = 5.4 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.4 |Apr precipitation days = 6.1 |May precipitation days = 4.9 |Jun precipitation days = 1.9 |Jul precipitation days = 1.1 |Aug precipitation days = 0.7 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 2.8 |Nov precipitation days = 4.5 |Dec precipitation days = 4.5 | Jan rain days =4 | Feb rain days =5.5 | Mar rain days =9.2 | Apr rain days =9.6 | May rain days =7.9 | Jun rain days =2.9 | Jul rain days =2.1 | Aug rain days =1.1 | Sep rain days =1.9 | Oct rain days =4.5 | Nov rain days =7.4 | Dec rain days =5.9 | year rain days = | Jan snow days =7.2 | Feb snow days =7.5 | Mar snow days =4.7 | Apr snow days =0.6 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =1.2 | Dec snow days =4.1 | year snow days = | Jan humidity =72 | Feb humidity =71 | Mar humidity =68 | Apr humidity =64 | May humidity =58 | Jun humidity =47 | Jul humidity =45 | Aug humidity =42 | Sep humidity =48 | Oct humidity =57 | Nov humidity =69 | Dec humidity =73 | year humidity =59.5 | Jan dew point C =-4.1 | Feb dew point C =-3.0 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.9 | May dew point C =8.1 | Jun dew point C =9.1 | Jul dew point C =11.0 | Aug dew point C =8.8 | Sep dew point C =7.2 | Oct dew point C =4.0 | Nov dew point C =0.8 | Dec dew point C =-2.3 | Jan sun =152 | Feb sun =152 | Mar sun =174 | Apr sun =211 | May sun =272 | Jun sun =325 | Jul sun =342 | Aug sun =342 | Sep sun =289 | Oct sun =248 | Nov sun =175 | Dec sun =144 | year sun = |source = [[نۆئا]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Bojnurd_40723.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bojnurd-40723 |access-date=18 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |type=Excel |format=CSV}}</ref> (ڕۆژانی بەفر و باران-بەفر ١٩٨١–٢٠١٠)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1981-2010: Bojnurd(WMO number: 40723) |access-date=18 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |type=Excel |format=XLS |quote=Parameter Code 80: Number of Days with Sleet/Snow}}</ref> }} {{Weather box |width = auto |collapsed =Y |location = بوجنوورد (١٩٧٧–٢٠١٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 13.0 |Apr high C = 19.8 |May high C = 24.3 |Jun high C = 29.8 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.4 |Nov high C = 14.3 |Dec high C = 8.6 |Jan mean C = 1.2 |Feb mean C = 2.6 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 13.3 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 22.5 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.3 |Oct mean C = 14.1 |Nov mean C = 8.3 |Dec mean C = 3.6 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.6 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.2 |Jul low C = 17.9 |Aug low C = 16.6 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 2.2 |Dec low C = -1.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.1 |Feb precipitation mm = 32.2 |Mar precipitation mm = 42.9 |Apr precipitation mm = 39.1 |May precipitation mm = 33.3 |Jun precipitation mm = 9.0 |Jul precipitation mm = 8.7 |Aug precipitation mm = 5.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 26.0 |Dec precipitation mm = 24.3 |Jan precipitation days = 10.6 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 12.4 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 2.4 |Aug precipitation days = 1.9 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.3 |Nov precipitation days = 8.1 |Dec precipitation days = 9.9 |Jan humidity = 72 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 58 |Jun humidity = 48 |Jul humidity = 46 |Aug humidity = 43 |Sep humidity = 48 |Oct humidity = 57 |Nov humidity = 67 |Dec humidity = 72 |Jan sun = 144.4 |Feb sun = 148.6 |Mar sun = 164.7 |Apr sun = 206.8 |May sun = 267.1 |Jun sun = 309.0 |Jul sun = 328.5 |Aug sun = 331.3 |Sep sun = 281.1 |Oct sun = 243.2 |Nov sun = 178.1 |Dec sun = 142.3 |source 1 =[[ڕێکخراوەی جیھانیی کەشناسی]] |source 2 =[[ئایریمو]] }} {{notelist-lr}} == پێشانگا == <gallery> Panorama Afarinesh park Bojnord Iran by Arashk Rajabpour.JPG|پارکی ئافەرینێشی بوژنۆرد Besghardash.jpg|شاری بوژنۆرد </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[شارستانی بوژنۆرد]] * [[فڕۆکەخانەی بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bojnord}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:بوژنۆرد| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] 24bkd3v5a7ut3znywnkh6ygp8cbofha 1586664 1586663 2026-05-24T14:16:43Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتووان */ 1586664 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بوژنۆرد | ناوی_خۆماڵی = بۆجنوورد | ناوەکانی_تر = بجنورد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Mofakham Mirror House by Arashk Rajabpour.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بوژنۆرد|بوژنۆرد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٠٧٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢٨،٩٣١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[زمانی فارسی|فارسی]] ([[زمانی تاتی (ئێران)|تاتی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]، [[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٥٨ | وێبگە = [http://www.bojnurd.ir/ www.bojnurd.ir] }} '''بوژنۆرد''' یان '''نەینکخانە''' ناوی شارێکی [[کورد]]نشینی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە کە زۆربەیان [[کورد]]ن و بە زمانی [[کوردیی باکووری|کوردیی کورمانجی]] قسە دەکەن. == ھەرێم == کەشوھەوای بوژنۆرد کەشوھەوایەکی چیاییە، لەبەروەی [[ھاوین]]ەکانی بوژنۆرد ئاووھەوایێکی تەقریبەن نەرمە و [[زستان]]ەکانی سەرمای زستانیە.<ref>[http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 ناساندنی شارستانی بوژنۆرد - ناوەندی دەنگ و ڕەنگی خۆراسانی باکوور (بە زمانی فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411081443/http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 |date=١١ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== {{Historical populations |title = مێژووی دانیشتووان |align =right |clear = |direction = |percentages = |state = |type = |shading = |width = |subbox = |pop_name = |year_name = |percent_name = |footnote = |source = <ref name="population history">{{cite web |title=Cities with a population of 100,000 and more (1956-2006 census) |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/13-cities-with-a-population-of-100-000-and-more-1335-1385-1956-2006-census-1.xlsx |website=irandataportal.syr.edu |publisher=Iran data portal |access-date=1 June 2025 |page=1 |format=XLS}}</ref> |graph-pos = |graph-width = |graph-height = |percol = |cols = |perrow = |rows = |١٩٥٦ |١٩٬٢٥٣ |١٩٦٦ |٣١٬٢٤٨ |١٩٧٦ |٤٧٬٧١٩ |١٩٨٦ |٩٣٬٣٩٢ |١٩٩١ |١١٢٬٤٢٦ |١٩٩٦ |١٣٤٬٨٣٥ |٢٠٠٦ |١٧٢٬٧٧٢<ref name="2006 North Khorasan Province"/> |٢٠١١ |١٩٩٬٧٩١<ref name="2011 North Khorasan Province"/> |٢٠١٦ |٢٢٨٬٩٣١<ref name="2016 North Khorasan Province"/> }} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٢٬٧٧٢ کەس لە ٤٤٬٢١٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084106/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٩٩٬٧٩١ کەسی لە ٥٦٬٧٦١ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119210728/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-date=19 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٢٨٬٩٣١ کەس لە ٦٧٬٣٣٥ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027174651/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-date=27 October 2020 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> == جوگرافیا == شاری بوجنوورد، ناوەندی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] بە ڕووبەری ٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، لە باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ئێران]] لە ٥٧ پلە و ٢٠ خولەک درێژیی جوگرافی و ٣٧ پلە و ٢٨ خولەک پانتاییی جوگرافی لە باشووری زنجیرەچیای کۆپەداغ و ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیای [[چیای ئالاداغ|ئالاداغ]] و باکووری [[زنجیرەچیای ئەلبورز]] ھەڵکەوتووە. بوجنوورد ١٠٧٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و دوورییەکەی لە تارانەوە ٨٢١ کیلۆمەترە.<ref>{{Cite web |title=Bojnord |url=https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |access-date=2022-06-05 |website=www.visitiran.ir |language=en}}</ref> ===کەشوھەوا=== بوجنوورد خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] («BSk») بەپێی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]ە.<ref>{{Cite web |date=2019-10-22 |title=Köppen Climate Classification: How to Use the Other Plant Map |url=https://www.lawnstarter.com/blog/landscaping/koppen-climate-classification-map/ |access-date=2022-06-23 |website=Lawnstarter |language=en-US}}</ref> {{Weather box |width = auto |location = بوجنوورد (١٩٩١–٢٠٢٠) |metric first = Y |single line = Y | Jan record high C =19.2 | Feb record high C =27.2 | Mar record high C =30.8 | Apr record high C =34.4 | May record high C =37.4 | Jun record high C =40.0 | Jul record high C =41.2 | Aug record high C =40.6 | Sep record high C =39.0 | Oct record high C =33.6 | Nov record high C =27.8 | Dec record high C =25.0 | year record high C = |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.7 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.9 |Jun high C = 30.3 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.1 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.8 |Nov high C = 13.9 |Dec high C = 8.8 |Jan mean C = 0.9 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.6 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.9 |Jul mean C = 25.4 |Aug mean C = 24.4 |Sep mean C = 20.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 7.0 |Dec mean C = 2.7 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.4 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.2 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 18.2 |Aug low C = 16.7 |Sep low C = 12.8 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 1.8 |Dec low C = -1.9 | Jan record low C =-19.0 | Feb record low C =-21.0 | Mar record low C =-13.6 | Apr record low C =-5.4 | May record low C =-0.2 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =10.0 | Aug record low C =5.4 | Sep record low C =1.6 | Oct record low C =-5.0 | Nov record low C =-14.4 | Dec record low C =-18.1 | year record low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation mm = 22.2 |Feb precipitation mm = 31.9 |Mar precipitation mm = 45.3 |Apr precipitation mm = 38.7 |May precipitation mm = 30.4 |Jun precipitation mm = 10.2 |Jul precipitation mm = 6.8 |Aug precipitation mm = 4.8 |Sep precipitation mm = 7.7 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 25.8 |Dec precipitation mm = 19.2 |Jan precipitation days = 5.4 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.4 |Apr precipitation days = 6.1 |May precipitation days = 4.9 |Jun precipitation days = 1.9 |Jul precipitation days = 1.1 |Aug precipitation days = 0.7 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 2.8 |Nov precipitation days = 4.5 |Dec precipitation days = 4.5 | Jan rain days =4 | Feb rain days =5.5 | Mar rain days =9.2 | Apr rain days =9.6 | May rain days =7.9 | Jun rain days =2.9 | Jul rain days =2.1 | Aug rain days =1.1 | Sep rain days =1.9 | Oct rain days =4.5 | Nov rain days =7.4 | Dec rain days =5.9 | year rain days = | Jan snow days =7.2 | Feb snow days =7.5 | Mar snow days =4.7 | Apr snow days =0.6 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =1.2 | Dec snow days =4.1 | year snow days = | Jan humidity =72 | Feb humidity =71 | Mar humidity =68 | Apr humidity =64 | May humidity =58 | Jun humidity =47 | Jul humidity =45 | Aug humidity =42 | Sep humidity =48 | Oct humidity =57 | Nov humidity =69 | Dec humidity =73 | year humidity =59.5 | Jan dew point C =-4.1 | Feb dew point C =-3.0 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.9 | May dew point C =8.1 | Jun dew point C =9.1 | Jul dew point C =11.0 | Aug dew point C =8.8 | Sep dew point C =7.2 | Oct dew point C =4.0 | Nov dew point C =0.8 | Dec dew point C =-2.3 | Jan sun =152 | Feb sun =152 | Mar sun =174 | Apr sun =211 | May sun =272 | Jun sun =325 | Jul sun =342 | Aug sun =342 | Sep sun =289 | Oct sun =248 | Nov sun =175 | Dec sun =144 | year sun = |source = [[نۆئا]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Bojnurd_40723.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bojnurd-40723 |access-date=18 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |type=Excel |format=CSV}}</ref> (ڕۆژانی بەفر و باران-بەفر ١٩٨١–٢٠١٠)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1981-2010: Bojnurd(WMO number: 40723) |access-date=18 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |type=Excel |format=XLS |quote=Parameter Code 80: Number of Days with Sleet/Snow}}</ref> }} {{Weather box |width = auto |collapsed =Y |location = بوجنوورد (١٩٧٧–٢٠١٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 13.0 |Apr high C = 19.8 |May high C = 24.3 |Jun high C = 29.8 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.4 |Nov high C = 14.3 |Dec high C = 8.6 |Jan mean C = 1.2 |Feb mean C = 2.6 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 13.3 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 22.5 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.3 |Oct mean C = 14.1 |Nov mean C = 8.3 |Dec mean C = 3.6 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.6 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.2 |Jul low C = 17.9 |Aug low C = 16.6 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 2.2 |Dec low C = -1.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.1 |Feb precipitation mm = 32.2 |Mar precipitation mm = 42.9 |Apr precipitation mm = 39.1 |May precipitation mm = 33.3 |Jun precipitation mm = 9.0 |Jul precipitation mm = 8.7 |Aug precipitation mm = 5.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 26.0 |Dec precipitation mm = 24.3 |Jan precipitation days = 10.6 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 12.4 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 2.4 |Aug precipitation days = 1.9 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.3 |Nov precipitation days = 8.1 |Dec precipitation days = 9.9 |Jan humidity = 72 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 58 |Jun humidity = 48 |Jul humidity = 46 |Aug humidity = 43 |Sep humidity = 48 |Oct humidity = 57 |Nov humidity = 67 |Dec humidity = 72 |Jan sun = 144.4 |Feb sun = 148.6 |Mar sun = 164.7 |Apr sun = 206.8 |May sun = 267.1 |Jun sun = 309.0 |Jul sun = 328.5 |Aug sun = 331.3 |Sep sun = 281.1 |Oct sun = 243.2 |Nov sun = 178.1 |Dec sun = 142.3 |source 1 =[[ڕێکخراوەی جیھانیی کەشناسی]] |source 2 =[[ئایریمو]] }} {{notelist-lr}} == پێشانگا == <gallery> Panorama Afarinesh park Bojnord Iran by Arashk Rajabpour.JPG|پارکی ئافەرینێشی بوژنۆرد Besghardash.jpg|شاری بوژنۆرد </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[شارستانی بوژنۆرد]] * [[فڕۆکەخانەی بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bojnord}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:بوژنۆرد| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] nc6vusn8yo7rt7o0mdsueygaymbih3q 1586665 1586664 2026-05-24T14:17:43Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتووانناسی */ 1586665 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بوژنۆرد | ناوی_خۆماڵی = بۆجنوورد | ناوەکانی_تر = بجنورد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Mofakham Mirror House by Arashk Rajabpour.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بوژنۆرد|بوژنۆرد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٠٧٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢٨،٩٣١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[زمانی فارسی|فارسی]] ([[زمانی تاتی (ئێران)|تاتی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]، [[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٥٨ | وێبگە = [http://www.bojnurd.ir/ www.bojnurd.ir] }} '''بوژنۆرد''' یان '''نەینکخانە''' ناوی شارێکی [[کورد]]نشینی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە کە زۆربەیان [[کورد]]ن و بە زمانی [[کوردیی باکووری|کوردیی کورمانجی]] قسە دەکەن. == ھەرێم == کەشوھەوای بوژنۆرد کەشوھەوایەکی چیاییە، لەبەروەی [[ھاوین]]ەکانی بوژنۆرد ئاووھەوایێکی تەقریبەن نەرمە و [[زستان]]ەکانی سەرمای زستانیە.<ref>[http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 ناساندنی شارستانی بوژنۆرد - ناوەندی دەنگ و ڕەنگی خۆراسانی باکوور (بە زمانی فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411081443/http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 |date=١١ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== {{Historical populations |title = مێژووی دانیشتووان |align =right |clear = |direction = |percentages = |state = |type = |shading = |width = |subbox = |pop_name = |year_name = |percent_name = |footnote = |source = <ref name="population history">{{cite web |title=Cities with a population of 100,000 and more (1956-2006 census) |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/13-cities-with-a-population-of-100-000-and-more-1335-1385-1956-2006-census-1.xlsx |website=irandataportal.syr.edu |publisher=Iran data portal |access-date=1 June 2025 |page=1 |format=XLS}}</ref> |graph-pos = |graph-width = |graph-height = |percol = |cols = |perrow = |rows = |١٩٥٦ |١٩٬٢٥٣ |١٩٦٦ |٣١٬٢٤٨ |١٩٧٦ |٤٧٬٧١٩ |١٩٨٦ |٩٣٬٣٩٢ |١٩٩١ |١١٢٬٤٢٦ |١٩٩٦ |١٣٤٬٨٣٥ |٢٠٠٦ |١٧٢٬٧٧٢<ref name="2006 North Khorasan Province"/> |٢٠١١ |١٩٩٬٧٩١<ref name="2011 North Khorasan Province"/> |٢٠١٦ |٢٢٨٬٩٣١<ref name="2016 North Khorasan Province"/> }} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٢٬٧٧٢ کەس لە ٤٤٬٢١٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084106/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٩٩٬٧٩١ کەسی لە ٥٦٬٧٦١ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119210728/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-date=19 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٢٨٬٩٣١ کەس لە ٦٧٬٣٣٥ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027174651/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-date=27 October 2020 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> === زمانەکان === زۆربەی دانیشتووانی بوژنۆرد لە [[کورد]]ەکان پێکھاتووە کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوازەی [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] دەدوێن.<ref>https://seeiran.ir/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122101414/https://seeiran.ir/ |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} عەشایری-کوردی-خۆراسانی-باکوور</ref> خەڵکە [[فارسەکان]] یان [[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]]، [[تورکمان]]ەکان و [[تورکەکان|تورکەکانی خۆراسانی]] لە دانیشتووانەکەی تری ئەم شارەن. [[زمانی تاتی (ئێران)|زمانی تاتی]] لە [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]]، ئەمڕۆکانە بە زۆری لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە و لە بارودۆخی لەبیر چوونەوەیە و جێگەی خۆی بە [[زمانی فارسی]] داوەت.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/7336 بوژنۆرد ھەنبانە بۆرینەی گەورەی ئیسلامی</ref> == جوگرافیا == شاری بوجنوورد، ناوەندی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] بە ڕووبەری ٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، لە باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ئێران]] لە ٥٧ پلە و ٢٠ خولەک درێژیی جوگرافی و ٣٧ پلە و ٢٨ خولەک پانتاییی جوگرافی لە باشووری زنجیرەچیای کۆپەداغ و ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیای [[چیای ئالاداغ|ئالاداغ]] و باکووری [[زنجیرەچیای ئەلبورز]] ھەڵکەوتووە. بوجنوورد ١٠٧٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و دوورییەکەی لە تارانەوە ٨٢١ کیلۆمەترە.<ref>{{Cite web |title=Bojnord |url=https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |access-date=2022-06-05 |website=www.visitiran.ir |language=en}}</ref> ===کەشوھەوا=== بوجنوورد خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] («BSk») بەپێی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]ە.<ref>{{Cite web |date=2019-10-22 |title=Köppen Climate Classification: How to Use the Other Plant Map |url=https://www.lawnstarter.com/blog/landscaping/koppen-climate-classification-map/ |access-date=2022-06-23 |website=Lawnstarter |language=en-US}}</ref> {{Weather box |width = auto |location = بوجنوورد (١٩٩١–٢٠٢٠) |metric first = Y |single line = Y | Jan record high C =19.2 | Feb record high C =27.2 | Mar record high C =30.8 | Apr record high C =34.4 | May record high C =37.4 | Jun record high C =40.0 | Jul record high C =41.2 | Aug record high C =40.6 | Sep record high C =39.0 | Oct record high C =33.6 | Nov record high C =27.8 | Dec record high C =25.0 | year record high C = |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.7 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.9 |Jun high C = 30.3 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.1 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.8 |Nov high C = 13.9 |Dec high C = 8.8 |Jan mean C = 0.9 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.6 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.9 |Jul mean C = 25.4 |Aug mean C = 24.4 |Sep mean C = 20.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 7.0 |Dec mean C = 2.7 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.4 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.2 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 18.2 |Aug low C = 16.7 |Sep low C = 12.8 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 1.8 |Dec low C = -1.9 | Jan record low C =-19.0 | Feb record low C =-21.0 | Mar record low C =-13.6 | Apr record low C =-5.4 | May record low C =-0.2 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =10.0 | Aug record low C =5.4 | Sep record low C =1.6 | Oct record low C =-5.0 | Nov record low C =-14.4 | Dec record low C =-18.1 | year record low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation mm = 22.2 |Feb precipitation mm = 31.9 |Mar precipitation mm = 45.3 |Apr precipitation mm = 38.7 |May precipitation mm = 30.4 |Jun precipitation mm = 10.2 |Jul precipitation mm = 6.8 |Aug precipitation mm = 4.8 |Sep precipitation mm = 7.7 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 25.8 |Dec precipitation mm = 19.2 |Jan precipitation days = 5.4 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.4 |Apr precipitation days = 6.1 |May precipitation days = 4.9 |Jun precipitation days = 1.9 |Jul precipitation days = 1.1 |Aug precipitation days = 0.7 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 2.8 |Nov precipitation days = 4.5 |Dec precipitation days = 4.5 | Jan rain days =4 | Feb rain days =5.5 | Mar rain days =9.2 | Apr rain days =9.6 | May rain days =7.9 | Jun rain days =2.9 | Jul rain days =2.1 | Aug rain days =1.1 | Sep rain days =1.9 | Oct rain days =4.5 | Nov rain days =7.4 | Dec rain days =5.9 | year rain days = | Jan snow days =7.2 | Feb snow days =7.5 | Mar snow days =4.7 | Apr snow days =0.6 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =1.2 | Dec snow days =4.1 | year snow days = | Jan humidity =72 | Feb humidity =71 | Mar humidity =68 | Apr humidity =64 | May humidity =58 | Jun humidity =47 | Jul humidity =45 | Aug humidity =42 | Sep humidity =48 | Oct humidity =57 | Nov humidity =69 | Dec humidity =73 | year humidity =59.5 | Jan dew point C =-4.1 | Feb dew point C =-3.0 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.9 | May dew point C =8.1 | Jun dew point C =9.1 | Jul dew point C =11.0 | Aug dew point C =8.8 | Sep dew point C =7.2 | Oct dew point C =4.0 | Nov dew point C =0.8 | Dec dew point C =-2.3 | Jan sun =152 | Feb sun =152 | Mar sun =174 | Apr sun =211 | May sun =272 | Jun sun =325 | Jul sun =342 | Aug sun =342 | Sep sun =289 | Oct sun =248 | Nov sun =175 | Dec sun =144 | year sun = |source = [[نۆئا]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Bojnurd_40723.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bojnurd-40723 |access-date=18 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |type=Excel |format=CSV}}</ref> (ڕۆژانی بەفر و باران-بەفر ١٩٨١–٢٠١٠)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1981-2010: Bojnurd(WMO number: 40723) |access-date=18 February 2024 |website=ncei.noaa.gov |publisher=National Oceanic and Atmosoheric Administration |type=Excel |format=XLS |quote=Parameter Code 80: Number of Days with Sleet/Snow}}</ref> }} {{Weather box |width = auto |collapsed =Y |location = بوجنوورد (١٩٧٧–٢٠١٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 13.0 |Apr high C = 19.8 |May high C = 24.3 |Jun high C = 29.8 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.4 |Nov high C = 14.3 |Dec high C = 8.6 |Jan mean C = 1.2 |Feb mean C = 2.6 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 13.3 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 22.5 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.3 |Oct mean C = 14.1 |Nov mean C = 8.3 |Dec mean C = 3.6 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.6 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.2 |Jul low C = 17.9 |Aug low C = 16.6 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 2.2 |Dec low C = -1.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.1 |Feb precipitation mm = 32.2 |Mar precipitation mm = 42.9 |Apr precipitation mm = 39.1 |May precipitation mm = 33.3 |Jun precipitation mm = 9.0 |Jul precipitation mm = 8.7 |Aug precipitation mm = 5.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 26.0 |Dec precipitation mm = 24.3 |Jan precipitation days = 10.6 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 12.4 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 2.4 |Aug precipitation days = 1.9 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.3 |Nov precipitation days = 8.1 |Dec precipitation days = 9.9 |Jan humidity = 72 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 58 |Jun humidity = 48 |Jul humidity = 46 |Aug humidity = 43 |Sep humidity = 48 |Oct humidity = 57 |Nov humidity = 67 |Dec humidity = 72 |Jan sun = 144.4 |Feb sun = 148.6 |Mar sun = 164.7 |Apr sun = 206.8 |May sun = 267.1 |Jun sun = 309.0 |Jul sun = 328.5 |Aug sun = 331.3 |Sep sun = 281.1 |Oct sun = 243.2 |Nov sun = 178.1 |Dec sun = 142.3 |source 1 =[[ڕێکخراوەی جیھانیی کەشناسی]] |source 2 =[[ئایریمو]] }} {{notelist-lr}} == پێشانگا == <gallery> Panorama Afarinesh park Bojnord Iran by Arashk Rajabpour.JPG|پارکی ئافەرینێشی بوژنۆرد Besghardash.jpg|شاری بوژنۆرد </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[شارستانی بوژنۆرد]] * [[فڕۆکەخانەی بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bojnord}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:بوژنۆرد| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] evp7j2xozebmxiq8w4reeo210j4p7qi 0 19538 1586771 1442971 2026-05-25T06:13:04Z 1silent scientist 51740 1586771 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بیارە | ناوی_خۆماڵی = Halsho | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارەدێ]] | وێنە = پەڕگە:گوندی بیارە.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارەدێی بیارە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەڵەبجە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ھەڵەبجە]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بیارە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = سەر بە حیزبی پارتی دیموكڕاتی كوردوستانە | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = 1047 | دانیشتووان_لە = بە پێی ئامارەكانی ٢٠١٨ پێكدێن لە ھەزار و دوسەت ماڵ ١٢٠٠ |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[ھەورامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''بیارە''' یان '''بیارێ''' [[شارەدێ]]یەکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بیارە]]، [[قەزای ھەڵەبجە]]، [[پارێزگای ھەڵەبجە]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ئەم شارەدێیە ناوەندی [[ناحیەی بیارە]]یە.<ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == گرنگیی مێژوویی == بیارە مێژوویەکی دوورودرێژی ھەیە وەک ناوەندێکی [[چاند]] و بازرگانیی کوردی. شارۆچکەیەکی سەرەکی بوو لە ناوچەی گرنگی مێژوویی [[ھەورامان]]. لە ٢٠٠١–٢٠٠٣، بیارە ناوەندی [[میرنشینی ئیسلامیی کوردستان]] بوو، کە دەوڵەتێکی ئیسلامیی کوردیی خۆڕاگەیەندراوی دانپێنەنراو بوو کە لەژێر یاسای [[شەریعەت]]دا بەڕێوە دەبرا. میرنشینەکە لەو ماوەیەدا کۆنترۆڵی بەشێک لە [[پارێزگای ھەڵەبجە]]ی کردبوو. میرنشینی ئیسلامی ھەڵوەشایەوە دوای دەستپێکردنی [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|جەنگی ٢٠٠٣ی عێراق]]، کاتێک ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لەلایەن [[ھێزەکانی ئەمریکا]] و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] ئەنجام درا.<ref name="Masters of Chaos, Chapter 13">Robinson, *Masters of Chaos*, Archived at: [https://web.archive.org/web/20120214133920/http://www.spirit.tau.ac.il/government/robinson1_Ch13.pdf Chapter 13], Accessed: February 14, 2012.</ref> == ئابووری == ئابووریی بیارە بە پلەی یەکەم [[کشتوکاڵ|کشتوکاڵییە]]. خاکی بەپیت، لەگەڵ کەشووھەوای ناوخۆیی، ڕێگە بە چاندنی بەرھەمی جۆراوجۆر دەدات، لەوانە [[دانەوێڵە|دانەوێڵەکان]]، سەوزەوات و میوەکان. بەخێوکردنی ئاژەڵ، بەتایبەتی [[مەڕ]] و [[بزن]]، بەشێکی گرنگی ئابووریی ناوخۆیییە. شارۆچکەکە چەندین بازاڕی بچووکی ھەیە کە خەڵکی ناوچەکە بەرھەم و کاڵاکانیانی تێدا دەفرۆشن.<ref>{{Cite web |last=Marwan |first=لەلایەن Sarkawt |date=2024-08-12 |title=Byara village eyes global tourism recognition amid market surge |url=https://zoomnews.info/en/45756/ |access-date=2025-03-17 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == '''بیارە''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[گەچێنە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[ھانەنەوتێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[دەگاشێخان]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[بنجەودڕەی]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> ==گەڕەکەکانی بیارە== * بیارە یەک ١٠٢ * بیارە دوو ٤٠٢ * ملەی چنار ١٠١ * پشت جۆگە ٢٠٢ * کاوات ٣٠١ == ئەمانەش ببینە == * [[گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> * [[ناحیەی بیارە]] {{گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە}} {{پارێزگای ھەڵەبجە}} {{گوند و شارۆچکەکانی ھەورامان}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەڵەبجە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی ھەورامان]] [[پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەڵەبجە]] [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ھەورامان]] p31stvzyysg6rphivcxg3do7td7u6o0 1586773 1586771 2026-05-25T06:14:02Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێزەکان */ 1586773 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بیارە | ناوی_خۆماڵی = Halsho | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارەدێ]] | وێنە = پەڕگە:گوندی بیارە.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارەدێی بیارە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەڵەبجە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای ھەڵەبجە]](ناوەند) | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی بیارە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = سەر بە حیزبی پارتی دیموكڕاتی كوردوستانە | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = 1047 | دانیشتووان_لە = بە پێی ئامارەكانی ٢٠١٨ پێكدێن لە ھەزار و دوسەت ماڵ ١٢٠٠ |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[ھەورامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''بیارە''' یان '''بیارێ''' [[شارەدێ]]یەکە، کەوتووەتە [[ناحیەی بیارە]]، [[قەزای ھەڵەبجە]]، [[پارێزگای ھەڵەبجە]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ }}</ref> ئەم شارەدێیە ناوەندی [[ناحیەی بیارە]]یە.<ref>http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3</ref> == گرنگیی مێژوویی == بیارە مێژوویەکی دوورودرێژی ھەیە وەک ناوەندێکی [[چاند]] و بازرگانیی کوردی. شارۆچکەیەکی سەرەکی بوو لە ناوچەی گرنگی مێژوویی [[ھەورامان]]. لە ٢٠٠١–٢٠٠٣، بیارە ناوەندی [[میرنشینی ئیسلامیی کوردستان]] بوو، کە دەوڵەتێکی ئیسلامیی کوردیی خۆڕاگەیەندراوی دانپێنەنراو بوو کە لەژێر یاسای [[شەریعەت]]دا بەڕێوە دەبرا. میرنشینەکە لەو ماوەیەدا کۆنترۆڵی بەشێک لە [[پارێزگای ھەڵەبجە]]ی کردبوو. میرنشینی ئیسلامی ھەڵوەشایەوە دوای دەستپێکردنی [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|جەنگی ٢٠٠٣ی عێراق]]، کاتێک ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی لەلایەن [[ھێزەکانی ئەمریکا]] و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] و [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] ئەنجام درا.<ref name="Masters of Chaos, Chapter 13">Robinson, *Masters of Chaos*, Archived at: [https://web.archive.org/web/20120214133920/http://www.spirit.tau.ac.il/government/robinson1_Ch13.pdf Chapter 13], Accessed: February 14, 2012.</ref> == ئابووری == ئابووریی بیارە بە پلەی یەکەم [[کشتوکاڵ|کشتوکاڵییە]]. خاکی بەپیت، لەگەڵ کەشووھەوای ناوخۆیی، ڕێگە بە چاندنی بەرھەمی جۆراوجۆر دەدات، لەوانە [[دانەوێڵە|دانەوێڵەکان]]، سەوزەوات و میوەکان. بەخێوکردنی ئاژەڵ، بەتایبەتی [[مەڕ]] و [[بزن]]، بەشێکی گرنگی ئابووریی ناوخۆیییە. شارۆچکەکە چەندین بازاڕی بچووکی ھەیە کە خەڵکی ناوچەکە بەرھەم و کاڵاکانیانی تێدا دەفرۆشن.<ref>{{Cite web |last=Marwan |first=لەلایەن Sarkawt |date=2024-08-12 |title=Byara village eyes global tourism recognition amid market surge |url=https://zoomnews.info/en/45756/ |access-date=2025-03-17 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == '''بیارە''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[گەچێنە]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[ھانەنەوتێ]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[دەگاشێخان]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[بنجەودڕەی]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی |زمان = کوردی}}</ref> ==گەڕەکەکانی بیارە== * بیارە یەک ١٠٢ * بیارە دوو ٤٠٢ * ملەی چنار ١٠١ * پشت جۆگە ٢٠٢ * کاوات ٣٠١ == ئەمانەش ببینە == * [[گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە]]<ref>https://books.google.iq/books?</ref> * [[ناحیەی بیارە]] {{گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە}} {{پارێزگای ھەڵەبجە}} {{گوند و شارۆچکەکانی ھەورامان}} == سەرچاوەکان == {{پەراوێز}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەڵەبجە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی ھەورامان]] [[پۆل:گوندەکانی ھەورامانی عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەڵەبجە]] [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] [[پۆل:ھەورامان]] d9vmmqcgheyonwts4rkne75zo0xz8pv 0 36597 1586810 173236 2026-05-25T08:36:07Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[پارێزگای چەولیگ]] 1586810 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پارێزگای چەولیگ]] h3hwyaysljhgl5gfv0ecpz150vqx946 0 36599 1586808 173162 2026-05-25T08:35:47Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[پارێزگای چەولیگ]] 1586808 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پارێزگای چەولیگ]] h3hwyaysljhgl5gfv0ecpz150vqx946 0 41181 1586753 1288432 2026-05-24T22:52:40Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1586753 wikitext text/x-wiki {{بێ سەرچاوە}} {{خاوێنکردن}} {{ویکیسازی}} [[پەڕگە:Leonhard Euler 2.jpg|thumb|'''لیۆنارد ئۆیلەر''']] '''لیۆنارد ئۆیلەر''' زانایەکی [[سویس|سویسڕییە]] لە ١٥ ی نیسانی ١٧٠٧ز لە دایک بووە لە شاری [[بازل]]ی [[سویس]]، و کۆچی دوایشی کردووە لە ١٨ ی ئەیلوولی ١٧٨٣ لە [[سەنت پیتەرزبورگ]]، زانایەکی بواری [[فیزیک]] و [[بیرکاری]]یە. جێمس کارفل لە پەیمانگای زانستەکان لە نیوکاسڵ دەڵێت: (لیۆنارد ئۆیلەر) زانای بیرکاری سویسرییە، ئەندامی ئەکادیمیای زانستەکان بووە لە سانت بتروسبۆرگ، لیۆنارد ئۆلەر لە سویسرا لە نیسانی ساڵی ١٧٠٧ز لەدایک بووە، باوکی پیاوێکی کاڵفامی مەزھەب بووە کە یەکێکە لەو مەزھەبە نەمرانەی دەڵێت: قەدەری مرۆڤەکان نەخشەی بۆ کێشراوە پێش لەدایکبوونیان و بەھیچ شێوەیەک ناتوانرێت ئەو قەدەرە بگۆڕدرێت ، ھەروەھا باوکی یەکێک بووە لەو کەسانەی کە ئارەزوی زۆری لە بیرکاری بووە ، لیۆنارد لە ماڵی خۆیان و لەسەر دەستی باوکی فێری خوێندن بووە تا ساڵی ١٧٢٣ کاتێک چووە زانکۆی بازڵ کە تیایدا وانەکانی لاھوت و زمانە ڕۆژھەڵاتییەکان و زانستی کاری – ئەندامەکان (کارئەندامزانی) و فسیۆلۆژی و ماتماتیکی خوێندووە. لە سەرەتادا لیۆنارد بە قوڵی گرنگ بەشوێن ھەنگاوەکانی باوکی و ئاواتی ئەوەوە بوو بۆئەوەی لە پاشەڕۆژدا ببێت بە وەزیری کاروباری ئاینی، بەڵام ئەوە بوو لەکۆتاییدا بیرکاری ھەڵبژارد وەکو پیشەیەک بە درێژایی ژیانی، ئەوە بوو ھەر لە سەرەتاوە بەھرەیەکی زۆرجوانی تیادا بەدی دەکرا کەمێک دوای تەواوبوونی لە زانکۆ کە ئەو ھێشتا تەمەن بیست ساڵ بوو ، کاترینی شاژنی قەیسەری بانگھێشتی کرد بۆ ئەوەی لە سانت بتروسبۆرگ بمێنێتەوە وەک مامۆستایەکی بیرکاری لە دەوڵەتەکەی کار بکات و یەکەم چاوپێکەوتنی لەوێ لەگەڵ زانا دانیاڵ برنۆڵی ، برنۆڵی توانی وا لە ئۆلەلر بکات وەکو مامۆستایەکی بیرکاری لە سانت بتروسبۆرگ بمێنێتەوە لە ساڵی ١٧٣٣ و لە ساڵی ١٧٤١ ( فریدریک)ی گەورەی ئەڵمانی ھەستا بە بانگھێشتکردنی بۆ بەرلین ، توانی تیایدا گەورەترین کارەکانی بەرھەم بھێنێت لەماوەی ئەو ٢٥ ساڵەی دوایی ، بۆزانینی قەبارەکانی ئەگەر تەنھا ناوی بابەتە زانستییەکانی بنووسین ئەوا پڕ بە کتێبێکی بچوک دەبێت ، لە ساڵی ١٧٣٥ کاتێک ئۆیلەرلە سانت بتروسبۆرگ دەژیا یەکێک لە چاوەکانی لەدەست دا و دوای (٥) ساڵ لە گەڕانەوەی بۆ سانت بتروسبۆرگ جارێکی تر لە ساڵی١٧٦٦ بەتەواوی ئۆیلەر چاوەکانی لەدەست چوو ، بەڵام ئەمانە ھیچی نەبووە ھۆی ئەوەی کە ئەم زانا بیرکارییە بەتوانایە ساردبکەنەوە و بەڵکو بەردەوەم بوو لەکارەکانیدا ئەویش بەھۆی دوان لە یارمەتیدەرەکانییەوە کە یارمەتیان دەدا لە تەواوکردنی کارەکانی ، بەو شێوەیە توانی (٤٠٠) کاری ماتماتیکی بەرھەم بھێنێت پێش ئەوەی بمرێت. ئارپەر کتلمان میژوونووسی بەناوبانگی بیرکاری دەڵێت : (لیۆنارد ئۆیلەر زانای سویسری لە ساڵی ١٧٠٧ لەدایک بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ کۆچی دوایی کردووە و زیاترین بەرھەمی ھەبوو لە ھەر زانایەکی تر ، بەجۆرێک کۆی کارەکانی نزیک دەبێتەوە لە (١٠٠) کتێبی گەورە و چەندین دۆزینەوەی گەورەی ئەنجام داوە . ھەرچەندە لە حەڤدە ساڵی کۆتایی ژیانی نابینا بووە، ئەکادیمییە پاشاییەکان و زانکۆکان سەنتەری سەرەکی بوون بۆ لێکۆڵینەوەکان لە ئەوروپا لە ساڵەکانی (١٧٠٠)ەکان ، یەکێک لەو ئەکـادیمیانە لبینتز دایمەزرانـد یەکەمیان ئەکادیمیای بەرلین بوو کە (فردریک) گەورە لە بروسیا پاڵپشتی بوو و ئەوی تر ئەکادیمیای سانت بتروسبۆرگ کە کاترینی گەورە لە ڕوسیا پاڵپشتی بوو ، کە بەشێوەیەکی جوان ڕێزی لەو بیرکار و پسپۆڕ و زانایانە دەگرت کە ھەڵدەستان بە لێکۆڵینەوەکانیان و پێشانی دەسەڵاتداران دەدرا بەشێوەیەکی پڕ ڕێز و ھەیبەت بۆ خزموتکردنی دەوڵەت. ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٢٧ چوو بۆ سانت بتروسبۆرگ بۆ بەشی لێکۆڵینەوە سروشتییەکان لە ئەکادیمیایە ،لەبەر ئەوەی بەشی ماتماتیک لە ئەکادیمیاکەدا ھێشتا نەکرابووە و بەھەر جۆرێک بێت ئۆیلەر توانی خۆی بگوێزێتەوە بۆ بەشی ماتماتیک دوای کردنەوەی بەشەکە ڕاستەوخۆ ئۆیلەر توانایەکی لە ڕادەبەدەری ھەبوو بەڕاستی زانا بوو لە داڕشتنی ھاوکێشەکاندا ھەروەکو دەبینرێت لە زۆربەی کتێبەکانیدا ، ئۆیلەر زۆر شتی نووسیوە دەربارەی میکانیک و کالکۆلەسی گۆڕان وە ھاوکێشە بنچینەییکانی ئەم بابەتەی داتاشیوە . [[ئەندازە]] شیکارییەکەر بەتەواوی ھاوشێوەی ئەندازەی شیکاری نوێیە کتێبەکانی لە کالکۆلۆس ([[جیاکاری و تەواوکاری]]) زۆربڵاوە. ==کارەکانی ئۆیلەر== ئۆیلەر بەشدارییەکی گەورەی کرد لە ھێما دانانی کالکۆلۆس و ئەم ھێمایانەشی پێشکەش کرد (e,t،i) یاخود (7/22 v-1) Exponential dhk یان e=2.7 1828 18 28 9045 کە e گرینگترین ژمارەیە لە ماتماتیکدا و وە بنچینەیە بۆ پێناسەکردنی [[لۆگاریتمی سروشتی]] ln e=1 بەڵێ ئۆیلەر کارێکی وای کرد کە ھەموومان تاکو ئێستا و دواتریش ئەو ھێمایانە بەکار بھێنین ھەروەھا ئۆیلەر توانی ئەم پەیوەندییە سەرسوڕھێنەرە بدۆزێتەوە e=١-. کە داڕێژرابوو لەسەر ئەم ھاوکێشەیە کە دەناسرێت بە پەیوەندی ئۆیلەر : e=cosq+isinq بەو جۆرەی بیرۆکەی نەخشەی (function) شێوازە تایبەتییەکەی خۆی وەرگرت، کە دەرکەوت لە کتێبەکانی ئۆیلەر ، ھەروەھا پێناسەی نەخشەی کرد بەوەی کە وەسفی بڕێکی گۆڕاو دەکات (داڕێژراوە لەسەر پێناسەی بڕنۆلی) بەم جۆرە :‌ y=x+4x3+3 نەخشەیە ھەروەکو چۆن y=1+x+x2+x3+x4+ نەخشەیە . کتێبەکانی ئۆیلەر ژمارەیەکی زۆر بابەتی تێدایە دەربارەی زنجیرە بێ کۆتاییەکان (المتسلسلات لانھائنە) ھەروەھا کۆی ھەڵگەڕاوە دووجاکانی دۆزییەوە ئەو بابەتە بوو کە زانا لینتز و جێمس بڕنۆلی نەیانتوانی شیکاری بۆ بدۆزنەوە کە دەکاتە :T2=١+١+١ . ھەروەھا ئۆیلەر زۆر گرنگی دەدا بە پیرۆزی ژمارەکان ھەروەھا پێچەوانەی بیردۆزی ئیقلیدیسی سەلماند دەربارەی ژمارە تەواوەکان . ئیقلیدیس 300Euclide پ.ز ئەوەی ڕونکردەوە ئەگەر٢-١))ژمارەیەکی تاک بێت ئەوا (٢-١)٢-١ ژمارەیەکی تەواوە (عدد تام) بەڵام ئۆیلەر ئەوەی سەلماند کە ھەموو ژمارە تەواوە جووتەکان لەسەر شێوەی ٢(٢-١) دەبن ئەگەر ٢-١ ژمارەیەکی تاک بێت تاکو نازانرێت کە ئایا ژمارە تەواوەکان یاخود بێگومان لە ژمارە تەواوەکان ھەیە یان نا؟ لە نامەیەکدا بۆ ئۆیلەر کە زانا کۆڵدیاخ (1764-1690) Christion Goldbach نوسیویەتی دەڵێت :ھەموو ژمارەیەکی جووت گەورەترین یان یەکسان بە (e) یەکسانە بە کۆی دوو ژمارەی تاک بۆنمونە : 5+7=١٢ 13+19=٣٢ وە ئەم بیردۆزە تاوەکو ئێستا ھیچ سەلماندنێکی بۆ نەکراوە لە ڕاست و دروستی ! ھەروەھا بابەتێکی دی لەسەر ئەم شێوە کە تا ئێستا شیکاری نەکراوە دەڵێت : ئایا ژمارەیەکی ناکۆتا ھەیە لە جوتێ لە ژمارەی تاکی دوانە (بە دوو ژمارەی تاک دەوترێت دوانە کاتێک جیاوازی نێوانیان ٢ بێت بۆنمونە (١٣،١١) ، (١٩،١٧) ، (٣١،٢٩) . ئۆیلەر بابەتێکی سەرسوڕھێنەری شیکارکرد کە دەناسرێت بە ئەندازەی شوێن (ھندسە الموقع) ئەویش کێشەی حەوت پردەکەی شاری (کۆنیکبەرک) بوو کاتی خۆی لە شاری کۆنیکبەرک حەوت پرد ھەبوو بەھۆی سروشتی ئەو ڕوبارەی کە شارەکەی دەبڕی ، ڕوبارەکە دوو لقی لێ بۆتەوە کە دوو دورگەی دروست کردووە ،پرسیارەکە ئەوەیە ئایا کەسێک دەتوانێت ڕێڕەوێک وەربگرێت بەمەرجێک تەنھا یەکجار بپەڕێتەوە بەسەر ھەر پردێک نەک زیاتر ؟ ئۆیلەر سەلماندی کە ئەمە نابێت (نەشیاوە) و لە ڕاستیدا ئۆیلەر ئەم بابەتەی بەشێوەیەکی گشتی سەلماند و ڕوونی کردەوە بەوەی کە کلیلی شیکارکردنەکە بریتییە ‌لە ژمارەی پارچە وشکانییەکان کە ژمارەیەکی تاک لە پردیان ھەیە ، ئەگەردووپارچە وشکانی ژمارەیەکی تاک لە پردیان ھەبێت ئەوا پەڕینەوە شیاو دەبێت ، بەھەرجۆرێک بێت لە یەکێکیانەوە دەست پێ دەکات و لەویتریانەوە کۆتایی پێ دێت لە شاری کۆنیبەرک ژمارەی پردەکان بۆ ھەر پارچەیەک ژمارەیەکی تاکە لەبەرئەوە پەڕینەوەی ھەموو پردەکان تەنھا یەک جار کارێکی ھەرگیز نابێت ، بەپێی پێوانەی ئۆیلەر ئەگەر پردی (e) مان لابرد ئەوا بۆ ھەردوو پارچە وشکانی (b) و (c) ژمارەیەکی تاک لە پرد دەبێت ئەمەش وادەکات پەڕینەوە شیاو بێت کە دەست پێدەکات لە (b) یاخود (c) و کۆتایی دێت لە (b) یاخود (c) یەک لەدوای یەک . ئەوەی ڕاستییە کارەکانی بیرکارییە یۆنانییە کۆنەکان بەتایبەت کارەکانی ئەبۆلۆنیۆس (سەدەی سێ و دووی پ.ز) ڕێ خۆشکەربوو بۆ دۆزینەوەی ڕێگای پۆتانەکان وە لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەیەمدا ڕێگای پۆتانەکان چەندین قۆناغی گرنگی بەردەوام و ڕێک و پیێکی بڕی ھەروەکو لە کارەکانی زانا فێرما (١٩٥٥-١٦٠١) و دیکارتی (١٦٦٥-١٥٩٦) دەردەکەوێت ، بەڵام ئەمانە تەنھا بابەتی چەماوە ڕوتەختەکانیان دیراسە دەکرد ، بەڵام ئۆیلەر یەکەم زانا بوو کە ڕێگای پۆتانەکانی بەکارھێنا بۆ دیراسەکردنی ھێڵەکان لە بۆشایی و ڕوتەختەکان ھەروەکو ئاشکرایە کە بابەتی جیاکاری (التفاصنل) بەھۆی پێویستبوونی ڕێگایەکی گشتی بۆ دیاریکردنی ڕووبەر و قەبارە و چەقی قورساییەکان دەرکەوت ، ئەم ڕێگایەش بۆیەکەم جار لە لایەن ئەرخەمێدسەوە (٢١٢-٢٨٧ پ.ز) بەکارھێنراوە بە ڕێک و پێکی لە سەدەی حەڤدەھەمدا پەرەی سەند ھەروەک دەردەکەوێت لە لێکۆڵینەوەکانی زانا بەناوبانگەکانی وەکو : بۆنافینتۆرا کافالێری (١٥٩١-١٦٤٧) ھەروەھا ئیفانجیلستا تۆرشەلی (١٦٠٨-١٦٤٧) کە دوو زانای ئیتاڵی بوون و خوێندکار بوون لەسەر دەرستی گالیلۆ ھەروەھا فێرماو (١٦٠١-١٦٦٥) و باسکاڵ (١٦٢٣-١٦٦٢) و چەندسن زانای تری ئەو سەردەمە و زانا ئیسحاق بارۆق (1630=١٦٧٧) کە زانایەکی ماتماتیکی بەریتانی بوو مامۆستاس نیوتن بوو لە ساڵی ١٦٥٩ ئەو پەیوەندییەی دۆزییەوە کە بابەتی دیاریکردنی ڕوبەر و بابەتی دیاریکردنی لێکەوت پێکەوە دەبەستێتەوە ، ھەروەھا زانا نیوتن (١٦٤٢-١٧٢٧) و لیبنتز (١٦٤٦-١٧١٦) لە حەفتاکانی سەدەی حەڤدەھەمدا بابەتێکیان پێشکەش کرد سەبارەت بە جیاکردنەوەی ئەم پەیوەندییە لەگەڵ بابەتە ئەندازەییە تایبەتییکان ، بەوشێوەیەش پەیوەندی نێوان حیسابکردنی تەواوکاری و حیسابکردنی جیاکاریان دۆزییەوە و ھەریەک لە نیوتن و لینتز و قەتابییەکانیان ئەم پەیوەندییەیان بەکارھێنا بۆ پەرەسەندنی شێوازەکانی جیاکردن ئەو ڕێگایانە کە بۆ جیاکردن ئەنجام دراوە و گەیشتۆتە ئێرە بەھۆی فەزڵی کارەکانی ئۆیلەرەوە بووە و پاشان ھەریەکە لە زانا م.ئوسترو جرادسکی(١٨٠١-١٨٦١) و ب.تشیبیشیف (١٨٢١-١٨٩٤) کە دوو زانای بەناوبانگی ڕوسی بوون ھەستان بە پێشخستنی ئەو ڕێگایە . ھەروەھا ئۆیلەر زانایەک بوو بەجۆرێک کە ھیچ زانایەکی ماتماتیکی دی بەوێنەی نەبوو لە تێگەیشتن لە ھونەری گۆڕین و لەبریدانانی حیسابکردنی جیاکاری و تەواوکاری ، ھەروەھا ئۆیلەر ھەوڵێکی زۆری دا بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی تر (بێجگە لە سێ ڕێگاکەی نیوتن) بۆ جێبەجێکردنی تەواوکاری جیاکاری دوو ڕادە (تکامل وتفاچل الحدنن) بەڵام لە ئەنجامدا گەیشتە ئەوەی لەوسێ ڕێگایەی نیوتن ھیچ ڕێگایەکی دی نییە ، بەوجۆرە زانا تشیبیشیف لە ساڵێ ١٨٥٣ ڕاستس ئەنجامەکەی ئۆیلەری سەلماند و لە ساڵی ١٩٢٦ ھەریەک لە زانا مۆردوخای بۆلتۆفسکی بیردۆزێکیان سەلماند کە لەم ئەنجامە دەچوو، زانا دانیال بڕنۆلی (١٧٠٠-١٧٨٢) لە ساڵی ١٧٥٣ بیرۆکەی زنجیرە سێگۆشەییەکانی خستە ناو ماتماتیک کاتێک دەستیکرد بە لێکۆڵینەوە لەسەر لەرینەوەی ژێکان و بەھۆی بابەتی توانای کردنەوەی نەخشەیەک لەسەر شێوەی زنجیرە سێگۆشەییەکان چەندین گفتوگۆی توندوتیژ سەریھەڵدا لەنێوان زانا بەناوبانگەکانی ماتماتیک ، لەوکاتەدا ھەروەکو ئۆیلەر و دالامبێر (١٧١٧-١٧٨٣) و لاکرانج (١٧٣٦-١٨١٣) زانا باسکاڵ دەستیکرد بە دیراسەکردنی تەواوی تایبەتمەندییە ئەندازەییەکانی سایکلۆید و ئەنجامەکانی بڵاوکردەوە لە ساڵی ١٦٥٩ . لە چل ساڵی دواییدا بەھۆی کارەکانی زاننا بەناوبانگەکانی وەکو ھوینگز و نیوتن و لیبنتز و براکانی بڕنۆڵی چەندین کارپێکردنی میکانزمی سایکلۆد دیراسە کرا و بابەتی براخیستۆخرۆنا لەسەر شێوە گشتییەکەی یەکێک بوو لە سەرچاوە بنچینەییەکانی لقێکی تازە لە ماتماتیک کە ئەویش حیسابکردنی گۆڕان بوو کە لەسەدەی ھەژدەھەمدا ئۆیلەر و لاکرانج دایانھێنا . ھەروەکو ئاشکرایە ھەرە زانا گەورەکانی سەدەی ھەژدەھەم بەشداریان کرد لە پەرەپێدانی بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییە ئاساییەکان و بەشداریکردنی ئۆیلەر بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییەکانی دەوڵەمەند کرد بە زنجیرەیەک لە دۆزینەوە گرنگەکانی بە پلەی یەکەم ، کە ماددەکانی ئەو ھاوکێشەیەی دەردەھێنا و لە زۆربەی زۆری پرسیارە میکانیکیەکان لەوانە میکانیکی ھەسارە ئاسمانییەکان و زانستی موشەکەکان (ballistics) و ئەدازە و شیکارکردنی بیرکاری ئۆیلەر لە یەکێک لە یاداشتەکانیدا کە ساڵی ١٧٤٣ بڵاوکرایەوە ڕێگایەکی کلاسیکی پێشکەش کرد بۆ شیکارکردنی ھاوکێشەیەکی بەھێڵی چونیەک لە ھەر پلەیەک بێت کە ھاوکۆلکەکانی جێگیربێت بەھۆی لەجیاتیدانانy=eKX لەحاڵەتی ڕەگی ڕاستەقینەی دووبارە بوو بە لەجیاتیدانان eukx لەبریدانانی ھاوشێوەی euax لەحاڵەتی جووتی ڕەگی ئاوێتە a+-Bi بەھۆی ئەم پرسیارەوە گەیشتە ئەم ھاوکێشەیەی شیکار کرد بەشێوەی نەخشە سێگۆشەیی زانراوەکان . وە لە ساڵی ١٧٤٠ ئۆیلەر لەکاتی لێکۆڵینەوەکانی لەسەر یەکێک لەم ھاوکێشانە شیکارکردنی تایبەتی بەدەست ھێنا لەسەر دوو شێوەی جیاواز ex1+ex1،2COSX و تەکیدی لەسەر ھاوتاییان کردەوە بەھۆی کردنەوەکان لە زنجیرەکان ئەمەش گەیاندییە دۆزینەوەی ئە پەیوەندییە بەناوبانگەی کە دەناسرێت و پێیدەوترێت (پەیوەندی ئۆیلەر) و ئۆیلەر ھەر لە و یاداشتنامەی دا ئاماژەی بەوە کرد کە شیکارکردنی ھاوکێشەیەک لە پلەی (N) پێکدێت لە پێکھاتەی بەھێڵ لە ‌(N) لە شیکارکردنە تایبەتەکەی ، ھەروەھا زاراوە یشیکاری تایبەت و شیکاری گشتی (ھاوکێشەی تەواوکاری تەواو) ھێنایە ناو ماتماتیکەوە ، دوای ١٠ ساڵ ئۆیلەر ڕێگای شیکارکردنی ھاوکێشەی بەھێڵی ناچوونیەکی کۆلکە جێگیرەکانی بڵاوکردەوە بەھۆی کەمکردنەوەی پلەکەی بەشێوەیەکی یەک لەدوای یەک ،بۆنمونە : بە لێکدانی ئەم ھاوکێشەیە : AY+BDY+CDY=X لە eMX ئۆیلەر وایدانا کە شیکارکردنی ھاوکێشەی بەرھەمھاتوو لەسەر ئەم شێوەیە دەبێت : Emx(A1y+B1dy) کاتێک A1,B1 دوو ھاوکۆلکەی دیاری نەکراون بە جیاکاریکردنی ھەردوولای ھاوکێشەی کۆتایی و بە بەراوردکردنی ئەنجامەکە ڕادە بە ڕادە لەگەڵ ھاوکێشەکەی کە دراوە ئۆیلەر توانی A1,A2,m دیاری بکات . ھەروەھا ڕێگای جیاوازی جێگیرەکان لە لایەن ئۆیلەر زانرابوو بەکاری ھێنا لە ھاوکێشەی پلە دوو کە لە ساڵی ١٧٤٠ بڵاوی کردەوە لە لێکۆڵینەوەکەی دەربارەی ھەڵکشان و داکشان پاشان بەکاریھێنا لە ھەندێ لێکۆڵینەوەی لەسەر لەرینەوەی خو‌لگە ھەسارەییەکان و بڕنۆلی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆی ئەم ڕێگایەی دۆزییەوە لە ساڵی ١٧٤٠ وە ھەریەکە لە ئۆیلەر و کیلۆر سەرکەوتنێکی بەرچاویان بەدەست ھێنا لە لێکۆڵینەوە مەرجەکانی توانای شێوازەکانی جیاکاری بۆ تەواوکاری ،بیردۆزی سەربەخۆی ئەنجامی جیاکاریکرد بوو لە پلەکەی کە ساڵی ١٧٢١ بڕنۆلی دۆزییەوە و پاشان ئۆیلەر سەلماندی ، ھەروەھا لێکۆڵینەوەکان لە بیردۆزی ھاوکۆلکەی تەواوکاری پیشەیەک بوو بۆ ئەم مەرجانە . ئۆیلەر و کیلرۆ لە ساڵی ١٧٤٠ مەرجی توانای شێوازی (Mdx+Ndx) یان بۆ تەواوکاری ڕونکردەوە ، لە ساڵی دوایی واتە ١٧٤١ کیلرۆ مەرجی توانای شێوازی (Mdx+Ndx+pdz)ی و ڕونکردنەوە بۆ تەواوکاری . ڕێگای ھاوکۆلکەی تەواوکاری پەرەسەندنێکی فراوانتری بەخۆیەوە بینی ، بەتایبەتی لە لێکۆڵینەوەکانی ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٦٨ بۆ ١٧٦٩ کە تیایدا چەندین جۆر لە ھاوکێشەی جیاکاری پلەیەک کە ھاوکۆلکەکەی لەسەر شێوەی سەرەوە بڵاوکردەوە ، وە لەساڵی دواییدا ئۆیلەر ڕێگای ھاوکۆلکەکەی تەواوکاری گشتگیر کرد بەسەر ھاوکێشە پلە بەرزەکاندا بەھۆی مەرجی حیسابکردنی گۆڕان کە بە لێکۆڵینەوەی نەخشەی F(X,y،y,….yn) داتاشراوێکی تەواو دەردەکەوێت بۆ نەخشەیەکی تر کە پێک دێت لە داتاشراوەکان ھەتا پلەی (n-1) و ئەندامێکی دی لە ئەکادیمیای زانستەکان لە بتروسبورگ لە ساڵی ١٧٧١ ئەم مەرجەی ھەڵێنجا کە ئەویش زانا لیکسل (١٧٤٠-١٧٨٤)بوو بەبێ پەنابردنە بەر حیسابکردنی گۆڕان و دۆزینەوەی لاکرانج لە ساڵی ١٧٦٦ ھاوکێشەی ئاژەڵ بۆ ھاوکێشەی بەھێڵی چونیەک کە باسکرا ، دۆزینەوەی ئاوەڵبونی چونیەک کە باسکرا ، دۆزینەوەی ئاوەڵبوونی خۆیی بۆ دوو ھاوکێشەکە یەکێکە لە گرنگترین بەجێھێنانەکانی بیردۆزی کۆلکەی تەواوکاری ، ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٧٨ ئەم ڕاستییەی بەرجەستە کرد و بەشێوەیەکی وردتر دایڕشت . لێرەدا ناتوانین ھەموو بیردۆزەکانی ئۆیلەر بژمێرین لە بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییە ئاساییەکان ، ھەروەھا ئۆیلەر لێکۆڵینەوەیەکی تری ئەنجام دا دەربارەی تایبەتمەندی ھاوکێشە گشتییەکەی ریکاتی و سەرکەوتنی بەدەست ھێنا پاشان لەئەنجامی لێکۆڵینەوەی لەسەر لەرینەوەی پەردەیەکی پانی تەندکراو ئۆیلەر گەیشتە دۆزینەوەی ئەم ھاوکێشەیە : (a2-B2)u+1 du+d2u=٠ کە لەدواییدا ناسرا بە ھاوکێشەی بیسیل (١٧٨٤-١٨٤٦) و ھەر ئەم ھاھوکێشەیە زانا بڕنۆلی دیراسەی لەسەر کرد . ئۆیلەر ئەم ھاوکێشەیەی شیکار کرد لەسەر شێوەی زنجیرە نا کۆتا تەنھا جیاوازی ھەبوو بە ھاوکۆلکەی نەگۆڕ لە نەخشەی لولەکی TB(ar) ئەمەش لە ئەنجامی لێکۆڵینەوەی لەسەر لەرینەوەی زنجیرە قورسەکان کە بڵاوکرایەوە لە ساڵێ ١٧٣٨ و لە ساڵی ١٧٦٨ ئۆیلەر تەواوکاری جەبری ئەم ھاوکێشەیەی دۆزییەوە : کاتێک فرە ڕادە ڕاستییەکان لە پلەی چوار ، بەمەش بیردۆزێکی گرنگی بەدەست ھێنا لە کۆکردنەوەی تەواوکارییە ناتەواوەکان ، ھەروەھا ئۆیلەر زنجیرەیەک لە ھاوکێشەی دیاری کرد کە تەنھا شیکارێکیان ھەیە ، ھەروەھا ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٣٦دا تێبینی ئەوەی کرد : کە ئەگەر ھاوکێشەکەی لاکرانج ھاوکۆلکەی (x,y) u ھەبێت ئەوا ھاوکێشەکەی دەتوانێت تەنھا شیکارێک بدات بۆنمونە لە حاڵەتی ھاوکێشەی : xdx+ydy=x2+y2-r2 کە ھەیە ئەوا تەنھا شیکار بریتییە لە : x2+y2=٠ ئەم نمونەیە دەگەڕێتەوە بۆ زانا لاکرانج . پرسیارەکانی میکانیکی ھەسارە ئاسمانییەکان ، بەتایبەتی بیردۆزی جوڵەی مانگ کە لەوکاتەدا گرنگی زۆری پێ دراوە وەکو پێویستییەک بۆ دەریاوانەکان و زانینی ئاڕاستەکان کارێکی زۆری کردە سەر ئەوەی کە پەرەبدرێت بە ڕێگا نزیککراوەییەکان بۆ تەواوکاریکردنی ھاوکێشە جیاکارییەکان و لە یەکێک لەو ڕێگا جیاوازانە ڕێگای ئۆیلەر بوو لە ساڵی ١٧٦٨ کە گرینگییەکی زۆری ھەبوو لەکاتەدا ، ھەروەھا ئۆیلەر پێش زانا بڕنۆڵی شیکارکردنی ھاوکێشەی ژێی لە حاڵەتی تایبەتی بەدەستھێنا لەسەر شێوەی زنجیرە سێگۆشەییەکان ، ھەروەھا ھاوکێشە جیاکارییە بەشییە پلەبەرزەکان ھەروەکو لە زانستەکانی ماتماتیک دەرکەوت لە زۆربەی زۆری لقەکانی فیزیاش دەرکەوت وەکو لێکۆڵینەوە ھایدرۆ داینامیکییەکان کە (ئۆیلەر دالمبێر) لەم بوارەدا ئەو نەخشانەیان بەکارھێنا کە پشت دەبەستێت بە گۆڕاوە ئاوێتەکان بۆیەکەم جار لە ساڵی ١٧٥٢ ھەروەھا لە پرسیارەکانی لەرینەوەی پەردە دەرکەوت کە زانا ئۆیلەر چەندین لێکۆڵینەوەی لەم بوارەدا ئەنجام دا ھەروەھا لە بیردۆزەکانی ئەرک ( theory of potential ) دا دەرکەوت ھەروەکو لە ھاوکێشەی لابلاس دا (١٧٤٩-١٨٢٧) دەبینرێت کە لەساڵی (١٧٩٨) دۆزییەوە لە چەندین بواری تردا دەرکەوت و لەئەنجامی ئەمەشدا توانرا چەندین جۆر ھاوکێشەی جیاکاری بەشی بەھێڵ لە پلەدوو دابڕێژرێت ، لەگەڵ ئەمەشدا زانا ماتماتیکییەکانی سەدەی ھەژدەم نەیانتوانی بگەنە داڕشتنی پرسیارە گشتییەکان بۆ بیردۆزی ئەم ھاوکێشانە و لەوکاتەدا بەپێزترین لێکۆڵینەوە لەم بوارەدا لێکۆڵینەوەکانی ئۆیلەر بوو کە لەساڵس ١٧٧٠ بەرھەمی ھێنا دەربارەی گۆڕینی ھاوکێشە بەھێلەکانی پلەدوو بۆ شێوەی یاسایی دیاریکراو بەھۆی لەجیاتیدانانی گۆڕاوەکان ، شێوەیەکی گشتی ھاوکێشەی جیاکاری پەرەی سەند لەسەر دەستی ئۆیلەر دالمبێز و لاکرانج لەسەر بنچینەی شیکاری و حسابی ھەروەھا بنچینەکانی بیردۆزی ئەندازەیی بۆ ھاوکێشە بەشییەکان دانا و چەندین شێوەی یاسایی بۆ ھاوکێشە بەشییە پلە بەرزەکان دەرھێنا ، ھەروەھا ئۆیلەر گرنگی ھەبوو لە بەیەکەوە بەستنی بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییەکان بە حسابکردنی گۆڕان و ئەندازەی جیاکاری ، پاشان بەیەکەوە بەستنەوەی بیردۆزی نەخشەکان لە گۆڕاوی ئاوێتە و زنجیرە سێگۆشەییەکان و نەخشە تایبەتییەکان و تەواوکارییە ناتەواوەکان (elliptical) ئەمانە و چەندین بابەتی گرنگ ی تر بەشێوەیەکی زۆر جوان زانا ئۆیلەر لە کتێبە کلاسیکییەکەیدا بەناوی (حساب التکامل) بڵاوکردەوە کە پێکھاتبوو لە چوار بەرگ لە سان بتروسبورگ ساڵی (١٧٦٨-١٧٧٠) و بەشی چوارەمی کتێبەکەی لە ساڵی ١٧٩٤ بڵاوکرایەوە ، کە بۆماوەیەکی زۆر زۆر دائەنرا بە ھەرە گرنگترین سەرچاوەکان بۆ لێکۆڵەرەوە زانا ماتماتیکییەکان و تا ئێستا نرخەکەی لەدەست نەداوە لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەم بیرۆکەی تازە خرایە ناو بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییەکان ، بەشێکیان لە ئەنجامی چارەسەرکردنی تازە بۆ پرسیارە فیزییە بیرکارییەکان بوو و بەشەکەی تریان لە ئەنجامی چاکسازی گشتی بوو بۆ شیکاری ماتماتیکی . بیردۆزی ھاوکێشەی جیاکارییەکان لە ‌سەدەی ھەژدە و نۆزدە دا بەتایبەتی لەسەر دەستی زانا ڕوسییەکان پەرەی سەند ، لەوانەش زانا : (ئۆیلەر ، ئۆستروجرادسکی ، میندینج ، دافیدۆف ، ئەمشینیتسکی ، سۆنین ، کۆفالیفسکایا ، لیابۆنۆف ، ستکلۆف و ھتد . ئۆیلەر لەسەدەی ھەژدەھەمدا ھەستا بە پەرەپێدانی سەلمێنراوھی زنجیرەکان ھاوکێشە جیاکارییەکان وە ھەستا بە دانانی لقێکی دی لە ماتماتیک بەناوی شیکارکردنی ماتماتیکی ، ھەروەھا ئۆیلەر دەوری باڵای ھەبوو لە پەرەسەندن و پێشخستنی بیردۆزی ژمارەکان دوو ڕێگای زۆر چاک بۆ بەدەستھێنانی زانیاری دەربارەی شیکارکردنی ھاوکێشە جیاکارییەکان بریتییە لە نزیککردنەوە ژمارەییەکان کە دەناسرێت ب ڕێگای ئۆیلەری سەرەتایی و ڕێگای ئۆیلەری ڕاستکراوە . یەکێکی دی لە بیردۆزەکانی ئۆیلەر لە زانستی ماتماتیکدا ئەوەیە کە بەکاردێت سەبارەت بە نەخشە چونیەکەکان لەونەخشانەی کە ڕەھەند سفرن ھەروەھا ھەروەک ئاماژەمان بۆ کرد ھەر لە ساڵس ١٦٩١ جان بڕنۆلی پشتی دەبەست بە کۆلکەی تەواوکاری لە شیکارکردنی ھاوکێشەی جیاکاری ، بەڵام زانا ئۆیلەر بیردۆزێکی دانا دەربارەی ئەم کۆلکەیە بە بەکارھێنانی پێوانەی تەواوکارییەوە بەڵام ھاوکێشە جیاکارییە بەھێلەکان کە ھاوکۆلکەکانیان جێگیر بوو ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٥٠ تەواوی کرد. ==ئۆیلەر و فیزیا== لیۆنارد ئۆیلەر دادەنرێت بە یەکێک لە بەناوبانگترین زانا بیرکارییەکان لە بەرھەم و بابەتدا بە درێژایی سەردەم وە یەکێک لە ھەرە کارە جوانەکانی کە بریتییە لەو دۆزینەوانەی کە لە بواری ھایدرۆ دینامیک و کوانتەمە جیڕەکان و ...ھتدی بەدەست ھێناوە بەتایبەتی لەبەر ئەم کارانەی ئۆیلەر بۆ ھەمیشە ناوی دەمێنێتەوە لای قوتابیانی بەشی ئەندازیاری . ئۆیلەر یەکەم بیرکاربووە کە بۆ یەکەم جار و بەشێوەیەکی زۆر جوان یاسایی ڕۆیشتنی شلەکانی داڕشتووە ، ھەر ئەوە بووە کە بۆ یەکەم جار گرنگی پەستانی شلەکان و پەیوەندی بە ڕۆیشتنەوە لێکداوەتەوە ، ئەو ھاوکێشەیەی کە ئێستا دەناسرێت بە ھاوکێشەی بڕنۆلی بۆ یەکەم جار لەلایەن ئۆیلەرەوە بیرکاریانە داڕێژراوە ، بەڵام دانیاڵ بڕنۆڵی ھاوڕێی بەشێوەیەکی بنچینەییانە دایناوە و بڵاوی کردۆتەوە ھەروەھا ئۆیلەر وەکو بیرکارێک بەشێوەیەکی زۆر قوڵ و ئەندازەییانە لە چەماوەی تەنە بەربووەکان (لەژێر کاریگەری ھێزەکان و ئەو کێشانەی دەخرێتە سەری) کۆڵێوەتەوە ، ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی گرنگی داوە بە بابەتی بەرگری ماددەکان و لە ساڵی ١٧٥٧ دا لێکۆڵینەوەیەکی گرنگی بڵاو کردەوە لەبارەی بابەتی قوپانی ستونەکان (Buckling of struts) و ئەم لێکۆڵینەوەیە تا ئێستا دەپارێزرێت و گرنگی تایبەتی خۆی ھەیە دیسان ھاوکێشەکەی ئۆیلەر بۆ ستونەکان شتێکی زۆر دیار و ئاشکرایە بۆ زۆربەی زۆری خوێندکاران لە کۆلێجی ئەندازیاری سەرەڕای بەرھەمھێنانی چەندین بابەت لە بواری [[جەبر]] و زانستی حیساب ، ھەروەھا ئۆیلەر بە قوڵی گرنگی دا بە زانستی ئەندازە ، ھەروەھا چەندین شتی بۆ بیردۆزی چەماوەکان (Curves) و ڕووکان (Surfaces) زیادکرد و لەم بوارەدا (جێگری ئۆیلەرEuler Constant) یەکێکە لە جێگیرە زانراوەکان ھەروەھا ھاوکێشەیەکی تری بەرھەم ھێنا سەبارەت بە بابەتی تەنە فرە ڕووکان کە ئەویش پەیوەندی نێوان ژمارەی ڕووکان و ژمارەی [[سەر (ئەندازە)|سەرەکان]] لە تەنێکی فرە دیاری دەکات ، ھەروەھا ئۆیلەر بەڕاستی گەردونناسێکی بێ وێنە بوو ، ئو بە جوانی و بە شێوەیەکی تایبەت جوڵەی مانگی دیراسە کرد و پێشبینی بۆ پەرەسەندنی بیردۆزی کیپلەر (١٥٧١-١٦٣٠) کرد سەبارەت بە کۆمەڵەی خۆر ، ھەروەھا ھەستا بە دانانی چەندین یاسای بنەڕەتی بۆ ھەسارە ئاسمانییەکان کە دەناسرێت بە (Pertubaion) کە بریتییە لە تێکچوونی جوڵەی بە خولی ھەسارەیەکی ئاسمانی بەھۆی ھێزێکەوە بێجگە لەو ھێزەی کە دەبێتە ھۆی سوڕانەوەی ئاسایی ھەسارەکە لیۆنارد ئۆیلەر و دانیاڵ بڕنۆلی (١٧٠٠-١٧٨٢) پێکەوە کۆڵەکەکانی دینامیکی ھەوایی کلاسیکییان دامەزراند ، کە چارەسەری جوڵەی ناوەندی و دانراو دەکات کە دەناسرێت بە شلگازی نمونەیی بە بەکارھێنانی جیاکاری بەسەریدا بەو شێوە بابەتی دینامیکی ھەوایی کلاسیکی بوو بە ھۆی سەرنج ڕاکێشانی زۆربەی زانا بیرکارییەکان . چەند یاسایەک ھەیە لە فیزیای شلگاز یاخود (فیزیای شلگازی ئاوەکی) کە دەناسرێت بە ھاوکێشەکانی ئۆیلەر کە ئەویش سێ ھاوکێشەی جیاکارییە بۆ جوڵەی شلگازی نمونەیی کە ھێزی بەردەوامی ھێزە دەرەکییەکان و پەستان پێکەوە دەبەستێتەوە لە شلگازەکە . ھەروەھا ئۆیلەر زانای ماتماتیک و میکانزمی بەناوبانگ بنەماکانی ڕێگاکانی شیکارکردنی پرسیارەکانی دینامیکی پنتەخاڵ و تەنی سەرتی دانا بەھۆی دروستکردن و شیکارکردنی (تەواوکاریکردنی) ھاوکێشە جیاکارییەکان کە تایبەتە پێیان . ئۆیلەر ماوەیەکی زۆر لە بتروسبورگ مایەوە و کاریکرد ، کاریگەری زۆری ھەبوو لە پێشکەوتن و پەرەسەندنی زانستی میکانیک بە شێوەیەکی گشتی . ئۆیلەر بۆ یەکەم جار لێکدانەوەی بۆ ئەو پرسیارە میکانیکانە کرد پێشکەش کرد کە بەڕێگای شیکارکردنی ڕووت (پەتی ، سادە) شیکار دەکرێن ، ھەروەھا دوای مردنی زانا ماڵبڕانش (1638-1715Malbranche) بیردۆزەکەی دەربارەی ڕەنگەکان خەریک بوو لەبیر بچێتەوە ، بەڵام زانا ئۆیلەر گریمانەیەکی (فرچیە) بەیەکەوە بەستنی لە نێوان ڕەنگ وڕێبازی تیشک دانا ، بەڵام بە بێ ئەوەی باسی ماڵبڕانشی تیادا بکات . گۆشەکانی ئۆیلەر لە فیزیادا سێ گۆشەن کە باری تەنێکی یەکگرتوو دیاری دەکات بە دەوری خاڵێکی نەگۆڕدا دەسوڕێتەوە بەگوێرەی کۆمەڵێک تەوەرەی کارتیزی جێگری کە لەو خاڵەدا بەیەک دەگەن ، ھەروەھا ئۆیلەر زۆر بابەتی بەنرخی ھەیە لە بیرکاری و فیزیادا ، یەکێکی تر لەو بابەتانەی ئەوە بوو گرنگی پەستانی ڕونکردەوە لە ڕۆیشتنی شلگازەکاندا ، ھەروەھا ئەم زانایە سێ یاسای گرنگی ھەیە کە پێی دەوترێت ھاوکێشەکانی ئۆیلەر بۆ جوڵەی تەنی سەرتی کە لە میکانیزمی تیۆریدا دەورێکی باڵای ھەیە . فیجودسکی دەڵێت: ئۆیلەر زیاتر لە ٨٠٠ کاری نوسیوە ، وە ھەستاوە بە دۆزینەوەی چەندین بابەتی جۆراو جۆری زۆر گرنگ لە زانستی فیزیا و ماتماتیک ، وە یەکێک بووە لەو کەسانەی کە ھەوڵێکی زۆری دا لە پێشکەوتن و بەردەوامبوونی زانستەکان لە ڕوسیا بەڵێ ئۆی ەری زانا بۆ ھەمیشە ناوی وەکو ئەستێرەیەکی پڕشنگدار دەگەشێتەوە لە جیھانی ماتماتیک و فیزیا ئەویش بەھۆی ئەو کار و بەرھەمە بێ وێنانەی کە پێشکەشی مرۆڤایەتی کرد. لیۆنارد ئۆیلەر لە سانت بتروسبورگ لە ١٨ی ئەیلولی ساڵی ١٧٨٣ کۆچی دوایی کرد کاتێک تەمەنی گەیشتبووە حەفتا و شەش ساڵ وھەر لەو ساڵەدا زانای بەناوبانگی بیرکاری داڵمبێر کۆچی دوایی کرد. == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|ژیاننامە|فیزیک|ڕووسیا|سویس|شەتڕەنج|زانست|مۆسیقا|ئەندازیاری}} {{پۆلی کۆمنز|Leonhard Euler}} [[پۆل:لیۆنارد ئۆیلەر]] [[پۆل:فیزیکزانانی ڕووس]] [[پۆل:ماتماتیکزانانی سویسی]] [[پۆل:فیزیکزانانی سویسی]] [[پۆل:مردووانی ١٧٨٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٧]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست]] [[پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد]] [[پۆل:پسپۆڕانی بواری بالیستیک]] [[پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست]] 5jy64xh7bldjm062cdu9n53f5n92n84 1586813 1586753 2026-05-25T09:02:42Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1586813 wikitext text/x-wiki {{بێ سەرچاوە}} {{خاوێنکردن}} {{ویکیسازی}} [[پەڕگە:Leonhard Euler 2.jpg|thumb|'''لیۆنارد ئۆیلەر''']] '''لیۆنارد ئۆیلەر''' زانایەکی [[سویس|سویسڕییە]] لە ١٥ ی نیسانی ١٧٠٧ز لە دایک بووە لە شاری [[بازل]]ی [[سویس]]، و کۆچی دوایشی کردووە لە ١٨ ی ئەیلوولی ١٧٨٣ لە [[سەنت پیتەرزبورگ]]، زانایەکی بواری [[فیزیک]] و [[بیرکاری]]یە. جێمس کارفل لە پەیمانگای زانستەکان لە نیوکاسڵ دەڵێت: (لیۆنارد ئۆیلەر) زانای بیرکاری سویسرییە، ئەندامی ئەکادیمیای زانستەکان بووە لە سانت بتروسبۆرگ، لیۆنارد ئۆلەر لە سویسرا لە نیسانی ساڵی ١٧٠٧ز لەدایک بووە، باوکی پیاوێکی کاڵفامی مەزھەب بووە کە یەکێکە لەو مەزھەبە نەمرانەی دەڵێت: قەدەری مرۆڤەکان نەخشەی بۆ کێشراوە پێش لەدایکبوونیان و بەھیچ شێوەیەک ناتوانرێت ئەو قەدەرە بگۆڕدرێت ، ھەروەھا باوکی یەکێک بووە لەو کەسانەی کە ئارەزوی زۆری لە بیرکاری بووە ، لیۆنارد لە ماڵی خۆیان و لەسەر دەستی باوکی فێری خوێندن بووە تا ساڵی ١٧٢٣ کاتێک چووە زانکۆی بازڵ کە تیایدا وانەکانی لاھوت و زمانە ڕۆژھەڵاتییەکان و زانستی کاری – ئەندامەکان (کارئەندامزانی) و فسیۆلۆژی و ماتماتیکی خوێندووە. لە سەرەتادا لیۆنارد بە قوڵی گرنگ بەشوێن ھەنگاوەکانی باوکی و ئاواتی ئەوەوە بوو بۆئەوەی لە پاشەڕۆژدا ببێت بە وەزیری کاروباری ئاینی، بەڵام ئەوە بوو لەکۆتاییدا بیرکاری ھەڵبژارد وەکو پیشەیەک بە درێژایی ژیانی، ئەوە بوو ھەر لە سەرەتاوە بەھرەیەکی زۆرجوانی تیادا بەدی دەکرا کەمێک دوای تەواوبوونی لە زانکۆ کە ئەو ھێشتا تەمەن بیست ساڵ بوو ، کاترینی شاژنی قەیسەری بانگھێشتی کرد بۆ ئەوەی لە سانت بتروسبۆرگ بمێنێتەوە وەک مامۆستایەکی بیرکاری لە دەوڵەتەکەی کار بکات و یەکەم چاوپێکەوتنی لەوێ لەگەڵ زانا دانیاڵ برنۆڵی ، برنۆڵی توانی وا لە ئۆلەلر بکات وەکو مامۆستایەکی بیرکاری لە سانت بتروسبۆرگ بمێنێتەوە لە ساڵی ١٧٣٣ و لە ساڵی ١٧٤١ ( فریدریک)ی گەورەی ئەڵمانی ھەستا بە بانگھێشتکردنی بۆ بەرلین ، توانی تیایدا گەورەترین کارەکانی بەرھەم بھێنێت لەماوەی ئەو ٢٥ ساڵەی دوایی ، بۆزانینی قەبارەکانی ئەگەر تەنھا ناوی بابەتە زانستییەکانی بنووسین ئەوا پڕ بە کتێبێکی بچوک دەبێت ، لە ساڵی ١٧٣٥ کاتێک ئۆیلەرلە سانت بتروسبۆرگ دەژیا یەکێک لە چاوەکانی لەدەست دا و دوای (٥) ساڵ لە گەڕانەوەی بۆ سانت بتروسبۆرگ جارێکی تر لە ساڵی١٧٦٦ بەتەواوی ئۆیلەر چاوەکانی لەدەست چوو ، بەڵام ئەمانە ھیچی نەبووە ھۆی ئەوەی کە ئەم زانا بیرکارییە بەتوانایە ساردبکەنەوە و بەڵکو بەردەوەم بوو لەکارەکانیدا ئەویش بەھۆی دوان لە یارمەتیدەرەکانییەوە کە یارمەتیان دەدا لە تەواوکردنی کارەکانی ، بەو شێوەیە توانی (٤٠٠) کاری ماتماتیکی بەرھەم بھێنێت پێش ئەوەی بمرێت. ئارپەر کتلمان میژوونووسی بەناوبانگی بیرکاری دەڵێت : (لیۆنارد ئۆیلەر زانای سویسری لە ساڵی ١٧٠٧ لەدایک بووە و لە ساڵی ١٧٨٣ کۆچی دوایی کردووە و زیاترین بەرھەمی ھەبوو لە ھەر زانایەکی تر ، بەجۆرێک کۆی کارەکانی نزیک دەبێتەوە لە (١٠٠) کتێبی گەورە و چەندین دۆزینەوەی گەورەی ئەنجام داوە . ھەرچەندە لە حەڤدە ساڵی کۆتایی ژیانی نابینا بووە، ئەکادیمییە پاشاییەکان و زانکۆکان سەنتەری سەرەکی بوون بۆ لێکۆڵینەوەکان لە ئەوروپا لە ساڵەکانی (١٧٠٠)ەکان ، یەکێک لەو ئەکـادیمیانە لبینتز دایمەزرانـد یەکەمیان ئەکادیمیای بەرلین بوو کە (فردریک) گەورە لە بروسیا پاڵپشتی بوو و ئەوی تر ئەکادیمیای سانت بتروسبۆرگ کە کاترینی گەورە لە ڕوسیا پاڵپشتی بوو ، کە بەشێوەیەکی جوان ڕێزی لەو بیرکار و پسپۆڕ و زانایانە دەگرت کە ھەڵدەستان بە لێکۆڵینەوەکانیان و پێشانی دەسەڵاتداران دەدرا بەشێوەیەکی پڕ ڕێز و ھەیبەت بۆ خزموتکردنی دەوڵەت. ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٢٧ چوو بۆ سانت بتروسبۆرگ بۆ بەشی لێکۆڵینەوە سروشتییەکان لە ئەکادیمیایە ،لەبەر ئەوەی بەشی ماتماتیک لە ئەکادیمیاکەدا ھێشتا نەکرابووە و بەھەر جۆرێک بێت ئۆیلەر توانی خۆی بگوێزێتەوە بۆ بەشی ماتماتیک دوای کردنەوەی بەشەکە ڕاستەوخۆ ئۆیلەر توانایەکی لە ڕادەبەدەری ھەبوو بەڕاستی زانا بوو لە داڕشتنی ھاوکێشەکاندا ھەروەکو دەبینرێت لە زۆربەی کتێبەکانیدا ، ئۆیلەر زۆر شتی نووسیوە دەربارەی میکانیک و کالکۆلەسی گۆڕان وە ھاوکێشە بنچینەییکانی ئەم بابەتەی داتاشیوە . [[ئەندازە]] شیکارییەکەر بەتەواوی ھاوشێوەی ئەندازەی شیکاری نوێیە کتێبەکانی لە کالکۆلۆس ([[جیاکاری و تەواوکاری]]) زۆربڵاوە. ==کارەکانی ئۆیلەر== ئۆیلەر بەشدارییەکی گەورەی کرد لە ھێما دانانی کالکۆلۆس و ئەم ھێمایانەشی پێشکەش کرد (e,t،i) یاخود (7/22 v-1) Exponential dhk یان e=2.7 1828 18 28 9045 کە e گرینگترین ژمارەیە لە ماتماتیکدا و وە بنچینەیە بۆ پێناسەکردنی [[لۆگاریتمی سروشتی]] ln e=1 بەڵێ ئۆیلەر کارێکی وای کرد کە ھەموومان تاکو ئێستا و دواتریش ئەو ھێمایانە بەکار بھێنین ھەروەھا ئۆیلەر توانی ئەم پەیوەندییە سەرسوڕھێنەرە بدۆزێتەوە e=١-. کە داڕێژرابوو لەسەر ئەم ھاوکێشەیە کە دەناسرێت بە پەیوەندی ئۆیلەر : e=cosq+isinq بەو جۆرەی بیرۆکەی نەخشەی (function) شێوازە تایبەتییەکەی خۆی وەرگرت، کە دەرکەوت لە کتێبەکانی ئۆیلەر ، ھەروەھا پێناسەی نەخشەی کرد بەوەی کە وەسفی بڕێکی گۆڕاو دەکات (داڕێژراوە لەسەر پێناسەی بڕنۆلی) بەم جۆرە :‌ y=x+4x3+3 نەخشەیە ھەروەکو چۆن y=1+x+x2+x3+x4+ نەخشەیە . کتێبەکانی ئۆیلەر ژمارەیەکی زۆر بابەتی تێدایە دەربارەی زنجیرە بێ کۆتاییەکان (المتسلسلات لانھائنە) ھەروەھا کۆی ھەڵگەڕاوە دووجاکانی دۆزییەوە ئەو بابەتە بوو کە زانا لینتز و جێمس بڕنۆلی نەیانتوانی شیکاری بۆ بدۆزنەوە کە دەکاتە :T2=١+١+١ . ھەروەھا ئۆیلەر زۆر گرنگی دەدا بە پیرۆزی ژمارەکان ھەروەھا پێچەوانەی بیردۆزی ئیقلیدیسی سەلماند دەربارەی ژمارە تەواوەکان . ئیقلیدیس 300Euclide پ.ز ئەوەی ڕونکردەوە ئەگەر٢-١))ژمارەیەکی تاک بێت ئەوا (٢-١)٢-١ ژمارەیەکی تەواوە (عدد تام) بەڵام ئۆیلەر ئەوەی سەلماند کە ھەموو ژمارە تەواوە جووتەکان لەسەر شێوەی ٢(٢-١) دەبن ئەگەر ٢-١ ژمارەیەکی تاک بێت تاکو نازانرێت کە ئایا ژمارە تەواوەکان یاخود بێگومان لە ژمارە تەواوەکان ھەیە یان نا؟ لە نامەیەکدا بۆ ئۆیلەر کە زانا کۆڵدیاخ (1764-1690) Christion Goldbach نوسیویەتی دەڵێت :ھەموو ژمارەیەکی جووت گەورەترین یان یەکسان بە (e) یەکسانە بە کۆی دوو ژمارەی تاک بۆنمونە : 5+7=١٢ 13+19=٣٢ وە ئەم بیردۆزە تاوەکو ئێستا ھیچ سەلماندنێکی بۆ نەکراوە لە ڕاست و دروستی ! ھەروەھا بابەتێکی دی لەسەر ئەم شێوە کە تا ئێستا شیکاری نەکراوە دەڵێت : ئایا ژمارەیەکی ناکۆتا ھەیە لە جوتێ لە ژمارەی تاکی دوانە (بە دوو ژمارەی تاک دەوترێت دوانە کاتێک جیاوازی نێوانیان ٢ بێت بۆنمونە (١٣،١١) ، (١٩،١٧) ، (٣١،٢٩) . ئۆیلەر بابەتێکی سەرسوڕھێنەری شیکارکرد کە دەناسرێت بە ئەندازەی شوێن (ھندسە الموقع) ئەویش کێشەی حەوت پردەکەی شاری (کۆنیکبەرک) بوو کاتی خۆی لە شاری کۆنیکبەرک حەوت پرد ھەبوو بەھۆی سروشتی ئەو ڕوبارەی کە شارەکەی دەبڕی ، ڕوبارەکە دوو لقی لێ بۆتەوە کە دوو دورگەی دروست کردووە ،پرسیارەکە ئەوەیە ئایا کەسێک دەتوانێت ڕێڕەوێک وەربگرێت بەمەرجێک تەنھا یەکجار بپەڕێتەوە بەسەر ھەر پردێک نەک زیاتر ؟ ئۆیلەر سەلماندی کە ئەمە نابێت (نەشیاوە) و لە ڕاستیدا ئۆیلەر ئەم بابەتەی بەشێوەیەکی گشتی سەلماند و ڕوونی کردەوە بەوەی کە کلیلی شیکارکردنەکە بریتییە ‌لە ژمارەی پارچە وشکانییەکان کە ژمارەیەکی تاک لە پردیان ھەیە ، ئەگەردووپارچە وشکانی ژمارەیەکی تاک لە پردیان ھەبێت ئەوا پەڕینەوە شیاو دەبێت ، بەھەرجۆرێک بێت لە یەکێکیانەوە دەست پێ دەکات و لەویتریانەوە کۆتایی پێ دێت لە شاری کۆنیبەرک ژمارەی پردەکان بۆ ھەر پارچەیەک ژمارەیەکی تاکە لەبەرئەوە پەڕینەوەی ھەموو پردەکان تەنھا یەک جار کارێکی ھەرگیز نابێت ، بەپێی پێوانەی ئۆیلەر ئەگەر پردی (e) مان لابرد ئەوا بۆ ھەردوو پارچە وشکانی (b) و (c) ژمارەیەکی تاک لە پرد دەبێت ئەمەش وادەکات پەڕینەوە شیاو بێت کە دەست پێدەکات لە (b) یاخود (c) و کۆتایی دێت لە (b) یاخود (c) یەک لەدوای یەک . ئەوەی ڕاستییە کارەکانی بیرکارییە یۆنانییە کۆنەکان بەتایبەت کارەکانی ئەبۆلۆنیۆس (سەدەی سێ و دووی پ.ز) ڕێ خۆشکەربوو بۆ دۆزینەوەی ڕێگای پۆتانەکان وە لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەیەمدا ڕێگای پۆتانەکان چەندین قۆناغی گرنگی بەردەوام و ڕێک و پیێکی بڕی ھەروەکو لە کارەکانی زانا فێرما (١٩٥٥-١٦٠١) و دیکارتی (١٦٦٥-١٥٩٦) دەردەکەوێت ، بەڵام ئەمانە تەنھا بابەتی چەماوە ڕوتەختەکانیان دیراسە دەکرد ، بەڵام ئۆیلەر یەکەم زانا بوو کە ڕێگای پۆتانەکانی بەکارھێنا بۆ دیراسەکردنی ھێڵەکان لە بۆشایی و ڕوتەختەکان ھەروەکو ئاشکرایە کە بابەتی جیاکاری (التفاصنل) بەھۆی پێویستبوونی ڕێگایەکی گشتی بۆ دیاریکردنی ڕووبەر و قەبارە و چەقی قورساییەکان دەرکەوت ، ئەم ڕێگایەش بۆیەکەم جار لە لایەن ئەرخەمێدسەوە (٢١٢-٢٨٧ پ.ز) بەکارھێنراوە بە ڕێک و پێکی لە سەدەی حەڤدەھەمدا پەرەی سەند ھەروەک دەردەکەوێت لە لێکۆڵینەوەکانی زانا بەناوبانگەکانی وەکو : بۆنافینتۆرا کافالێری (١٥٩١-١٦٤٧) ھەروەھا ئیفانجیلستا تۆرشەلی (١٦٠٨-١٦٤٧) کە دوو زانای ئیتاڵی بوون و خوێندکار بوون لەسەر دەرستی گالیلۆ ھەروەھا فێرماو (١٦٠١-١٦٦٥) و باسکاڵ (١٦٢٣-١٦٦٢) و چەندسن زانای تری ئەو سەردەمە و زانا ئیسحاق بارۆق (1630=١٦٧٧) کە زانایەکی ماتماتیکی بەریتانی بوو مامۆستاس نیوتن بوو لە ساڵی ١٦٥٩ ئەو پەیوەندییەی دۆزییەوە کە بابەتی دیاریکردنی ڕوبەر و بابەتی دیاریکردنی لێکەوت پێکەوە دەبەستێتەوە ، ھەروەھا زانا نیوتن (١٦٤٢-١٧٢٧) و لیبنتز (١٦٤٦-١٧١٦) لە حەفتاکانی سەدەی حەڤدەھەمدا بابەتێکیان پێشکەش کرد سەبارەت بە جیاکردنەوەی ئەم پەیوەندییە لەگەڵ بابەتە ئەندازەییە تایبەتییکان ، بەوشێوەیەش پەیوەندی نێوان حیسابکردنی تەواوکاری و حیسابکردنی جیاکاریان دۆزییەوە و ھەریەک لە نیوتن و لینتز و قەتابییەکانیان ئەم پەیوەندییەیان بەکارھێنا بۆ پەرەسەندنی شێوازەکانی جیاکردن ئەو ڕێگایانە کە بۆ جیاکردن ئەنجام دراوە و گەیشتۆتە ئێرە بەھۆی فەزڵی کارەکانی ئۆیلەرەوە بووە و پاشان ھەریەکە لە زانا م.ئوسترو جرادسکی(١٨٠١-١٨٦١) و ب.تشیبیشیف (١٨٢١-١٨٩٤) کە دوو زانای بەناوبانگی ڕوسی بوون ھەستان بە پێشخستنی ئەو ڕێگایە . ھەروەھا ئۆیلەر زانایەک بوو بەجۆرێک کە ھیچ زانایەکی ماتماتیکی دی بەوێنەی نەبوو لە تێگەیشتن لە ھونەری گۆڕین و لەبریدانانی حیسابکردنی جیاکاری و تەواوکاری ، ھەروەھا ئۆیلەر ھەوڵێکی زۆری دا بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی تر (بێجگە لە سێ ڕێگاکەی نیوتن) بۆ جێبەجێکردنی تەواوکاری جیاکاری دوو ڕادە (تکامل وتفاچل الحدنن) بەڵام لە ئەنجامدا گەیشتە ئەوەی لەوسێ ڕێگایەی نیوتن ھیچ ڕێگایەکی دی نییە ، بەوجۆرە زانا تشیبیشیف لە ساڵێ ١٨٥٣ ڕاستس ئەنجامەکەی ئۆیلەری سەلماند و لە ساڵی ١٩٢٦ ھەریەک لە زانا مۆردوخای بۆلتۆفسکی بیردۆزێکیان سەلماند کە لەم ئەنجامە دەچوو، زانا دانیال بڕنۆلی (١٧٠٠-١٧٨٢) لە ساڵی ١٧٥٣ بیرۆکەی زنجیرە سێگۆشەییەکانی خستە ناو ماتماتیک کاتێک دەستیکرد بە لێکۆڵینەوە لەسەر لەرینەوەی ژێکان و بەھۆی بابەتی توانای کردنەوەی نەخشەیەک لەسەر شێوەی زنجیرە سێگۆشەییەکان چەندین گفتوگۆی توندوتیژ سەریھەڵدا لەنێوان زانا بەناوبانگەکانی ماتماتیک ، لەوکاتەدا ھەروەکو ئۆیلەر و دالامبێر (١٧١٧-١٧٨٣) و لاکرانج (١٧٣٦-١٨١٣) زانا باسکاڵ دەستیکرد بە دیراسەکردنی تەواوی تایبەتمەندییە ئەندازەییەکانی سایکلۆید و ئەنجامەکانی بڵاوکردەوە لە ساڵی ١٦٥٩ . لە چل ساڵی دواییدا بەھۆی کارەکانی زاننا بەناوبانگەکانی وەکو ھوینگز و نیوتن و لیبنتز و براکانی بڕنۆڵی چەندین کارپێکردنی میکانزمی سایکلۆد دیراسە کرا و بابەتی براخیستۆخرۆنا لەسەر شێوە گشتییەکەی یەکێک بوو لە سەرچاوە بنچینەییەکانی لقێکی تازە لە ماتماتیک کە ئەویش حیسابکردنی گۆڕان بوو کە لەسەدەی ھەژدەھەمدا ئۆیلەر و لاکرانج دایانھێنا . ھەروەکو ئاشکرایە ھەرە زانا گەورەکانی سەدەی ھەژدەھەم بەشداریان کرد لە پەرەپێدانی بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییە ئاساییەکان و بەشداریکردنی ئۆیلەر بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییەکانی دەوڵەمەند کرد بە زنجیرەیەک لە دۆزینەوە گرنگەکانی بە پلەی یەکەم ، کە ماددەکانی ئەو ھاوکێشەیەی دەردەھێنا و لە زۆربەی زۆری پرسیارە میکانیکیەکان لەوانە میکانیکی ھەسارە ئاسمانییەکان و زانستی موشەکەکان (ballistics) و ئەدازە و شیکارکردنی بیرکاری ئۆیلەر لە یەکێک لە یاداشتەکانیدا کە ساڵی ١٧٤٣ بڵاوکرایەوە ڕێگایەکی کلاسیکی پێشکەش کرد بۆ شیکارکردنی ھاوکێشەیەکی بەھێڵی چونیەک لە ھەر پلەیەک بێت کە ھاوکۆلکەکانی جێگیربێت بەھۆی لەجیاتیدانانy=eKX لەحاڵەتی ڕەگی ڕاستەقینەی دووبارە بوو بە لەجیاتیدانان eukx لەبریدانانی ھاوشێوەی euax لەحاڵەتی جووتی ڕەگی ئاوێتە a+-Bi بەھۆی ئەم پرسیارەوە گەیشتە ئەم ھاوکێشەیەی شیکار کرد بەشێوەی نەخشە سێگۆشەیی زانراوەکان . وە لە ساڵی ١٧٤٠ ئۆیلەر لەکاتی لێکۆڵینەوەکانی لەسەر یەکێک لەم ھاوکێشانە شیکارکردنی تایبەتی بەدەست ھێنا لەسەر دوو شێوەی جیاواز ex1+ex1،2COSX و تەکیدی لەسەر ھاوتاییان کردەوە بەھۆی کردنەوەکان لە زنجیرەکان ئەمەش گەیاندییە دۆزینەوەی ئە پەیوەندییە بەناوبانگەی کە دەناسرێت و پێیدەوترێت (پەیوەندی ئۆیلەر) و ئۆیلەر ھەر لە و یاداشتنامەی دا ئاماژەی بەوە کرد کە شیکارکردنی ھاوکێشەیەک لە پلەی (N) پێکدێت لە پێکھاتەی بەھێڵ لە ‌(N) لە شیکارکردنە تایبەتەکەی ، ھەروەھا زاراوە یشیکاری تایبەت و شیکاری گشتی (ھاوکێشەی تەواوکاری تەواو) ھێنایە ناو ماتماتیکەوە ، دوای ١٠ ساڵ ئۆیلەر ڕێگای شیکارکردنی ھاوکێشەی بەھێڵی ناچوونیەکی کۆلکە جێگیرەکانی بڵاوکردەوە بەھۆی کەمکردنەوەی پلەکەی بەشێوەیەکی یەک لەدوای یەک ،بۆنمونە : بە لێکدانی ئەم ھاوکێشەیە : AY+BDY+CDY=X لە eMX ئۆیلەر وایدانا کە شیکارکردنی ھاوکێشەی بەرھەمھاتوو لەسەر ئەم شێوەیە دەبێت : Emx(A1y+B1dy) کاتێک A1,B1 دوو ھاوکۆلکەی دیاری نەکراون بە جیاکاریکردنی ھەردوولای ھاوکێشەی کۆتایی و بە بەراوردکردنی ئەنجامەکە ڕادە بە ڕادە لەگەڵ ھاوکێشەکەی کە دراوە ئۆیلەر توانی A1,A2,m دیاری بکات . ھەروەھا ڕێگای جیاوازی جێگیرەکان لە لایەن ئۆیلەر زانرابوو بەکاری ھێنا لە ھاوکێشەی پلە دوو کە لە ساڵی ١٧٤٠ بڵاوی کردەوە لە لێکۆڵینەوەکەی دەربارەی ھەڵکشان و داکشان پاشان بەکاریھێنا لە ھەندێ لێکۆڵینەوەی لەسەر لەرینەوەی خو‌لگە ھەسارەییەکان و بڕنۆلی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆی ئەم ڕێگایەی دۆزییەوە لە ساڵی ١٧٤٠ وە ھەریەکە لە ئۆیلەر و کیلۆر سەرکەوتنێکی بەرچاویان بەدەست ھێنا لە لێکۆڵینەوە مەرجەکانی توانای شێوازەکانی جیاکاری بۆ تەواوکاری ،بیردۆزی سەربەخۆی ئەنجامی جیاکاریکرد بوو لە پلەکەی کە ساڵی ١٧٢١ بڕنۆلی دۆزییەوە و پاشان ئۆیلەر سەلماندی ، ھەروەھا لێکۆڵینەوەکان لە بیردۆزی ھاوکۆلکەی تەواوکاری پیشەیەک بوو بۆ ئەم مەرجانە . ئۆیلەر و کیلرۆ لە ساڵی ١٧٤٠ مەرجی توانای شێوازی (Mdx+Ndx) یان بۆ تەواوکاری ڕونکردەوە ، لە ساڵی دوایی واتە ١٧٤١ کیلرۆ مەرجی توانای شێوازی (Mdx+Ndx+pdz)ی و ڕونکردنەوە بۆ تەواوکاری . ڕێگای ھاوکۆلکەی تەواوکاری پەرەسەندنێکی فراوانتری بەخۆیەوە بینی ، بەتایبەتی لە لێکۆڵینەوەکانی ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٦٨ بۆ ١٧٦٩ کە تیایدا چەندین جۆر لە ھاوکێشەی جیاکاری پلەیەک کە ھاوکۆلکەکەی لەسەر شێوەی سەرەوە بڵاوکردەوە ، وە لەساڵی دواییدا ئۆیلەر ڕێگای ھاوکۆلکەکەی تەواوکاری گشتگیر کرد بەسەر ھاوکێشە پلە بەرزەکاندا بەھۆی مەرجی حیسابکردنی گۆڕان کە بە لێکۆڵینەوەی نەخشەی F(X,y،y,….yn) داتاشراوێکی تەواو دەردەکەوێت بۆ نەخشەیەکی تر کە پێک دێت لە داتاشراوەکان ھەتا پلەی (n-1) و ئەندامێکی دی لە ئەکادیمیای زانستەکان لە بتروسبورگ لە ساڵی ١٧٧١ ئەم مەرجەی ھەڵێنجا کە ئەویش زانا لیکسل (١٧٤٠-١٧٨٤)بوو بەبێ پەنابردنە بەر حیسابکردنی گۆڕان و دۆزینەوەی لاکرانج لە ساڵی ١٧٦٦ ھاوکێشەی ئاژەڵ بۆ ھاوکێشەی بەھێڵی چونیەک کە باسکرا ، دۆزینەوەی ئاوەڵبونی چونیەک کە باسکرا ، دۆزینەوەی ئاوەڵبوونی خۆیی بۆ دوو ھاوکێشەکە یەکێکە لە گرنگترین بەجێھێنانەکانی بیردۆزی کۆلکەی تەواوکاری ، ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٧٨ ئەم ڕاستییەی بەرجەستە کرد و بەشێوەیەکی وردتر دایڕشت . لێرەدا ناتوانین ھەموو بیردۆزەکانی ئۆیلەر بژمێرین لە بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییە ئاساییەکان ، ھەروەھا ئۆیلەر لێکۆڵینەوەیەکی تری ئەنجام دا دەربارەی تایبەتمەندی ھاوکێشە گشتییەکەی ریکاتی و سەرکەوتنی بەدەست ھێنا پاشان لەئەنجامی لێکۆڵینەوەی لەسەر لەرینەوەی پەردەیەکی پانی تەندکراو ئۆیلەر گەیشتە دۆزینەوەی ئەم ھاوکێشەیە : (a2-B2)u+1 du+d2u=٠ کە لەدواییدا ناسرا بە ھاوکێشەی بیسیل (١٧٨٤-١٨٤٦) و ھەر ئەم ھاھوکێشەیە زانا بڕنۆلی دیراسەی لەسەر کرد . ئۆیلەر ئەم ھاوکێشەیەی شیکار کرد لەسەر شێوەی زنجیرە نا کۆتا تەنھا جیاوازی ھەبوو بە ھاوکۆلکەی نەگۆڕ لە نەخشەی لولەکی TB(ar) ئەمەش لە ئەنجامی لێکۆڵینەوەی لەسەر لەرینەوەی زنجیرە قورسەکان کە بڵاوکرایەوە لە ساڵێ ١٧٣٨ و لە ساڵی ١٧٦٨ ئۆیلەر تەواوکاری جەبری ئەم ھاوکێشەیەی دۆزییەوە : کاتێک فرە ڕادە ڕاستییەکان لە پلەی چوار ، بەمەش بیردۆزێکی گرنگی بەدەست ھێنا لە کۆکردنەوەی تەواوکارییە ناتەواوەکان ، ھەروەھا ئۆیلەر زنجیرەیەک لە ھاوکێشەی دیاری کرد کە تەنھا شیکارێکیان ھەیە ، ھەروەھا ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٣٦دا تێبینی ئەوەی کرد : کە ئەگەر ھاوکێشەکەی لاکرانج ھاوکۆلکەی (x,y) u ھەبێت ئەوا ھاوکێشەکەی دەتوانێت تەنھا شیکارێک بدات بۆنمونە لە حاڵەتی ھاوکێشەی : xdx+ydy=x2+y2-r2 کە ھەیە ئەوا تەنھا شیکار بریتییە لە : x2+y2=٠ ئەم نمونەیە دەگەڕێتەوە بۆ زانا لاکرانج . پرسیارەکانی میکانیکی ھەسارە ئاسمانییەکان ، بەتایبەتی بیردۆزی جوڵەی مانگ کە لەوکاتەدا گرنگی زۆری پێ دراوە وەکو پێویستییەک بۆ دەریاوانەکان و زانینی ئاڕاستەکان کارێکی زۆری کردە سەر ئەوەی کە پەرەبدرێت بە ڕێگا نزیککراوەییەکان بۆ تەواوکاریکردنی ھاوکێشە جیاکارییەکان و لە یەکێک لەو ڕێگا جیاوازانە ڕێگای ئۆیلەر بوو لە ساڵی ١٧٦٨ کە گرینگییەکی زۆری ھەبوو لەکاتەدا ، ھەروەھا ئۆیلەر پێش زانا بڕنۆڵی شیکارکردنی ھاوکێشەی ژێی لە حاڵەتی تایبەتی بەدەستھێنا لەسەر شێوەی زنجیرە سێگۆشەییەکان ، ھەروەھا ھاوکێشە جیاکارییە بەشییە پلەبەرزەکان ھەروەکو لە زانستەکانی ماتماتیک دەرکەوت لە زۆربەی زۆری لقەکانی فیزیاش دەرکەوت وەکو لێکۆڵینەوە ھایدرۆ داینامیکییەکان کە (ئۆیلەر دالمبێر) لەم بوارەدا ئەو نەخشانەیان بەکارھێنا کە پشت دەبەستێت بە گۆڕاوە ئاوێتەکان بۆیەکەم جار لە ساڵی ١٧٥٢ ھەروەھا لە پرسیارەکانی لەرینەوەی پەردە دەرکەوت کە زانا ئۆیلەر چەندین لێکۆڵینەوەی لەم بوارەدا ئەنجام دا ھەروەھا لە بیردۆزەکانی ئەرک ( theory of potential ) دا دەرکەوت ھەروەکو لە ھاوکێشەی لابلاس دا (١٧٤٩-١٨٢٧) دەبینرێت کە لەساڵی (١٧٩٨) دۆزییەوە لە چەندین بواری تردا دەرکەوت و لەئەنجامی ئەمەشدا توانرا چەندین جۆر ھاوکێشەی جیاکاری بەشی بەھێڵ لە پلەدوو دابڕێژرێت ، لەگەڵ ئەمەشدا زانا ماتماتیکییەکانی سەدەی ھەژدەم نەیانتوانی بگەنە داڕشتنی پرسیارە گشتییەکان بۆ بیردۆزی ئەم ھاوکێشانە و لەوکاتەدا بەپێزترین لێکۆڵینەوە لەم بوارەدا لێکۆڵینەوەکانی ئۆیلەر بوو کە لەساڵس ١٧٧٠ بەرھەمی ھێنا دەربارەی گۆڕینی ھاوکێشە بەھێلەکانی پلەدوو بۆ شێوەی یاسایی دیاریکراو بەھۆی لەجیاتیدانانی گۆڕاوەکان ، شێوەیەکی گشتی ھاوکێشەی جیاکاری پەرەی سەند لەسەر دەستی ئۆیلەر دالمبێز و لاکرانج لەسەر بنچینەی شیکاری و حسابی ھەروەھا بنچینەکانی بیردۆزی ئەندازەیی بۆ ھاوکێشە بەشییەکان دانا و چەندین شێوەی یاسایی بۆ ھاوکێشە بەشییە پلە بەرزەکان دەرھێنا ، ھەروەھا ئۆیلەر گرنگی ھەبوو لە بەیەکەوە بەستنی بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییەکان بە حسابکردنی گۆڕان و ئەندازەی جیاکاری ، پاشان بەیەکەوە بەستنەوەی بیردۆزی نەخشەکان لە گۆڕاوی ئاوێتە و زنجیرە سێگۆشەییەکان و نەخشە تایبەتییەکان و تەواوکارییە ناتەواوەکان (elliptical) ئەمانە و چەندین بابەتی گرنگ ی تر بەشێوەیەکی زۆر جوان زانا ئۆیلەر لە کتێبە کلاسیکییەکەیدا بەناوی (حساب التکامل) بڵاوکردەوە کە پێکھاتبوو لە چوار بەرگ لە سان بتروسبورگ ساڵی (١٧٦٨-١٧٧٠) و بەشی چوارەمی کتێبەکەی لە ساڵی ١٧٩٤ بڵاوکرایەوە ، کە بۆماوەیەکی زۆر زۆر دائەنرا بە ھەرە گرنگترین سەرچاوەکان بۆ لێکۆڵەرەوە زانا ماتماتیکییەکان و تا ئێستا نرخەکەی لەدەست نەداوە لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەھەم بیرۆکەی تازە خرایە ناو بیردۆزی ھاوکێشە جیاکارییەکان ، بەشێکیان لە ئەنجامی چارەسەرکردنی تازە بۆ پرسیارە فیزییە بیرکارییەکان بوو و بەشەکەی تریان لە ئەنجامی چاکسازی گشتی بوو بۆ شیکاری ماتماتیکی . بیردۆزی ھاوکێشەی جیاکارییەکان لە ‌سەدەی ھەژدە و نۆزدە دا بەتایبەتی لەسەر دەستی زانا ڕوسییەکان پەرەی سەند ، لەوانەش زانا : (ئۆیلەر ، ئۆستروجرادسکی ، میندینج ، دافیدۆف ، ئەمشینیتسکی ، سۆنین ، کۆفالیفسکایا ، لیابۆنۆف ، ستکلۆف و ھتد . ئۆیلەر لەسەدەی ھەژدەھەمدا ھەستا بە پەرەپێدانی سەلمێنراوھی زنجیرەکان ھاوکێشە جیاکارییەکان وە ھەستا بە دانانی لقێکی دی لە ماتماتیک بەناوی شیکارکردنی ماتماتیکی ، ھەروەھا ئۆیلەر دەوری باڵای ھەبوو لە پەرەسەندن و پێشخستنی بیردۆزی ژمارەکان دوو ڕێگای زۆر چاک بۆ بەدەستھێنانی زانیاری دەربارەی شیکارکردنی ھاوکێشە جیاکارییەکان بریتییە لە نزیککردنەوە ژمارەییەکان کە دەناسرێت ب ڕێگای ئۆیلەری سەرەتایی و ڕێگای ئۆیلەری ڕاستکراوە . یەکێکی دی لە بیردۆزەکانی ئۆیلەر لە زانستی ماتماتیکدا ئەوەیە کە بەکاردێت سەبارەت بە نەخشە چونیەکەکان لەونەخشانەی کە ڕەھەند سفرن ھەروەھا ھەروەک ئاماژەمان بۆ کرد ھەر لە ساڵس ١٦٩١ جان بڕنۆلی پشتی دەبەست بە کۆلکەی تەواوکاری لە شیکارکردنی ھاوکێشەی جیاکاری ، بەڵام زانا ئۆیلەر بیردۆزێکی دانا دەربارەی ئەم کۆلکەیە بە بەکارھێنانی پێوانەی تەواوکارییەوە بەڵام ھاوکێشە جیاکارییە بەھێلەکان کە ھاوکۆلکەکانیان جێگیر بوو ئۆیلەر لە ساڵی ١٧٥٠ تەواوی کرد. ==ئۆیلەر و فیزیا== لیۆنارد ئۆیلەر دادەنرێت بە یەکێک لە بەناوبانگترین زانا بیرکارییەکان لە بەرھەم و بابەتدا بە درێژایی سەردەم وە یەکێک لە ھەرە کارە جوانەکانی کە بریتییە لەو دۆزینەوانەی کە لە بواری ھایدرۆ دینامیک و کوانتەمە جیڕەکان و ...ھتدی بەدەست ھێناوە بەتایبەتی لەبەر ئەم کارانەی ئۆیلەر بۆ ھەمیشە ناوی دەمێنێتەوە لای قوتابیانی بەشی ئەندازیاری . ئۆیلەر یەکەم بیرکاربووە کە بۆ یەکەم جار و بەشێوەیەکی زۆر جوان یاسایی ڕۆیشتنی شلەکانی داڕشتووە ، ھەر ئەوە بووە کە بۆ یەکەم جار گرنگی پەستانی شلەکان و پەیوەندی بە ڕۆیشتنەوە لێکداوەتەوە ، ئەو ھاوکێشەیەی کە ئێستا دەناسرێت بە ھاوکێشەی بڕنۆلی بۆ یەکەم جار لەلایەن ئۆیلەرەوە بیرکاریانە داڕێژراوە ، بەڵام دانیاڵ بڕنۆڵی ھاوڕێی بەشێوەیەکی بنچینەییانە دایناوە و بڵاوی کردۆتەوە ھەروەھا ئۆیلەر وەکو بیرکارێک بەشێوەیەکی زۆر قوڵ و ئەندازەییانە لە چەماوەی تەنە بەربووەکان (لەژێر کاریگەری ھێزەکان و ئەو کێشانەی دەخرێتە سەری) کۆڵێوەتەوە ، ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی گرنگی داوە بە بابەتی بەرگری ماددەکان و لە ساڵی ١٧٥٧ دا لێکۆڵینەوەیەکی گرنگی بڵاو کردەوە لەبارەی بابەتی قوپانی ستونەکان (Buckling of struts) و ئەم لێکۆڵینەوەیە تا ئێستا دەپارێزرێت و گرنگی تایبەتی خۆی ھەیە دیسان ھاوکێشەکەی ئۆیلەر بۆ ستونەکان شتێکی زۆر دیار و ئاشکرایە بۆ زۆربەی زۆری خوێندکاران لە کۆلێجی ئەندازیاری سەرەڕای بەرھەمھێنانی چەندین بابەت لە بواری [[جەبر]] و زانستی حیساب ، ھەروەھا ئۆیلەر بە قوڵی گرنگی دا بە زانستی ئەندازە ، ھەروەھا چەندین شتی بۆ بیردۆزی چەماوەکان (Curves) و ڕووکان (Surfaces) زیادکرد و لەم بوارەدا (جێگری ئۆیلەرEuler Constant) یەکێکە لە جێگیرە زانراوەکان ھەروەھا ھاوکێشەیەکی تری بەرھەم ھێنا سەبارەت بە بابەتی تەنە فرە ڕووکان کە ئەویش پەیوەندی نێوان ژمارەی ڕووکان و ژمارەی [[سەر (ئەندازە)|سەرەکان]] لە تەنێکی فرە دیاری دەکات ، ھەروەھا ئۆیلەر بەڕاستی گەردونناسێکی بێ وێنە بوو ، ئو بە جوانی و بە شێوەیەکی تایبەت جوڵەی مانگی دیراسە کرد و پێشبینی بۆ پەرەسەندنی بیردۆزی کیپلەر (١٥٧١-١٦٣٠) کرد سەبارەت بە کۆمەڵەی خۆر ، ھەروەھا ھەستا بە دانانی چەندین یاسای بنەڕەتی بۆ ھەسارە ئاسمانییەکان کە دەناسرێت بە (Pertubaion) کە بریتییە لە تێکچوونی جوڵەی بە خولی ھەسارەیەکی ئاسمانی بەھۆی ھێزێکەوە بێجگە لەو ھێزەی کە دەبێتە ھۆی سوڕانەوەی ئاسایی ھەسارەکە لیۆنارد ئۆیلەر و دانیاڵ بڕنۆلی (١٧٠٠-١٧٨٢) پێکەوە کۆڵەکەکانی دینامیکی ھەوایی کلاسیکییان دامەزراند ، کە چارەسەری جوڵەی ناوەندی و دانراو دەکات کە دەناسرێت بە شلگازی نمونەیی بە بەکارھێنانی جیاکاری بەسەریدا بەو شێوە بابەتی دینامیکی ھەوایی کلاسیکی بوو بە ھۆی سەرنج ڕاکێشانی زۆربەی زانا بیرکارییەکان . چەند یاسایەک ھەیە لە فیزیای شلگاز یاخود (فیزیای شلگازی ئاوەکی) کە دەناسرێت بە ھاوکێشەکانی ئۆیلەر کە ئەویش سێ ھاوکێشەی جیاکارییە بۆ جوڵەی شلگازی نمونەیی کە ھێزی بەردەوامی ھێزە دەرەکییەکان و پەستان پێکەوە دەبەستێتەوە لە شلگازەکە . ھەروەھا ئۆیلەر زانای ماتماتیک و میکانزمی بەناوبانگ بنەماکانی ڕێگاکانی شیکارکردنی پرسیارەکانی دینامیکی پنتەخاڵ و تەنی سەرتی دانا بەھۆی دروستکردن و شیکارکردنی (تەواوکاریکردنی) ھاوکێشە جیاکارییەکان کە تایبەتە پێیان . ئۆیلەر ماوەیەکی زۆر لە بتروسبورگ مایەوە و کاریکرد ، کاریگەری زۆری ھەبوو لە پێشکەوتن و پەرەسەندنی زانستی میکانیک بە شێوەیەکی گشتی . ئۆیلەر بۆ یەکەم جار لێکدانەوەی بۆ ئەو پرسیارە میکانیکانە کرد پێشکەش کرد کە بەڕێگای شیکارکردنی ڕووت (پەتی ، سادە) شیکار دەکرێن ، ھەروەھا دوای مردنی زانا ماڵبڕانش (1638-1715Malbranche) بیردۆزەکەی دەربارەی ڕەنگەکان خەریک بوو لەبیر بچێتەوە ، بەڵام زانا ئۆیلەر گریمانەیەکی (فرچیە) بەیەکەوە بەستنی لە نێوان ڕەنگ وڕێبازی تیشک دانا ، بەڵام بە بێ ئەوەی باسی ماڵبڕانشی تیادا بکات . گۆشەکانی ئۆیلەر لە فیزیادا سێ گۆشەن کە باری تەنێکی یەکگرتوو دیاری دەکات بە دەوری خاڵێکی نەگۆڕدا دەسوڕێتەوە بەگوێرەی کۆمەڵێک تەوەرەی کارتیزی جێگری کە لەو خاڵەدا بەیەک دەگەن ، ھەروەھا ئۆیلەر زۆر بابەتی بەنرخی ھەیە لە بیرکاری و فیزیادا ، یەکێکی تر لەو بابەتانەی ئەوە بوو گرنگی پەستانی ڕونکردەوە لە ڕۆیشتنی شلگازەکاندا ، ھەروەھا ئەم زانایە سێ یاسای گرنگی ھەیە کە پێی دەوترێت ھاوکێشەکانی ئۆیلەر بۆ جوڵەی تەنی سەرتی کە لە میکانیزمی تیۆریدا دەورێکی باڵای ھەیە . فیجودسکی دەڵێت: ئۆیلەر زیاتر لە ٨٠٠ کاری نوسیوە ، وە ھەستاوە بە دۆزینەوەی چەندین بابەتی جۆراو جۆری زۆر گرنگ لە زانستی فیزیا و ماتماتیک ، وە یەکێک بووە لەو کەسانەی کە ھەوڵێکی زۆری دا لە پێشکەوتن و بەردەوامبوونی زانستەکان لە ڕوسیا بەڵێ ئۆی ەری زانا بۆ ھەمیشە ناوی وەکو ئەستێرەیەکی پڕشنگدار دەگەشێتەوە لە جیھانی ماتماتیک و فیزیا ئەویش بەھۆی ئەو کار و بەرھەمە بێ وێنانەی کە پێشکەشی مرۆڤایەتی کرد. لیۆنارد ئۆیلەر لە سانت بتروسبورگ لە ١٨ی ئەیلولی ساڵی ١٧٨٣ کۆچی دوایی کرد کاتێک تەمەنی گەیشتبووە حەفتا و شەش ساڵ وھەر لەو ساڵەدا زانای بەناوبانگی بیرکاری داڵمبێر کۆچی دوایی کرد. == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ماتماتیک|ژیاننامە|فیزیک|ڕووسیا|سویس|شەتڕەنج|زانست|مۆسیقا|ئەندازیاری}} {{پۆلی کۆمنز|Leonhard Euler}} [[پۆل:لیۆنارد ئۆیلەر]] [[پۆل:فیزیکزانانی ڕووس]] [[پۆل:ماتماتیکزانانی سویسی]] [[پۆل:فیزیکزانانی سویسی]] [[پۆل:مردووانی ١٧٨٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٧٠٧]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست]] [[پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست]] [[پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد]] [[پۆل:پسپۆڕانی بواری بالیستیک]] [[پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست]] [[پۆل:مێژووی ھەژماری جیاکاری و تەواوکاری]] [[پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست]] 6p3ida42xg5f50m2k4cbmu8qqlzey82 0 42538 1586763 1444795 2026-05-25T04:08:56Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1586763 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict=شەڕی ئێران-عێراق | partof= [[شەڕی کەنداو]] | image= [[پەڕگە:Iran-Iraq War Montage.png|وێنۆک|]] | image_size = 300px | caption=چەن وێنەیەک لە شەڕی ئێران و عێراق، لە سەرەوە سەربازێکی ئێرانی بە ماسکی گازەوە، [[سەدام]] و ڕامسفێڵد، سەربازانی لاوی ئێرانی و بەندەرێکی نەوتی ئێران کە لە ھێرشی ئامریکادا سووتاوە. | date=٢٢ ئەیلوولی ١٩٨٠ – ٢٠ ئابی ١٩٨٨ | place= [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[کەنداوی فارس]] | result= کێشە * شکستی عێراق بە ھەڵسوکەوت کردن بە زەویەکانی ڕۆژھەڵاتی شەتوڵ عەرەب و سود وەرگرتن لە جودا خوازی عەرەب لەپارێزگای خوزستان. * شکستی ئێران لە ڕوخاندنی سەدام حسێن یان لەناوبردنی ھێزی سەربازی عێراق * [[بڕیارنامەی ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] | combatant1= '''{{flag|Iran}}'''{{ھن}} {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د. ک]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|ی.ن. ک]]{{ھن}} {{Collapsible list | bullets = no | title = پشتگیری: | {{flagicon image|Islamic Dawa Party Flag.svg}} [[حزب الدعوة الإسلامیة]] | {{flag|Syria}}<ref name="primer">[http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf Iran and Syria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014060357/http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf |date=14 October 2015}}| Jubin Goodarzi</ref> | {{flagicon|Libya|1977}} [[لیبیا]] | {{flag|North Korea}}<ref name="Copulsky2008">{{بیرخستنەوە|ناونیشان = http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/|journal = [[Harvard Political Review]]|سەردێڕ = Death of a Salesman|یەکەم = Alex|بەرگ = ٣٥٦|issue = ٦٣٧٠|پەڕەکان = ٦٢٧|دوایین = Copulsky|ڕێکەوت = زستانی ٢٠٠٨|doi = 10.1038/356627a0|bibcode = 1992Natur.356..627R|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی شوباتی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ |date=١١ی شوباتی ٢٠١٢ }}</ref> |{{flag|Israel}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Parsi|یەکەم١=Trita | author1link = Trita Parsi|دوایین٢=Menashri|یەکەم٢=David| author2link =David Menashri|سەردێڕ=Israel i. Relations With Iran|ڕێکەوت=٢٠٠٧|پەڕەکان=٢١٣–٢٢٣|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/israel-i-relations-with-iran}}</ref> | {{flag|United States}}: [[ئابڕوچوونی ئێران-کۆنترا|ئێران-کۆنترا]]}} | combatant2={{flagdeco|Iraq|1963}} '''[[ڕژێمی بەعس|بەعس]]'''{{ھن}} {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]]{{ھن}} {{flagicon image|Pdki logo.jpg}} [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|پدکا]]<ref>{{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠١٠|پەڕە=٤٥|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefiedl|یەکەم=Nader|دوایین=Entessar|سەردێڕ=Kurdish Politics in the Middle East}}</ref> {{Collapsible list | bullets = no | title = پشتگیری: | {{flag|Soviet Union}}<ref>Metz, Helen Chapin, ed. (1988), [http://countrystudies.us/iraq/82.htm "The Soviet Union"], Iraq: a Country Study, [[Library of Congress Country Studies]]</ref><ref>Metz, Helen Chapin, ed. (1988), [http://countrystudies.us/iraq/98.htm "Arms from The Soviet Union"], Iraq: a Country Study, Library of Congress</ref> | {{flag|France}}<ref>Metz, Helen Chapin, ed. (1988), [http://countrystudies.us/iraq/99.htm "Arms from France"], Iraq: a Country Study, Library of Congress{{verify source|date=October 2013}}</ref><ref name="Timmermann">{{بیرخستنەوە| سەردێڕ = Fanning the Flames: Guns, Greed & Geopolitics in the Gulf War | یەکەم = Kenneth R. | دوایین = Timmerman | contribution = Chapter 7: Operation Staunch | ناونیشان = http://www.iran.org/tib/krt/fanning_ch7.htm | journal = Iran Brief}}</ref> | {{Flag|Qatar}}<ref name=heritage-of-qatar>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.heritageofqatar.org/history/|سەردێڕ=Brief History of Qatar|ئیش=Heritage of Qatar|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121024204823/http://www.heritageofqatar.org/history/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024204823/http://www.heritageofqatar.org/history/ |date=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ }}</ref><ref name="vatanka12">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108|دوایین=Vatanka|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=The Odd Couple|newspaper=[[The Majalla]]|بڵاوکەرەوە=[[Saudi Research and Publishing Company]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 |date=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ }}</ref> | {{flag|United States|١٩٦٠}}<ref>Friedman, Alan. Spider's Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq, Bantam Books, 1993.</ref><ref name="Timmerman">{{بیرخستنەوەی کتێب| ناونیشان=http://www.kentimmerman.com/tdl.htm | سەردێڕ=The Death Lobby: How the West Armed Iraq | بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Company | نووسەر=Timmerman, Kenneth R. | authorlink=Kenneth R. Timmerman | ساڵ=١٩٩١ |شوێن=New York | ژپنک=٠-٣٩٥-٥٩٣٠٥-٠}}</ref> | {{flag|United Kingdom}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ft.com/cms/s/52add2c4-30b4-11e1-9436-00144feabdc0,Authorised=false.html?siteedition=intl&_i_location=http%3A%2F%2Fwww.ft.com%2Fcms%2Fs%2F0%2F52add2c4-30b4-11e1-9436-00144feabdc0.html%3Fsiteedition%3Dintl&_i_referer=&classification=conditional_standard&iab=barrier-app|سەردێڕ=UK secretly supplied Saddam|یەکەم=Michael|دوایین=Stothard|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|via=Financial Times}}</ref> | {{Flag|Kuwait}}<ref name=brittaenica-kuwait>{{cite encyclopedia|title=Kuwait|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/325644/Kuwait/93658/Iran-Iraq-War |last1=Anthony|first1=John Duke|last2=Ochsenwald|first2=William L.|author-link2=William L. Ochsenwald|last3=Crystal|first3=Jill Ann}}</ref> | {{Flag|Jordan}}<ref name="Schenker">{{بیرخستنەوەی کتێب| ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf | سەردێڕ=Dancing with Saddam: The Strategic Tango of Jordanian-Iraqi Relations | بڵاوکەرەوە=[[The Washington Institute for Near East Policy]] / [[Lexington Books]] | نووسەر=Schenker, David Kenneth | ساڵ=٢٠٠٣ | ژپنک=٠-٧٣٩١-٠٦٤٩-X| ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170123153530/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | {{Flag|Saudi Arabia}} | {{Flag|UAE}} | {{Flagicon|Romania|١٩٦٥}} [[کۆماری ڕۆمانیا|ڕۆمانیا]]}} | commander1= {{flagicon|Iran}} '''[[ڕووحوڵڵا خومەینی]]'''{{ھن}}<small>([[ڕێبەری ئێران]])</small> {{Collapsible list | bullets = no | title =ئەوانەی تر: |[[ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]{{ھن}}<small>([[سەرۆک کۆماری ئێران]]، ھەتا ١٩٨١)</small> |[[محەممەدعەلی ڕەجایی]]{{ھن}}<small>(سەرۆک کۆماریی ئێران، ھەتا ١٩٨١)</small> |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}<small>(سەرۆک کۆماری ئێران)</small><ref name="mearsheimer02">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Mearsheimer|یەکەم١=John J.|یەکەم٢=Stephen M.|دوایین٢=Walt|ناونیشان=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html|سەردێڕ=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|بڵاوکەرەوە=Belfer Center for Science and International Affairs|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢|ئیش=International Security|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305131553/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]؛ ''بەکرداری'' فەرماندەی گشتی)</small> |[[محەممەدجەواد باھونەر]]{{ھن}}<small>([[سەرۆک وەزیرانی ئێران]]، ھەتا ١٩٨١)</small> |[[میرحوسێن مووسەوی]]{{ھن}}<small>(سەرۆک وەزیرانی ئێران)</small> |[[مستەفا چەمران]] {{کلش}}{{ھن}}<small>(وەزیری بەرگری)</small> |[[وەلیئوڵڵا فەلاحی]] {{کلش}}{{ھن}}<small>(فەرماندەیگشتی، بەڕوداوی فڕۆکە کوژرا لە ١٩٨١)</small> |[[قاسمعەلی زەھیرنەژاد]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی سوپا)</small> |[[عەلی سەیاد شیرازی]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی سوپا)</small> |[[جەواد فەکووری]] {{کلش}}{{ھن}}<small>(فەرماندەی ھێزی ئاسمانی)</small> |[[محەممەدحوسێن موعینپوور]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی ھێزی ئاسمانی)</small> |[[موحسین ڕەزایی]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی سوپای پاسداران)</small> |[[مەسعوود بارزانی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]])</small> |[[جەلال تاڵەبانی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[یەکێتی نیشتیمانی کوردستان]])</small> |[[نەوشیروان مستەفا]]{{ھن}}<small>(جێگری سکتێری گشتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان)</small> |[[محەممەد باقر حەکیم]]{{ھن}}<small>(سەرکردەی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق)</small> |[[عەبدولعەزیز حەکیم]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی باڵی سەربازیی ڕێکخراوەی بەدر)</small>}} | commander2={{flagicon|Iraq|1963}} '''[[سەددام حوسێن]]'''{{ھن}}<small>([[سەرۆک کۆماری عێراق]])</small> {{Collapsible list | bullets = no | title = ئەوانەی تر: |[[عەلی حەسەن ئەلمەجید]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی گشتی ھەواڵگریی عێراق)</small> |[[تەھا یاسین ڕەمەزان]]{{ھن}}<small>(جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی بەعس)</small> |[[عیزەت دووری]]{{ھن}}<small>(جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی ڕێبەرایەتیی شۆڕش)</small> |[[عبد حمّود]]{{ھن}}<small>(فەریقی سوپا)</small> |[[صلاح عبود محمود]]{{ھن}}<small>(جەنەڕاڵ)</small> |[[تارق عەزیز]]{{ھن}}<small>(وەزیری دەرەوە و ئەندامی مجلس قیادة الثورة)</small> |[[عدنان خیر اللە طلفاح]]{{ھن}}<small>(وەزیری بەرگری)</small> |[[صدام کامل]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی گاردی کۆماری)</small> |[[عُدی صدّام حُسین]]{{ھن}}<small>(کوڕی سەددام حوسێن)</small> |[[قصی صدام حسین]]{{ھن}}<small>(کوڕی سەددام حوسێن)</small> |[[ماھر عبد الرشید]]{{ھن}}<small>(جەنەڕاڵ)</small> |[[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]])</small> |[[مەسعوود ڕەجەوی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]])</small> |[[مریەم ڕەجەوی]]{{ھن}}<small>(ھاوسەرۆکی موجاھیدینی خەلق)</small>}} | units1 = [[ھێزی چەکداری کۆماریی ئیسلامیی ئێران|ھێزی چەکداری ئیرانی]] * [[سوپای کۆماری ئیسلامی ئێران|سوپا]] ** [[Islamic Republic of Iran Army Ground Forces|ھێزی زەمینی]] ** [[Islamic Republic of Iran Air Force|ھێزی ئاسمانی]] ** [[Islamic Republic of Iran Navy|ھێزی دەریایی]] * [[Army of the Guardians of the Islamic Revolution|پاسەوانی شۆڕش]] (پاسداران) ** [[Ground Forces of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution|ھێزی زەمینی]] ** [[Islamic Republic of Iran Navy|بەسیج]] ** [[Aerospace Force of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution|ھیزی ئاسمانی]] {{small|(١٩٨٥–١٩٨٨)}} ** [[Navy of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution|ھێزی دەریایی]] {{small|(١٩٨٥–١٩٨٨)}} ** [[سوپای قودس]] * [[Islamic Republic of Iran Gendarmerie|جەندرمە]] * [[جھاد سازندگی]] * [[ستاد جنگ‌ھای نامنظم]] {{small|(١٩٨٠–١٩٨٢)}} * [[شھربانی]] [[عەرەبەکانی خوزستان]]{{ھن}} [[دەستەی ئەبوزەڕ]] ئێستا [[لواء الفاطمیون]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[پێشمەرگە]]{{ھن}} [[Badr Organization|منظمة بدر]] | units2 = [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]] * [[Iraqi Army|سوپا]] * [[Iraqi Navy|ھێزی دەریایی]] * [[ھێزی ئاسمانیی عێراقی|ھێزی ئاسمانی]] * [[Republican Guard (Iraq)|گاردی کۆماری]] * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Popular Army (Iraq)|الجیش الشعبی]] * [[National Defense Battalions (Iraq)|کتائب الدفاع الوطنی]] * {{flagicon image|Ir-nla.gif}} [[سازمان مجاھدین خلق ایران]] | strength1='''سەرەتای جەنگ:'''<ref>Pollack, p, 186</ref>{{ھن}}١١٠٠٠٠–١٥٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}١٧٠٠–٢١٠٠ تانک،<ref>Farrokh, Kaveh, 305 (2011)</ref> (٥٠٠ گونجاو بوو)<ref>Pollack, p. 187</ref>{{ھن}}١٠٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٣٠٠ تۆپ ھاوێژ،<ref>Farrokh, Kaveh, 304 (2011)</ref>{{ھن}}٤٨٥ فڕۆکەی شەڕکەر (~١٠٠ گونجاو بوو),{{ھن}}٧٥٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''دوای کشانەوەی عێراق لە ئێران لە ١٩٨٢:'''{{ھن}}٣٥٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}٧٠٠ تانک،{{ھن}}٢٧٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٤٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٣٥٠ فڕۆکە،{{ھن}}٧٠٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''لە ساڵی ١٩٨٨ دا:'''<ref>Pollack, p. 232</ref>{{ھن}}٦٠٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}١٠٠٠ تانکی گونجاو،{{ھن}}٨٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٦٠٠ تۆپھاوێژی قورس،{{ھن}}٦٠–٨٠ فڕۆکەی شەڕکەر،{{ھن}}٧٠–٩٠ ھێلیکۆپتەر | strength2='''سەرەتای جەنگ:'''<ref>Pollack, p. 186</ref>{{ھن}}٢٠٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}٢٨٠٠ تانک،{{ھن}}٤٠٠٠ زرێپۆشی نەفەربەر،{{ھن}}١٤٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٣٨٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٣٥٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''دوای کشانەوەی عێراق لە ئێران لە ١٩٨٢:'''{{ھن}}١٧٥٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}١٢٠٠ تانک،{{ھن}}٢٣٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٤٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٤٥٠ فرۆکە،{{ھن}}١٨٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''لەکاتی تەواو بوونی جەنگدا:'''{{ھن}}١٥٠٠٠٠٠ سەرباز،<ref name="Pollack, p. 3">Pollack, p. 3</ref>{{ھن}}~٥٠٠٠ تانک،{{ھن}}٨٥٠٠–١٠٠٠٠ زرێپۆشی نەفەربەر،{{ھن}}٦٠٠٠–١٢٠٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٩٠٠ فرۆکەی شەڕکەر،{{ھن}}١٠٠٠ ھێلیکۆپتەر | casualties1= ١٢٣٢٢٠–١٦٠٠٠٠ [[کوشتن لە جەنگدا]] و ٦٠٬٧١١ [[وون بوو لە جەنگدا]] (ڕاگەیاندنی ئێران)<ref name="hiro205">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hiro|یەکەم=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|سەردێڕ=The Longest War: The Iran–Iraq Military Conflict|ناونیشان=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=New York|ساڵ=١٩٩١|پەڕە=٢٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٠٤٠٦-٣|oclc=٢٢٣٤٧٦٥١}}</ref><ref name="Abrahamian2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian|یەکەم=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|سەردێڕ=A History of Modern Iran|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|شوێن=Cambridge, U.K. ; New York|ساڵ=٢٠٠٨|پەڕەکان=١٧١–١٧٥, ٢١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٢٨٩١-٧|oclc=١٧١١١١٠٩٨}}</ref>{{ھن}}٢٠٠٠٠٠–٦٠٠٠٠٠ کوژراو (خەملاندنی دیکە)<ref name="hiro205"/><ref name="Rajaee1997">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rajaee|یەکەم=Farhang|سەردێڕ=Iranian Perspectives on the Iran–Iraq War|بڵاوکەرەوە=University Press of Florida|شوێن=Gainesville|ساڵ=١٩٩٧|پەڕە=٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٠-١٤٧٦-٠|oclc=٤٩٢١٢٥٦٥٩}}</ref><ref name="Mikaberidze2011"/><ref>Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5</ref><ref name="Dunnigan 1991">Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)</ref><ref name="Twentieth Century World History 1997">Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)</ref><ref name="ReferenceA">Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991</ref><ref name="Chirot, Daniel 1994">Chirot, Daniel: Modern Tyrants: the power and prevalence of evil in our age (1994)</ref><ref>"B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict: A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945–1995 (1997) p. 195</ref>{{ھن}}٨٠٠٠٠٠ کوژراو (ڕاگەیاندنی عێراق)<ref name="hiro205"/>{{ھن}} ٥٠٠٠٠٠–٣٢٠٠٠٠ [[برینداری جەنگ]]<ref name="Mikaberidze2011">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mikaberidze|یەکەم=Alexander|سەردێڕ=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ساڵ=٢٠١١|پەڕە=٤١٨|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٨٨٤-٣٣٦-١|oclc=٧٧٥٧٥٩٧٨٠}}</ref><ref name="PotterSick2006">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Potter|یەکەم١=Lawrence G.|دوایین٢=Sick|یەکەم٢=Gary|سەردێڕ=Iran, Iraq and the Legacies of War|ناونیشان=https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan|شوێن=Basingstoke|ساڵ=٢٠٠٦|پەڕە=٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٣٩-٧٦٠٩-٣|oclc=٧٠٢٣٠٣١٢}}</ref><ref name="Zargar2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Zargar|یەکەم١=Moosa|دوایین٢=Araghizadeh|یەکەم٢=Hassan|دوایین٣=Soroush|یەکەم٣=Mohammad Reza|دوایین٤=Khaji|یەکەم٤=Ali|سەردێڕ=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|بەرگ=٤١|issue=٦|بڵاوکەرەوە=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|شوێن=São Paulo|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|پەڕەکان=١٠٦٥–١٠٦٦|ناونیشان=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=٤٦٤٥٤٨٩٨٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref>{{ھن}} ٤٠٠٠٠–٤٢٨٧٢ [[دیلی جەنگ]]<ref name="PotterSick2006"/><ref name="Zargar2012"/>{{ھن}} ١٦٠٠٠–١١٠٠٠ [[قوربانی مەدەنی]]<ref name="hiro205"/><ref name="Abrahamian2008"/>{{ھن}} زیانی دارای of US$٦٢٧ بلیۆن<ref name="Rajaee1997"/><ref name="hiro251">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hiro|یەکەم=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|سەردێڕ=The Longest War: The Iran–Iraq Military Conflict|ناونیشان=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=New York|ساڵ=١٩٩١|پەڕە=٢٥١|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٠٤٠٦-٣|oclc=٢٢٣٤٧٦٥١}}</ref> | casualties2= ١٠٥٠٠٠–١٧٥٠٠٠ کوژراو<ref name="PotterSick2006"/><ref name="hiro251"/><ref name="hawaii.edu">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|سەردێڕ=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|ئیش=Power Kills|بڵاوکەرەوە=University of Hawai'i|نووسەر=Rumel, Rudolph}}</ref><ref name="Karsh2002"/><ref name="KochLong1997">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Koch|یەکەم١=Christian|دوایین٢=Long|یەکەم٢=David E.|سەردێڕ=Gulf Security in the Twenty-First Century|ناونیشان=https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse|بڵاوکەرەوە=Emirates Center for Strategic Studies and Research|شوێن=Abu Dhabi|ساڵ=١٩٩٧|پەڕە=٢٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٣١٦-٣|oclc=٣٩٠٣٥٩٥٤}}</ref>{{ھن}}250000-500000 <small>(خەمڵاندنی دیکە)</small><ref name="remembrance">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary|سەردێڕ=Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives|نووسەر=Ian Black|ئیش=the Guardian}}</ref>{{ھن}}٤٠٠٠٠٠[[برینداری جەنگ]]<ref name="Karsh2002">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|سەردێڕ=The Iran–Iraq War, 1980–1988|ناونیشان=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|شوێن=Oxford|ساڵ=٢٠٠٢|پەڕە=٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٣٧١-٢|oclc=٤٨٧٨٣٧٦٦}}</ref>{{ھن}} ٧٠٠٠٠ [[دیلی جەنگ]]<ref name="Mikaberidze2011"/><ref name="Karsh2002"/>{{ھن}} زیانی دارای $٦٢٧ بلیۆن<ref name="Rajaee1997"/><ref name="hiro627"/> | notes=¹ ژمارەی دروستی شیعەی عێراقی کە شەڕی کرد شان بەشانی ئێران نەزانراوە. [[المجلس الأعلی الإسلامی العراقی]] و [[حزب الدعوة الإسلامیة]] پشتگیری ئێرانیان کرد لە کاتی شەڕدا. ئێران ھەندێ کات دیلەکانی ڕێک دەخست بۆ دژایەتی کردنی عێراق. | casualties3= +١٠٠٠٠٠قوربانی مەدەنی لە ھەردوولا<ref name=hawaii.edu-D>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|سەردێڕ=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|ئیش=Power Kills|بڵاوکەرەوە=University of Hawai'i|نووسەر=Rumel, Rudolph}}</ref>{{ھن}}(کوشتن و بێسەر و شوین کردنی ١٨٢٠٠٠ کەس لە [[کارەساتی ئەنفال]] ناگرێتە خۆ)<ref name="hang">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|newspaper=Tampa Bay Times|ناونیشان=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|سەردێڕ= Iraq to hang 'Chemical Ali'|دوایین=Sinan|یەکەم=Omar|agency=Associated Press|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> {{سەرچاوەکان|group=lower-alpha|٢}}}} '''شەڕی ئێران و عێراق'''{{تێبینی|لە ئێران بە ناوی ''بەرگریی پیرۆز''، ''شەڕی سەپێندراو'' و ''شەڕی ھەشت ساڵە'' ({{بە فارسی|دفاع مقدس/جنگ تحمیلی/جنگ هشت ساله}}) و لە عێراق بە ناوی ''قادسیەی سەددام'' و ''شەڕی یەکەمی کەنداو'' ({{بە عەرەبی|قادسية صدام/حرب الخليج الأولى}}) دەناسرێت.}} شەڕێکی چەکداری لە نێوان [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و [[عێراقی بەعس]] بوو کە بۆ ماوەی ٨ ساڵان لە ئەیلوولی ١٩٨٠ ھەتا ئابی ١٩٨٨ بەردەوام بوو. ئەم شەڕە سەرەتا بە ھێرشی ھێزەکانی [[سەددام حوسێن]]، [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک کۆماری ئەوکاتی عێراق]] بۆ سەر ئیران دەستی پێ کرد، لە کاتی ھێرشەکە [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] تازە سەرکەوتبوو و دۆخی ئەرتەشی ئێران زۆر شێواو و ئاڵۆز بوو. لە لایەکی دیکەوە عێراق لە دۆخێکی باشدا بوو، باری [[ئابووری]] لە گەشەکردندا بوو، کە سەدام ویستی بۆ ئەوە ببێتە وڵاتی یەکەمی ناوچە، ھەروەھا بۆ ئەوە کە پەرە بداتە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی و بەم شێوە کامی لە ئاڵۆزی ئێران گرتبیت. لە لایەکی دیکەوە ئێران، ئنقلابێکی ئیدێۆلۆژیکی کردبوو و دەیویست ئەم شۆڕشە پەرە بداتە سەر وڵاتانی دەوروبەری خۆی بە تایبەت عێراق کە کەمینەیەکی زۆر گەورە [[شیعە]]ی ھەبوو.<ref name="Molavi, Afshin 2005 p. 152">Molavi, Afshin (2005). The Soul of Iran: A Nation's Journey to Freedom (Revised ed.). England: W. W. Norton & Company. p. 152. ISBN 978-0-393-32597-3.</ref> [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بۆ کۆتاییھێنان بەم شەڕە لە ساڵی ١٩٨٧ دا [[بڕیارنامەی ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|بڕیارنامەی ژمارە ٥٩٨ی]] دەرکرد. بەڵام ئەم بڕیارنامەی ھەتا ساڵی ١٩٨٨ نەھاتە کایەوە. لە دوای سوڵح ئێران و عێراق گەڕانەوە بۆ سەر سنوورە پێشووەکانیان کە بە پیی [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر]] لە ساڵی ١٩٧٥ دیاری کرا بوو.<ref>Farrokh, Kaveh. Iran at War: 1500–1988. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-78096-221-4.</ref> ھەتاکوو ساڵی ٢٠٠٣ ئاخرین سەربازانی بە دیل گراوی دوو لایەنی شەڕەکە پێکەوە ئاڵوگۆر کران.<ref name="Molavi, Afshin 2005 p. 152"/><ref>http://www.nytimes.com/2003/03/14/world/threats-and-responses-briefly-noted-iran-iraq-prisoner-deal.html</ref> ئەم شەڕە گیانی نیو ملیۆن سەربازی ھەر دوو لای گرت، زیانێکی گەورەی تووشی ھەر وڵات کرد بەڵام لە ئاکامدا ھیچ سنوورێک جێبەجی نەبوو. لەم شەڕەدا خەڵکێکی زۆر بوونە قوربانی بەکارھینانی چەکی کیمیایی و چەندین ڕووداوی گەورەی [[کۆمەڵکوژی]] (وەکوو: [[کیمیابارانی ھەڵەبجە]]) تێدا ڕووی دا. لەم شەڕەدا شارە کوردنشینەکان چەندین جار بۆمباران کران و خەڵکێکی زۆر بوونە قوربانی.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/iraq-vii-iran-iraq-war</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160310223249/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php</ref> == پێشەکی == لە [[ئێران]] بەم جەنگە دەوتریت جەنگی سەپێندراو (جنگ تحمیلی) و بەرگری پیرۆز (دفاع مقدس) بەڵام لە میدیاکانی [[عێراق]]دا ناسراوە بە قادسیەی سەدام (قادسیة صدام) دەگەڕێتەوە بۆ جەنگی قادسیە لە سەدی حەڤەدا، کاتێک جەنگاوەرە عەرەبەکان فەتحی ئیمپراتۆری ساسانییان کرد.<ref name="lewental01">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lewental|یەکەم=D Gershon|سەردێڕ="Saddam’s Qadisiyyah": Religion and history in the service of state ideology in Baʿthi Iraq|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بەرگ=٥٠٫٦|پەڕەکان=٨٩١–٩١٠|journal=Middle Eastern Studies|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|doi=١٠٫١٠٨٠/٠٠٢٦٣٢٠٦٫٢٠١٣٫٨٧٠٨٩٩}}</ref> == بنەڕەتییەکان == === پەیوەندییەکانی ئێران-عێراق === لە جەنگی [[عوسمانی]] و [[فارس]]ەکان لە سەدەی شازدە و حەڤەدە دا، [[عوسمانی]]یەکان [[عێراق]]یان داگیر کرد لەگەل تەواوی [[شەتەلعەرەب]] و تاوەکو واژووکردنی [[گرێبەستی زەھاب]] لە ١٦٣٩ دا کە سنووری کۆتایییان دا مەزراند لەنێوان دوو وڵاتەکە. [[شەتەلعەرەب]] شوێنێکی گرنگە بۆ ھەردوو وڵات بۆ ڕەوانەکردنی [[نەوت]]، و لە ساڵی ١٩٣٧ دا [[ئێران]] و [[عێراق]]ی تازە سەربەخۆ پەیماننامەیەکیان واژوو کرد بۆ کۆتایھێنان بە کێشەکانیان. لە ھەمان ساڵ، ئێران و عێراق ھەردووکیان چوونە پاڵ [[ڕێککەوتنامەکەی سەعدئاباد]] و پەیوەندی لەنێوان دوو دەوڵەتەکە باش مایەوە بۆ دەیان ساڵ. لە ساڵی ١٩٣٧ دا پەیماننامەی ناسینەوەی سنوور لەنێوان ئێران و عێراقدا بەسترا بۆدیاری کردنی سنوور لە [[شەتەلعەرەب]]دا کە بەدرێژایی ئاوە نزمەکانی بەری ڕۆژھەڵات جگە لە [[عابادان]] و [[خورەمشەھر]] بوو بە سنووری [[عێراق]] و ناونرا [[تالویگ]]. و [[عێراق]] تەواوی ڕێگا ئاوویەکانی لەدەستدا بوو ھەرکات کەشتییەکی [[ئێران]]ی تێپەڕ ببوایە ئەبوایە باج بدات.<ref name="benab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php|سەردێڕ=The Origin and Development of Imperialist Contention in Iran; 1884–1921|ئیش=History of Iran|بڵاوکەرەوە=Iran Chamber Society|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917105415/http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php|url-status=dead}}</ref> لە ساڵی ١٩٥٥ ھەردوو دەوڵەت چونە پاڵ [[پەیماننامەی بەغداد]]، لەگەڵ ئەوەی دەسەڵاتی ھاشمییەکان لە ساڵی ١٩٥٨ ڕوخێندرا دەوڵەتێکی نەتەوەی دروستکرا کە یەکسەر پەیماننامەکەی پشت گوێخست. لە ١٨ کانوونی یەکەمی ١٩٥٩ سەرۆکی نوێی [[عێراق]] جەنەراڵ [[عەبدولکەریم قاسم]] ڕایگەیاند «ئێمە ناخوازین کەسێکی کە جگە لە خێڵە عەرەبەکان نشتەجێببێت لە ئەھواز و خوڕەم شەھر. عوسمانییەکان خوڕەم شەھریان دابووە ئێران کە خاکی عێراق بوو». حکوومەتی عێراق نارازی بوو بەو سامانە گەورەیەی کە لە ئەھوازدا ھەبوو بەدەست ئێرانەوە بوو کە دەوڵەمەند بوو بە سامانی نەوت بۆیە عێراق یارمەتی ھێزە نارەزایییەکانی ئەھوازی دەدا بەھۆی ئەو نفوسە گەورەیەی [[عەرەب]] لە ھەرێمەکەدا ھەبوو، وەبەرزکردنەوەی داواکاری ھێزە نارازییەکان لە کۆبوونەوەی کۆمکاری عەرەبی بەڵام سەرکەووتوو نەبوو.<ref name="benab"/> ھەڵوەشانەوەی پەیمانە سەرەتایییەکان لەلایەن ئێرانەوە کە بووە ھۆی ڕوودانی گرژی و توندوو تیژی لەنێوانیاندا تا [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر]] لە ساڵی ١٩٧٥. لە سالی ١٩٦٩ [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق ڕایگەیاند «کە کێشەی عێراق لەگەڵ ئێران پەیوەستە بە خوزستانەوە کە بەشێکە لە خاکی عێراق و لەکاتی حکومی بیانیدا دراوەتە ئێران». ھەر زوو ڕادیۆ عێراقییەکان دەستیان کرد بەھاندانی عەرەبەکانی ئێران لەگەڵ بەلوچییەکان بۆ ڕاپەڕین دژی حکومی شا، ھەروەھا تەلەڤیزیۆنی بەسرە شاری ئەھوازی وەک پارێزگایەکی عێراقی سەر بەویلایەتی ناصرییە نیشاندەدا و ناوی گشت شارەکانی ھەرێمی خوزستان گۆڕی بوو بە ناوی عەرەبی. لە ساڵی ١٩٧١ عێراق پەیوەندییە دیبلۆماسییەکانی لەگەڵ ئێران پچڕاند دوای ئەوەی ئیران دەستی گرت بەسەر دورگەکانی ئەبوموسی و تونبی گەورە و تونبی بچووک لە پاش کشانەوەی بەریتانیا.<ref name="mirfendereski05">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tonb (Greater and Lesser)|یەکەم=Guive|دوایین=Mirfendereski|ئیش=Encyclopædia Iranica|ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/tonb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704222708/http://www.iranicaonline.org/articles/tonb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> لە تۆڵەی داواکردنی عێراق بۆ خوزستان، ئێران پاریزگاری لە چەکدارە کوردەکان دەکرد و بنکەی لەناو ئێران بۆدەکردنەوە و چەکی بە کوردەکان دەدا، و ھەردوو دەوڵەت ھانی کوردە جوداخوازەکانیان دەدا. لە ئازاری ١٩٧٤ تا ئازاری ١٩٧٥ شەری سنووری ڕوویدا لە نێوان عێراق و ئێران بە یارمەتیدانی ئێران بۆ کوردە عێراقییەکان. لە ١٩٧٥، عێراقییەکان ھێرشێکیان دەست پێ کرد بۆ ئێران تانکیان بەکار ھێنا، ھەرچەندە ئێرانییەکان ئەوانیان بەزاند، چەند ھێرشی دیکە ڕوویان دا، لەگەڵ ئەوەشدا، ئێران پێنجەم ھێز سەربازیی جیھان بوو لەو کاتەدا و بەئاسانی عێراقییەکانی بەزاند، لە ئەنجامدا عێڕاق بڕیاریدا لەجیاتی جەنگ ڕێبکەوێت لەگەڵ تاران بۆ دەست ھەڵگرتن لە یارمەتیدانی کوردەکان. لە پەیمانامەی جەزائیر ساڵی ١٩٧٥ عێراق ڕیکەوت لەسەر ئەوەی کە ئاوی شەتوڵ عەرەب لەلایەن ئێرانەوە بەکاربھێنرێت و ئێرانیش دەست ھەڵگرێت لە یارمەتیدانی کوردە عێراقییەکان. عێراقییەکان ئەم پەیمانامەیان وەک ڕوشکاندن دەبینی، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێککەوتنەکە مەبەست بوو بۆ کۆتای ھێنان بە پشتگیریی ئیران و ئەمریکا بۆ [[پێشمەرگە]]، پەیوەندی ئەم دوو وڵاتە باش بوو تا ساڵی ١٩٧٨، کاتێک کۆمەڵێک بریکاری ئێرانی دۆزرانەوە کە پلانیان بۆ کودەتا دادەنا دژی حکوومەتی عێراقی، کاتێک ئەم پلانە ئاشکرا بوو، سەدام بڕیاریدا بە لە سێدارەدانی دەیان ئەفسەر لە سوپاکەی وەک نیشاندانی ئاشتی و دەرکردنی ئایەتوڵا خومێنی سەرکردەی بەرھەڵستکاری شا. سەڕەڕای ئەمە، سەدام تەنھا ڕێککەوتنی جەزائیری ڕەچاو کرد کە ئاگربەستێک بێت، نەک ڕێکەوتنێکی دیار، و چاوەڕوانی کرد بۆ دەرفەتێک تا ڕەخنە لەو ڕێکەوتنە بگرێت.<ref name="mirfendereski05"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|شەڕ|کوردستان|ڕۆژھەڵاتی ناوین|شیعە}} {{پۆلی کۆمنز|Iran-Iraq War}} [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:سەددام حوسێن]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران]] 9n4xlbw85brkvahisddcmrrknn6ncvq 1586812 1586763 2026-05-25T09:02:22Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1586812 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict=شەڕی ئێران-عێراق | partof= [[شەڕی کەنداو]] | image= [[پەڕگە:Iran-Iraq War Montage.png|وێنۆک|]] | image_size = 300px | caption=چەن وێنەیەک لە شەڕی ئێران و عێراق، لە سەرەوە سەربازێکی ئێرانی بە ماسکی گازەوە، [[سەدام]] و ڕامسفێڵد، سەربازانی لاوی ئێرانی و بەندەرێکی نەوتی ئێران کە لە ھێرشی ئامریکادا سووتاوە. | date=٢٢ ئەیلوولی ١٩٨٠ – ٢٠ ئابی ١٩٨٨ | place= [[ئێران]]، [[عێراق]]، [[کەنداوی فارس]] | result= کێشە * شکستی عێراق بە ھەڵسوکەوت کردن بە زەویەکانی ڕۆژھەڵاتی شەتوڵ عەرەب و سود وەرگرتن لە جودا خوازی عەرەب لەپارێزگای خوزستان. * شکستی ئێران لە ڕوخاندنی سەدام حسێن یان لەناوبردنی ھێزی سەربازی عێراق * [[بڕیارنامەی ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] | combatant1= '''{{flag|Iran}}'''{{ھن}} {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان|پ.د. ک]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag of PUK.png}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|ی.ن. ک]]{{ھن}} {{Collapsible list | bullets = no | title = پشتگیری: | {{flagicon image|Islamic Dawa Party Flag.svg}} [[حزب الدعوة الإسلامیة]] | {{flag|Syria}}<ref name="primer">[http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf Iran and Syria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014060357/http://iranprimer.usip.org/sites/iranprimer.usip.org/files/Iran%20and%20Syria.pdf |date=14 October 2015}}| Jubin Goodarzi</ref> | {{flagicon|Libya|1977}} [[لیبیا]] | {{flag|North Korea}}<ref name="Copulsky2008">{{بیرخستنەوە|ناونیشان = http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/|journal = [[Harvard Political Review]]|سەردێڕ = Death of a Salesman|یەکەم = Alex|بەرگ = ٣٥٦|issue = ٦٣٧٠|پەڕەکان = ٦٢٧|دوایین = Copulsky|ڕێکەوت = زستانی ٢٠٠٨|doi = 10.1038/356627a0|bibcode = 1992Natur.356..627R|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ = https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١١ی شوباتی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ |date=١١ی شوباتی ٢٠١٢ }}</ref> |{{flag|Israel}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Parsi|یەکەم١=Trita | author1link = Trita Parsi|دوایین٢=Menashri|یەکەم٢=David| author2link =David Menashri|سەردێڕ=Israel i. Relations With Iran|ڕێکەوت=٢٠٠٧|پەڕەکان=٢١٣–٢٢٣|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/israel-i-relations-with-iran}}</ref> | {{flag|United States}}: [[ئابڕوچوونی ئێران-کۆنترا|ئێران-کۆنترا]]}} | combatant2={{flagdeco|Iraq|1963}} '''[[ڕژێمی بەعس|بەعس]]'''{{ھن}} {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]]{{ھن}} {{flagicon image|Pdki logo.jpg}} [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران|پدکا]]<ref>{{بیرخستنەوە|ساڵ=٢٠١٠|پەڕە=٤٥|بڵاوکەرەوە=Rowman & Littlefiedl|یەکەم=Nader|دوایین=Entessar|سەردێڕ=Kurdish Politics in the Middle East}}</ref> {{Collapsible list | bullets = no | title = پشتگیری: | {{flag|Soviet Union}}<ref>Metz, Helen Chapin, ed. (1988), [http://countrystudies.us/iraq/82.htm "The Soviet Union"], Iraq: a Country Study, [[Library of Congress Country Studies]]</ref><ref>Metz, Helen Chapin, ed. (1988), [http://countrystudies.us/iraq/98.htm "Arms from The Soviet Union"], Iraq: a Country Study, Library of Congress</ref> | {{flag|France}}<ref>Metz, Helen Chapin, ed. (1988), [http://countrystudies.us/iraq/99.htm "Arms from France"], Iraq: a Country Study, Library of Congress{{verify source|date=October 2013}}</ref><ref name="Timmermann">{{بیرخستنەوە| سەردێڕ = Fanning the Flames: Guns, Greed & Geopolitics in the Gulf War | یەکەم = Kenneth R. | دوایین = Timmerman | contribution = Chapter 7: Operation Staunch | ناونیشان = http://www.iran.org/tib/krt/fanning_ch7.htm | journal = Iran Brief}}</ref> | {{Flag|Qatar}}<ref name=heritage-of-qatar>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.heritageofqatar.org/history/|سەردێڕ=Brief History of Qatar|ئیش=Heritage of Qatar|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121024204823/http://www.heritageofqatar.org/history/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024204823/http://www.heritageofqatar.org/history/ |date=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ }}</ref><ref name="vatanka12">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108|دوایین=Vatanka|یەکەم=Alex|ڕێکەوت=٢٢ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=The Odd Couple|newspaper=[[The Majalla]]|بڵاوکەرەوە=[[Saudi Research and Publishing Company]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 |date=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ }}</ref> | {{flag|United States|١٩٦٠}}<ref>Friedman, Alan. Spider's Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq, Bantam Books, 1993.</ref><ref name="Timmerman">{{بیرخستنەوەی کتێب| ناونیشان=http://www.kentimmerman.com/tdl.htm | سەردێڕ=The Death Lobby: How the West Armed Iraq | بڵاوکەرەوە=Houghton Mifflin Company | نووسەر=Timmerman, Kenneth R. | authorlink=Kenneth R. Timmerman | ساڵ=١٩٩١ |شوێن=New York | ژپنک=٠-٣٩٥-٥٩٣٠٥-٠}}</ref> | {{flag|United Kingdom}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ft.com/cms/s/52add2c4-30b4-11e1-9436-00144feabdc0,Authorised=false.html?siteedition=intl&_i_location=http%3A%2F%2Fwww.ft.com%2Fcms%2Fs%2F0%2F52add2c4-30b4-11e1-9436-00144feabdc0.html%3Fsiteedition%3Dintl&_i_referer=&classification=conditional_standard&iab=barrier-app|سەردێڕ=UK secretly supplied Saddam|یەکەم=Michael|دوایین=Stothard|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|via=Financial Times}}</ref> | {{Flag|Kuwait}}<ref name=brittaenica-kuwait>{{cite encyclopedia|title=Kuwait|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/325644/Kuwait/93658/Iran-Iraq-War |last1=Anthony|first1=John Duke|last2=Ochsenwald|first2=William L.|author-link2=William L. Ochsenwald|last3=Crystal|first3=Jill Ann}}</ref> | {{Flag|Jordan}}<ref name="Schenker">{{بیرخستنەوەی کتێب| ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf | سەردێڕ=Dancing with Saddam: The Strategic Tango of Jordanian-Iraqi Relations | بڵاوکەرەوە=[[The Washington Institute for Near East Policy]] / [[Lexington Books]] | نووسەر=Schenker, David Kenneth | ساڵ=٢٠٠٣ | ژپنک=٠-٧٣٩١-٠٦٤٩-X| ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ | ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170123153530/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf | ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | {{Flag|Saudi Arabia}} | {{Flag|UAE}} | {{Flagicon|Romania|١٩٦٥}} [[کۆماری ڕۆمانیا|ڕۆمانیا]]}} | commander1= {{flagicon|Iran}} '''[[ڕووحوڵڵا خومەینی]]'''{{ھن}}<small>([[ڕێبەری ئێران]])</small> {{Collapsible list | bullets = no | title =ئەوانەی تر: |[[ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]{{ھن}}<small>([[سەرۆک کۆماری ئێران]]، ھەتا ١٩٨١)</small> |[[محەممەدعەلی ڕەجایی]]{{ھن}}<small>(سەرۆک کۆماریی ئێران، ھەتا ١٩٨١)</small> |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}<small>(سەرۆک کۆماری ئێران)</small><ref name="mearsheimer02">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Mearsheimer|یەکەم١=John J.|یەکەم٢=Stephen M.|دوایین٢=Walt|ناونیشان=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html|سەردێڕ=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|بڵاوکەرەوە=Belfer Center for Science and International Affairs|ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢|ئیش=International Security|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305131553/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|پەرلەمان]]؛ ''بەکرداری'' فەرماندەی گشتی)</small> |[[محەممەدجەواد باھونەر]]{{ھن}}<small>([[سەرۆک وەزیرانی ئێران]]، ھەتا ١٩٨١)</small> |[[میرحوسێن مووسەوی]]{{ھن}}<small>(سەرۆک وەزیرانی ئێران)</small> |[[مستەفا چەمران]] {{کلش}}{{ھن}}<small>(وەزیری بەرگری)</small> |[[وەلیئوڵڵا فەلاحی]] {{کلش}}{{ھن}}<small>(فەرماندەیگشتی، بەڕوداوی فڕۆکە کوژرا لە ١٩٨١)</small> |[[قاسمعەلی زەھیرنەژاد]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی سوپا)</small> |[[عەلی سەیاد شیرازی]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی سوپا)</small> |[[جەواد فەکووری]] {{کلش}}{{ھن}}<small>(فەرماندەی ھێزی ئاسمانی)</small> |[[محەممەدحوسێن موعینپوور]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی ھێزی ئاسمانی)</small> |[[موحسین ڕەزایی]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی سوپای پاسداران)</small> |[[مەسعوود بارزانی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]])</small> |[[جەلال تاڵەبانی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[یەکێتی نیشتیمانی کوردستان]])</small> |[[نەوشیروان مستەفا]]{{ھن}}<small>(جێگری سکتێری گشتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان)</small> |[[محەممەد باقر حەکیم]]{{ھن}}<small>(سەرکردەی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیی عێراق)</small> |[[عەبدولعەزیز حەکیم]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی باڵی سەربازیی ڕێکخراوەی بەدر)</small>}} | commander2={{flagicon|Iraq|1963}} '''[[سەددام حوسێن]]'''{{ھن}}<small>([[سەرۆک کۆماری عێراق]])</small> {{Collapsible list | bullets = no | title = ئەوانەی تر: |[[عەلی حەسەن ئەلمەجید]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی گشتی ھەواڵگریی عێراق)</small> |[[تەھا یاسین ڕەمەزان]]{{ھن}}<small>(جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی بەعس)</small> |[[عیزەت دووری]]{{ھن}}<small>(جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی ڕێبەرایەتیی شۆڕش)</small> |[[عبد حمّود]]{{ھن}}<small>(فەریقی سوپا)</small> |[[صلاح عبود محمود]]{{ھن}}<small>(جەنەڕاڵ)</small> |[[تارق عەزیز]]{{ھن}}<small>(وەزیری دەرەوە و ئەندامی مجلس قیادة الثورة)</small> |[[عدنان خیر اللە طلفاح]]{{ھن}}<small>(وەزیری بەرگری)</small> |[[صدام کامل]]{{ھن}}<small>(فەرماندەی گاردی کۆماری)</small> |[[عُدی صدّام حُسین]]{{ھن}}<small>(کوڕی سەددام حوسێن)</small> |[[قصی صدام حسین]]{{ھن}}<small>(کوڕی سەددام حوسێن)</small> |[[ماھر عبد الرشید]]{{ھن}}<small>(جەنەڕاڵ)</small> |[[عەبدولڕەحمان قاسملوو]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]])</small> |[[مەسعوود ڕەجەوی]]{{ھن}}<small>(سەرۆکی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]])</small> |[[مریەم ڕەجەوی]]{{ھن}}<small>(ھاوسەرۆکی موجاھیدینی خەلق)</small>}} | units1 = [[ھێزی چەکداری کۆماریی ئیسلامیی ئێران|ھێزی چەکداری ئیرانی]] * [[سوپای کۆماری ئیسلامی ئێران|سوپا]] ** [[Islamic Republic of Iran Army Ground Forces|ھێزی زەمینی]] ** [[Islamic Republic of Iran Air Force|ھێزی ئاسمانی]] ** [[Islamic Republic of Iran Navy|ھێزی دەریایی]] * [[Army of the Guardians of the Islamic Revolution|پاسەوانی شۆڕش]] (پاسداران) ** [[Ground Forces of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution|ھێزی زەمینی]] ** [[Islamic Republic of Iran Navy|بەسیج]] ** [[Aerospace Force of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution|ھیزی ئاسمانی]] {{small|(١٩٨٥–١٩٨٨)}} ** [[Navy of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution|ھێزی دەریایی]] {{small|(١٩٨٥–١٩٨٨)}} ** [[سوپای قودس]] * [[Islamic Republic of Iran Gendarmerie|جەندرمە]] * [[جھاد سازندگی]] * [[ستاد جنگ‌ھای نامنظم]] {{small|(١٩٨٠–١٩٨٢)}} * [[شھربانی]] [[عەرەبەکانی خوزستان]]{{ھن}} [[دەستەی ئەبوزەڕ]] ئێستا [[لواء الفاطمیون]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[پێشمەرگە]]{{ھن}} [[Badr Organization|منظمة بدر]] | units2 = [[ھێزە چەکدارەکانی عێراق]] * [[Iraqi Army|سوپا]] * [[Iraqi Navy|ھێزی دەریایی]] * [[ھێزی ئاسمانیی عێراقی|ھێزی ئاسمانی]] * [[Republican Guard (Iraq)|گاردی کۆماری]] * {{flagicon image|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Popular Army (Iraq)|الجیش الشعبی]] * [[National Defense Battalions (Iraq)|کتائب الدفاع الوطنی]] * {{flagicon image|Ir-nla.gif}} [[سازمان مجاھدین خلق ایران]] | strength1='''سەرەتای جەنگ:'''<ref>Pollack, p, 186</ref>{{ھن}}١١٠٠٠٠–١٥٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}١٧٠٠–٢١٠٠ تانک،<ref>Farrokh, Kaveh, 305 (2011)</ref> (٥٠٠ گونجاو بوو)<ref>Pollack, p. 187</ref>{{ھن}}١٠٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٣٠٠ تۆپ ھاوێژ،<ref>Farrokh, Kaveh, 304 (2011)</ref>{{ھن}}٤٨٥ فڕۆکەی شەڕکەر (~١٠٠ گونجاو بوو),{{ھن}}٧٥٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''دوای کشانەوەی عێراق لە ئێران لە ١٩٨٢:'''{{ھن}}٣٥٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}٧٠٠ تانک،{{ھن}}٢٧٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٤٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٣٥٠ فڕۆکە،{{ھن}}٧٠٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''لە ساڵی ١٩٨٨ دا:'''<ref>Pollack, p. 232</ref>{{ھن}}٦٠٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}١٠٠٠ تانکی گونجاو،{{ھن}}٨٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٦٠٠ تۆپھاوێژی قورس،{{ھن}}٦٠–٨٠ فڕۆکەی شەڕکەر،{{ھن}}٧٠–٩٠ ھێلیکۆپتەر | strength2='''سەرەتای جەنگ:'''<ref>Pollack, p. 186</ref>{{ھن}}٢٠٠٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}٢٨٠٠ تانک،{{ھن}}٤٠٠٠ زرێپۆشی نەفەربەر،{{ھن}}١٤٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٣٨٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٣٥٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''دوای کشانەوەی عێراق لە ئێران لە ١٩٨٢:'''{{ھن}}١٧٥٠٠٠ سەرباز،{{ھن}}١٢٠٠ تانک،{{ھن}}٢٣٠٠ زرێپۆش،{{ھن}}٤٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٤٥٠ فرۆکە،{{ھن}}١٨٠ ھێلیکۆپتەر{{ھن}}'''لەکاتی تەواو بوونی جەنگدا:'''{{ھن}}١٥٠٠٠٠٠ سەرباز،<ref name="Pollack, p. 3">Pollack, p. 3</ref>{{ھن}}~٥٠٠٠ تانک،{{ھن}}٨٥٠٠–١٠٠٠٠ زرێپۆشی نەفەربەر،{{ھن}}٦٠٠٠–١٢٠٠٠ تۆپ ھاوێژ،{{ھن}}٩٠٠ فرۆکەی شەڕکەر،{{ھن}}١٠٠٠ ھێلیکۆپتەر | casualties1= ١٢٣٢٢٠–١٦٠٠٠٠ [[کوشتن لە جەنگدا]] و ٦٠٬٧١١ [[وون بوو لە جەنگدا]] (ڕاگەیاندنی ئێران)<ref name="hiro205">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hiro|یەکەم=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|سەردێڕ=The Longest War: The Iran–Iraq Military Conflict|ناونیشان=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=New York|ساڵ=١٩٩١|پەڕە=٢٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٠٤٠٦-٣|oclc=٢٢٣٤٧٦٥١}}</ref><ref name="Abrahamian2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Abrahamian|یەکەم=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|سەردێڕ=A History of Modern Iran|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|شوێن=Cambridge, U.K. ; New York|ساڵ=٢٠٠٨|پەڕەکان=١٧١–١٧٥, ٢١٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٢٨٩١-٧|oclc=١٧١١١١٠٩٨}}</ref>{{ھن}}٢٠٠٠٠٠–٦٠٠٠٠٠ کوژراو (خەملاندنی دیکە)<ref name="hiro205"/><ref name="Rajaee1997">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rajaee|یەکەم=Farhang|سەردێڕ=Iranian Perspectives on the Iran–Iraq War|بڵاوکەرەوە=University Press of Florida|شوێن=Gainesville|ساڵ=١٩٩٧|پەڕە=٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٠-١٤٧٦-٠|oclc=٤٩٢١٢٥٦٥٩}}</ref><ref name="Mikaberidze2011"/><ref>Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5</ref><ref name="Dunnigan 1991">Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)</ref><ref name="Twentieth Century World History 1997">Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)</ref><ref name="ReferenceA">Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618–1991</ref><ref name="Chirot, Daniel 1994">Chirot, Daniel: Modern Tyrants: the power and prevalence of evil in our age (1994)</ref><ref>"B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict: A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945–1995 (1997) p. 195</ref>{{ھن}}٨٠٠٠٠٠ کوژراو (ڕاگەیاندنی عێراق)<ref name="hiro205"/>{{ھن}} ٥٠٠٠٠٠–٣٢٠٠٠٠ [[برینداری جەنگ]]<ref name="Mikaberidze2011">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mikaberidze|یەکەم=Alexander|سەردێڕ=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ساڵ=٢٠١١|پەڕە=٤١٨|ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٨٨٤-٣٣٦-١|oclc=٧٧٥٧٥٩٧٨٠}}</ref><ref name="PotterSick2006">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Potter|یەکەم١=Lawrence G.|دوایین٢=Sick|یەکەم٢=Gary|سەردێڕ=Iran, Iraq and the Legacies of War|ناونیشان=https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse|بڵاوکەرەوە=Palgrave Macmillan|شوێن=Basingstoke|ساڵ=٢٠٠٦|پەڕە=٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٣٩-٧٦٠٩-٣|oclc=٧٠٢٣٠٣١٢}}</ref><ref name="Zargar2012">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Zargar|یەکەم١=Moosa|دوایین٢=Araghizadeh|یەکەم٢=Hassan|دوایین٣=Soroush|یەکەم٣=Mohammad Reza|دوایین٤=Khaji|یەکەم٤=Ali|سەردێڕ=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|بەرگ=٤١|issue=٦|بڵاوکەرەوە=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|شوێن=São Paulo|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|پەڕەکان=١٠٦٥–١٠٦٦|ناونیشان=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=٤٦٤٥٤٨٩٨٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref>{{ھن}} ٤٠٠٠٠–٤٢٨٧٢ [[دیلی جەنگ]]<ref name="PotterSick2006"/><ref name="Zargar2012"/>{{ھن}} ١٦٠٠٠–١١٠٠٠ [[قوربانی مەدەنی]]<ref name="hiro205"/><ref name="Abrahamian2008"/>{{ھن}} زیانی دارای of US$٦٢٧ بلیۆن<ref name="Rajaee1997"/><ref name="hiro251">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hiro|یەکەم=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|سەردێڕ=The Longest War: The Iran–Iraq Military Conflict|ناونیشان=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|بڵاوکەرەوە=Routledge|شوێن=New York|ساڵ=١٩٩١|پەڕە=٢٥١|ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٩٠٤٠٦-٣|oclc=٢٢٣٤٧٦٥١}}</ref> | casualties2= ١٠٥٠٠٠–١٧٥٠٠٠ کوژراو<ref name="PotterSick2006"/><ref name="hiro251"/><ref name="hawaii.edu">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|سەردێڕ=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|ئیش=Power Kills|بڵاوکەرەوە=University of Hawai'i|نووسەر=Rumel, Rudolph}}</ref><ref name="Karsh2002"/><ref name="KochLong1997">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Koch|یەکەم١=Christian|دوایین٢=Long|یەکەم٢=David E.|سەردێڕ=Gulf Security in the Twenty-First Century|ناونیشان=https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse|بڵاوکەرەوە=Emirates Center for Strategic Studies and Research|شوێن=Abu Dhabi|ساڵ=١٩٩٧|پەڕە=٢٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٣١٦-٣|oclc=٣٩٠٣٥٩٥٤}}</ref>{{ھن}}250000-500000 <small>(خەمڵاندنی دیکە)</small><ref name="remembrance">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary|سەردێڕ=Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives|نووسەر=Ian Black|ئیش=the Guardian}}</ref>{{ھن}}٤٠٠٠٠٠[[برینداری جەنگ]]<ref name="Karsh2002">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Karsh|یەکەم=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|سەردێڕ=The Iran–Iraq War, 1980–1988|ناونیشان=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars|بڵاوکەرەوە=Osprey Publishing|شوێن=Oxford|ساڵ=٢٠٠٢|پەڕە=٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٣٧١-٢|oclc=٤٨٧٨٣٧٦٦}}</ref>{{ھن}} ٧٠٠٠٠ [[دیلی جەنگ]]<ref name="Mikaberidze2011"/><ref name="Karsh2002"/>{{ھن}} زیانی دارای $٦٢٧ بلیۆن<ref name="Rajaee1997"/><ref name="hiro627"/> | notes=¹ ژمارەی دروستی شیعەی عێراقی کە شەڕی کرد شان بەشانی ئێران نەزانراوە. [[المجلس الأعلی الإسلامی العراقی]] و [[حزب الدعوة الإسلامیة]] پشتگیری ئێرانیان کرد لە کاتی شەڕدا. ئێران ھەندێ کات دیلەکانی ڕێک دەخست بۆ دژایەتی کردنی عێراق. | casualties3= +١٠٠٠٠٠قوربانی مەدەنی لە ھەردوولا<ref name=hawaii.edu-D>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|سەردێڕ=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|ئیش=Power Kills|بڵاوکەرەوە=University of Hawai'i|نووسەر=Rumel, Rudolph}}</ref>{{ھن}}(کوشتن و بێسەر و شوین کردنی ١٨٢٠٠٠ کەس لە [[کارەساتی ئەنفال]] ناگرێتە خۆ)<ref name="hang">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|newspaper=Tampa Bay Times|ناونیشان=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|سەردێڕ= Iraq to hang 'Chemical Ali'|دوایین=Sinan|یەکەم=Omar|agency=Associated Press|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}}</ref> {{سەرچاوەکان|group=lower-alpha|٢}}}} '''شەڕی ئێران و عێراق'''{{تێبینی|لە ئێران بە ناوی ''بەرگریی پیرۆز''، ''شەڕی سەپێندراو'' و ''شەڕی ھەشت ساڵە'' ({{بە فارسی|دفاع مقدس/جنگ تحمیلی/جنگ هشت ساله}}) و لە عێراق بە ناوی ''قادسیەی سەددام'' و ''شەڕی یەکەمی کەنداو'' ({{بە عەرەبی|قادسية صدام/حرب الخليج الأولى}}) دەناسرێت.}} شەڕێکی چەکداری لە نێوان [[کۆماری ئیسلامیی ئێران]] و [[عێراقی بەعس]] بوو کە بۆ ماوەی ٨ ساڵان لە ئەیلوولی ١٩٨٠ ھەتا ئابی ١٩٨٨ بەردەوام بوو. ئەم شەڕە سەرەتا بە ھێرشی ھێزەکانی [[سەددام حوسێن]]، [[سەرۆک کۆماری عێراق|سەرۆک کۆماری ئەوکاتی عێراق]] بۆ سەر ئیران دەستی پێ کرد، لە کاتی ھێرشەکە [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] تازە سەرکەوتبوو و دۆخی ئەرتەشی ئێران زۆر شێواو و ئاڵۆز بوو. لە لایەکی دیکەوە عێراق لە دۆخێکی باشدا بوو، باری [[ئابووری]] لە گەشەکردندا بوو، کە سەدام ویستی بۆ ئەوە ببێتە وڵاتی یەکەمی ناوچە، ھەروەھا بۆ ئەوە کە پەرە بداتە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی و بەم شێوە کامی لە ئاڵۆزی ئێران گرتبیت. لە لایەکی دیکەوە ئێران، ئنقلابێکی ئیدێۆلۆژیکی کردبوو و دەیویست ئەم شۆڕشە پەرە بداتە سەر وڵاتانی دەوروبەری خۆی بە تایبەت عێراق کە کەمینەیەکی زۆر گەورە [[شیعە]]ی ھەبوو.<ref name="Molavi, Afshin 2005 p. 152">Molavi, Afshin (2005). The Soul of Iran: A Nation's Journey to Freedom (Revised ed.). England: W. W. Norton & Company. p. 152. ISBN 978-0-393-32597-3.</ref> [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] بۆ کۆتاییھێنان بەم شەڕە لە ساڵی ١٩٨٧ دا [[بڕیارنامەی ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|بڕیارنامەی ژمارە ٥٩٨ی]] دەرکرد. بەڵام ئەم بڕیارنامەی ھەتا ساڵی ١٩٨٨ نەھاتە کایەوە. لە دوای سوڵح ئێران و عێراق گەڕانەوە بۆ سەر سنوورە پێشووەکانیان کە بە پیی [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر]] لە ساڵی ١٩٧٥ دیاری کرا بوو.<ref>Farrokh, Kaveh. Iran at War: 1500–1988. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-78096-221-4.</ref> ھەتاکوو ساڵی ٢٠٠٣ ئاخرین سەربازانی بە دیل گراوی دوو لایەنی شەڕەکە پێکەوە ئاڵوگۆر کران.<ref name="Molavi, Afshin 2005 p. 152"/><ref>http://www.nytimes.com/2003/03/14/world/threats-and-responses-briefly-noted-iran-iraq-prisoner-deal.html</ref> ئەم شەڕە گیانی نیو ملیۆن سەربازی ھەر دوو لای گرت، زیانێکی گەورەی تووشی ھەر وڵات کرد بەڵام لە ئاکامدا ھیچ سنوورێک جێبەجی نەبوو. لەم شەڕەدا خەڵکێکی زۆر بوونە قوربانی بەکارھینانی چەکی کیمیایی و چەندین ڕووداوی گەورەی [[کۆمەڵکوژی]] (وەکوو: [[کیمیابارانی ھەڵەبجە]]) تێدا ڕووی دا. لەم شەڕەدا شارە کوردنشینەکان چەندین جار بۆمباران کران و خەڵکێکی زۆر بوونە قوربانی.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/iraq-vii-iran-iraq-war</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160310223249/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php</ref> == پێشەکی == لە [[ئێران]] بەم جەنگە دەوتریت جەنگی سەپێندراو (جنگ تحمیلی) و بەرگری پیرۆز (دفاع مقدس) بەڵام لە میدیاکانی [[عێراق]]دا ناسراوە بە قادسیەی سەدام (قادسیة صدام) دەگەڕێتەوە بۆ جەنگی قادسیە لە سەدی حەڤەدا، کاتێک جەنگاوەرە عەرەبەکان فەتحی ئیمپراتۆری ساسانییان کرد.<ref name="lewental01">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Lewental|یەکەم=D Gershon|سەردێڕ="Saddam’s Qadisiyyah": Religion and history in the service of state ideology in Baʿthi Iraq|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بەرگ=٥٠٫٦|پەڕەکان=٨٩١–٩١٠|journal=Middle Eastern Studies|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis|doi=١٠٫١٠٨٠/٠٠٢٦٣٢٠٦٫٢٠١٣٫٨٧٠٨٩٩}}</ref> == بنەڕەتییەکان == === پەیوەندییەکانی ئێران-عێراق === لە جەنگی [[عوسمانی]] و [[فارس]]ەکان لە سەدەی شازدە و حەڤەدە دا، [[عوسمانی]]یەکان [[عێراق]]یان داگیر کرد لەگەل تەواوی [[شەتەلعەرەب]] و تاوەکو واژووکردنی [[گرێبەستی زەھاب]] لە ١٦٣٩ دا کە سنووری کۆتایییان دا مەزراند لەنێوان دوو وڵاتەکە. [[شەتەلعەرەب]] شوێنێکی گرنگە بۆ ھەردوو وڵات بۆ ڕەوانەکردنی [[نەوت]]، و لە ساڵی ١٩٣٧ دا [[ئێران]] و [[عێراق]]ی تازە سەربەخۆ پەیماننامەیەکیان واژوو کرد بۆ کۆتایھێنان بە کێشەکانیان. لە ھەمان ساڵ، ئێران و عێراق ھەردووکیان چوونە پاڵ [[ڕێککەوتنامەکەی سەعدئاباد]] و پەیوەندی لەنێوان دوو دەوڵەتەکە باش مایەوە بۆ دەیان ساڵ. لە ساڵی ١٩٣٧ دا پەیماننامەی ناسینەوەی سنوور لەنێوان ئێران و عێراقدا بەسترا بۆدیاری کردنی سنوور لە [[شەتەلعەرەب]]دا کە بەدرێژایی ئاوە نزمەکانی بەری ڕۆژھەڵات جگە لە [[عابادان]] و [[خورەمشەھر]] بوو بە سنووری [[عێراق]] و ناونرا [[تالویگ]]. و [[عێراق]] تەواوی ڕێگا ئاوویەکانی لەدەستدا بوو ھەرکات کەشتییەکی [[ئێران]]ی تێپەڕ ببوایە ئەبوایە باج بدات.<ref name="benab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php|سەردێڕ=The Origin and Development of Imperialist Contention in Iran; 1884–1921|ئیش=History of Iran|بڵاوکەرەوە=Iran Chamber Society|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917105415/http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php|url-status=dead}}</ref> لە ساڵی ١٩٥٥ ھەردوو دەوڵەت چونە پاڵ [[پەیماننامەی بەغداد]]، لەگەڵ ئەوەی دەسەڵاتی ھاشمییەکان لە ساڵی ١٩٥٨ ڕوخێندرا دەوڵەتێکی نەتەوەی دروستکرا کە یەکسەر پەیماننامەکەی پشت گوێخست. لە ١٨ کانوونی یەکەمی ١٩٥٩ سەرۆکی نوێی [[عێراق]] جەنەراڵ [[عەبدولکەریم قاسم]] ڕایگەیاند «ئێمە ناخوازین کەسێکی کە جگە لە خێڵە عەرەبەکان نشتەجێببێت لە ئەھواز و خوڕەم شەھر. عوسمانییەکان خوڕەم شەھریان دابووە ئێران کە خاکی عێراق بوو». حکوومەتی عێراق نارازی بوو بەو سامانە گەورەیەی کە لە ئەھوازدا ھەبوو بەدەست ئێرانەوە بوو کە دەوڵەمەند بوو بە سامانی نەوت بۆیە عێراق یارمەتی ھێزە نارەزایییەکانی ئەھوازی دەدا بەھۆی ئەو نفوسە گەورەیەی [[عەرەب]] لە ھەرێمەکەدا ھەبوو، وەبەرزکردنەوەی داواکاری ھێزە نارازییەکان لە کۆبوونەوەی کۆمکاری عەرەبی بەڵام سەرکەووتوو نەبوو.<ref name="benab"/> ھەڵوەشانەوەی پەیمانە سەرەتایییەکان لەلایەن ئێرانەوە کە بووە ھۆی ڕوودانی گرژی و توندوو تیژی لەنێوانیاندا تا [[ڕێکەوتننامەی جەزائیر]] لە ساڵی ١٩٧٥. لە سالی ١٩٦٩ [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق ڕایگەیاند «کە کێشەی عێراق لەگەڵ ئێران پەیوەستە بە خوزستانەوە کە بەشێکە لە خاکی عێراق و لەکاتی حکومی بیانیدا دراوەتە ئێران». ھەر زوو ڕادیۆ عێراقییەکان دەستیان کرد بەھاندانی عەرەبەکانی ئێران لەگەڵ بەلوچییەکان بۆ ڕاپەڕین دژی حکومی شا، ھەروەھا تەلەڤیزیۆنی بەسرە شاری ئەھوازی وەک پارێزگایەکی عێراقی سەر بەویلایەتی ناصرییە نیشاندەدا و ناوی گشت شارەکانی ھەرێمی خوزستان گۆڕی بوو بە ناوی عەرەبی. لە ساڵی ١٩٧١ عێراق پەیوەندییە دیبلۆماسییەکانی لەگەڵ ئێران پچڕاند دوای ئەوەی ئیران دەستی گرت بەسەر دورگەکانی ئەبوموسی و تونبی گەورە و تونبی بچووک لە پاش کشانەوەی بەریتانیا.<ref name="mirfendereski05">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tonb (Greater and Lesser)|یەکەم=Guive|دوایین=Mirfendereski|ئیش=Encyclopædia Iranica|ساڵ=٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/tonb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150704222708/http://www.iranicaonline.org/articles/tonb|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> لە تۆڵەی داواکردنی عێراق بۆ خوزستان، ئێران پاریزگاری لە چەکدارە کوردەکان دەکرد و بنکەی لەناو ئێران بۆدەکردنەوە و چەکی بە کوردەکان دەدا، و ھەردوو دەوڵەت ھانی کوردە جوداخوازەکانیان دەدا. لە ئازاری ١٩٧٤ تا ئازاری ١٩٧٥ شەری سنووری ڕوویدا لە نێوان عێراق و ئێران بە یارمەتیدانی ئێران بۆ کوردە عێراقییەکان. لە ١٩٧٥، عێراقییەکان ھێرشێکیان دەست پێ کرد بۆ ئێران تانکیان بەکار ھێنا، ھەرچەندە ئێرانییەکان ئەوانیان بەزاند، چەند ھێرشی دیکە ڕوویان دا، لەگەڵ ئەوەشدا، ئێران پێنجەم ھێز سەربازیی جیھان بوو لەو کاتەدا و بەئاسانی عێراقییەکانی بەزاند، لە ئەنجامدا عێڕاق بڕیاریدا لەجیاتی جەنگ ڕێبکەوێت لەگەڵ تاران بۆ دەست ھەڵگرتن لە یارمەتیدانی کوردەکان. لە پەیمانامەی جەزائیر ساڵی ١٩٧٥ عێراق ڕیکەوت لەسەر ئەوەی کە ئاوی شەتوڵ عەرەب لەلایەن ئێرانەوە بەکاربھێنرێت و ئێرانیش دەست ھەڵگرێت لە یارمەتیدانی کوردە عێراقییەکان. عێراقییەکان ئەم پەیمانامەیان وەک ڕوشکاندن دەبینی، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێککەوتنەکە مەبەست بوو بۆ کۆتای ھێنان بە پشتگیریی ئیران و ئەمریکا بۆ [[پێشمەرگە]]، پەیوەندی ئەم دوو وڵاتە باش بوو تا ساڵی ١٩٧٨، کاتێک کۆمەڵێک بریکاری ئێرانی دۆزرانەوە کە پلانیان بۆ کودەتا دادەنا دژی حکوومەتی عێراقی، کاتێک ئەم پلانە ئاشکرا بوو، سەدام بڕیاریدا بە لە سێدارەدانی دەیان ئەفسەر لە سوپاکەی وەک نیشاندانی ئاشتی و دەرکردنی ئایەتوڵا خومێنی سەرکردەی بەرھەڵستکاری شا. سەڕەڕای ئەمە، سەدام تەنھا ڕێککەوتنی جەزائیری ڕەچاو کرد کە ئاگربەستێک بێت، نەک ڕێکەوتنێکی دیار، و چاوەڕوانی کرد بۆ دەرفەتێک تا ڕەخنە لەو ڕێکەوتنە بگرێت.<ref name="mirfendereski05"/> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|عێراق|شەڕ|کوردستان|ڕۆژھەڵاتی ناوین|شیعە}} {{پۆلی کۆمنز|Iran-Iraq War}} [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:سەددام حوسێن]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:مێژووی کۆماری ئیسلامی ئێران]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٠]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٢]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٣]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٤]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٦]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٧]] [[پۆل:ئێران لە ١٩٨٨]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٨٢]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٨٣]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٨٤]] [[پۆل:ململانێکانی ١٩٨٥]] 41z22d8e5f2816hqs9v6mqninwh6nwl 0 42952 1586799 1169735 2026-05-25T08:02:54Z 1silent scientist 51740 1586799 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''عەدنان مەندەرس''' (بە [[زمانی تورکی|تورکی]]: Ali Adnan Ertekin Menderes) (٢٢ی [[ئایار]]ی ١٨٩٩ [[ئایدین]] – ٢٧ی [[ئەیلوول]] ١٩٦١)، یەکەم سەرۆک وەزیرە کە بە شێوەی ھەڵبژاردنی دیموکراتیانە ھاتبێتە سەر دەسەڵات لە [[تورکیا]]. پلەی سەرۆکوەزیرانی تورکیای وەرگرت لە ساڵانی ١٩٥٠–١٩٦٠. لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتە کە چوارەم پارتی بەرھەڵستکارە کە بە شێوەی یاسایی دامەزرابێت. پاش کودەتای سەربازی ساڵی ١٩٦٠ گیرا و لە [[ئیمرالی]] لەگەڵ دوو وەزیری تر لە ‌١٧ی ئەیلوولی ١٩٦١ لە سێدارەدران. یەکەم سەرۆک وەزیرانە کە لە تورکیا لەسێدارە بدرێت، و یەکێکە لە [[سیاسەتوان|ڕامیار]]ە ھەرە ناسراوەکانی تورکیا، لە [[پەرلەمانی تورکیا]] یاسایەک لە ساڵی ١٩٩٠ دەرچوو کە عەدنان مێندەرێس لەگەڵ ئەو کەسانەی کە لەگەڵیدا لە سێدارە دران دووبارە ڕێزیان لێ گیرایەوە، ئەو یەکێکە لەو سێ ڕامیارەی تورکیا کە گۆڕێکیان وەک ڕێزگرتن لە یادی ئەو دروست کردووە. (دوو [[ڕامیار]]ەکەی تر بریتین لە [[ئەتاتورک]] و [[تورگوت ئۆزال]]). بانگەشەی ئەوە ھەیە کە دارتەرمەکەی عەدنان مەندەرس دوای لەسێدارەدانی فڕێدراوەتە ناو دەریاوە، ھەروەھا ئەوەی لە گۆڕەکەیدایە تەرمی پاسەوانێکە، لەکاتێکدا [[میری]] ھیچ لێدوانێکی لەسەر ئەو بانگەشەیە نەداوە و پشکنینی دی ئێن ئەی نەکردووە. ساڵانە لەسەر گۆڕەکەی یادی دەکرێتەوە ھاوتای [[ئەتاتورک]] و [[تورگوت ئۆزال]]، و زانکۆیە‌ک لە ساڵی ١٩٩٢ بە ناوی خۆی لە شاری ئایدن درووستکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20200427000335/https://web.archive.org/web/20160506174728/http://www.radikal.com.tr/yazarlar/avni-ozgurel/yassiadada-infazlar-oncesi-son-celse-1017343/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170422005652/https://bizdenbak.tr.gg/Adnan-Menderes.htm</ref><ref>https://www.sabah.com.tr/gundem/2012/06/09/menderesin-naasi-denize-atildi</ref> == کارەکان == مەندەرس ئەندام و جێگری پارتی گەلی کۆماریخواز بوو، کە لەلایەن ئەتاتورکەوە دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ جێگرەکانی دیکەی جەلال بەیار و محەممەد فوئاد کۆبریلی جیابوونەوە و پارتێکی نوێیان بە ناوی پارتی دیموکرات پێکھێنا و سەرپێچی لە ڕێوشوێنەکانی قەدەغەکردن حیزبەکان لەو کاتەدا. ئەو پارتە نوێیە بەشداری ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵی ١٩٤٦ی کرد و تەنیا ٦٢ کورسی بەدەستھێنا، دواتر گەڕایەوە و بەشداری لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥٠ کرد تا بوو دەنگەکانی بوو بە زۆرینە دوای ئەوە مەندەرس میرییەکی نوێی پێکھێنا کە کۆتایی بە ھەژموونی پارتەکەی ئەتاتورک ھێنا. مەندەرس لەسەر بنەمای دەستێوەنەدانی [[میری]] لە کاروباری کەرتە تایبەتەکاندا بانگەشەی ھەڵبژاردنی کرد، ھەروەک چۆن لە ڕابردوودا ھەبوو، بەڵێنی سووککردنی ڕێکارە توندەکانی [[جیھانگەرایی|جیھانگەری]]، و پێدانی ئازادی زیاتری بیروباوەڕ و دیموکراسییەت، و دوای سەرکەوتن، مەندەرس تەکنەلۆژیای کشتوکاڵی بۆ لادێکان ھێنا، بۆیە تراکتۆر و دروێنەی بۆ جووتیاران نارد وەک چۆن پەیینی کیمیایی بەسەریاندا دابەش دەکرد، و ڕێبەری کشتوکاڵییان بۆ نارد. ھەروەھا ھەر بەنداوێک بە نزیکەی لە ھەموو ناوچەیەکدا چەندین بەنداوی گەورەی دروستکرد، تا ئەو کاتەی تورکیا لە وڵاتانی [[ئەورووپا]] و [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] پێشەنگ بوو لە بەرھەمھێنانی گەنم و گوێز و ھەنجیری وشککراوە و ترێ و لۆکە و چا و جۆرەھا میوە و سەوزەوات، کۆگای دانەوێڵە، ھەروەھا ھەموو گوندەکانی بە ڕێگاوبان بەستەوە، کارگەی شەربەتی میوە، کارگەی چیمەنتۆ، پێداویستی بیناسازی، کارگەی پێڵاو، پێستەخۆشکردن، کارگەی سابوون و دەرمان. مەندەرس دوای بەدەستھێنانی زۆرینەی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥٤ لە سەرۆکایەتی [[میری]] بەردەوام بوو، لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی ئەودا [[تورکیا]] پەیوەندی بە [[ناتۆ]]وە کرد، پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ [[ئەمەریکا]] دامەزراند و پاڵپشتی ڕێوشوێنەکانی وەک ناردنی ھێزی تورکیا بۆ [[کۆریا]] و تورکیای خستەناو ڕووبەڕووبوونەوەی بزووتنەوەی ناسری بە سەرۆکایەتی [[جەمال عەبدولناسر|جەمال عەبدول ناسر]]. == ئەمانەش ببینە == [[زانکۆی عەدنان مەندەرس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|تورکیا||ژیاننامە}} {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|Adnan Menderes}} [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی تورکیا]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] fkgucdtq7ujvmz9kwavmdv31zhkxrwz 1586800 1586799 2026-05-25T08:03:14Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586800 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''عەدنان مەندەرس''' (بە [[زمانی تورکی|تورکی]]: Ali Adnan Ertekin Menderes) (٢٢ی [[ئایار]]ی ١٨٩٩ [[ئایدین]] – ٢٧ی [[ئەیلوول]] ١٩٦١)، یەکەم سەرۆک وەزیرە کە بە شێوەی ھەڵبژاردنی دیموکراتیانە ھاتبێتە سەر دەسەڵات لە [[تورکیا]]. پلەی سەرۆکوەزیرانی تورکیای وەرگرت لە ساڵانی ١٩٥٠–١٩٦٠. لە دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتە کە چوارەم پارتی بەرھەڵستکارە کە بە شێوەی یاسایی دامەزرابێت. پاش کودەتای سەربازی ساڵی ١٩٦٠ گیرا و لە [[ئیمرالی]] لەگەڵ دوو وەزیری تر لە ‌١٧ی ئەیلوولی ١٩٦١ لە سێدارەدران. یەکەم سەرۆک وەزیرانە کە لە تورکیا لەسێدارە بدرێت، و یەکێکە لە [[سیاسەتوان|ڕامیار]]ە ھەرە ناسراوەکانی تورکیا، لە [[پەرلەمانی تورکیا]] یاسایەک لە ساڵی ١٩٩٠ دەرچوو کە عەدنان مێندەرێس لەگەڵ ئەو کەسانەی کە لەگەڵیدا لە سێدارە دران دووبارە ڕێزیان لێ گیرایەوە، ئەو یەکێکە لەو سێ ڕامیارەی تورکیا کە گۆڕێکیان وەک ڕێزگرتن لە یادی ئەو دروست کردووە. (دوو [[ڕامیار]]ەکەی تر بریتین لە [[ئەتاتورک]] و [[تورگوت ئۆزال]]). بانگەشەی ئەوە ھەیە کە دارتەرمەکەی عەدنان مەندەرس دوای لەسێدارەدانی فڕێدراوەتە ناو دەریاوە، ھەروەھا ئەوەی لە گۆڕەکەیدایە تەرمی پاسەوانێکە، لەکاتێکدا [[میری]] ھیچ لێدوانێکی لەسەر ئەو بانگەشەیە نەداوە و پشکنینی دی ئێن ئەی نەکردووە. ساڵانە لەسەر گۆڕەکەی یادی دەکرێتەوە ھاوتای [[ئەتاتورک]] و [[تورگوت ئۆزال]]، و زانکۆیە‌ک لە ساڵی ١٩٩٢ بە ناوی خۆی لە شاری ئایدن درووستکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20200427000335/https://web.archive.org/web/20160506174728/http://www.radikal.com.tr/yazarlar/avni-ozgurel/yassiadada-infazlar-oncesi-son-celse-1017343/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170422005652/https://bizdenbak.tr.gg/Adnan-Menderes.htm</ref><ref>https://www.sabah.com.tr/gundem/2012/06/09/menderesin-naasi-denize-atildi</ref> == کارەکان == مەندەرس ئەندام و جێگری پارتی گەلی کۆماریخواز بوو، کە لەلایەن ئەتاتورکەوە دامەزرا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ جێگرەکانی دیکەی جەلال بەیار و محەممەد فوئاد کۆبریلی جیابوونەوە و پارتێکی نوێیان بە ناوی پارتی دیموکرات پێکھێنا و سەرپێچی لە ڕێوشوێنەکانی قەدەغەکردن حیزبەکان لەو کاتەدا. ئەو پارتە نوێیە بەشداری ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵی ١٩٤٦ی کرد و تەنیا ٦٢ کورسی بەدەستھێنا، دواتر گەڕایەوە و بەشداری لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥٠ کرد تا بوو دەنگەکانی بوو بە زۆرینە دوای ئەوە مەندەرس میرییەکی نوێی پێکھێنا کە کۆتایی بە ھەژموونی پارتەکەی ئەتاتورک ھێنا. مەندەرس لەسەر بنەمای دەستێوەنەدانی [[میری]] لە کاروباری کەرتە تایبەتەکاندا بانگەشەی ھەڵبژاردنی کرد، ھەروەک چۆن لە ڕابردوودا ھەبوو، بەڵێنی سووککردنی ڕێکارە توندەکانی [[جیھانگەرایی|جیھانگەری]]، و پێدانی ئازادی زیاتری بیروباوەڕ و دیموکراسییەت، و دوای سەرکەوتن، مەندەرس تەکنەلۆژیای کشتوکاڵی بۆ لادێکان ھێنا، بۆیە تراکتۆر و دروێنەی بۆ جووتیاران نارد وەک چۆن پەیینی کیمیایی بەسەریاندا دابەش دەکرد، و ڕێبەری کشتوکاڵییان بۆ نارد. ھەروەھا ھەر بەنداوێک بە نزیکەی لە ھەموو ناوچەیەکدا چەندین بەنداوی گەورەی دروستکرد، تا ئەو کاتەی تورکیا لە وڵاتانی [[ئەورووپا]] و [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] پێشەنگ بوو لە بەرھەمھێنانی گەنم و گوێز و ھەنجیری وشککراوە و ترێ و لۆکە و چا و جۆرەھا میوە و سەوزەوات، کۆگای دانەوێڵە، ھەروەھا ھەموو گوندەکانی بە ڕێگاوبان بەستەوە، کارگەی شەربەتی میوە، کارگەی چیمەنتۆ، پێداویستی بیناسازی، کارگەی پێڵاو، پێستەخۆشکردن، کارگەی سابوون و دەرمان. مەندەرس دوای بەدەستھێنانی زۆرینەی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٥٤ لە سەرۆکایەتی [[میری]] بەردەوام بوو، لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی ئەودا [[تورکیا]] پەیوەندی بە [[ناتۆ]]وە کرد، پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ [[ئەمەریکا]] دامەزراند و پاڵپشتی ڕێوشوێنەکانی وەک ناردنی ھێزی تورکیا بۆ [[کۆریا]] و تورکیای خستەناو ڕووبەڕووبوونەوەی بزووتنەوەی ناسری بە سەرۆکایەتی [[جەمال عەبدولناسر|جەمال عەبدول ناسر]]. == ئەمانەش ببینە == [[زانکۆی عەدنان مەندەرس]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|تورکیا||ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Adnan Menderes}} [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی تورکیا]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦١]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٩٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانە ئیعدام کراوەکان]] [[پۆل:ئەو سەرۆکانەی بە کودەتا لاکەوتوون]] jpyb3geer2pw0ifkisnwdflr1msfuhx 0 42964 1586797 1164829 2026-05-25T08:00:44Z 1silent scientist 51740 1586797 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''تورگوت ئۆزال''' (بە [[تورکی]]: Turgut Özal؛ ١٩٢٧، [[مەلەتی]] – ١٩٩٣، [[ئەنقەرە]]) یەکێکە لە سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیرە ناودارە‌کانی [[تورکیا]]، باوکی لە بنەچەدا ھی شاری [[مەلکشی]] و و دایکیشی خە‌لکی [[پارێزگای دێرسم|دێرسیم]] بووە. کوڕێکی بە ناوی «ئە‌حمە‌د ئۆزال» بوو بە ئە‌ندام لە پە‌رلە‌مانی تورکیا ساڵی ١٩٩٩. == ژیان == خەلیل تورگووت ئۆزاڵ<ref>{{cite news |last1=Parker |first1=Mushtak |title=Remembering Turgut Özal and his legacy |url=https://www.dailysabah.com/feature/2018/04/27/remembering-turgut-ozal-and-his-legacy |access-date=11 November 2023 |agency=Daily Sabah}}</ref> لە [[مەلەتی]] لەدایکبووە، گەورەترینی سێ کوڕ بوو. باوکی مەحمەد سدیق ئۆزاڵ بوو، فەرمانبەرێکی بانک. دایکی، حەفیزە ئۆزاڵ، لە بنەڕەتدا خەڵکی [[مەلکشی]]، [[پارێزگای دێرسیم|دێرسیم]] بوو<ref>[https://web.archive.org/web/20160316213701/http://m.sabah.com.tr/gundem/2010/07/26/cemisgezeke_bir_gelen_geri_donmek_istemiyor "Çemişgezek'e bir gelen geri dönmek istemiyor"]. ''Sabah''. (in Turkish). Retrieved 11 April 2023. "8. Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın annesi Hafize Özal, Çemişgezek Mezire Köyü doğumlu."</ref><ref>[https://www.yeniakit.com.tr/haber/turgut-ozali-rahmetle-aniyoruz-15799.html "Turgut Özal'ı rahmetle anıyoruz"]''. Yeni Akit''. Retrieved 11 April 2023. "Babası Malatya/Çırmıktı'lı Ünlüoğulları'ndan banka memuru Mehmet Sıddık Özal, annesi ise Tunceli Çemişgezekli, ilkokul öğretmeni Hafize Hanım (d. 1906 - ö. 1988) olan Turgut Özal kısmen Kürt kökenlidir."</ref> و لە بنەچەیەکی نیوە یان تەواو [[کوردانی تورکیا|کوردی]] بوو.<ref>{{cite news |date=20 April 2013 |title=Özal Kürt'üm diyemedi |language=tr |newspaper=[[Hürriyet]] |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23081075.asp |access-date=3 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |title='Kürtler Cumhurbaşkanı oldu ama Kürt olamadı' |date=22 May 2013 |work=Evrensel| archiveurl=https://web.archive.org/web/20160327165903/http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |archivedate=27 March 2016 |access-date=3 March 2021 |language=tr |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turktime.com/haber/ILK-CIKIS-OZAL-DAN-ANNEANNEM-KURT-ISTE-OZAL-DAN-GUL-E-DEVLETIN-ZIRVESININ-KURT-ACILIMI/55079/ |title=İlk Çıkış Özal'dan: Anneannem Kürt! İşte Özal'dan Gül'e Devletin Zirvesinin Kürt Açılımı |date=15 May 2009 |work=turktime.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530025218/http://www.turktime.com/haber/ILK-CIKIS-OZAL-DAN-ANNEANNEM-KURT-ISTE-OZAL-DAN-GUL-E-DEVLETIN-ZIRVESININ-KURT-ACILIMI/55079/ |archive-date=30 May 2016 |access-date=3 March 2021 |language=tr |url-status=dead }}</ref> دایک و باوکی وەک «موسڵمانی لەخواترس» پەسن کراون، باوکی وەک ئیمام ڕاھێنرابوو پێش ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری لق لە بانکی کشتوکاڵیی دەوڵەتی، لە کاتێکدا دایکی مامۆستای [[خوێندنگە]]ی سەرەتایی بوو کە پەیوەندی بە [[کۆمەڵگەی ئەسکەندەرپاشا]]وە ھەبوو، کە سەر بە تەریقەتی سۆفیگەریی [[نەقشبەندی]]یە، و تورگووت ئۆزاڵ خۆشی دواتر پەیوەندی بەو گرووپەوە کرد.<ref>{{Cite book |last=Jenkins |first=Gareth |title=Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2008 |pages=146}}</ref> خوێندنگەی سەرەتایی لە [[سیلیفکە]]، خوێندنگەی ناوەندی لە [[مێردین]]، و خوێندنگەی ئامادەییی لە [[قەیسەری]] تەواو کرد. ئۆزاڵ ئەندازیاریی کارەبای لە [[زانکۆی تەکنیکیی ئەستەمبوڵ]] خوێند و لە ١٩٥٠ دەرچوو. لە نێوان ١٩٥٠–١٩٥٢، لە فەرمانگەی پلاندانانی وزەی کارەبای دەوڵەت کاری کرد و لە نێوان ١٩٥٢–١٩٥٣ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] درێژەی بە خوێندنەکەی دا لەسەر وزەی کارەبا و بەڕێوەبردنی ئەندازیاری. دوای گەڕانەوەی بۆ تورکیا، دووبارە لە ھەمان ڕێکخراودا لەسەر پڕۆژەکانی کارەبا تا ١٩٥٨ کاری کرد. ئۆزاڵ لە ١٩٥٩ لە [[دەزگای پلاندانانی دەوڵەت (تورکیا)|دەزگای پلاندانانی دەوڵەت]] بوو، و لە ١٩٦٠ لە بەشی ھەماھەنگیی پلاندانان بوو. دوای خزمەتی سەربازی لە ١٩٦١، لە چەندین ڕێکخراوی دەوڵەتیدا لە پایە سەرەکییەکاندا کاری کرد و لە ئۆدتوو ([[زانکۆی تەکنیکیی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]) وانەی گوتەوە. [[بانکی جیھانی]] لە نێوان ١٩٧١–١٩٧٣ دایمەزراند.<ref name="tccb.gov.tr">{{cite web|url=https://www.tccb.gov.tr/en/past_presidents/turgut-ozal/|title=Official Website of the Presidency of the Republic of Turkey – Turgut Özal|access-date=16 May 2017|website=www.tccb.gov.tr}}</ref> دواتر، تا ساڵی ١٩٧٩ سەرۆکی ھەندێک کۆمپانیای تایبەتی تورکی بوو.<ref name="tccb.gov.tr"/> بە گەڕانەوەی بۆ خزمەتی دەوڵەت، بوو بە بریکاری سەرۆک وەزیرانی تورکیا [[سولەیمان دێمیرەل]] تا [[کودەتای سەربازیی تورکیا، ١٩٨٠|کودەتای سەربازی]] لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠. == مردن و دەرھێنانەوەی تەرم == [[پەڕگە:Turgut Ozal tomb.jpg|وێنۆک|گۆڕی ئۆزاڵ لە مەزارگەکەی خۆیدا.]] لە ١٧ی نیسانی ١٩٩٣ ئۆزاڵ بە [[جەڵدەی دڵ]]ێکی گوماناوی کۆچی دوایی کرد کاتێک ھێشتا لە پایەکەیدا بوو،<ref name=zaman108714>{{cite news|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |title='People's president Özal' commemorated at his grave |access-date=14 August 2008 |date=18 April 2007 |work=[[Today's Zaman]] |author=Soncan, Emre |author2=Çelen, Nergihan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228233919/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |archive-date=28 December 2007 }}</ref> کە وای کرد ھەندێک گومانی تیرۆرکردنیان ھەبێت.<ref>{{cite web|url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236|title=ZAMAN|access-date=24 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217064631/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236|archive-date=17 February 2012}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-president-ozals-death-suspicious-state-audit-board-.aspx?pageID=238&nID=23053&NewsCatID=338.html|title=Turkish President Özal's death suspicious: State Audit Board – POLITICS|access-date=24 May 2016}}</ref> ئۆزاڵ مانگێک پێشتر بۆ یەکەمجار نەخۆش کەوتبوو.<ref>{{cite web |url=http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |title=Özal was poisoned over a long period of time, says chief aide |access-date=19 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106230846/http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |archive-date=6 November 2012 }}</ref> ئەو کۆچی دوایی کرد تەنھا کەمێک پێش ئەوەی دەرفەتی دانوستانی ھەبێت لەگەڵ ڕێکخراوی یاخیبووی کوردی، [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]. ھاوسەرەکەی سەمیرا ئۆزاڵ بانگەشەی ئەوەی کرد کە بە لیمۆنات ژەھراوی کراوە و پرسیاری لەسەر نەبوونی توێکاریی تەرم کرد. ئەو نموونە خوێنانەی کە بۆ دیاریکردنی ھۆکاری مردن وەرگیرابوون، ون بوون یان فڕێ دران.<ref>{{cite news|url=http://www.taraf.com.tr/yazar.asp?mid=2801|access-date=6 January 2009|title=Nurettin Yılmaz: 'Talabani federasyonu kabul etmişti'|work=[[Taraf]]|date=24 November 2008|first=Neşe|last=Düzel|quote=Ölüm nedenini anlamak için Turgut Bey’den kan aldılar. Ama hemen sonra ‘şişenin hemşirenin elinden kaydığını, kırıldığını’ söylediler. Bir süre sonra bundan da vazgeçtiler. 'Şişe kayboldu' dediler|language=tr}}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ئۆزاڵ ھەوڵی دابوو یەکێتییەکی [[گەلانی تورک|تورکی]] دروست بکات، و پابەندیی چەند سەرۆکێکی دەوڵەتە تورکە تازە سەربەخۆبووەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشووی بەدەستھێنابوو. ھاوسەرەکەی سەمیرا بانگەشەی کرد کە ڕەنگە ئەنجامدەرەکە ویستبێتی پلانەکە پووچەڵ بکاتەوە.<ref>{{cite journal|url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-18400-26-buyuk-turkiye-cumhuriyetini-kuracakti.html|access-date=8 January 2009|title=Büyük Türkiye Cumhuriyeti'ni kuracaktı|date=16 April 2007|language=tr|journal=[[Aksiyon]]|first=Fatih|last=Uğur|volume=645|publisher=Feza Gazetecilik A.Ş.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120408060949/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-18400-26-buyuk-turkiye-cumhuriyetini-kuracakti.html|archive-date=8 April 2012}}</ref> سەدان ھەزار کەس بەشدارییان لە ڕێوڕەسمی ناشتنی دەوڵەتیدا کرد لە ئەستەمبوڵ، کە تێیدا ئۆزاڵ لە تەنیشت [[مەزارگە]]ی [[عەدنان مەندەریس]] نێژرا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2mRXt7NtFhEC&q=%C3%B6zal+buried+next+to+menderes&pg=PA221|title=Islam without Extremes: A Muslim Case for Liberty|last=Akyol|first=Mustafa|date=18 July 2011|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393081978|pages=221|language=en}}</ref> لە نێو ئامادەبوواندا کەسایەتییەکانی ٧٢ وڵات ھەبوون، لەوانە چەندین سەرۆکی دەوڵەت و حکوومەت، وەک سەرۆک وەزیرانی یۆنان [[کۆنستانتینۆس میتسۆتاکیس]]، سەرۆکی ئەرمەنی [[لیڤۆن تێر-پێترۆسیان]]، سەرۆکی [[ئەڵمانیا]] [[ڕیچارد فۆن وایزساکەر]] و سەرۆکی [[ئازەربایجان]] [[ئەبوالفەز ئیلچیبەی]] بەشدارییان لە پرسەکەدا کرد، ھەروەھا وەزیری پێشووی دەرەوەی [[ئەمریکا]] [[جەیمس بەیکەر]].<ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1993/04/21/Thousands-turn-out-for-funeral-of-Turkish-President-Ozal/1331735364800/|title=Thousands turn out for funeral of Turkish President Ozal}}</ref> لە چواردەیەمین ساڵیادی مردنیدا، ھەزاران کەس لە ئەنقەرە بۆ یادکردنەوەی کۆبوونەوە.<ref name=zaman108536>{{cite news|work=[[Today's Zaman]] |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |title=Press Roundup |date=17 April 2007 |access-date=14 August 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228233914/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |archive-date=28 December 2007 }}</ref> لێکۆڵەران ویستیان تەرمەکە دەربھێننەوە بۆ ئەوەی پشکنینی بۆ بکەن بۆ ژەھراویبوون.<ref name="auto"/> لە ئەیلوولی ٢٠١٢دا، دادگا بڕیاری دا کە گۆڕەکە بۆ توێکارییەکی تری تەرم بکرێتەوە. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ تەرمەکەی دەرھێنرایەوە.<ref>{{cite web|url=http://mwcnews.net/news/europe/21908-ozals-remains.html|title=Turkey exhumes ex-President Ozal's remains|author=Agencies|access-date=24 May 2016}}</ref> تێیدا ماددەی مێرووکوژی قەدەغەکراوی دی-دی-تی (DDT) تێدا بوو بە دە ئەوەندەی ئاستی ئاسایی.<ref>[http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html Doktorlarının ve ailesinin ağır ihmalleri var] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610130920/http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html |date=10 June 2016 }} in [[Zaman (newspaper)|Zaman]] 26 November 2012</ref> بە بۆچوونی ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکان، پاشماوە «نیوە مۆمیاکراوەکان» بە باشی پارێزراو دۆزرانەتەوە، کە بووە ھۆی سەرسوڕمانی شارەزایان و ڕای گشتی. ڕای گەیاند کە لە کاتێکدا نیوەی خوارەوەی جەستە بووە بە ئێسکەپەیکەر، نیوەی سەرەوەی بەھۆی مۆمی گۆڕەوە پارێزراوە. ڕاپۆرتێکی توێکاریی تەرم کە لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ دەرچوو، ڕای گەیاند کە جەستەی ژەھری تێدایە بەڵام ھۆکاری مردنی نادیارە.<ref>{{cite news|title=Turkish ex-leader's body shows poison, death cause unclear: media|newspaper=U.S. |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-president-autopsy-idUSBRE8BB09E20121212|agency=Reuters|access-date=12 December 2012}}</ref><ref>[[Today's Zaman]], 20 June 2013, [http://todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html Independent expert evaluation casts doubt on Özal report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021305/http://www.todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html |date=5 March 2016 }}</ref> دادگایییەک کە جەنەڕاڵی خانەنشینکراو [[لیڤێنت ئێر‌سۆز]]ی بە کوشتنی ئەو تۆمەتبار کرد، لە ئەیلوولی ٢٠١٣ دەستی پێکرد کە لە کۆتاییدا لە ھەموو تۆمەتەکان پاککرایەوە.<ref>[[Today's Zaman]], 11 September 2013, [http://todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html Trial into suspicious death of late president Özal begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015710/http://www.todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html |date=5 March 2016 }}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Turgut Özal}} [[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا]] [[پۆل:نەقشبەندی]] [[پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] 502malud03967ggkphmnzskhlyge843 1586811 1586797 2026-05-25T09:01:16Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1586811 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''تورگوت ئۆزال''' (بە [[تورکی]]: Turgut Özal؛ ١٩٢٧، [[مەلەتی]] – ١٩٩٣، [[ئەنقەرە]]) یەکێکە لە سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیرە ناودارە‌کانی [[تورکیا]]، باوکی لە بنەچەدا ھی شاری [[مەلکشی]] و و دایکیشی خە‌لکی [[پارێزگای دێرسم|دێرسیم]] بووە. کوڕێکی بە ناوی «ئە‌حمە‌د ئۆزال» بوو بە ئە‌ندام لە پە‌رلە‌مانی تورکیا ساڵی ١٩٩٩. == ژیان == خەلیل تورگووت ئۆزاڵ<ref>{{cite news |last1=Parker |first1=Mushtak |title=Remembering Turgut Özal and his legacy |url=https://www.dailysabah.com/feature/2018/04/27/remembering-turgut-ozal-and-his-legacy |access-date=11 November 2023 |agency=Daily Sabah}}</ref> لە [[مەلەتی]] لەدایکبووە، گەورەترینی سێ کوڕ بوو. باوکی مەحمەد سدیق ئۆزاڵ بوو، فەرمانبەرێکی بانک. دایکی، حەفیزە ئۆزاڵ، لە بنەڕەتدا خەڵکی [[مەلکشی]]، [[پارێزگای دێرسیم|دێرسیم]] بوو<ref>[https://web.archive.org/web/20160316213701/http://m.sabah.com.tr/gundem/2010/07/26/cemisgezeke_bir_gelen_geri_donmek_istemiyor "Çemişgezek'e bir gelen geri dönmek istemiyor"]. ''Sabah''. (in Turkish). Retrieved 11 April 2023. "8. Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın annesi Hafize Özal, Çemişgezek Mezire Köyü doğumlu."</ref><ref>[https://www.yeniakit.com.tr/haber/turgut-ozali-rahmetle-aniyoruz-15799.html "Turgut Özal'ı rahmetle anıyoruz"]''. Yeni Akit''. Retrieved 11 April 2023. "Babası Malatya/Çırmıktı'lı Ünlüoğulları'ndan banka memuru Mehmet Sıddık Özal, annesi ise Tunceli Çemişgezekli, ilkokul öğretmeni Hafize Hanım (d. 1906 - ö. 1988) olan Turgut Özal kısmen Kürt kökenlidir."</ref> و لە بنەچەیەکی نیوە یان تەواو [[کوردانی تورکیا|کوردی]] بوو.<ref>{{cite news |date=20 April 2013 |title=Özal Kürt'üm diyemedi |language=tr |newspaper=[[Hürriyet]] |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23081075.asp |access-date=3 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |title='Kürtler Cumhurbaşkanı oldu ama Kürt olamadı' |date=22 May 2013 |work=Evrensel| archiveurl=https://web.archive.org/web/20160327165903/http://www.ilkehaber.com/haber/kurtler-cumhurbaskani-oldu-ama-kurt-olamadi-26228.htm |archivedate=27 March 2016 |access-date=3 March 2021 |language=tr |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.turktime.com/haber/ILK-CIKIS-OZAL-DAN-ANNEANNEM-KURT-ISTE-OZAL-DAN-GUL-E-DEVLETIN-ZIRVESININ-KURT-ACILIMI/55079/ |title=İlk Çıkış Özal'dan: Anneannem Kürt! İşte Özal'dan Gül'e Devletin Zirvesinin Kürt Açılımı |date=15 May 2009 |work=turktime.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160530025218/http://www.turktime.com/haber/ILK-CIKIS-OZAL-DAN-ANNEANNEM-KURT-ISTE-OZAL-DAN-GUL-E-DEVLETIN-ZIRVESININ-KURT-ACILIMI/55079/ |archive-date=30 May 2016 |access-date=3 March 2021 |language=tr |url-status=dead }}</ref> دایک و باوکی وەک «موسڵمانی لەخواترس» پەسن کراون، باوکی وەک ئیمام ڕاھێنرابوو پێش ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری لق لە بانکی کشتوکاڵیی دەوڵەتی، لە کاتێکدا دایکی مامۆستای [[خوێندنگە]]ی سەرەتایی بوو کە پەیوەندی بە [[کۆمەڵگەی ئەسکەندەرپاشا]]وە ھەبوو، کە سەر بە تەریقەتی سۆفیگەریی [[نەقشبەندی]]یە، و تورگووت ئۆزاڵ خۆشی دواتر پەیوەندی بەو گرووپەوە کرد.<ref>{{Cite book |last=Jenkins |first=Gareth |title=Political Islam in Turkey: Running West, Heading East? |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2008 |pages=146}}</ref> خوێندنگەی سەرەتایی لە [[سیلیفکە]]، خوێندنگەی ناوەندی لە [[مێردین]]، و خوێندنگەی ئامادەییی لە [[قەیسەری]] تەواو کرد. ئۆزاڵ ئەندازیاریی کارەبای لە [[زانکۆی تەکنیکیی ئەستەمبوڵ]] خوێند و لە ١٩٥٠ دەرچوو. لە نێوان ١٩٥٠–١٩٥٢، لە فەرمانگەی پلاندانانی وزەی کارەبای دەوڵەت کاری کرد و لە نێوان ١٩٥٢–١٩٥٣ لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] درێژەی بە خوێندنەکەی دا لەسەر وزەی کارەبا و بەڕێوەبردنی ئەندازیاری. دوای گەڕانەوەی بۆ تورکیا، دووبارە لە ھەمان ڕێکخراودا لەسەر پڕۆژەکانی کارەبا تا ١٩٥٨ کاری کرد. ئۆزاڵ لە ١٩٥٩ لە [[دەزگای پلاندانانی دەوڵەت (تورکیا)|دەزگای پلاندانانی دەوڵەت]] بوو، و لە ١٩٦٠ لە بەشی ھەماھەنگیی پلاندانان بوو. دوای خزمەتی سەربازی لە ١٩٦١، لە چەندین ڕێکخراوی دەوڵەتیدا لە پایە سەرەکییەکاندا کاری کرد و لە ئۆدتوو ([[زانکۆی تەکنیکیی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]) وانەی گوتەوە. [[بانکی جیھانی]] لە نێوان ١٩٧١–١٩٧٣ دایمەزراند.<ref name="tccb.gov.tr">{{cite web|url=https://www.tccb.gov.tr/en/past_presidents/turgut-ozal/|title=Official Website of the Presidency of the Republic of Turkey – Turgut Özal|access-date=16 May 2017|website=www.tccb.gov.tr}}</ref> دواتر، تا ساڵی ١٩٧٩ سەرۆکی ھەندێک کۆمپانیای تایبەتی تورکی بوو.<ref name="tccb.gov.tr"/> بە گەڕانەوەی بۆ خزمەتی دەوڵەت، بوو بە بریکاری سەرۆک وەزیرانی تورکیا [[سولەیمان دێمیرەل]] تا [[کودەتای سەربازیی تورکیا، ١٩٨٠|کودەتای سەربازی]] لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠. == مردن و دەرھێنانەوەی تەرم == [[پەڕگە:Turgut Ozal tomb.jpg|وێنۆک|گۆڕی ئۆزاڵ لە مەزارگەکەی خۆیدا.]] لە ١٧ی نیسانی ١٩٩٣ ئۆزاڵ بە [[جەڵدەی دڵ]]ێکی گوماناوی کۆچی دوایی کرد کاتێک ھێشتا لە پایەکەیدا بوو،<ref name=zaman108714>{{cite news|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |title='People's president Özal' commemorated at his grave |access-date=14 August 2008 |date=18 April 2007 |work=[[Today's Zaman]] |author=Soncan, Emre |author2=Çelen, Nergihan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228233919/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108714 |archive-date=28 December 2007 }}</ref> کە وای کرد ھەندێک گومانی تیرۆرکردنیان ھەبێت.<ref>{{cite web|url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236|title=ZAMAN|access-date=24 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217064631/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=735236|archive-date=17 February 2012}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-president-ozals-death-suspicious-state-audit-board-.aspx?pageID=238&nID=23053&NewsCatID=338.html|title=Turkish President Özal's death suspicious: State Audit Board – POLITICS|access-date=24 May 2016}}</ref> ئۆزاڵ مانگێک پێشتر بۆ یەکەمجار نەخۆش کەوتبوو.<ref>{{cite web |url=http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |title=Özal was poisoned over a long period of time, says chief aide |access-date=19 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106230846/http://todayszaman.com/news-297131-ozal-was-poisoned-over-a-long-period-of-time-says-chief-aide.html |archive-date=6 November 2012 }}</ref> ئەو کۆچی دوایی کرد تەنھا کەمێک پێش ئەوەی دەرفەتی دانوستانی ھەبێت لەگەڵ ڕێکخراوی یاخیبووی کوردی، [[پارتی کرێکارانی کوردستان|پەکەکە]]. ھاوسەرەکەی سەمیرا ئۆزاڵ بانگەشەی ئەوەی کرد کە بە لیمۆنات ژەھراوی کراوە و پرسیاری لەسەر نەبوونی توێکاریی تەرم کرد. ئەو نموونە خوێنانەی کە بۆ دیاریکردنی ھۆکاری مردن وەرگیرابوون، ون بوون یان فڕێ دران.<ref>{{cite news|url=http://www.taraf.com.tr/yazar.asp?mid=2801|access-date=6 January 2009|title=Nurettin Yılmaz: 'Talabani federasyonu kabul etmişti'|work=[[Taraf]]|date=24 November 2008|first=Neşe|last=Düzel|quote=Ölüm nedenini anlamak için Turgut Bey’den kan aldılar. Ama hemen sonra ‘şişenin hemşirenin elinden kaydığını, kırıldığını’ söylediler. Bir süre sonra bundan da vazgeçtiler. 'Şişe kayboldu' dediler|language=tr}}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ئۆزاڵ ھەوڵی دابوو یەکێتییەکی [[گەلانی تورک|تورکی]] دروست بکات، و پابەندیی چەند سەرۆکێکی دەوڵەتە تورکە تازە سەربەخۆبووەکانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشووی بەدەستھێنابوو. ھاوسەرەکەی سەمیرا بانگەشەی کرد کە ڕەنگە ئەنجامدەرەکە ویستبێتی پلانەکە پووچەڵ بکاتەوە.<ref>{{cite journal|url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-18400-26-buyuk-turkiye-cumhuriyetini-kuracakti.html|access-date=8 January 2009|title=Büyük Türkiye Cumhuriyeti'ni kuracaktı|date=16 April 2007|language=tr|journal=[[Aksiyon]]|first=Fatih|last=Uğur|volume=645|publisher=Feza Gazetecilik A.Ş.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120408060949/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-18400-26-buyuk-turkiye-cumhuriyetini-kuracakti.html|archive-date=8 April 2012}}</ref> سەدان ھەزار کەس بەشدارییان لە ڕێوڕەسمی ناشتنی دەوڵەتیدا کرد لە ئەستەمبوڵ، کە تێیدا ئۆزاڵ لە تەنیشت [[مەزارگە]]ی [[عەدنان مەندەریس]] نێژرا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2mRXt7NtFhEC&q=%C3%B6zal+buried+next+to+menderes&pg=PA221|title=Islam without Extremes: A Muslim Case for Liberty|last=Akyol|first=Mustafa|date=18 July 2011|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=9780393081978|pages=221|language=en}}</ref> لە نێو ئامادەبوواندا کەسایەتییەکانی ٧٢ وڵات ھەبوون، لەوانە چەندین سەرۆکی دەوڵەت و حکوومەت، وەک سەرۆک وەزیرانی یۆنان [[کۆنستانتینۆس میتسۆتاکیس]]، سەرۆکی ئەرمەنی [[لیڤۆن تێر-پێترۆسیان]]، سەرۆکی [[ئەڵمانیا]] [[ڕیچارد فۆن وایزساکەر]] و سەرۆکی [[ئازەربایجان]] [[ئەبوالفەز ئیلچیبەی]] بەشدارییان لە پرسەکەدا کرد، ھەروەھا وەزیری پێشووی دەرەوەی [[ئەمریکا]] [[جەیمس بەیکەر]].<ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1993/04/21/Thousands-turn-out-for-funeral-of-Turkish-President-Ozal/1331735364800/|title=Thousands turn out for funeral of Turkish President Ozal}}</ref> لە چواردەیەمین ساڵیادی مردنیدا، ھەزاران کەس لە ئەنقەرە بۆ یادکردنەوەی کۆبوونەوە.<ref name=zaman108536>{{cite news|work=[[Today's Zaman]] |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |title=Press Roundup |date=17 April 2007 |access-date=14 August 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228233914/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=108536 |archive-date=28 December 2007 }}</ref> لێکۆڵەران ویستیان تەرمەکە دەربھێننەوە بۆ ئەوەی پشکنینی بۆ بکەن بۆ ژەھراویبوون.<ref name="auto"/> لە ئەیلوولی ٢٠١٢دا، دادگا بڕیاری دا کە گۆڕەکە بۆ توێکارییەکی تری تەرم بکرێتەوە. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ تەرمەکەی دەرھێنرایەوە.<ref>{{cite web|url=http://mwcnews.net/news/europe/21908-ozals-remains.html|title=Turkey exhumes ex-President Ozal's remains|author=Agencies|access-date=24 May 2016}}</ref> تێیدا ماددەی مێرووکوژی قەدەغەکراوی دی-دی-تی (DDT) تێدا بوو بە دە ئەوەندەی ئاستی ئاسایی.<ref>[http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html Doktorlarının ve ailesinin ağır ihmalleri var] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610130920/http://www.zaman.com.tr/politika/doktorlarinin-ve-ailesinin-agir-ihmalleri-var/2020834.html |date=10 June 2016 }} in [[Zaman (newspaper)|Zaman]] 26 November 2012</ref> بە بۆچوونی ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەکان، پاشماوە «نیوە مۆمیاکراوەکان» بە باشی پارێزراو دۆزرانەتەوە، کە بووە ھۆی سەرسوڕمانی شارەزایان و ڕای گشتی. ڕای گەیاند کە لە کاتێکدا نیوەی خوارەوەی جەستە بووە بە ئێسکەپەیکەر، نیوەی سەرەوەی بەھۆی مۆمی گۆڕەوە پارێزراوە. ڕاپۆرتێکی توێکاریی تەرم کە لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ دەرچوو، ڕای گەیاند کە جەستەی ژەھری تێدایە بەڵام ھۆکاری مردنی نادیارە.<ref>{{cite news|title=Turkish ex-leader's body shows poison, death cause unclear: media|newspaper=U.S. |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-president-autopsy-idUSBRE8BB09E20121212|agency=Reuters|access-date=12 December 2012}}</ref><ref>[[Today's Zaman]], 20 June 2013, [http://todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html Independent expert evaluation casts doubt on Özal report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021305/http://www.todayszaman.com/news-318830-independent-expert-evaluation-casts-doubt-on-ozal-report.html |date=5 March 2016 }}</ref> دادگایییەک کە جەنەڕاڵی خانەنشینکراو [[لیڤێنت ئێر‌سۆز]]ی بە کوشتنی ئەو تۆمەتبار کرد، لە ئەیلوولی ٢٠١٣ دەستی پێکرد کە لە کۆتاییدا لە ھەموو تۆمەتەکان پاککرایەوە.<ref>[[Today's Zaman]], 11 September 2013, [http://todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html Trial into suspicious death of late president Özal begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015710/http://www.todayszaman.com/news-326102-trial-into-suspicious-death-of-late-president-ozal-begins.html |date=5 March 2016 }}</ref> == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|تورکیا}} {{پۆلی کۆمنز|Turgut Özal}} [[پۆل:مردووان بەھۆی جەڵدەی دڵ]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٧]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩٣]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی تورکیا]] [[پۆل:نەقشبەندی]] [[پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] [[پۆل:حەنەفییەکان]] dkdsjg9kg0mtqbjfmtzqa9f8uao0la3 0 43382 1586714 1500826 2026-05-24T18:14:23Z 1silent scientist 51740 1586714 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = خورماڵ | ناوی_خۆماڵی = Khurmal | ناوەکانی_تر = گوڵعەنبەر | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <br /> {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەڵەبجە|ھەڵەبجە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ٥٦٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = ١٨٬٦٢٨ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[ھەورامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = }} '''خورماڵ''' شارۆچکەیەکی [[باشووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای ھەڵەبجە]] دایە و ٧٠ کیلۆمەتر لە شاری [[سلێمانی]]یەوە دوورە. خورماڵ ناوەندی [[ناحیەی خورماڵ]]ە و لە [[دەشتی شارەزوور]] و نزیک بە ناوچەی [[ھەورامان]] دایە. == شوێنەواری شورای خورماڵ == ئەم شورایە یەکیکە لەکۆنترن شوینەوارەکانی میژووی خورماڵ بەشورای شاری خورماڵ ناسراوە ئەمەش لەسەر ئەوسیفەتەی کە ھەیبووە بۆ پاراستنی شوینی شارەکە لە دوژمنان . بەرزی ئەم شورایە لە ئیستاو لە ڕابردووشدا لە ھەموو بەشەکانیدا دەگاتە ( 3 ) م پانی شورای شاری خورماڵ ( 2 ) م دەبیت کە بەشیوەیەکی ھەندەسی دیوارەکانی بنیات نراون . دریژیەکەی لە خاڵی دەست پیکردنیەوە کە لە قەڵای خورماڵ لەسەرەوە دەست پیدەکات تا دەگاتەوە بە دیوارەکانی ڕووی پیشەوەی قەڵاکە لەبەرزایەکانی پشت خورماڵ (2800) م دەبیت کە جۆریک ئەوبەشەی شوراکە کە ئیستا ماوەتەوە لە نیوان ھەر ( 50 ) م دا قولەیەکی سەربازی لە خۆ دەگریت کە ژمارەی قولەکان زۆرن کە ھەر قولەیەک بەشیوەیەکی نیوە بازنەی لە دیوی دەرەوەی شوراکە بە دیواری شوراکەوە بەستراونەتەوە کە ئەم قولە سەربازیانە پانی ھەرنیوە بازنەیەک یان پانی ھەرقولەیەک ( 4 ) م دریژی نیوە بازنەکە ( 5 ) م دەبیت کە ئەمەش فراونیکی زۆرەو لەکۆندا جەنگاوەرەکان زۆر بە ئاسانی توانییانە لەسەر ئەم قولانە ھەتوچۆبکەن و بەرگری لە شوراکە بکەن . بەشیوەیەکی گشتی پیوانەو ئەندازەی ھەموو قولەکانی ئەم شورایە وەک و یەکە ، ئەمە سەرەڕای ئەوەی ژمارەیەک قولەی ترماونەتەوە کە دەکەونە بەشی ناوەوەی قەڵای خورماڵەوە ، ھەمان دیزاینیان ھەیە لەدروست کردن بەڵام بەشیک لەقولەکانی قەڵای خورماڵ تاڕادەیەک بچوکترن ، ھەروەھا ئەم شورایە لەبەشی باشورەوە و لەم بەشەدا ( قاپی ) یەکی تیدابووە ھاوکات جۆریک لەپایەش بوونی ھەبووە بۆ ئەوەی شوراکە بپاریزیت لە ئاوی چەمەکە کەواتە دەرگایەک ھەبووە بۆ ئاوە لەژیرەوە ھاتوەتە ناو شوراکە وە و دەرگایەکیش ھەبووە بۆ ئەوەی دانیشتوان و سەربازانی ئەم شورایە بینەناوشوراکەوە . == منارەی مزگەوتی گەورەی خوڕماڵ == منارەی [[مزگەوت]]<nowiki/>ی گەورەی خورماڵ منارەی مزگەوتەکە کەوتوەتە ناو حەوشەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ وە بەرزی منارەکە لەئیستایا ( 12 ) مەترە و لە 8 لا پیک ھاتووە و زوریک لەلاکانی لە { 4_5 } چین لەخشت پیک ھاتووە و لەڕووی دەرەوەیشەوە تا کۆتایی منارەکە { 54 } چین خشت پیکھاتووە ، ئەم منارەیە لەسەر دەروازەی مزگەوتەکە دروست کراوە کە بەشی زوری ئەم دەروازەیە ڕووخاوە و تەنھا چەند شوینکی کەمی ماوەتەوە منارەکە دروستکراوە لەڕەنگی خشتی سوری کاڵ کە ڕوویەکی جوانی داوە بەمنارەکە . == ئەلبوومی وێنە == <gallery> مسجد خرمال الكبير.jpg|منارەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ Khurmal Grand Mosque.jpg|دیوی ناوەوەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ 1 خورماڵ.jpg|نزیک گڕاوی خورماڵ، ساڵی ١٩٥٦ پردی خورماڵ 1.jpg|پردی خورماڵ لە ساڵی ١٩٥٦ </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە}} {{پارێزگای ھەڵەبجە}} {{کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەڵەبجە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] qhi5hqitgp95bcjdensaoksp2ejpi1t 1586715 1586714 2026-05-24T18:14:43Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586715 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = خورماڵ | ناوی_خۆماڵی = Khurmal | ناوەکانی_تر = گوڵعەنبەر | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <br /> {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەڵەبجە|ھەڵەبجە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ٥٦٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = ١٨٬٦٢٨ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[ھەورامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = }} '''خورماڵ''' شارۆچکەیەکی [[باشووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای ھەڵەبجە]] دایە و ٧٠ کیلۆمەتر لە شاری [[سلێمانی]]یەوە دوورە. خورماڵ ناوەندی [[ناحیەی خورماڵ]]ە و لە [[دەشتی شارەزوور]] و نزیک بە ناوچەی [[ھەورامان]] دایە. == شوێنەواری شورای خورماڵ == ئەم شورایە یەکیکە لەکۆنترن شوینەوارەکانی میژووی خورماڵ بەشورای شاری خورماڵ ناسراوە ئەمەش لەسەر ئەوسیفەتەی کە ھەیبووە بۆ پاراستنی شوینی شارەکە لە دوژمنان . بەرزی ئەم شورایە لە ئیستاو لە ڕابردووشدا لە ھەموو بەشەکانیدا دەگاتە ( 3 ) م پانی شورای شاری خورماڵ ( 2 ) م دەبیت کە بەشیوەیەکی ھەندەسی دیوارەکانی بنیات نراون . دریژیەکەی لە خاڵی دەست پیکردنیەوە کە لە قەڵای خورماڵ لەسەرەوە دەست پیدەکات تا دەگاتەوە بە دیوارەکانی ڕووی پیشەوەی قەڵاکە لەبەرزایەکانی پشت خورماڵ (2800) م دەبیت کە جۆریک ئەوبەشەی شوراکە کە ئیستا ماوەتەوە لە نیوان ھەر ( 50 ) م دا قولەیەکی سەربازی لە خۆ دەگریت کە ژمارەی قولەکان زۆرن کە ھەر قولەیەک بەشیوەیەکی نیوە بازنەی لە دیوی دەرەوەی شوراکە بە دیواری شوراکەوە بەستراونەتەوە کە ئەم قولە سەربازیانە پانی ھەرنیوە بازنەیەک یان پانی ھەرقولەیەک ( 4 ) م دریژی نیوە بازنەکە ( 5 ) م دەبیت کە ئەمەش فراونیکی زۆرەو لەکۆندا جەنگاوەرەکان زۆر بە ئاسانی توانییانە لەسەر ئەم قولانە ھەتوچۆبکەن و بەرگری لە شوراکە بکەن . بەشیوەیەکی گشتی پیوانەو ئەندازەی ھەموو قولەکانی ئەم شورایە وەک و یەکە ، ئەمە سەرەڕای ئەوەی ژمارەیەک قولەی ترماونەتەوە کە دەکەونە بەشی ناوەوەی قەڵای خورماڵەوە ، ھەمان دیزاینیان ھەیە لەدروست کردن بەڵام بەشیک لەقولەکانی قەڵای خورماڵ تاڕادەیەک بچوکترن ، ھەروەھا ئەم شورایە لەبەشی باشورەوە و لەم بەشەدا ( قاپی ) یەکی تیدابووە ھاوکات جۆریک لەپایەش بوونی ھەبووە بۆ ئەوەی شوراکە بپاریزیت لە ئاوی چەمەکە کەواتە دەرگایەک ھەبووە بۆ ئاوە لەژیرەوە ھاتوەتە ناو شوراکە وە و دەرگایەکیش ھەبووە بۆ ئەوەی دانیشتوان و سەربازانی ئەم شورایە بینەناوشوراکەوە . == منارەی مزگەوتی گەورەی خوڕماڵ == منارەی [[مزگەوت]]<nowiki/>ی گەورەی خورماڵ منارەی مزگەوتەکە کەوتوەتە ناو حەوشەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ وە بەرزی منارەکە لەئیستایا ( 12 ) مەترە و لە 8 لا پیک ھاتووە و زوریک لەلاکانی لە { 4_5 } چین لەخشت پیک ھاتووە و لەڕووی دەرەوەیشەوە تا کۆتایی منارەکە { 54 } چین خشت پیکھاتووە ، ئەم منارەیە لەسەر دەروازەی مزگەوتەکە دروست کراوە کە بەشی زوری ئەم دەروازەیە ڕووخاوە و تەنھا چەند شوینکی کەمی ماوەتەوە منارەکە دروستکراوە لەڕەنگی خشتی سوری کاڵ کە ڕوویەکی جوانی داوە بەمنارەکە . == ئەلبوومی وێنە == <gallery> مسجد خرمال الكبير.jpg|منارەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ Khurmal Grand Mosque.jpg|دیوی ناوەوەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ 1 خورماڵ.jpg|نزیک گڕاوی خورماڵ، ساڵی ١٩٥٦ پردی خورماڵ 1.jpg|پردی خورماڵ لە ساڵی ١٩٥٦ </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە}} {{پارێزگای ھەڵەبجە}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەڵەبجە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] m3wpwv4fzadh3e56ji2u2jugeh3x40k 1586716 1586715 2026-05-24T18:15:09Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1586716 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = خورماڵ | ناوی_خۆماڵی = Khurmal | ناوەکانی_تر = گوڵعەنبەر | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] | وێنە = | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەڵەبجە|ھەڵەبجە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = ٥٦٣ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = ١٨٬٦٢٨ | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[ھەورامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = }} '''خورماڵ''' شارۆچکەیەکی [[باشووری کوردستان]]ە کە لە [[پارێزگای ھەڵەبجە]] دایە و ٧٠ کیلۆمەتر لە شاری [[سلێمانی]]یەوە دوورە. خورماڵ ناوەندی [[ناحیەی خورماڵ]]ە و لە [[دەشتی شارەزوور]] و نزیک بە ناوچەی [[ھەورامان]] دایە. == شوێنەواری شورای خورماڵ == ئەم شورایە یەکیکە لەکۆنترن شوینەوارەکانی میژووی خورماڵ بەشورای شاری خورماڵ ناسراوە ئەمەش لەسەر ئەوسیفەتەی کە ھەیبووە بۆ پاراستنی شوینی شارەکە لە دوژمنان. بەرزی ئەم شورایە لە ئیستاو لە ڕابردووشدا لە ھەموو بەشەکانیدا دەگاتە (٣) م پانی شورای شاری خورماڵ (٢) م دەبیت کە بەشیوەیەکی ھەندەسی دیوارەکانی بنیات نراون. دریژییەکەی لە خاڵی دەست پیکردنییەوە کە لە قەڵای خورماڵ لەسەرەوە دەست پیدەکات تا دەگاتەوە بە دیوارەکانی ڕووی پیشەوەی قەڵاکە لەبەرزایەکانی پشت خورماڵ (٢٨٠٠) م دەبیت کە جۆریک ئەوبەشەی شوراکە کە ئیستا ماوەتەوە لە نیوان ھەر (٥٠) م دا قولەیەکی سەربازی لە خۆ دەگریت کە ژمارەی قولەکان زۆرن کە ھەر قولەیەک بەشیوەیەکی نیوە بازنەی لە دیوی دەرەوەی شوراکە بە دیواری شوراکەوە بەستراونەتەوە کە ئەم قولە سەربازیانە پانی ھەرنیوە بازنەیەک یان پانی ھەرقولەیەک (٤) م دریژی نیوە بازنەکە (٥) م دەبیت کە ئەمەش فراونیکی زۆرەو لەکۆندا جەنگاوەرەکان زۆر بە ئاسانی توانییانە لەسەر ئەم قولانە ھەتوچۆبکەن و بەرگری لە شوراکە بکەن. بەشیوەیەکی گشتی پیوانەو ئەندازەی ھەموو قولەکانی ئەم شورایە وەک و یەکە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی ژمارەیەک قولەی ترماونەتەوە کە دەکەونە بەشی ناوەوەی قەڵای خورماڵەوە، ھەمان دیزاینیان ھەیە لەدروست کردن بەڵام بەشیک لەقولەکانی قەڵای خورماڵ تاڕادەیەک بچووکترن، ھەروەھا ئەم شورایە لەبەشی باشوورەوە و لەم بەشەدا (قاپی)یەکی تیدابووە ھاوکات جۆریک لەپایەش بوونی ھەبووە بۆ ئەوەی شوراکە بپاریزیت لە ئاوی چەمەکە کەواتە دەرگایەک ھەبووە بۆ ئاوە لەژیرەوە ھاتوەتە ناو شوراکە و و دەرگایەکیش ھەبووە بۆ ئەوەی دانیشتووان و سەربازانی ئەم شورایە بینەناوشوراکەوە. == منارەی مزگەوتی گەورەی خوڕماڵ == منارەی [[مزگەوت]]ی گەورەی خورماڵ منارەی مزگەوتەکە کەوتوەتە ناو حەوشەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ و بەرزی منارەکە لەئیستایا (١٢) مەترە و لە ٨ لا پیک ھاتووە و زوریک لەلاکانی لە { ٤_٥ } چین لەخشت پیک ھاتووە و لەڕووی دەرەوەیشەوە تا کۆتایی منارەکە { ٥٤ } چین خشت پیکھاتووە، ئەم منارەیە لەسەر دەروازەی مزگەوتەکە دروست کراوە کە بەشی زوری ئەم دەروازەیە ڕووخاوە و تەنھا چەند شوینکی کەمی ماوەتەوە منارەکە دروست کراوە لەڕەنگی خشتی سووری کاڵ کە ڕوویەکی جوانی داوە بەمنارەکە. == ئەلبوومی وێنە == <gallery> مسجد خرمال الکبیر.jpg|منارەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ Khurmal Grand Mosque.jpg|دیوی ناوەوەی مزگەوتی گەورەی خورماڵ ١ خورماڵ.jpg|نزیک گڕاوی خورماڵ، ساڵی ١٩٥٦ پردی خورماڵ 1.jpg|پردی خورماڵ لە ساڵی ١٩٥٦ </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە}} {{پارێزگای ھەڵەبجە}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەڵەبجە|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:پارێزگای ھەڵەبجە]] gwyhvyq3vpo1emz2ndugeszoltj8zyh 0 73076 1586648 1527514 2026-05-24T13:31:31Z ~2026-31184-75 76588 /* کارەکان */ 1586648 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{خاوێنکردن}} }} {{کەسایەتی | ناو = پیتەری مەزن | وێنە = Peter_der-Grosse_1838.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | ناوی کاتی لەدایکبوون = | شوێنی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٨ی حوزەیران ١٦٧٢ | ڕێکەوتی مردن = ٨ی شوباتی ١٧٢٥(تەمەن ٥٢) | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = [[نەخۆشی]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە =رووسیا | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = پاشای ئیمپراتۆری ڕوسیا | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = [[کاترینای یەکەم]] | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''پیتەری مەزن''' یان '''پیتەری گەورە''' (٨ی حوزەیران ١٦٧٢ - ٨ی شوباتی ١٧٢٥) فەرمانڕەوای [[ڕووسیا]] لە شاری کرملن لە دایکبووە لە ساڵی ١٦٨٢ بووەتە پاشای ڕووسیا، بە پیتەری مەزن یاخود بە پترسی گەورە ناسراوە، لە ڕەوشت و ئاکاردا ڕەق و توڕە و بەھێز و و ئازا بووە و ئارەزوو فراوانکردنی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بووە زۆر ھەوڵی بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی ڕەھا دابوو، پتریس لە ھۆلەندییەکان فێری دروستکردنی [[کەشتی]] بوو توانی بووی کەشییەک دروست بکات و سەردانی ناوچەکانی [[ئینگلتەرا]] و [[فەڕەنسا|فەڕەنسا]] و [[ھۆلەند|ھۆڵەندای]] بکات و سەرسامی شارستانییەتی ئەو ناوچانە بووە. لە زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا خەلکی شارەزای لە چەند بوارێکی جیاواز وەک [[ئەندازیاری]]، [[ھونەرمەند]]، نەخشەساز و دەست ڕەنگینی ھێنا بۆ ڕووسیا بەمەبەستی ئەوەی [[ڕووسەکان]] فێری ئەو بوارانە بکەن گرینگی بە لایەنی پەروەردە و فێرکردن دەدا چەندین خوێندنگای کردەوە ھەروەھا گرینگی دەدا بە لایەنی ئابووری و بازرگانی پەرەپێدانی پیشەسازی کار و ھەنگاوەکانی پتریسی گەورە ڕوسیای گەیاندە ئاستێکی باڵا ومەزن لەسەر ئاستی [[ئەورووپا]] ئیمپراتۆریەتێکی گەورەی لە دوای خۆی بەجێھێشت. == کارەکان == [[پەڕگە:Lomonosov_Poltava_1762_1764.jpg|thumb|250px|تابلۆیەک لە جەنگی باتاڤا کە بەسەرکەوتنی سوپای ڕووس کۆتایی ھات]] بەھۆی ئەوەی ھەولی ھەڵگەرانەوە و کودەتا لە سەر دەسەڵاتەکەی لە لایەن پاسەوانانی تایبەتی درا بریاری چاکسازی و ڕێکخستنەوەی سوپاکەی دا بۆ ئەو مەبەستەش خەلکی بیانی لە جێگایان دانرا ئەمەش بە مەبەستی ئەوەی گوێرایەلێ خۆی بن پیتەر یان پتریس ئەنجومەن دۆما (پەرلەمان) ھەڵوەشاندەوە لە جێگای ئەوە ئەنجومەنی ڕاوێژکاری دامەزراند کە خۆی ئەندامەکانی دیاری دەکرد ھەروەھا ولاتی دابەش کرد بە سەر چەند ھەرێمیک کەسە نزیکەکانی خۆی دەکرد بە دەسەلاتدار لەو ھەرێمانە ھەروەھا پۆلیسی نھێنی دامەزراند بۆ ئەوەی نەیارەکانی بگرێت و سزایان بدات لەسەر ئاستی کۆمەلایەتی ھەنگاوەکانی پترس کاریگەیر ھەبوو لە سەر درووست بوونی ژمارەیەک خانەدانی نوێ و زەوی بەسەردا دابەشکردن بەمەش کەسانی خاوەن زەوی کشتوکالی لە سەردەمی ئەودا زۆر بوون پترس بەھۆی ئەوەی دەیوسیت سنوری دەسەلاتەکەی زۆرتر بکات جەنگی دژی سوید ڕاگەیاند بۆ ئەوەی دەستی بگات بە ناوچەی بەڵتیق بەڵام سوید بە سەرکردایەتی چارڵز لە جەنگی ناڤار توانی شکست بە پترس بھێنیت بەڵام دوای ئەوەی پترس جارێکی دیکە سوپاکەی ڕێکخستەوە ھێرشی کردەوە سەر سوید توانی لە جەنگی باتاڤا بەسەر سوپای چارڵز سەکەوێت ئەویش بۆ پارێزگاری لە خۆی ڕووی کردە دەولەتی عوسمانی بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەوی مایەوە تا لە جەنگێک لە گەڵ نەروێژ لە سالی ١٧١٨ ساڵی ١٧٢١ پەیماننامەی نیستاند لە نێوان ڕووسیا و سوید مۆرکرا بەپێی ئەم پەیمانەی ناوچەکانی کریلیا و ئانگریا لە کەناری دەریای بەڵتیق درا بە ڕووسا ئەمەش پترس توانی بگات بەو ئامانجەی ھەی بوو == مردن == پیتەری مەزن (پترس) لە ساڵی ١٧٢٥ مرد لە دوای خۆی چەند کەسێکی دیکە ھاتنە سەر تەخت بەڵام تا سەردەمی [[کاترینای دووەم]] ١٧٦٢ نەیانتوانی دەستکەوتی دیار و بەرچاو بۆ ڕوسیا بەدەست بھێنن. == سەرچاوەکان == # کتێبی [[مێژووی ئەورووپا]] لە سەردەمی ڕێنساس تا شۆرشی فەڕەنسی ١٥٠٠ تا ١٧٨٩ لە نوسینی دکتۆر محەممەد ئەحمد ساڵح، وەرگێرانی ئارام محەممەد # {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://ar.wikipedia.org/wiki/بطرس_الأكبر|سەردێڕ=بطرس الأکبر |زمان=عەرەبی|سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٠}} # {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر=https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_the_Great|سەردێڕ=Peter the Great |زمان=ئینگلیزی |سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٠}} http://archive.org/stream/encyclopaediabri21chisrich#page/288/mode/1up Archived ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، لە وەیبەک مەشین. {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|پاشایەتی|ڕووسیا|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی}} {{پۆلی کۆمنز|Peter I of Russia}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٦٧٢]] [[پۆل:مردووانی ١٧٢٥]] [[پۆل:داھێنەرانی ڕووس]] [[پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای فەڕەنسی بۆ زانست]] [[پۆل:ئیمپراتۆرەکانی ڕووسیا]] [[پۆل:زانا ڕووسەکان]] audgfgh37uppg0g1q45xy6na8hlqv2x 0 75782 1586742 1531986 2026-05-24T20:54:24Z Serchia 5238 1586742 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Circulatory System en.svg|وێنۆک|دابەشبوونی ڕەگەکان لە لەشی مرۆڤدا]] '''ڕەگ''' یان '''دەماری خوێن''' بەشێکە لە [[کۆئەندامی سووڕان]] کە کاری ھاوردن و بردنی [[خوێن]]ە لە لەشدا. سەرجەمی درێژایی ھەموو ڕەگەکانی [[لەشی مرۆڤ]] یەکسانە بە ١٠٠٬٠٠٠ [[کیلۆمەتر]] {{ڕچ}}(٦٠٬٠٠٠ [[مایل|میل]]) کە ئەمەش دەکاتە دوو و نیو ئەوەندەی دەوری [[زەوی]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/رگ_خونی|سەردێڕ = رگ خونی|زمان = فارسی|سەردان = ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Blood vessels}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:کۆئەندامی سووڕان]] f9xw7zarrl40bo6og7v6q876i4yznxz 1586747 1586742 2026-05-24T21:02:46Z Serchia 5238 1586747 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Circulatory System en.svg|وێنۆک|دابەشبوونی ڕەگەکان لە لەشی مرۆڤدا]] '''ڕەگ''' یان '''دەماری خوێن''' بەشێکە لە [[کۆئەندامی سووڕان]] کە کاری ھاوردن و بردنی [[خوێن]]ە لە لەشدا. سەرجەمی درێژایی ھەموو ڕەگەکانی [[لەشی مرۆڤ]] یەکسانە بە ١٠٠٬٠٠٠ [[کیلۆمەتر]] {{ڕچ}}(٦٠٬٠٠٠ [[مایل|میل]]) کە ئەمەش دەکاتە دوو و نیو ئەوەندەی دەوری [[زەوی]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/رگ_خونی|سەردێڕ = رگ خونی|زمان = فارسی|سەردان = ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Blood vessels}} {{تووڵی دەروازە|پزیشکی}} [[پۆل:کۆئەندامی سووڕان]] 6xwo1eoimduxdv782g953u5t69chjoh 0 75783 1586743 1384865 2026-05-24T20:58:17Z Serchia 5238 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1586743 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Primary and secondary cotton roots.jpg|وێنۆک|ڕەگی سەرەکی و لاوەکی لە ڕووەکی [[لۆکە]]دا]] لە [[ڕووەکی لوولەیی|ڕووەکە لوولەییەکان]]دا، '''ڕەگ''' ئەو [[ئەندامی ڕووەک|ئەندامەی ڕووەکە]] کە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە بۆ ئەوەی ڕووەکەکە جێگیر بکات و ئاو و ماددە خۆراکییەکان بمژێت بۆ ناو جەستەی ڕووەکەکە، ئەمەش یارمەتیی ڕووەکەکان دەدات بەرزتر و خێراتر گەشە بکەن.<ref name="Stevens2019">{{cite book|author=Harley Macdonald & Donovan Stevens|title=Biotechnology and Plant Biology|url=https://books.google.com/books?id=Y-fEDwAAQBAJ&pg=PA141|date=3 September 2019|publisher=EDTECH|isbn=978-1-83947-180-3|pages=141–}}</ref> زۆربەی کات ڕەگەکان لەژێر ڕووی [[خاک]]دان، بەڵام دەکرێت ڕەگەکان [[ڕەگی هەوایی|هەوایی]] یان هەواگۆڕیش بن، واتە لە سەرووی زەوی یان بەتایبەتی لە سەرووی ئاوەوە گەشە بکەن.<ref>{{Cite journal |last1=Nguyen |first1=Linh Thuy My |last2=Hoang |first2=Hanh Thi |last3=Choi |first3=Eunho |last4=Park |first4=Pil Sun |date=2023-07-05 |title=Distribution of mangroves with different aerial root morphologies at accretion and erosion sites in Ca Mau Province, Vietnam |journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science |volume=287 |article-number=108324 |doi=10.1016/j.ecss.2023.108324 |doi-access=free |bibcode=2023ECSS..28708324N }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} avgnst0np65o6r2hzebblr6nlub4qh9 1586744 1586743 2026-05-24T21:00:30Z Serchia 5238 + [[پۆل:ڕەگی ڕووەک]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1586744 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Primary and secondary cotton roots.jpg|وێنۆک|ڕەگی سەرەکی و لاوەکی لە ڕووەکی [[لۆکە]]دا]] لە [[ڕووەکی لوولەیی|ڕووەکە لوولەییەکان]]دا، '''ڕەگ''' ئەو [[ئەندامی ڕووەک|ئەندامەی ڕووەکە]] کە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە بۆ ئەوەی ڕووەکەکە جێگیر بکات و ئاو و ماددە خۆراکییەکان بمژێت بۆ ناو جەستەی ڕووەکەکە، ئەمەش یارمەتیی ڕووەکەکان دەدات بەرزتر و خێراتر گەشە بکەن.<ref name="Stevens2019">{{cite book|author=Harley Macdonald & Donovan Stevens|title=Biotechnology and Plant Biology|url=https://books.google.com/books?id=Y-fEDwAAQBAJ&pg=PA141|date=3 September 2019|publisher=EDTECH|isbn=978-1-83947-180-3|pages=141–}}</ref> زۆربەی کات ڕەگەکان لەژێر ڕووی [[خاک]]دان، بەڵام دەکرێت ڕەگەکان [[ڕەگی هەوایی|هەوایی]] یان هەواگۆڕیش بن، واتە لە سەرووی زەوی یان بەتایبەتی لە سەرووی ئاوەوە گەشە بکەن.<ref>{{Cite journal |last1=Nguyen |first1=Linh Thuy My |last2=Hoang |first2=Hanh Thi |last3=Choi |first3=Eunho |last4=Park |first4=Pil Sun |date=2023-07-05 |title=Distribution of mangroves with different aerial root morphologies at accretion and erosion sites in Ca Mau Province, Vietnam |journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science |volume=287 |article-number=108324 |doi=10.1016/j.ecss.2023.108324 |doi-access=free |bibcode=2023ECSS..28708324N }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ڕەگی ڕووەک]] 70tpg4w9m7gd1pkgpeern25x2fbmr4g 0 98812 1586661 1557996 2026-05-24T14:11:34Z 1silent scientist 51740 1586661 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ورووگڕ''' یان '''برووجەرد''' ناوەندی [[شارستانی ورووگڕ]] و یەکێک لە شارەکانی [[پارێزگای لوڕستان]] لە [[ئێران]]. ژمارەی دانیشتووانی ورووگڕ بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ئێران ٢٤٠،٦٥٤ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121002040004/http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> خەڵکی ورووگڕ [[موسڵمان]] و [[شیعە]] مەزھەبن. خەڵکی ئەم شارە زمانی [[لوڕی]] بە ناوی شێوەزازی ورووگڕ دەدوێن.<ref>http://loor.ir/News.asp?nid=2943&ln=en{{بەستەری مردوو|url=http://loor.ir/News.asp?nid=2943&ln=en |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == مێژوو == تەنیا لە سەدەی ٩ھەمەوە ناوی «برووجەرد» لە مێژووە ئیسلامییەکاندا دەردەکەوێت. یەکەمجار لە «کیتابولبولدان»ی [[ئیبنولفەقێھ]] (ژیاوە لە ٩٠٣) دەردەکەوێت، و دواتر بە شێوەی جۆراوجۆر ڕاپۆرت کراوە، وەک «واروکیرد»، «واروگێرد»، «باروگێرد» و «باروجێرد». لە ساڵی ١٨٠٩دا، فەرمانڕەوایی لوڕستان و خووزستان بە شازادەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] [[محەممەد تەقی میرزا]] بەخشرا. ئەو برووجەردی کردە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بۆ پاراستنی شارەکە، [[خەندەق]]ێکی لە دەوروبەری دروست کرد و قەڵا کۆنەکەی نۆژەن کردەوە. برووجەرد تا کۆتاییی سەدەی ١٨ بۆ شارێکی سەربازیی گەورە و ناوەندێکی سەربازیی گرینگ پەرەی سەند. لە لایەن قاجاڕەکانەوە وەک بنکەیەک بۆ ھەڵمەتەکان بە مەبەستی چەسپاندنی دەسەڵات بەسەر ناوچە ڕۆژاوایییەکاندا، بەتایبەتی دژی [[لوڕەکان|ھۆزە لوڕەکان]]، بەکارھێنرا.{{sfn|Mobayyen|2021}} دەزگا ئاینییە ڕێزدارەکان لە برووجەرد لە سەردەمی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕ]]دا کاریان دەکرد، کە دوو زانای نایابی شیعە، ئەسەدوڵڵا برووجەردی (کۆچی دوایی نزیکەی ١٨٥٤) و [[حوسێن برووجەردی]] (کۆچی دوایی ١٩٦١) لێ کەوتەوە.{{sfn|Mobayyen|2021}} ==دانیشتووانناسی== ===زمان=== پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGQ5NDlhZSIsInMiOjE2OTQ4ODMyMTE4NDh9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=«پێکھاتەی زمانیی برووجەرد (٢٠٢٢)»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|45}} {{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|29}} {{bar percent|سیلاخۆری|darkred|15}} {{bar percent|لەکیی لوڕستان|green|10}} {{bar percent|[[جوولەکە-برووجەردی]]|gold|0.01}} {{bar percent|ئەوانی تر|black|0.99}}}} ===دانیشتووان=== برووجەرد ٣١ھەمین شاری گەورەی ئێران و ٢ھەمین شاری گەورەی لوڕستانە [https://web.archive.org/web/20071001105644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-1921&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&geo=-106]. برووجەرد خاڵی پیشەسازیی لوڕستانە. پاشخانە مێژوویی و کلتوورییەکەی و ھەروەھا سروشتە سەرنجڕاکێشەکەی، گۆڕیویەتی بۆ شوێنێکی گەشتیاری. شارەکە بە «دارولسەروور» ناونراوە کە بە واتای ماڵی دڵخۆشی دێت. ژمارەی دانیشتووانی برووجەرد لە ناوەڕاستی ١٨٠٠کاندا نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێنرابوو. [[پەڕگە:Borujerd population growth en.png|center|thumb|400px|گۆڕانی دانیشتووانی برووجەرد بەپێی ئامارە نیشتمانییەکان.]] لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٣٤٬٤٩٧ کەس لە ٥٩٬٣٨٨ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٤٠٬٦٥٤ کەسی لە ٧١٬٧٣٠ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٣٤٬٩٩٧ کەس لە ٧٤٬١٤٦ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی ورووگڕ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Borujerd}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] bbx62e30475iha6mnw95fkq4620z58n 1586662 1586661 2026-05-24T14:11:54Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586662 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ورووگڕ''' یان '''برووجەرد''' ناوەندی [[شارستانی ورووگڕ]] و یەکێک لە شارەکانی [[پارێزگای لوڕستان]] لە [[ئێران]]. ژمارەی دانیشتووانی ورووگڕ بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ئێران ٢٤٠،٦٥٤ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121002040004/http://www.sko.ir/Sarshomari1390/Shahrhaye_IRAN.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> خەڵکی ورووگڕ [[موسڵمان]] و [[شیعە]] مەزھەبن. خەڵکی ئەم شارە زمانی [[لوڕی]] بە ناوی شێوەزازی ورووگڕ دەدوێن.<ref>http://loor.ir/News.asp?nid=2943&ln=en{{بەستەری مردوو|url=http://loor.ir/News.asp?nid=2943&ln=en |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == مێژوو == تەنیا لە سەدەی ٩ھەمەوە ناوی «برووجەرد» لە مێژووە ئیسلامییەکاندا دەردەکەوێت. یەکەمجار لە «کیتابولبولدان»ی [[ئیبنولفەقێھ]] (ژیاوە لە ٩٠٣) دەردەکەوێت، و دواتر بە شێوەی جۆراوجۆر ڕاپۆرت کراوە، وەک «واروکیرد»، «واروگێرد»، «باروگێرد» و «باروجێرد». لە ساڵی ١٨٠٩دا، فەرمانڕەوایی لوڕستان و خووزستان بە شازادەی [[قاجاڕەکان|قاجاڕ]] [[محەممەد تەقی میرزا]] بەخشرا. ئەو برووجەردی کردە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی و بۆ پاراستنی شارەکە، [[خەندەق]]ێکی لە دەوروبەری دروست کرد و قەڵا کۆنەکەی نۆژەن کردەوە. برووجەرد تا کۆتاییی سەدەی ١٨ بۆ شارێکی سەربازیی گەورە و ناوەندێکی سەربازیی گرینگ پەرەی سەند. لە لایەن قاجاڕەکانەوە وەک بنکەیەک بۆ ھەڵمەتەکان بە مەبەستی چەسپاندنی دەسەڵات بەسەر ناوچە ڕۆژاوایییەکاندا، بەتایبەتی دژی [[لوڕەکان|ھۆزە لوڕەکان]]، بەکارھێنرا.{{sfn|Mobayyen|2021}} دەزگا ئاینییە ڕێزدارەکان لە برووجەرد لە سەردەمی [[ئێرانی قاجاڕ|قاجاڕ]]دا کاریان دەکرد، کە دوو زانای نایابی شیعە، ئەسەدوڵڵا برووجەردی (کۆچی دوایی نزیکەی ١٨٥٤) و [[حوسێن برووجەردی]] (کۆچی دوایی ١٩٦١) لێ کەوتەوە.{{sfn|Mobayyen|2021}} ==دانیشتووانناسی== ===زمان=== پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGQ5NDlhZSIsInMiOjE2OTQ4ODMyMTE4NDh9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=«پێکھاتەی زمانیی برووجەرد (٢٠٢٢)»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|45}} {{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|29}} {{bar percent|سیلاخۆری|darkred|15}} {{bar percent|لەکیی لوڕستان|green|10}} {{bar percent|[[جوولەکە-برووجەردی]]|gold|0.01}} {{bar percent|ئەوانی تر|black|0.99}}}} ===دانیشتووان=== برووجەرد ٣١ھەمین شاری گەورەی ئێران و ٢ھەمین شاری گەورەی لوڕستانە [https://web.archive.org/web/20071001105644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-1921&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&geo=-106]. برووجەرد خاڵی پیشەسازیی لوڕستانە. پاشخانە مێژوویی و کلتوورییەکەی و ھەروەھا سروشتە سەرنجڕاکێشەکەی، گۆڕیویەتی بۆ شوێنێکی گەشتیاری. شارەکە بە «دارولسەروور» ناونراوە کە بە واتای ماڵی دڵخۆشی دێت. ژمارەی دانیشتووانی برووجەرد لە ناوەڕاستی ١٨٠٠کاندا نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ کەس خەمڵێنرابوو. [[پەڕگە:Borujerd population growth en.png|center|thumb|400px|گۆڕانی دانیشتووانی برووجەرد بەپێی ئامارە نیشتمانییەکان.]] لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٣٤٬٤٩٧ کەس لە ٥٩٬٣٨٨ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٤٠٬٦٥٤ کەسی لە ٧١٬٧٣٠ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٣٤٬٩٩٧ کەس لە ٧٤٬١٤٦ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی ورووگڕ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{پۆلی کۆمنز|Borujerd}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] l4kfpfzyvrxshgqbzxpg33ypquy64n3 0 100739 1586756 1508905 2026-05-25T00:16:05Z ShamallBaqii 76577 من ڕێنووسی وتارەکەم باشتر کرد. یەک پەرەگرافی سەرچاوەدارم زیاد کرد. لە کۆی وتارەکەدا بایەخم بە وشەی باوی "شاعیر" دا لە بری وشەی "هۆنەر"، چونکە وشەی شاعیر جێکەوتە بووە. ئەمە دەشکرێ مایەی گفتوگۆ بێ. ناوی چەند شاعیرێکی گرنگی کۆنم زیاد کرد، بەڵام وتارەکە هێشتا ماویەتی. پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1586756 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{شێواز}} }} [[پەڕگە:Carl_Spitzweg_017_(Der_arme_Poet).jpg|وێنۆک|ھۆنەرێکی ھەژار]] '''شاعیر''' یان '''شایەر''' یان '''ھۆنەر''' یان '''ھۆزانڤان''' یان '''ھەڵبەستڤان''' بە کەسێک دەڵێن کە لە توانایدایە [[ھۆنراوە]] بڵێت و [[چیرۆک]] و بەسەرھات و زۆر ڕووداوی دی بکات بە ھۆنراوە. شاعیر توانای داڕشتنەوەی [[وتار|بابەت]]، [[چیرۆک]]، [[چیرۆک|داستان]] و بەسەرھاتەکانی لەسەر بناغەی ڕیتم و بنچینەی[[وێژە]]یی ھەیە. شاعیر شیعرەکانی خۆی به زمانی باو نانووسێتەوە، بەڵکوو ڕیتم، ئاهەنگ، چواندن و بگرە سەروای تێدا بەکار دەهێنێت. تەنانەت ئەگەر ڕووداوێکی مێژوویی بهۆنێتەوە، هەوڵ نادات وەک خۆی بیگوازێتەوە، بەڵکوو بە شێواز و مەبەستی شاعیرانەی خۆی دایدەڕێژێتەوە و تێگەیشتنی خۆی دەخاتە ڕوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ـی ٥ـی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=شاعیر و حەقیقەت و واقعییەت |ناونیشان=https://books.vejin.net/text/1415}}</ref> ئەو شیعرانەی لە لایەن [[شاعیر|شاعیر'''ەوە''']] دەنووسرێن، ئەگەر بە دڵی خەڵک بێت؛ دەکرێنە [[گۆرانی]] و [[ھونەرمەند|ھونەرمەندان]] و [[گۆرانیبێژ|گۆرانیبێژان]] [[ئاواز]]<nowiki/>یان بۆ دادەنێن و بە تۆماری دەنگی بڵاویان دەکەنەوە. == شاعیرانی کورد == زۆربەی شاعیران ھەر کامەی خاوەن شێوازی تایبەت بە خۆیانن و ناسراوترین شێوازەکانی [[ھۆنراوەی کوردی|شیعری کوردی]] بریتین لە: [[ھۆنراوەی کلاسیک|شیعری کلاسیک]]، [[شیعری نوێی کوردی|شیعری نوێ]]، یان شیعری [[ھۆنراوە سپی|سپی]]. ==== شاعیرانی کلاسیک ==== لە شیعری کلاسیکی کوردیدا دەتوانین ئاماژە بەم شاعیرانە بدەین: * [[ئێل بەگی جاف]] * [[بابا تاھیری ھەمەدانی|بابا تاهیری هەمەدانی]] * [[نالی]] * [[مەحوی]] * [[مەولەوی|مەولەوی تاوگوێزی]] * [[دڵدار]] * [[جگەرخوێن]] * [[ئەحمەدی خانی|خانی]] * [[فایەق بێکەس]] * [[قانع]] * [[پیرەمێرد]] * [[وەفایی]] * [[ھێمن|ھێمن موکریانی]] * [[ھەژار|ھەژار موکریانی]] ==== ھۆنەرانی ھۆنراوەی نوێ ==== لە شیعری نوێی کوردیدا دەتوانین ئاماژە بەم شاعیرانە بدەین: * [[شێخ نووری شێخ ساڵح]] * [[گۆران]] * [[سوارە ئیلخانیزادە|سوارەی ئیلخانیزادە]] * [[شێرکۆ بێکەس]] * [[عەبدوڵڵا پەشێو]] * [[فەرھاد عەجمۆ]] شیعری بەشێک لە شاعیرانی کورد بە ھۆی جوانی و پڕواتابوونیان لە چەندین وڵاتی [[جیھان]] و بە چەندین [[زمان]] [[وەرگێڕان]]<nowiki/>یان بۆ کراوە و چاپ و بڵاو بوونەتەوە، کە یەکێک لە نموونەکان شیعرەکانی [[شێرکۆ بێکەس]]ە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/شاعر|سەردێڕ = شاعر|زمان = فارسی|سەردان = ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}} {{تووڵی دەروازە|شیعر|وێژە|ژیاننامە}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Poets}} [[پۆل:شاعیران]] s7o1perwsdlpmppfmvaysuzq0gj0imt 1586801 1586756 2026-05-25T08:25:58Z ShamallBaqii 76577 یەک دوو کێشەی ڕێنووسم چارەسەر کرد. 1586801 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{شێواز}} }} [[پەڕگە:Carl_Spitzweg_017_(Der_arme_Poet).jpg|وێنۆک|ھۆنەرێکی ھەژار]] '''شاعیر''' یان '''شایەر''' یان '''ھۆنەر''' یان '''ھۆزانڤان''' یان '''ھەڵبەستڤان''' بە کەسێک دەڵێن کە لە توانایدایە [[ھۆنراوە]] بڵێت و [[چیرۆک]] و بەسەرھات و زۆر ڕووداوی دی بکات بە ھۆنراوە. شاعیر توانای داڕشتنەوەی [[وتار|بابەت]]، [[چیرۆک]]، [[چیرۆک|داستان]] و بەسەرھاتەکانی لەسەر بناغەی ڕیتم و بنچینەی [[وێژە|وێژەیی]] هەیە. شاعیر شیعرەکانی خۆی به زمانی باو نانووسێتەوە، بەڵکوو ڕیتم، ئاهەنگ، چواندن و بگرە سەروای تێدا بەکار دەهێنێت. تەنانەت ئەگەر ڕووداوێکی مێژوویی بهۆنێتەوە، هەوڵ نادات وەک خۆی بیگوازێتەوە، بەڵکوو بە شێواز و مەبەستی شاعیرانەی خۆی دایدەڕێژێتەوە و تێگەیشتنی خۆی دەخاتە ڕوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٥ـی ٥ـی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=شاعیر و حەقیقەت و واقعییەت |ناونیشان=https://books.vejin.net/text/1415}}</ref> ئەو شیعرانەی لە لایەن [[شاعیر|شاعیر'''ەوە''']] دەنووسرێن، ئەگەر بە دڵی خەڵک بێت؛ دەکرێنە [[گۆرانی]] و [[ھونەرمەند|ھونەرمەندان]] و [[گۆرانیبێژ|گۆرانیبێژان]] [[ئاواز]]<nowiki/>یان بۆ دادەنێن و بە تۆماری دەنگی بڵاویان دەکەنەوە. == شاعیرانی کورد == زۆربەی شاعیران ھەر کامەی خاوەن شێوازی تایبەت بە خۆیانن و ناسراوترین شێوازەکانی [[ھۆنراوەی کوردی|شیعری کوردی]] بریتین لە: [[ھۆنراوەی کلاسیک|شیعری کلاسیک]]، [[شیعری نوێی کوردی|شیعری نوێ]]، یان شیعری [[ھۆنراوە سپی|سپی]]. ==== شاعیرانی کلاسیک ==== لە شیعری کلاسیکی کوردیدا دەتوانین ئاماژە بەم شاعیرانە بدەین: * [[ئێل بەگی جاف]] * [[بابا تاھیری ھەمەدانی|بابا تاهیری هەمەدانی]] * [[نالی]] * [[مەحوی]] * [[مەولەوی|مەولەوی تاوگوێزی]] * [[دڵدار]] * [[جگەرخوێن]] * [[ئەحمەدی خانی|خانی]] * [[فایەق بێکەس]] * [[قانع]] * [[پیرەمێرد]] * [[وەفایی]] * [[ھێمن|ھێمن موکریانی]] * [[ھەژار|ھەژار موکریانی]] ==== شاعیرانی شیعری نوێ ==== لە شیعری نوێی کوردیدا دەتوانین ئاماژە بەم شاعیرانە بدەین: * [[شێخ نووری شێخ ساڵح]] * [[گۆران]] * [[سوارە ئیلخانیزادە|سوارەی ئیلخانیزادە]] * [[شێرکۆ بێکەس]] * [[عەبدوڵڵا پەشێو]] * [[فەرھاد عەجمۆ]] شیعری بەشێک لە شاعیرانی کورد بە ھۆی جوانی و پڕواتابوونیان لە چەندین وڵاتی [[جیھان]] و بە چەندین [[زمان]] [[وەرگێڕان]]<nowiki/>یان بۆ کراوە و چاپ و بڵاو بوونەتەوە، کە یەکێک لە نموونەکان شیعرەکانی [[شێرکۆ بێکەس]]ە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} *{{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر = https://fa.wikipedia.org/wiki/شاعر|سەردێڕ = شاعر|زمان = فارسی|سەردان = ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}} {{تووڵی دەروازە|شیعر|وێژە|ژیاننامە}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Poets}} [[پۆل:شاعیران]] jwgo6shd7cgxlxsvjkp8x5d3mtnpvy6 0 103388 1586767 1586104 2026-05-25T05:06:39Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1586767 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''عاموودێ''' یان '''ئاموودێ''' یاخود '''کانی دارا''' [[شارۆچکە|شارۆچکەیەک]] لە [[پارێزگای حەسیچە]] لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] و باکووری ڕۆژھەڵاتی [[سووریا]]یە کە بە [[سنووری سووریا-تورکیا]] زۆر نزیکە. عاموودێ یەکێک لە کۆنترین شارەکانی [[ڕۆژاوای کوردستان]]ە و لە [[قەزای قامیشلۆ]] ھەڵکەوتووە. == مێژوو == {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Shermola.png|image2=Tell amuda kemaleya.jpg|caption1=تەپەی شەرمۆڵا|caption2=تەپەی ئاموودێ}} دوو [[تەپە (شوێنەوارناسی)|تەپە]] لە ناوچەکەدا ھەن؛ یەکێکیان لە ناو خودی ئاموودێیە، و ئەوی تریان لە لای [[باکووری کوردستان]]ە، سێ کیلۆمەتر لە باکووری شارەکەیە.<ref name="trev">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=npptAAAAMAAJ|سەردێڕ=Mozan|نووسەر=Giorgio Buccellati, Marilyn Kelly-Buccellati|پەڕە= ٨٩|ساڵ= ١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=Undena Publications |ژپنک=٩٧٨٠٨٩٠٠٣١٩٤٠}}</ref> لە [[وێژەی کۆن]] و ھەندێک [[وێژەی نوێ]]دا، تەپەکەی ناو ئاموودێ بە تەپەی ئاموودێ ناو دەبرێت، بەڵام بۆ ناوخۆیییەکان ناوەکەی تەپەی شەرمۆڵایە، لەکاتێکدا تەپەکەی لای [[باکووری کوردستان]] تەپەی ئاموودێی ڕاستەقینەیە، کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە ناوەکەی گۆڕدرا بۆ تەپەی کەمالییە.<ref name="daf">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=npptAAAAMAAJ|سەردێڕ=Mozan|نووسەر=Giorgio Buccellati, Marilyn Kelly-Buccellati|پەڕە= ٣٦|ساڵ= ١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=Undena Publications |ژپنک=٩٧٨٠٨٩٠٠٣١٩٤٠}}</ref> تەپەی شەرمۆڵا بەڵگەی بۆ نیشتەجێبوونێکی سنووردار دەرخست کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی سێیەمی پێش زایین.<ref name="daf" /> === سەردەمی ئاشووریی ناوەڕاست === بەڵگە شوێنەوارییەکانی شەرمۆڵا کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووریی ناوەڕاست ئەوە دەردەخەن کە شارەکە لە سەرەتای سەردەمی فەرمانڕەوایی [[شەلمانسەری یەکەم]] (١٢٥٠ پێش زایین) لەلایەن [[ئاشوورییەکان]]ەوە ئاوەدان کراوەتەوە.<ref name="daf5">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&pg=PA73|سەردێڕ=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE|نووسەر=Dominik Bonatz|پەڕە= ٧٣|ساڵ= ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter |ژپنک=٩٧٨٣١١٠٢٦٦٤٠٥}}</ref> شەرمۆڵا لەلایەن [[ئێلیزابێس ڤاگنەر دوراند]] و [[ژان ماری ئاینارد]] وەک شاری ئاشووریی کولیشیناس (Kulišinaš) ناسێنراوە.<ref name="klj">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=npptAAAAMAAJ|سەردێڕ=Mozan|نووسەر=Giorgio Buccellati, Marilyn Kelly-Buccellati|پەڕە= ٣٥|ساڵ= ١٩٨٨|بڵاوکەرەوە=Undena Publications |ژپنک=٩٧٨٠٨٩٠٠٣١٩٤٠}}</ref><ref name="arty">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rrMKKtiBBI4C&pg=PA39|سەردێڕ=The Aramaeans: Their Ancient History, Culture, Religion|نووسەر=Edward Lipiński|پەڕە= ٣٩|ساڵ= ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Peeters Publishers |ژپنک=٩٧٨٩٠٤٢٩٠٨٥٩٨}}</ref><ref name="jlos">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=d59tAAAAMAAJ|سەردێڕ=The Land of Assur & the Yoke of Assur: Studies on Assyria, 1971-2005|نووسەر=J. N. Postgate|پەڕە= ١٢٦|ساڵ= ٢٠٠٧|ژپنک=٩٧٨١٨٤٢١٧٢١٦٢}}</ref> ئەم ناسینەوەیە لەسەر بنەمای ئەو تابلۆیانەیە کە لە کولیشیناس نووسراون و لەلایەن بازرگانێکەوە دۆزراونەتەوە و بە مۆزەخانەکان فرۆشراون کە بانگەشەی ئەوەی دەکرد لە شەرمۆڵا وەرگیراون؛ کەواتە، ناسینەوەکە دڵنیا نییە، ھەرچەندە بوونی شەرمۆڵا وەک شارێکی ئاشووریی ناوەڕاست لەلایەن شوێنەوارناسییەوە پشتڕاست کراوەتەوە.<ref name="sdgh">{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter-url=https://www.academia.edu/1755695|chapter=Local Power in the Middle Assyrian Period: The "Kings of the Land of Māri" in the Middle Habur Region|نووسەر=Daisuke Shibata|editor= Gernot Wilhelm|سەردێڕ= Organization, Representation, and Symbols of Power in the Ancient Near East: Proceedings of the 54th Rencontre Assyriologique Internationale at Würzburg, 20-25 July 2008|پەڕە= ٤٩٦|بڵاوکەرەوە= Eisenbrauns|ساڵ= ٢٠١٢}}</ref> === سەردەمی نوێ === دیمۆگرافیای ئەم ناوچەیە لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی. ھەندێک [[ھۆزە کوردەکان|ھۆزی کورد]] لەگەڵ دەسەڵاتدارانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] لە کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و [[کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکان]] لە [[مێزۆپۆتامیای سەروو]] ھاوکارییان کرد. ھۆزە کوردەکان ھێرشیان کردە سەر گوندە ئاشووری و ئەرمەنییەکان لە ناوچەی ئەڵباق لە باکووری چیاکانی [[حەکاری (ناوچەی مێژوویی)|ھەکاری]] و تاڵانیان کردن، و ژمارەیەکی زۆر لە گوندنشینانیان کوشت.<ref name="R. S. Stafford 2006">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LSzuzsRh37gC&pg=PA25|سەردێڕ=The Tragedy of the Assyrians|نووسەر= R. S. Stafford|ساڵ=٢٠٠٦|پەڕەکان=٢٤–٢٥|ژپنک=٩٧٨١٥٩٣٣٣٤١٣٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hovannisian |یەکەم=Richard G. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC&pg=PA271 |سەردێڕ=The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies |ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Transaction Publishers |ژپنک=٩٧٨-١-٤١٢٨-٣٥٩٢-٣|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UM3BMtn6TmcC&pg=PA199 |سەردێڕ=On the Margins of Nations: Endangered Languages and Linguistic Rights|نووسەر= Joan A. Argenter, R. McKenna Brown|پەڕە= ١٩٩|ساڵ= ٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨٠٩٥٣٨٢٤٨٦١}}</ref><ref>Lazar, David William, not dated. [http://www.americanmesopotamian.org/uploads/66603/A_brief_history_of_the_plight_of_the_Christian_Assyrians_in_modern_day_Iraq.pdf A brief history of the plight of the Christian Assyrians* in modern day Iraq] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417082428/http://www.americanmesopotamian.org/uploads/66603/A_brief_history_of_the_plight_of_the_Christian_Assyrians_in_modern_day_Iraq.pdf |date=17 April 2015 }} American Mespopotamian.</ref> پێش کۆمەڵکوژیی ساڵی ١٩١٥، [[قەزای کۆبانی]] کە ئاموودێشی لەخۆ دەگرت، بە تەواوی لە کۆی ١٦،٠٠٠ موسڵمانی سوننە پێکھاتبوو.<ref>Vital Cuinet, "La Turquie D'Asie: Géographie Administrative Statisque Descriptive Et Raisonnée De Chaque Province De L'Asie Mineure".</ref> ھەندێک مەسیحی دوای کۆمەڵکوژییەکە لە شارەکە نیشتەجێ بوون. لە ساڵی ١٩٣٦دا، [[ژێرفەرمانی فەڕەنسا بۆ سووریا و لوبنان|ھێزە فەڕەنسییەکان]] ئاموودێیان (تۆشا ئاموودی) بۆردوومان کرد. لە ١٣ی ئابی ١٩٣٧، لە ھێرشێکی تۆڵەسەندنەوەدا، نزیکەی ٥٠٠ [[کورد]] لە ھۆزەکانی دەکووری، میلان و کیکی ھێرشیان کردە سەر مەسیحییەکان. دانیشتووانی مەسیحی کە نزیکەی ٣٠٠ خێزان بوون، بۆ شارۆچکەکانی [[قامیشلۆ]] و [[حەسیچە]] ھەڵھاتن.<ref>Jordi Tejel, "Syria's Kurds: History, Politics and Society", footnote 57.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Watenpaugh|یەکەم١=Keith David|سەردێڕ=Being Modern in the Middle East: Revolution, Nationalism, Colonialism, and the Arab Middle Class|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-١٤٠٠٨٦٦٦٦٣|پەڕە=٢٧٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-Zw8BQAAQBAJ}}</ref><ref>John Joseph, "Muslim-Christian Relations and Inter-Christian Rivalries in the Middle East", p107.</ref><ref>[[Saqr Abu Fakhr]] in [[As-Safir]], Abu Fakhr, Saqr, 2013. [[As-Safir]] daily Newspaper, Beirut. [http://assafir.com/Article/331189#.UrbZIuK_guh in Arabic] [http://araborthodoxy.blogspot.ca/2013/12/as-safir-on-history-of-persecution-of.html Christian Decline in the Middle East: A Historical View]</ref> لە ساڵی ١٩٤١دا، کۆمەڵگەی ئاشووریی [[دێرک، سووریا|دێرک]] کەوتە بەر ھێرشێکی کوردەکان. ھەرچەندە ھێرشەکە سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام ئاشوورییەکان تۆقێندرابوون و بە ژمارەیەکی زۆر ناوچەکەیان بەجێھێشت، و کۆچی کورد لە باکوورەوە بۆ ناوچەکە زیاتر بووە ھۆی زۆرینەی [[کورد]] لە ئاموودێ، دێرک و [[دەرباسییە]].<ref>Abu Fakhr, Saqr, 2013. ''[[As-Safir]]'' daily Newspaper, Beirut. [http://assafir.com/Article/331189#.UrbZIuK_guh in Arabic] [http://araborthodoxy.blogspot.ca/2013/12/as-safir-on-history-of-persecution-of.html Christian Decline in the Middle East: A Historical View]</ref><ref name="aina 1">{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە=amphibianark.org|ناونیشان=http://www.aina.org/reports/utrmcfsi.pdf|سەردێڕ=Understanding recent movements of Christians from Syria and Iraq to other countries across the Middle East and Europe|ڕێکەوتی سەردان=١ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠، دوای ئەوەی نزیکەی ٥٠٠ خوێندکاری کورد بە زۆر بردران بۆ سینەما، لەلایەن کاربەدەستانی دەوڵەتەوە ئاگر لە سینەماکە بەردرا و ٢٨٣ خوێندکار لە [[سینەمای ئاموودێ]] گیانیان لەدەستدا.<ref>[https://news.google.com/newspapers?id=2XseAAAAIBAJ&sjid=-ckEAAAAIBAJ&pg=4945,2570306&dq=amude&hl=en "Children Die in Movie House Fire"], ''Daytona Beach Morning Journal'', 15 November 1960, p4</ref> پارکێک لە ئاموودێ ھەیە کە یادی ئەو ڕووداوە دەکاتەوە.<ref name="Wall Street Journal">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rubin |یەکەم=Michael |بەستەری نووسەر=Michael Rubin (historian) |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=The U.S. Gets the Kurds Wrong — Again |ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303942404579362613070868196 |newspaper=[[وۆڵ ستریت جۆرناڵ]] |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> لە ١٢ی ئازاری ٢٠٠٤، ڕاپەڕینێکی دژە حکوومەت لە شارەکەدا ڕوویدا. تا ساڵی ٢٠٠٤، ئاموودێ چوارەم گەورەترین شارۆچکەیە لە [[پارێزگای حەسیچە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.cbssyr.org/General%20census/census%202004/pop-man.pdf |سەردێڕ=Archived copy |ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130310211017/http://www.cbssyr.org/General%20census/census%202004/pop-man.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> لە تەممووزی ٢٠١٧ کڵێسای مۆر ئەلیاسی تەمەن ٩٠ ساڵ نۆژەنکرایەوە و لە شارەکەدا کرایەوە. تا ساڵی ٢٠١٧ تەنھا یەک خێزانی ئاشووری لە ئاموودێ ماوەتەوە.<ref name="aina 1"/><ref name="hawar 1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.hawarnews.com/in-a-sign-of-standing-religions-together-a-church-reopened/ |سەردێڕ=In a sign of standing religions together, a church reopened &#124; ANHA |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170823203418/http://en.hawarnews.com/in-a-sign-of-standing-religions-together-a-church-reopened/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شەڕی ناوخۆ === [[پەڕگە:Demonstration in Amuda against the Syrian government.png|250px|وێنۆک|خۆپیشاندانێک دژی حکوومەتی سووریا لە ئاموودێ لە ١٩ی ئابی ٢٠١١]] لەگەڵ دەستپێکردنی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆ]]، دەسەڵاتی حکوومەتی [[بەشار ئەسەد]] لە زۆربەی باکووری سووریا کۆتایی ھات. چەکدارانی [[سوپای ئازادی سووریا]] بۆ ماوەیەکی کورت لە شارۆچکەکە بینران<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hughs |یەکەم=Chris |ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ="The regime is going through its last days": Fierce clashes in the battle for Damascus as Assad denies he's fleeing to Russia |ناونیشان=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/syria-civil-war-fierce-clashes-1152131 |newspaper=[[Daily Mirror]] |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> لە کاتی کشانەوەی ھێزەکانی حکوومەت لە ناوچەکە لە تەممووزی ٢٠١٢دا، بەڵام تا ٢١ی تەممووزی ٢٠١٢ [[یەکینەکانی پاراستنی گەل|یەپەگە]] کۆنترۆڵی سەپاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Clashes between Kurds and Syrian army in the Kurdish city of Qamişlo, Western Kurdistan |ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd542.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241203072001/https://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd542.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥|newspaper=Ekurd Daily}}</ref> ڕۆژانی سەرەتای کاریگەریی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پارتی یەکێتیی دیموکرات]] (پەیەدە) لە ئاموودێ بێ ململانێ نەبوو – لە حوزەیرانی ٢٠١٣دا، پێکدادان ڕوویدا.<ref name=autogenerated1>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |سەردێڕ=Kurdish militia kills three protesters in Syria town: activists |ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Jun-28/221903-kurdish-militia-kills-three-protesters-in-syria-town-activists.ashx |newspaper=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |agency=[[Agence France-Presse]] |ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> نەیارانی پەیەدە ڕایان گەیاند کە چەکدارەکان تەقەیان لە خۆپیشاندەران کردووە لە دوای گرژییەکان لەگەڵ لیژنە گەنجەکانی لایەنگری سوپای ئازادی سووریا و گرووپە کوردییە ڕکابەرەکان. لە لایەکی دیکەوە پەیەدە ڕای گەیاند کە لەلایەن باندێکی بەکرێگیراوەوە ھێرشی کراوەتە سەر.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Glioti |یەکەم=Andrea |ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Syrian Kurdish Group Linked to PKK Kills Protesters |ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/07/syria-kurds-pyd-amuda-protest.html# |newspaper=[[Al-Monitor]] |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150716101440/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/07/syria-kurds-pyd-amuda-protest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1 /> بەھۆی ھێرشی چەکدارانی «[[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام|دەوڵەتی ئیسلامی]]»، ھەزاران پەنابەر بەرەو ئاموودێ کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Westall |یەکەم١=Sylvia |دوایین٢=Perry |یەکەم٢=Tom |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Islamic State kills at least 145 civilians in Syria's Kobani |ناونیشان=https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-idUSKBN0P60UI20150627 |newspaper=[[Reuters]] |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> دوای [[شۆڕشی ڕۆژاوا]]، یەکەم کۆبوونەوەی بەڕێوەبەریی خۆسەری دیموکراتی [[کانتۆنی جزیرە]] لە دوای ڕاگەیاندنی ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لە ئاموودێ بەڕێوەچوو. [[قامیشلۆ]] وەک پایتەختی یاسایی کانتۆنەکە ڕاگەیەندرا، لەکاتێکدا ئاموودێ بۆ کاتی ئێستا وەک پایتەخت کاری دەکرد. کۆبوونەوەکە لە ناوەندی ڕۆشنبیری و ھونەریی حووری بەڕێوەچوو، و [[ئەکرەم حیسۆ]] سەرۆکی ئەنجومەن و دوو جێگرە [[عەرەب]] و ئاشوورییەکەی و ٢٢ وەزیر ئامادەی بوون.<ref name=firat>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/syriakurd1028.htm|سەردێڕ=Al-Qamishli to be capital city of Jazeera Canton in Syrian Kurdistan|ئیش=Firat News|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٦|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420212130/http://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/syriakurd1028.htm|url-status=dead}}</ref> لە تەممووزی ٢٠١٤دا دوو ھاوسەرۆکی نوێ بۆ کانتۆنەکە لەلایەن ئەنجومەنێکەوە کە لە ئاموودێ کۆببووەوە ھەڵبژێردران. ئەوانەی ھەڵبژێردران [[حەمیدی دەھام]] (شێخێکی ھۆزی [[شەممەر]]ی عەرەب) و [[ھەدیە یوسف]] (سەرۆکی پێشووی [[یەکینەکانی پاراستنی ژنان|یەپەژە]]) بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |سەردێڕ=Kurdish Canton in Syria led by an Arab Sheikh |ناونیشان=http://www.basnews.com/en/news/2014/07/10/kurdish-canton-in-syria-led-by-an-arab-sheikh/ |newspaper=Bas News |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤دا [[بێرنارد کۆشنەر]]، وەزیری پێشووی دەرەوەی [[فەڕەنسا]] و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[پزیشکانی بێ سنوور]]، سەردانی ئاموودێی کرد و لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ناوخۆیی کۆبووەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Aumri |یەکەم=Masud |سەردێڕ=Former French Foreign Minister Advises Rojava to Get Closer to KRG |ناونیشان=http://www.basnews.com/en/news/2014/11/29/former-french-foreign-minister-advises-rojava-to-get-closer-to-krg/ |newspaper=Bas News |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠١٥}}</ref> دوای [[ڕێککەوتنی ناوچەی پارێزراوی باکووری سووریا|ڕێککەوتنی دووەمی ناوچەی پارێزراوی باکووری سووریا]]، چەکدارانی ھەسەدە لە شارەکە کشانەوە و تا ساڵی ٢٠٢٤ لە ژێر کۆنترۆڵی سەربازیی [[سوپای سووریا]]دا مایەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|سووریا|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی سووریا]] [[پۆل:عاموودێ]] [[پۆل:شارۆچکەکانی سووریا]] [[پۆل:پێکھاتە کوردییەکان لە سووریا]] fz6zzlr2ngiuuhhgyjxtchxgsd1pg08 0 107949 1586809 422035 2026-05-25T08:35:57Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[پارێزگای چەولیگ]] 1586809 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پارێزگای چەولیگ]] h3hwyaysljhgl5gfv0ecpz150vqx946 0 117490 1586669 1490065 2026-05-24T14:27:30Z 1silent scientist 51740 1586669 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بانەوڕێ | ناوی_خۆماڵی = تایفەی ئیمامی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە =Banewreh.jpg | قەبارەی_وێنە =250px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی جوانڕۆ، شارستانی پاوە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٬٠٤٣<ref>[https://www.webcitation.org/6SjBAbsy6?url=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''']</ref> | دانیشتووان_لە = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە]] ([[شافعی]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٣٤٦٤٤ | وێبگە =}} '''بانەوڕێ''' شارێکە لە [[شارستانی پاوە]] لە ناوچەی جوانڕۆی [[پارێزگای کرماشان]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. دانیشتووانی ئەم شارە لە ھۆزی [[ئیمامی]] و ھۆزی [[جاف]]ن. خەڵکی ئەم گوندە موسڵمان و پەیڕەوی مەزھەبی سونی [[شافیعی]]ن. لە ناوچەی سنوری گەرمەسێری ئیمامی سەر بە [[جوانڕۆ]] دایە. == مێژوو == === ناونان === بۆچوونێک لەبارەی ناوی «بانەوەرە» ئەوەیە کە لە کۆندا، خەڵکی [[گۆرانی (شێوەزار)|ھەورامی‌ئاخێوەر]]ی [[خانەقا (پاوە)|خانەقا]] لە زەوییەکدا کە تەخت و بەرز بووە لۆکەیان چاندووە؛ لە زمانی ھەورامیدا، زەویی تەخت و تا ڕادەیەک بەرز بە «بان» و بە لۆکە «وەرە» دەوترێت، بەو بۆنەیەوە گوندەکە بە ناوی «بانەوەرە» ناونراوە. ھۆزە گەورەکانی [[ئیمامی]] پێش نیشتەجێبوون لە بانەوەرە، چیاکانی دەوروبەر و کانییە پڕئاوەکانی وەک ژینگەی ھاوینەی [[میگۆڕێ]] شوێنی کوێستانی ئەوان بووە و لە وەرزی گەرمادا لەگەڵ مەڕوماڵاتەکانیان بۆ ئەو شوێنە گەشتیان کردووە و لە وەرزی سەرمادا بۆ گەرمیان واتە شوێنی سەرەکیی ژیانیان دەگەڕانەوە.<ref>{{پک|خالدی‌مکی|۱۳۸۳|ک=جاذبه‌های گردشگری اورامانات، غار قوری قلعه بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و درازترین غار ایران|ص=۴۳–۴۴}}</ref> بێگومان بۆچوونێکی تریش ھەیە، و لە چیرۆکێکی کۆنەوە سەرچاوە دەگرێت کە لە زاراوەی ھەورامیدا وشەی بانەوەرە بە واتای «بانە ڕووخاوەکان» دێت.<ref name="dangibanevreh01"/> === دامەزراندن === {{سەرەکی|تیرەی ئیمامی}} خەڵکی ئەم شارە، زۆربەیان لە [[ھۆزی ئیمامی]]ن.<ref name="dangibanevreh01">{{بیرخستنەوەی وێب |نام خانوادگی= |نام= |ناونیشان=معرفی بانه‌وره |سەردێڕ=http://dangibanevreh.com/introducing-banevreh/ |بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۵ |اثر= |تاریخ= |ناشر=ده‌نگی بانه‌وره، پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بانه‌وره |نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20150927173404/http://dangibanevreh.com/introducing-banevreh/ |تاریخ بایگانی=۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵ |کد زبان= |dead-url=yes}}</ref> ھۆزی ئیمامی لە ھۆزەکانی یەکێتیی خێڵەکیی گرینگ و بەھێز و باوەڕپێکراوی [[ھەورامان]]ن و لە کاروباری ناوخۆییاندا بە تەواوی خۆبەڕێوەبەر و سەربەخۆن<ref>{{پک|خالدی‌مکی|۱۳۸۳|ک=جاذبه‌های گردشگری اورامانات، غار قوری قلعه بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و درازترین غار ایران|ص=۴۳–۴۴}}</ref> کە مێژووەکەیان بۆ چەند سەدەیەک دەگەڕێتەوە. ئەم ھۆزە لە ڕابردوودا، زستانان بۆ ناوچەی گەرمیانی لاوەران، [[درۆڵەی خواروو|درۆڵەی خواروو]] و [[درۆڵەی سەروو|سەروو]]، [[کلوور (جوانڕۆ)|کلوور]]، [[کانی‌سالار]]، [[دەرەیاب]]، [[سیمان (پاوە)|سیمان]]، [[کوڵسە ئەمین]] و… کە گەرمتر بووە کۆچیان دەکرد و لە ھاویناندا بۆ ناوچەی کوێستانی وەک [[چیای شاھۆ|شاھۆ]]، [[ناوچەی گەشتیاریی میگۆڕێ|میگۆڕێ]]، ھانە‌سڵێمان و سوورەوان و… کۆچیان دەکرد.<ref name="dangibanevreh01"/> مێژووی ئەم شارە لە ڕووی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی خەڵکەکەی؛ بۆ نزیکەی ساڵی ١٣٥٩ی ھەتاوی و سەرەتای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] دەگەڕێتەوە. لە ساڵی ١٣٥٩دا لەگەڵ دەستپێکردنی [[جەنگی ئێران و عێراق]] خەڵکی چەند گوندێکی ئیمامی کە لە سنووری عێراق و ئێران بوون، ئەو زەوییەی ئێستا تێیدا نیشتەجێن بەشێکی لە زەوییەکانی میوی بوو کە لە ڕابردووەوە لە خاوەندارێتیی خەڵکی [[بڵەیی]]دا بوو و بەشێکیشی لە خاوەندارێتیی گوندی [[خانەقا (پاوە)|خانەقا]] بووە (کە ئەم بەشەیش مڵکی ھۆزی مووسازادە لە [[خانەقا (پاوە)|خانەقا]] بووە کە ئەم ھۆزەیش ڕەچەڵەکی [[بڵەیی|بڵەیی]]یان ھەیە) بە بڕی ١٬٢٠٠٬٠٠٠ تمەن کڕیوە<ref>{{پک|خالدی‌مکی|۱۳۸۳|ک=جاذبه‌های گردشگری اورامانات، غار قوری قلعه بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و درازترین غار ایران|ص=۴۳–۴۴}}</ref> کە کەم‌ کەم کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵکی ھۆزی ئیمامی، لە گوندەکەدا کۆدەبنەوە و بەرەبەرە ئاوەدانی دەکەنەوە.<ref name="dangibanevreh01"/> لە ساڵی ٢٠١١دا (١٣٩٠) بە پەسەندکردنی وەزیرانی ئەندام لە کۆمیسیۆنی ڕامیاری و بەرگری و بەپێی پێشنیاری [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|وەزارەتی ناوخۆ]]، بوو بە شار. بە بۆچوونی ھەندێک کەس شاری بەناوبانگی باستانیی «ئاتوور» کە نزیکەی سێ ھەزار ساڵ پێش ئێستا لە لایەن [[ئاشوورییەکان]]ەوە ئاگر دراوە و ئێستا لە ژێر گردێکی خۆڵدا نێژراوە، لە ژێر شاری بانەوەرەی ئێستادا ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نویسنده=خبرنگار خبر آنلاین|کد زبان=fa|بەروار=۲۱ آذر ۱۳۹۷|ماڵپەڕ=خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین|سەردێڕ=https://www.khabaronline.ir/news/1212059|عنوان=هورامان سرزمینی گم‌گشته در اعماق تاریخ}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{شارستانی پاوە}} {{پارێزگای کرماشان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Banevreh}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە]] 4zukj48l4uv114typkpza6s933unp1s 1586670 1586669 2026-05-24T14:28:01Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586670 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بانەوڕێ | ناوی_خۆماڵی = تایفەی ئیمامی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە =شار | وێنە =Banewreh.jpg | قەبارەی_وێنە =250px | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ناوچەی جوانڕۆ، شارستانی پاوە]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٬٠٤٣<ref>[https://www.webcitation.org/6SjBAbsy6?url=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''']</ref> | دانیشتووان_لە = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە]] ([[شافعی]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٨٣٤٦٤٤ | وێبگە =}} '''بانەوڕێ''' شارێکە لە [[شارستانی پاوە]] لە ناوچەی جوانڕۆی [[پارێزگای کرماشان]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. دانیشتووانی ئەم شارە لە ھۆزی [[ئیمامی]] و ھۆزی [[جاف]]ن. خەڵکی ئەم گوندە موسڵمان و پەیڕەوی مەزھەبی سونی [[شافیعی]]ن. لە ناوچەی سنوری گەرمەسێری ئیمامی سەر بە [[جوانڕۆ]] دایە. == مێژوو == === ناونان === بۆچوونێک لەبارەی ناوی «بانەوەرە» ئەوەیە کە لە کۆندا، خەڵکی [[گۆرانی (شێوەزار)|ھەورامی‌ئاخێوەر]]ی [[خانەقا (پاوە)|خانەقا]] لە زەوییەکدا کە تەخت و بەرز بووە لۆکەیان چاندووە؛ لە زمانی ھەورامیدا، زەویی تەخت و تا ڕادەیەک بەرز بە «بان» و بە لۆکە «وەرە» دەوترێت، بەو بۆنەیەوە گوندەکە بە ناوی «بانەوەرە» ناونراوە. ھۆزە گەورەکانی [[ئیمامی]] پێش نیشتەجێبوون لە بانەوەرە، چیاکانی دەوروبەر و کانییە پڕئاوەکانی وەک ژینگەی ھاوینەی [[میگۆڕێ]] شوێنی کوێستانی ئەوان بووە و لە وەرزی گەرمادا لەگەڵ مەڕوماڵاتەکانیان بۆ ئەو شوێنە گەشتیان کردووە و لە وەرزی سەرمادا بۆ گەرمیان واتە شوێنی سەرەکیی ژیانیان دەگەڕانەوە.<ref>{{پک|خالدی‌مکی|۱۳۸۳|ک=جاذبه‌های گردشگری اورامانات، غار قوری قلعه بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و درازترین غار ایران|ص=۴۳–۴۴}}</ref> بێگومان بۆچوونێکی تریش ھەیە، و لە چیرۆکێکی کۆنەوە سەرچاوە دەگرێت کە لە زاراوەی ھەورامیدا وشەی بانەوەرە بە واتای «بانە ڕووخاوەکان» دێت.<ref name="dangibanevreh01"/> === دامەزراندن === {{سەرەکی|تیرەی ئیمامی}} خەڵکی ئەم شارە، زۆربەیان لە [[ھۆزی ئیمامی]]ن.<ref name="dangibanevreh01">{{بیرخستنەوەی وێب |نام خانوادگی= |نام= |ناونیشان=معرفی بانه‌وره |سەردێڕ=http://dangibanevreh.com/introducing-banevreh/ |بازبینی=۱۷ سپتامبر ۲۰۱۵ |اثر= |تاریخ= |ناشر=ده‌نگی بانه‌وره، پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بانه‌وره |نشانی بایگانی=https://web.archive.org/web/20150927173404/http://dangibanevreh.com/introducing-banevreh/ |تاریخ بایگانی=۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵ |کد زبان= |dead-url=yes}}</ref> ھۆزی ئیمامی لە ھۆزەکانی یەکێتیی خێڵەکیی گرینگ و بەھێز و باوەڕپێکراوی [[ھەورامان]]ن و لە کاروباری ناوخۆییاندا بە تەواوی خۆبەڕێوەبەر و سەربەخۆن<ref>{{پک|خالدی‌مکی|۱۳۸۳|ک=جاذبه‌های گردشگری اورامانات، غار قوری قلعه بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و درازترین غار ایران|ص=۴۳–۴۴}}</ref> کە مێژووەکەیان بۆ چەند سەدەیەک دەگەڕێتەوە. ئەم ھۆزە لە ڕابردوودا، زستانان بۆ ناوچەی گەرمیانی لاوەران، [[درۆڵەی خواروو|درۆڵەی خواروو]] و [[درۆڵەی سەروو|سەروو]]، [[کلوور (جوانڕۆ)|کلوور]]، [[کانی‌سالار]]، [[دەرەیاب]]، [[سیمان (پاوە)|سیمان]]، [[کوڵسە ئەمین]] و… کە گەرمتر بووە کۆچیان دەکرد و لە ھاویناندا بۆ ناوچەی کوێستانی وەک [[چیای شاھۆ|شاھۆ]]، [[ناوچەی گەشتیاریی میگۆڕێ|میگۆڕێ]]، ھانە‌سڵێمان و سوورەوان و… کۆچیان دەکرد.<ref name="dangibanevreh01"/> مێژووی ئەم شارە لە ڕووی نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی خەڵکەکەی؛ بۆ نزیکەی ساڵی ١٣٥٩ی ھەتاوی و سەرەتای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]] دەگەڕێتەوە. لە ساڵی ١٣٥٩دا لەگەڵ دەستپێکردنی [[جەنگی ئێران و عێراق]] خەڵکی چەند گوندێکی ئیمامی کە لە سنووری عێراق و ئێران بوون، ئەو زەوییەی ئێستا تێیدا نیشتەجێن بەشێکی لە زەوییەکانی میوی بوو کە لە ڕابردووەوە لە خاوەندارێتیی خەڵکی [[بڵەیی]]دا بوو و بەشێکیشی لە خاوەندارێتیی گوندی [[خانەقا (پاوە)|خانەقا]] بووە (کە ئەم بەشەیش مڵکی ھۆزی مووسازادە لە [[خانەقا (پاوە)|خانەقا]] بووە کە ئەم ھۆزەیش ڕەچەڵەکی [[بڵەیی|بڵەیی]]یان ھەیە) بە بڕی ١٬٢٠٠٬٠٠٠ تمەن کڕیوە<ref>{{پک|خالدی‌مکی|۱۳۸۳|ک=جاذبه‌های گردشگری اورامانات، غار قوری قلعه بزرگ‌ترین غار آبی آسیا و درازترین غار ایران|ص=۴۳–۴۴}}</ref> کە کەم‌ کەم کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵکی ھۆزی ئیمامی، لە گوندەکەدا کۆدەبنەوە و بەرەبەرە ئاوەدانی دەکەنەوە.<ref name="dangibanevreh01"/> لە ساڵی ٢٠١١دا (١٣٩٠) بە پەسەندکردنی وەزیرانی ئەندام لە کۆمیسیۆنی ڕامیاری و بەرگری و بەپێی پێشنیاری [[وەزارەتی ناوخۆ (ئێران)|وەزارەتی ناوخۆ]]، بوو بە شار. بە بۆچوونی ھەندێک کەس شاری بەناوبانگی باستانیی «ئاتوور» کە نزیکەی سێ ھەزار ساڵ پێش ئێستا لە لایەن [[ئاشوورییەکان]]ەوە ئاگر دراوە و ئێستا لە ژێر گردێکی خۆڵدا نێژراوە، لە ژێر شاری بانەوەرەی ئێستادا ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نویسنده=خبرنگار خبر آنلاین|کد زبان=fa|بەروار=۲۱ آذر ۱۳۹۷|ماڵپەڕ=خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین|سەردێڕ=https://www.khabaronline.ir/news/1212059|عنوان=هورامان سرزمینی گم‌گشته در اعماق تاریخ}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{شارستانی پاوە}} {{پارێزگای کرماشان}} {{پۆلی کۆمنز|Banevreh}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی پاوە]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:گوندەکانی شارستانی پاوە]] b6783yfuvmdty0ya3n421xa7jwqi8m3 0 117575 1586678 1508506 2026-05-24T15:36:40Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586678 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''شارستانی جوانڕۆ'''، لە [[دابەشکاریی وڵاتیی ئێران]]دا، یەکێک لە [[شارستان|شارستانەکانی]] [[پارێزگای کرماشان|پارێزگای کرماشانە]]. ناوەندی ئەم شارستانە [[جوانڕۆ|شاری جوانڕۆیە]] و لە دوو [[ناوچە]] پێکھاتووە: * [[ناوچەی ناوەندی شارستانی جوانڕۆ|ناوچەی ناوەندی]] * [[ناوچەی کڵاشی]] بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠١١]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٧١،٢٣٥ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پارێزگای کرماشان}} {{پۆلی کۆمنز|Javanrud County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی جوانڕۆ]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان]] imaa5x6za6djj1t1e6nydpnekrop8p3 1586679 1586678 2026-05-24T15:37:31Z 1silent scientist 51740 1586679 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''شارستانی جوانڕۆ'''، لە [[دابەشکاریی وڵاتیی ئێران]]دا، یەکێک لە [[شارستان|شارستانەکانی]] [[پارێزگای کرماشان|پارێزگای کرماشانە]]. ناوەندی ئەم شارستانە [[جوانڕۆ|شاری جوانڕۆیە]] و لە دوو [[ناوچە]] پێکھاتووە: * [[ناوچەی ناوەندی شارستانی جوانڕۆ|ناوچەی ناوەندی]] * [[ناوچەی کڵاشی]] بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠١١]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٧١،٢٣٥ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٦٢،٢٥٩ کەس لە ١٣،٦٢٩ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094844/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٧١،٢٣٥ کەسی لە ١٧،٨٥٤ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118172226/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٧٥،١٦٩ کەس لە ٢٠،٥٩٢ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403212203/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|format=Excel|archive-date=3 April 2022}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی جوانڕۆ لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی جوانڕۆ |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Kermanshah Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Kermanshah Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kermanshah Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی جوانڕۆ)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٥٣،٠٤٨''' || style="text-align: right;"| '''٦٢،٢٥٥''' || style="text-align: right;"| '''٦٦،٤٩٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بازان|گوندەواری بازان]] || style="text-align: right;"| ٥،٢٥٧ || style="text-align: right;"| ٤،٨٣٦ || style="text-align: right;"| ٤،٦٤٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری پەڵەنگانە|گوندەواری پەڵەنگانە]] || style="text-align: right;"| ٤،٦٨٧ || style="text-align: right;"| ٥،٩٣٦ || style="text-align: right;"| ٧،٤٩٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[جوانڕۆ]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤٣،١٠٤ || style="text-align: right;"| ٥١،٤٨٣ || style="text-align: right;"| ٥٤،٣٥٤ |- | '''[[ناوچەی کڵاشی]]''' || style="text-align: right;"| '''٩،٢١١''' || style="text-align: right;"| '''٨،٩٨٠''' || style="text-align: right;"| '''٨،٦٧٦''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کڵاشی]] || style="text-align: right;"| ٤،٣٩٢ || style="text-align: right;"| ٤،٣٠٣ || style="text-align: right;"| ٤،٤٤٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شەروێنە]] || style="text-align: right;"| ٤،٨١٩ || style="text-align: right;"| ٤،٦٧٧ || style="text-align: right;"| ٤،٢٢٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[شەروێنە]] (شار){{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Sharvineh City"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٦٢،٢٥٩''' || style="text-align: right;"| '''٧١،٢٣٥''' || style="text-align: right;"| '''٧٥،١٦٩''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پارێزگای کرماشان}} {{پۆلی کۆمنز|Javanrud County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی جوانڕۆ]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان]] 3eeule36ie2ucyo3flfpap9d3plhmb8 0 117638 1586676 1508593 2026-05-24T15:35:39Z 1silent scientist 51740 1586676 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''شارستانی سەرپێڵی زەھاو''' لە [[دابەشکاریی وڵاتیی ئێران]]دا، یەکێک لە [[شارستان|شارستانەکانی]] [[پارێزگای کرماشان|پارێزگای کرماشانە]]. ناوەندی ئەم شارستانە [[سەرپێڵی زەھاو]]ە و لە یەک [[ناوچە]] پێکھاتووە: * [[ناوچەی ناوەندی سەرپێڵی زەھاو|ناوچەی ناوەندی]] بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠١١]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٨٥،٦١٦ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٨١،٤٢٨ کەس لە ١٨،٢٣٣ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094844/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٥،٦١٦ کەسی لە ٢١،٦٧٧ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118172226/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٨٥،٣٤٢ کەس لە ٢٣،٦٩٦ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403212203/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|format=Excel|archive-date=3 April 2022}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی سەرپێڵی زەھاو لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی سەرپێڵی زەھاو |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Kermanshah Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Kermanshah Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kermanshah Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی سەرپێڵی زەھاو)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٨١،٤٢٨''' || style="text-align: right;"| '''٨٥،١٩٣''' || style="text-align: right;"| '''٧٣،٩٤٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بێشیوە و پاتاق]] || style="text-align: right;"| ٦،٥١٨ || style="text-align: right;"| ٦،٤٠٧ || style="text-align: right;"| ٥،٤٨٠ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری دەشتی زەھاو || style="text-align: right;"| ٦،٩٢٥ || style="text-align: right;"| ٦،٨٥٤ || style="text-align: right;"| ٦،٤٦٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری حەومەی سەرپێڵ]] || style="text-align: right;"| ١٣،٧٦٨ || style="text-align: right;"| ١٦،٦٤٣ || style="text-align: right;"| ٨،٣٦٠ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری جەیگەران || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٢،٠٣٢ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری پشتی تەنگ || style="text-align: right;"| ٦،٤٧٦ || style="text-align: right;"| ٦،٤٧٤ || style="text-align: right;"| ٥،٥٨٢ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری قەڵا شاھین|| style="text-align: right;"| ١٣،١٠٩ || style="text-align: right;"| ١٣،٠٠٦ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری سەرقیەڵە || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥٤٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەرپێڵی زەھاو]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣٤،٦٣٢ || style="text-align: right;"| ٣٥،٨٠٩ || style="text-align: right;"| ٤٥،٤٨١ |- | '''[[ناوچەی دەشتی زەھاو]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەشتی زەھاو]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جەیگەران]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری پشتی تەنگ]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەرقیەڵە]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی قەڵا شاھین]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''١١،٢٦٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری قەڵا شاھین]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٢٩١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەرابی قەڵا شاھین]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٩٧٤ |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٨١،٤٢٨''' || style="text-align: right;"| '''٨٥،٦١٦''' || style="text-align: right;"| '''٨٥،٣٤٢''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == دۆزینەوە شوێنەوارییەکان == شوێنەوارناسان لە ئابی ٢٠١٩دا لە گۆڤاری [[ئەنتیکویتی (گۆڤار)|ئەنتیکویتی]]دا سەبارەت بە دۆزینەوەی دیوارێکی بەرگری بە ناوی «دیواری گەوری» یان «دیواری گەوری چەن» بڵاویان کردەوە کە لە نزیک سنووری ئێستای [[سنووری ئێران–عێراق]] دۆزرایەوە و نزیکەی ١١٥ کیلۆمەتر درێژ بووەتەوە. پێشبینی دەکرێت کە دیوارەکە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] یان [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]]دا دروست کرابێت.<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/hadrians-wall-of-iran-discovered.html|title=Ancient 70-Mile-Long Wall Found in Western Iran. But Who Built It?|last=Jarus|first=Owen|website=livescience.com|date=5 November 2019 |language=en|access-date=2020-04-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Alibaigi|first=Sajjad|date=2019|title=The Gawri Wall: a possible ParthoSasanian structure in the western foothills of the Zagros Mountains|url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/C0BAF0AB27D9349C3DAD4D9F33F5324C/S0003598X19000978a.pdf/gawri_wall_a_possible_parthosasanian_structure_in_the_western_foothills_of_the_zagros_mountains.pdf|journal=Antiquity|volume=93 |issue=370 |doi=10.15184/aqy.2019.97 |s2cid=202360311 }}</ref> بە بۆچوونی سەجاد عەلیبەیگی: «بە قەبارەیەکی خەمڵێنراو کە نزیکەی یەک ملیۆن مەتر سێجا بەردە، پێویستی بە سەرچاوەی بەرچاو لە ڕووی ھێزی کار، کەرەستە و کات ھەبووە. پاشماوەی پێکھاتەکان، کە ئێستا وێران بوون، لە شوێنە جیاجیاکانی درێژاییی دیوارەکەدا دەبینرێن. ئەمانە لەوانەیە قوللەی [بورجی بچووک] یان بینای پەیوەندیدار بووبن».<ref>{{Cite web|url=https://archaeology-world.com/ancient-70-mile-long-wall-found-in-western-iran-but-who-built-it/|title=Ancient 70-Mile-Long Wall Found in Western Iran. But Who Built It? {{!}} ARCHAEOLOGY WORLD|date=8 November 2019 |language=en-GB|access-date=2020-04-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/441752/Ancient-70-mile-long-wall-found-in-western-Iran|title=Ancient 70-mile-long wall found in western Iran|date=2019-11-06|website=Tehran Times|language=en|access-date=2020-04-22}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پارێزگای کرماشان}} {{کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Sarpol-e Zahab County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی سەرپێڵی زەھاو]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان]] p2dhsjyk81sjbf2w8b8vvs7zbu3vsfx 1586677 1586676 2026-05-24T15:36:06Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586677 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''شارستانی سەرپێڵی زەھاو''' لە [[دابەشکاریی وڵاتیی ئێران]]دا، یەکێک لە [[شارستان|شارستانەکانی]] [[پارێزگای کرماشان|پارێزگای کرماشانە]]. ناوەندی ئەم شارستانە [[سەرپێڵی زەھاو]]ە و لە یەک [[ناوچە]] پێکھاتووە: * [[ناوچەی ناوەندی سەرپێڵی زەھاو|ناوچەی ناوەندی]] بە پێی [[سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران]] لە ساڵی [[٢٠١١]]دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ٨٥،٦١٦ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |سەردێڕ=ناوەندی ئاماری ئێران، '''فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١''' |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141114042225/http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os05.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٨١،٤٢٨ کەس لە ١٨،٢٣٣ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094844/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/05.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٨٥،٦١٦ کەسی لە ٢١،٦٧٧ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118172226/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kermanshah.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٨٥،٣٤٢ کەس لە ٢٣،٦٩٦ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Kermanshah Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kermanshah Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403212203/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_05.xlsx|format=Excel|archive-date=3 April 2022}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی سەرپێڵی زەھاو لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی سەرپێڵی زەھاو |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Kermanshah Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Kermanshah Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kermanshah Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی سەرپێڵی زەھاو)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٨١،٤٢٨''' || style="text-align: right;"| '''٨٥،١٩٣''' || style="text-align: right;"| '''٧٣،٩٤٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بێشیوە و پاتاق]] || style="text-align: right;"| ٦،٥١٨ || style="text-align: right;"| ٦،٤٠٧ || style="text-align: right;"| ٥،٤٨٠ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری دەشتی زەھاو || style="text-align: right;"| ٦،٩٢٥ || style="text-align: right;"| ٦،٨٥٤ || style="text-align: right;"| ٦،٤٦٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری حەومەی سەرپێڵ]] || style="text-align: right;"| ١٣،٧٦٨ || style="text-align: right;"| ١٦،٦٤٣ || style="text-align: right;"| ٨،٣٦٠ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری جەیگەران || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٢،٠٣٢ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری پشتی تەنگ || style="text-align: right;"| ٦،٤٧٦ || style="text-align: right;"| ٦،٤٧٤ || style="text-align: right;"| ٥،٥٨٢ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری قەڵا شاھین|| style="text-align: right;"| ١٣،١٠٩ || style="text-align: right;"| ١٣،٠٠٦ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری سەرقیەڵە || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥٤٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەرپێڵی زەھاو]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣٤،٦٣٢ || style="text-align: right;"| ٣٥،٨٠٩ || style="text-align: right;"| ٤٥،٤٨١ |- | '''[[ناوچەی دەشتی زەھاو]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەشتی زەھاو]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جەیگەران]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری پشتی تەنگ]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەرقیەڵە]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی قەڵا شاھین]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''١١،٢٦٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری قەڵا شاھین]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٢٩١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەرابی قەڵا شاھین]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٩٧٤ |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٨١،٤٢٨''' || style="text-align: right;"| '''٨٥،٦١٦''' || style="text-align: right;"| '''٨٥،٣٤٢''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == دۆزینەوە شوێنەوارییەکان == شوێنەوارناسان لە ئابی ٢٠١٩دا لە گۆڤاری [[ئەنتیکویتی (گۆڤار)|ئەنتیکویتی]]دا سەبارەت بە دۆزینەوەی دیوارێکی بەرگری بە ناوی «دیواری گەوری» یان «دیواری گەوری چەن» بڵاویان کردەوە کە لە نزیک سنووری ئێستای [[سنووری ئێران–عێراق]] دۆزرایەوە و نزیکەی ١١٥ کیلۆمەتر درێژ بووەتەوە. پێشبینی دەکرێت کە دیوارەکە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانییەکان]] یان [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]]دا دروست کرابێت.<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/hadrians-wall-of-iran-discovered.html|title=Ancient 70-Mile-Long Wall Found in Western Iran. But Who Built It?|last=Jarus|first=Owen|website=livescience.com|date=5 November 2019 |language=en|access-date=2020-04-22}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Alibaigi|first=Sajjad|date=2019|title=The Gawri Wall: a possible ParthoSasanian structure in the western foothills of the Zagros Mountains|url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/C0BAF0AB27D9349C3DAD4D9F33F5324C/S0003598X19000978a.pdf/gawri_wall_a_possible_parthosasanian_structure_in_the_western_foothills_of_the_zagros_mountains.pdf|journal=Antiquity|volume=93 |issue=370 |doi=10.15184/aqy.2019.97 |s2cid=202360311 }}</ref> بە بۆچوونی سەجاد عەلیبەیگی: «بە قەبارەیەکی خەمڵێنراو کە نزیکەی یەک ملیۆن مەتر سێجا بەردە، پێویستی بە سەرچاوەی بەرچاو لە ڕووی ھێزی کار، کەرەستە و کات ھەبووە. پاشماوەی پێکھاتەکان، کە ئێستا وێران بوون، لە شوێنە جیاجیاکانی درێژاییی دیوارەکەدا دەبینرێن. ئەمانە لەوانەیە قوللەی [بورجی بچووک] یان بینای پەیوەندیدار بووبن».<ref>{{Cite web|url=https://archaeology-world.com/ancient-70-mile-long-wall-found-in-western-iran-but-who-built-it/|title=Ancient 70-Mile-Long Wall Found in Western Iran. But Who Built It? {{!}} ARCHAEOLOGY WORLD|date=8 November 2019 |language=en-GB|access-date=2020-04-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/441752/Ancient-70-mile-long-wall-found-in-western-Iran|title=Ancient 70-mile-long wall found in western Iran|date=2019-11-06|website=Tehran Times|language=en|access-date=2020-04-22}}</ref> == سەرچاوەکان == {{reflist}} {{پارێزگای کرماشان}} {{پۆلی کۆمنز|Sarpol-e Zahab County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانی سەرپێڵی زەھاو]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کرماشان]] 1rwztq75v9gdmd9btdzu0fido4190vx 0 117896 1586658 1500927 2026-05-24T14:08:40Z 1silent scientist 51740 1586658 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = خوڕەماوە | ناوی_خۆماڵی = خۆرمۆوە | ناوەکانی_تر = خوڕەماوا، خوڕەماباد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Lorestaneziba.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = شاری خۆرمۆوە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = ئێران | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە = Xormowe-Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = وڵات | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[خورەماوە (شارستان)|خۆرمۆوە]] | پۆتانەکان = | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران =خۆرموۆە واتای خۆرھەڵاتن لە زاراوەی لوری‌خوارین دەگەیێنێت | بەرزایی_بە_م = ١١٤٧ | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٣٬٤١٦ | دانیشتووان_لە = [[سەرژمێری ٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ =[[لوڕی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])، [[یارسان]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦٦ | وێبگە = http://khoramabad.ir |دەستەی_بەڕێوەبردن=|سەرناوی_سەرۆک=[[شارەدار]]|ناوی_سەرۆک=داریووش بارانی بەیرانوەند|جۆری_دەسەڵات=ئەنجومەنی شار|سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢=٦٢|سەرجەمی_ڕووبەر_بە_مل٢=٢٣.٩|ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢=٦٢|ڕووبەری_وشکایی_بە_مل٢=٢٣.٩}} '''خوڕەماباد''' یان '''خۆرمۆوە''' یەکێکە لە شارەکانی [[پارێزگای لوڕستان]] و ناوەندی [[پارێزگای لوڕستان]] لە [[ئێران]]. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە نزیکەی ٣٧٣٬٤١٦ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref> == مێژوو == === شوێنەوارە پێش مێژووییەکان === «دۆڵی خوڕەمھاباد»، کە [[شوێنەواری جیھانیی یونسکۆ|شوێنەوارێکی جیھانیی یونسکۆیە]]، بەڵگەی سەردەمەکانی ناوەڕاست تا [[سەردەمی بەردینی کۆنی سەرەوە]]ی تێدایە کە پاشماوەی کولتوورەکانی [[مووستیری]] و [[برادۆستی]] تێدا بەدی دەکرێت.<ref>{{Cite web | title=Prehistoric Sites of the Khorramabad Valley - UNESCO World Heritage Centre | url=https://whc.unesco.org/en/list/1744 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250716042729/https://whc.unesco.org/en/list/1744 | access-date=2025-11-22 | archive-date=2025-07-16}}</ref> === ھەزاراسپییەکان === دامەزرێنەری [[ھەزاراسپییەکان|بنەماڵەی ھەزاراسپی]] [[ئەبوو تاھیر کوڕی محەممەد]] بوو، کە یەکێک لە نەوەکانی سەرۆک [[شەبانکارە]] [[فەزڵوویە]] بوو. فەزڵوویە لە سەرەتادا فەرماندەی [[سەلغورییەکان]]ی فارس بوو و وەک پارێزگاری [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە]] دەستنیشان کرا،<ref>B. Spuller,[http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v2f8/v2f8a075.html Atabakan-e Lorestan]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Encyclopædia Iranica.</ref> بەڵام لە کۆتاییدا لە [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] سەربەخۆیی بەدەست ھێنا و دەسەڵاتی خۆی تا [[ئەسفەھان]] فراوان کرد. === سەردەمی سەفەوی === لە کاتی [[ئێرانی سەفەوی|سەردەمی سەفەوی]]دا، خوڕەمھاباد ناوەندی کارگێڕیی [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستان]] بوو. دوای ڕووخانی [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوی]]، پاش واژۆکردنی [[پەیمانی ئەستەمبوڵ (١٧٢٤)]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، تورکە عوسمانییەکان لە ٦ی ئەیلوولی ١٧٢٥دا خوڕەمھابادیان داگیر کرد.<ref>{{cite book|last1=Somel|first1=Selcuk Aksin|title=Historical Dictionary of the Ottoman Empire|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810866065|page=xlvi|url=https://books.google.com/books?id=jGZQL41tg_oC&q=ottomans+khoy&pg=RA1-PR46}}</ref> == دانیشتووانناسی == === زمان === دانیشتووانی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی [[لوڕەکان|لوڕن]] و گەورەترین شاری لوڕی-ئاخێوەرە لە وڵاتەکەدا.<ref>Anonby, Erik John [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf "Update on Luri: How many languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf|date=2015-05-01}} ''JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society) Series 3'' 13(2): pp.&nbsp;171–197, p.183, {{doi|10.1017/S1356186303003067}}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad is the largest city of Lurs |date=18 April 2018 |url=http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html |access-date=22 April 2021 |publisher=Yafte news agancy |language=fa}}</ref> پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGYxNTQzZSIsInMiOjE2OTQ4MTAwMTI0NjB9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref> {{bar box|title=«پێکھاتەی زمانیی خوڕەمھاباد (٢٠٢٢)»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|44}} {{bar percent|[[لەکی]]|red|25}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|25}} {{bar percent|سیلاخۆری|brown|5}} {{bar percent|ئەوانی تر|black|1}}}} === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٢٨٬٥٤٤ کەس لە ٧٥٬٩٤٥ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٤٨٬٢١٦ کەسی لە ٩٤٬٧٤٧ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٣٧٣٬٤١٦ کەس لە ١٠٩٬٢٣١ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> == جوگرافیا == خوڕەمھاباد لە ناو [[چیاکانی زاگرۆس]]دایە. [[فڕۆکەخانەی خوڕەماوە]] ٣ کیلۆمەتر لە باشووری خودی شارەکەوە دوورە.<ref>{{cite web | url=https://shoralr.eadl.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8I-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 | title=Lorestan Province | publisher=Lorestan council of dispute resolution | access-date=22 April 2021 | language=fa }}{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === کەشوھەوا === خوڕەمھاباد خاوەنی [[کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست|کەشوھەوایەکی دەریای ناوەڕاست]]ی مامناوەند و نیمچەتەڕە کە بڕێکی زۆر بارانبارینی لە کاتی بەھار و زستاندا ھەیە. شەشەمین شاری ئێرانە کە ئاستی بارانبارینی ساڵانەی زۆرە. خوڕەمھاباد ئەوەی ھەیە کە لە ژێر [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]دا وەک [[کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستی ھاوین-گەرم]] (Csa) پۆلێن کراوە. بەرزییەکەی ١١٤٧٫٨ مەتر لە ئاستی دەریاوەیە. تێکڕای ساڵانەی [[بارانبارین]] ٥١١٫٠٦ە و تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەی ١٧٫٢١ [[سێلسیۆس]]ە. بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: {{Convert|47.0|C|F|abbr=on}} لە ١٤ی ئابی ١٩٦٠ و ٢٣ی تەممووزی ١٩٦١<ref name="MAX">{{cite web |title=Form 7: Temperature records highest in C. Station: Khorramabad(40782) |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/7.asp |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |access-date=25 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910212641/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/7.asp |archive-date=10 September 2014 |format=asp |url-status=usurped}}</ref><br />نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: {{Convert|-14.6|C|F|abbr=on}} لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠.<ref name="MIN">{{cite web |title=Form 6: Temperature records lowest in C. Station: Khorramabad(40782) |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/6.asp |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |access-date=25 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914055851/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/6.asp |archive-date=14 September 2014 |format=asp |url-status=usurped}}</ref> {{Weather box | location = خوڕەمھاباد (١٩٩١–٢٠٢٠، ئامارەکان ١٩٥١–٢٠٢٠) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 26.0 | Mar record high C = 31.0 | Apr record high C = 37.0 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 47.0 | Aug record high C = 47.0 | Sep record high C = 43.0 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 25.6 | Jan high C = 11.0 | Feb high C = 13.3 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 22.7 | May high C = 29.2 | Jun high C = 36.3 | Jul high C = 39.8 | Aug high C = 39.6 | Sep high C = 34.9 | Oct high C = 27.7 | Nov high C = 18.5 | Dec high C = 13.0 | Jan mean C = 4.5 | Feb mean C = 6.5 | Mar mean C = 10.4 | Apr mean C = 15.0 | May mean C = 20.7 | Jun mean C = 26.9 | Jul mean C = 30.4 | Aug mean C = 29.8 | Sep mean C = 24.8 | Oct mean C = 18.5 | Nov mean C = 10.8 | Dec mean C = 6.3 | Jan low C = -0.9 | Feb low C = 0.6 | Mar low C = 3.6 | Apr low C = 7.5 | May low C = 11.5 | Jun low C = 15.7 | Jul low C = 19.6 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 14.0 | Oct low C = 9.8 | Nov low C = 4.4 | Dec low C = 0.8 | Jan record low C = -14.6 | Feb record low C = -11.5 | Mar record low C = -11.0 | Apr record low C = -7.0 | May record low C = -1.8 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 9.2 | Aug record low C = 8.0 | Sep record low C = 4.6 | Oct record low C = -1.4 | Nov record low C = -7.8 | Dec record low C = -12.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 70.3 | Feb precipitation mm = 67.8 | Mar precipitation mm = 84.1 | Apr precipitation mm = 74.7 | May precipitation mm = 21.6 | Jun precipitation mm = 1.4 | Jul precipitation mm = 0.3 | Aug precipitation mm = 0.2 | Sep precipitation mm = 1.3 | Oct precipitation mm = 29.3 | Nov precipitation mm = 62.9 | Dec precipitation mm = 79.1 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =7.4 | Feb precipitation days =7 | Mar precipitation days =7.5 | Apr precipitation days =7.4 | May precipitation days =3.4 | Jun precipitation days =0.3 | Jul precipitation days =0.1 | Aug precipitation days =0 | Sep precipitation days =0.2 | Oct precipitation days =3 | Nov precipitation days =6 | Dec precipitation days =7 | year precipitation days = | Jan rain days = 10.9 | Feb rain days = 9.9 | Mar rain days = 11.9 | Apr rain days = 11.3 | May rain days = 5.2 | Jun rain days = 0.4 | Jul rain days = 0.2 | Aug rain days = 0.1 | Sep rain days = 0.3 | Oct rain days = 4.5 | Nov rain days = 9.5 | Dec rain days = 10.7 | Jan snow days = 2.6 | Feb snow days = 1.5 | Mar snow days = 0.7 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.9 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 62 | Mar humidity = 56 | Apr humidity = 56 | May humidity = 43 | Jun humidity = 24 | Jul humidity = 21 | Aug humidity = 20 | Sep humidity = 23 | Oct humidity = 37 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 68 |year humidity = 44.8 | Jan dew point C =-1.5 | Feb dew point C =-1.3 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.8 | May dew point C =5.1 | Jun dew point C =2.2 | Jul dew point C =3.4 | Aug dew point C =2.8 | Sep dew point C =0.3 | Oct dew point C =1.2 | Nov dew point C =2.0 | Dec dew point C =0.0 | Jan sun = 174 | Feb sun = 181 | Mar sun = 213 | Apr sun = 230 | May sun = 286 | Jun sun = 346 | Jul sun = 344 | Aug sun = 343 | Sep sun = 309 | Oct sun = 260 | Nov sun = 197 | Dec sun = 170 | source 2 = [http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB] (ئامارەکان، ڕۆژانی بەفر/باران-بەفر ١٩٥٥–٢٠١٠) | source 1 = [[NCEI]]<ref name="ncei">{{cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Khorramabad |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Khorramabad_40782.csv |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |access-date=25 March 2024 |format=CSV |quote=Parameter 71: No. of days with rain/drizzle, Parameter 46:No. of days with rain showers}}</ref> }} == دانیشتووان == دانیشتووانی ئەم شارە [[لوڕ]]<nowiki/>ن == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی خوڕەماوە]] == سەرچاوەکان == {{کۆلکە}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramabad}} [[پۆل:خورەماوە| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:خوڕەماوە]] jlt0x26r45ee2xojc78vlxx0y8lvtr8 1586659 1586658 2026-05-24T14:09:09Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586659 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = خوڕەماوە | ناوی_خۆماڵی = خۆرمۆوە | ناوەکانی_تر = خوڕەماوا، خوڕەماباد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Lorestaneziba.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = شاری خۆرمۆوە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = ئێران | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە = Xormowe-Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = وڵات | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[خورەماوە (شارستان)|خۆرمۆوە]] | پۆتانەکان = | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران =خۆرموۆە واتای خۆرھەڵاتن لە زاراوەی لوری‌خوارین دەگەیێنێت | بەرزایی_بە_م = ١١٤٧ | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٣٬٤١٦ | دانیشتووان_لە = [[سەرژمێری ٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ =[[لوڕی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])، [[یارسان]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦٦ | وێبگە = http://khoramabad.ir |دەستەی_بەڕێوەبردن=|سەرناوی_سەرۆک=[[شارەدار]]|ناوی_سەرۆک=داریووش بارانی بەیرانوەند|جۆری_دەسەڵات=ئەنجومەنی شار|سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢=٦٢|سەرجەمی_ڕووبەر_بە_مل٢=٢٣.٩|ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢=٦٢|ڕووبەری_وشکایی_بە_مل٢=٢٣.٩}} '''خوڕەماباد''' یان '''خۆرمۆوە''' یەکێکە لە شارەکانی [[پارێزگای لوڕستان]] و ناوەندی [[پارێزگای لوڕستان]] لە [[ئێران]]. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە نزیکەی ٣٧٣٬٤١٦ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref> == مێژوو == === شوێنەوارە پێش مێژووییەکان === «دۆڵی خوڕەمھاباد»، کە [[شوێنەواری جیھانیی یونسکۆ|شوێنەوارێکی جیھانیی یونسکۆیە]]، بەڵگەی سەردەمەکانی ناوەڕاست تا [[سەردەمی بەردینی کۆنی سەرەوە]]ی تێدایە کە پاشماوەی کولتوورەکانی [[مووستیری]] و [[برادۆستی]] تێدا بەدی دەکرێت.<ref>{{Cite web | title=Prehistoric Sites of the Khorramabad Valley - UNESCO World Heritage Centre | url=https://whc.unesco.org/en/list/1744 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250716042729/https://whc.unesco.org/en/list/1744 | access-date=2025-11-22 | archive-date=2025-07-16}}</ref> === ھەزاراسپییەکان === دامەزرێنەری [[ھەزاراسپییەکان|بنەماڵەی ھەزاراسپی]] [[ئەبوو تاھیر کوڕی محەممەد]] بوو، کە یەکێک لە نەوەکانی سەرۆک [[شەبانکارە]] [[فەزڵوویە]] بوو. فەزڵوویە لە سەرەتادا فەرماندەی [[سەلغورییەکان]]ی فارس بوو و وەک پارێزگاری [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە]] دەستنیشان کرا،<ref>B. Spuller,[http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v2f8/v2f8a075.html Atabakan-e Lorestan]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Encyclopædia Iranica.</ref> بەڵام لە کۆتاییدا لە [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] سەربەخۆیی بەدەست ھێنا و دەسەڵاتی خۆی تا [[ئەسفەھان]] فراوان کرد. === سەردەمی سەفەوی === لە کاتی [[ئێرانی سەفەوی|سەردەمی سەفەوی]]دا، خوڕەمھاباد ناوەندی کارگێڕیی [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستان]] بوو. دوای ڕووخانی [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوی]]، پاش واژۆکردنی [[پەیمانی ئەستەمبوڵ (١٧٢٤)]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، تورکە عوسمانییەکان لە ٦ی ئەیلوولی ١٧٢٥دا خوڕەمھابادیان داگیر کرد.<ref>{{cite book|last1=Somel|first1=Selcuk Aksin|title=Historical Dictionary of the Ottoman Empire|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810866065|page=xlvi|url=https://books.google.com/books?id=jGZQL41tg_oC&q=ottomans+khoy&pg=RA1-PR46}}</ref> == دانیشتووانناسی == === زمان === دانیشتووانی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی [[لوڕەکان|لوڕن]] و گەورەترین شاری لوڕی-ئاخێوەرە لە وڵاتەکەدا.<ref>Anonby, Erik John [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf "Update on Luri: How many languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf|date=2015-05-01}} ''JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society) Series 3'' 13(2): pp.&nbsp;171–197, p.183, {{doi|10.1017/S1356186303003067}}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad is the largest city of Lurs |date=18 April 2018 |url=http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html |access-date=22 April 2021 |publisher=Yafte news agancy |language=fa}}</ref> پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGYxNTQzZSIsInMiOjE2OTQ4MTAwMTI0NjB9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref> {{bar box|title=«پێکھاتەی زمانیی خوڕەمھاباد (٢٠٢٢)»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|44}} {{bar percent|[[لەکی]]|red|25}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|25}} {{bar percent|سیلاخۆری|brown|5}} {{bar percent|ئەوانی تر|black|1}}}} === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٢٨٬٥٤٤ کەس لە ٧٥٬٩٤٥ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٤٨٬٢١٦ کەسی لە ٩٤٬٧٤٧ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٣٧٣٬٤١٦ کەس لە ١٠٩٬٢٣١ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> == جوگرافیا == خوڕەمھاباد لە ناو [[چیاکانی زاگرۆس]]دایە. [[فڕۆکەخانەی خوڕەماوە]] ٣ کیلۆمەتر لە باشووری خودی شارەکەوە دوورە.<ref>{{cite web | url=https://shoralr.eadl.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8I-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 | title=Lorestan Province | publisher=Lorestan council of dispute resolution | access-date=22 April 2021 | language=fa }}{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === کەشوھەوا === خوڕەمھاباد خاوەنی [[کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست|کەشوھەوایەکی دەریای ناوەڕاست]]ی مامناوەند و نیمچەتەڕە کە بڕێکی زۆر بارانبارینی لە کاتی بەھار و زستاندا ھەیە. شەشەمین شاری ئێرانە کە ئاستی بارانبارینی ساڵانەی زۆرە. خوڕەمھاباد ئەوەی ھەیە کە لە ژێر [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]دا وەک [[کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستی ھاوین-گەرم]] (Csa) پۆلێن کراوە. بەرزییەکەی ١١٤٧٫٨ مەتر لە ئاستی دەریاوەیە. تێکڕای ساڵانەی [[بارانبارین]] ٥١١٫٠٦ە و تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەی ١٧٫٢١ [[سێلسیۆس]]ە. بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: {{Convert|47.0|C|F|abbr=on}} لە ١٤ی ئابی ١٩٦٠ و ٢٣ی تەممووزی ١٩٦١<ref name="MAX">{{cite web |title=Form 7: Temperature records highest in C. Station: Khorramabad(40782) |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/7.asp |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |access-date=25 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910212641/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/7.asp |archive-date=10 September 2014 |format=asp |url-status=usurped}}</ref><br />نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: {{Convert|-14.6|C|F|abbr=on}} لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠.<ref name="MIN">{{cite web |title=Form 6: Temperature records lowest in C. Station: Khorramabad(40782) |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/6.asp |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |access-date=25 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914055851/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/6.asp |archive-date=14 September 2014 |format=asp |url-status=usurped}}</ref> {{Weather box | location = خوڕەمھاباد (١٩٩١–٢٠٢٠، ئامارەکان ١٩٥١–٢٠٢٠) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 26.0 | Mar record high C = 31.0 | Apr record high C = 37.0 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 47.0 | Aug record high C = 47.0 | Sep record high C = 43.0 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 25.6 | Jan high C = 11.0 | Feb high C = 13.3 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 22.7 | May high C = 29.2 | Jun high C = 36.3 | Jul high C = 39.8 | Aug high C = 39.6 | Sep high C = 34.9 | Oct high C = 27.7 | Nov high C = 18.5 | Dec high C = 13.0 | Jan mean C = 4.5 | Feb mean C = 6.5 | Mar mean C = 10.4 | Apr mean C = 15.0 | May mean C = 20.7 | Jun mean C = 26.9 | Jul mean C = 30.4 | Aug mean C = 29.8 | Sep mean C = 24.8 | Oct mean C = 18.5 | Nov mean C = 10.8 | Dec mean C = 6.3 | Jan low C = -0.9 | Feb low C = 0.6 | Mar low C = 3.6 | Apr low C = 7.5 | May low C = 11.5 | Jun low C = 15.7 | Jul low C = 19.6 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 14.0 | Oct low C = 9.8 | Nov low C = 4.4 | Dec low C = 0.8 | Jan record low C = -14.6 | Feb record low C = -11.5 | Mar record low C = -11.0 | Apr record low C = -7.0 | May record low C = -1.8 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 9.2 | Aug record low C = 8.0 | Sep record low C = 4.6 | Oct record low C = -1.4 | Nov record low C = -7.8 | Dec record low C = -12.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 70.3 | Feb precipitation mm = 67.8 | Mar precipitation mm = 84.1 | Apr precipitation mm = 74.7 | May precipitation mm = 21.6 | Jun precipitation mm = 1.4 | Jul precipitation mm = 0.3 | Aug precipitation mm = 0.2 | Sep precipitation mm = 1.3 | Oct precipitation mm = 29.3 | Nov precipitation mm = 62.9 | Dec precipitation mm = 79.1 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =7.4 | Feb precipitation days =7 | Mar precipitation days =7.5 | Apr precipitation days =7.4 | May precipitation days =3.4 | Jun precipitation days =0.3 | Jul precipitation days =0.1 | Aug precipitation days =0 | Sep precipitation days =0.2 | Oct precipitation days =3 | Nov precipitation days =6 | Dec precipitation days =7 | year precipitation days = | Jan rain days = 10.9 | Feb rain days = 9.9 | Mar rain days = 11.9 | Apr rain days = 11.3 | May rain days = 5.2 | Jun rain days = 0.4 | Jul rain days = 0.2 | Aug rain days = 0.1 | Sep rain days = 0.3 | Oct rain days = 4.5 | Nov rain days = 9.5 | Dec rain days = 10.7 | Jan snow days = 2.6 | Feb snow days = 1.5 | Mar snow days = 0.7 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.9 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 62 | Mar humidity = 56 | Apr humidity = 56 | May humidity = 43 | Jun humidity = 24 | Jul humidity = 21 | Aug humidity = 20 | Sep humidity = 23 | Oct humidity = 37 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 68 |year humidity = 44.8 | Jan dew point C =-1.5 | Feb dew point C =-1.3 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.8 | May dew point C =5.1 | Jun dew point C =2.2 | Jul dew point C =3.4 | Aug dew point C =2.8 | Sep dew point C =0.3 | Oct dew point C =1.2 | Nov dew point C =2.0 | Dec dew point C =0.0 | Jan sun = 174 | Feb sun = 181 | Mar sun = 213 | Apr sun = 230 | May sun = 286 | Jun sun = 346 | Jul sun = 344 | Aug sun = 343 | Sep sun = 309 | Oct sun = 260 | Nov sun = 197 | Dec sun = 170 | source 2 = [http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB] (ئامارەکان، ڕۆژانی بەفر/باران-بەفر ١٩٥٥–٢٠١٠) | source 1 = [[NCEI]]<ref name="ncei">{{cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Khorramabad |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Khorramabad_40782.csv |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |access-date=25 March 2024 |format=CSV |quote=Parameter 71: No. of days with rain/drizzle, Parameter 46:No. of days with rain showers}}</ref> }} == دانیشتووان == دانیشتووانی ئەم شارە [[لوڕ]]<nowiki/>ن == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی خوڕەماوە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramabad}} [[پۆل:خورەماوە| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:خوڕەماوە]] 5tgnyuh1obo8do5ye0mc3tvt4nijfia 1586660 1586659 2026-05-24T14:09:25Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتووان 2 */ 1586660 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = خوڕەماوە | ناوی_خۆماڵی = خۆرمۆوە | ناوەکانی_تر = خوڕەماوا، خوڕەماباد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Lorestaneziba.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = شاری خۆرمۆوە | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = ئێران | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە = Xormowe-Kurdistan | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | جۆری_دابەشکراو = وڵات | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[خورەماوە (شارستان)|خۆرمۆوە]] | پۆتانەکان = | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران =خۆرموۆە واتای خۆرھەڵاتن لە زاراوەی لوری‌خوارین دەگەیێنێت | بەرزایی_بە_م = ١١٤٧ | ژمارەی_دانیشتووان = ٣٧٣٬٤١٦ | دانیشتووان_لە = [[سەرژمێری ٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ =[[لوڕی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]])، [[یارسان]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦٦ | وێبگە = http://khoramabad.ir |دەستەی_بەڕێوەبردن=|سەرناوی_سەرۆک=[[شارەدار]]|ناوی_سەرۆک=داریووش بارانی بەیرانوەند|جۆری_دەسەڵات=ئەنجومەنی شار|سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢=٦٢|سەرجەمی_ڕووبەر_بە_مل٢=٢٣.٩|ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢=٦٢|ڕووبەری_وشکایی_بە_مل٢=٢٣.٩}} '''خوڕەماباد''' یان '''خۆرمۆوە''' یەکێکە لە شارەکانی [[پارێزگای لوڕستان]] و ناوەندی [[پارێزگای لوڕستان]] لە [[ئێران]]. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە نزیکەی ٣٧٣٬٤١٦ کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref> == مێژوو == === شوێنەوارە پێش مێژووییەکان === «دۆڵی خوڕەمھاباد»، کە [[شوێنەواری جیھانیی یونسکۆ|شوێنەوارێکی جیھانیی یونسکۆیە]]، بەڵگەی سەردەمەکانی ناوەڕاست تا [[سەردەمی بەردینی کۆنی سەرەوە]]ی تێدایە کە پاشماوەی کولتوورەکانی [[مووستیری]] و [[برادۆستی]] تێدا بەدی دەکرێت.<ref>{{Cite web | title=Prehistoric Sites of the Khorramabad Valley - UNESCO World Heritage Centre | url=https://whc.unesco.org/en/list/1744 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250716042729/https://whc.unesco.org/en/list/1744 | access-date=2025-11-22 | archive-date=2025-07-16}}</ref> === ھەزاراسپییەکان === دامەزرێنەری [[ھەزاراسپییەکان|بنەماڵەی ھەزاراسپی]] [[ئەبوو تاھیر کوڕی محەممەد]] بوو، کە یەکێک لە نەوەکانی سەرۆک [[شەبانکارە]] [[فەزڵوویە]] بوو. فەزڵوویە لە سەرەتادا فەرماندەی [[سەلغورییەکان]]ی فارس بوو و وەک پارێزگاری [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە]] دەستنیشان کرا،<ref>B. Spuller,[http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v2f8/v2f8a075.html Atabakan-e Lorestan]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Encyclopædia Iranica.</ref> بەڵام لە کۆتاییدا لە [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] سەربەخۆیی بەدەست ھێنا و دەسەڵاتی خۆی تا [[ئەسفەھان]] فراوان کرد. === سەردەمی سەفەوی === لە کاتی [[ئێرانی سەفەوی|سەردەمی سەفەوی]]دا، خوڕەمھاباد ناوەندی کارگێڕیی [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستان]] بوو. دوای ڕووخانی [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوی]]، پاش واژۆکردنی [[پەیمانی ئەستەمبوڵ (١٧٢٤)]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]، تورکە عوسمانییەکان لە ٦ی ئەیلوولی ١٧٢٥دا خوڕەمھابادیان داگیر کرد.<ref>{{cite book|last1=Somel|first1=Selcuk Aksin|title=Historical Dictionary of the Ottoman Empire|date=2003|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810866065|page=xlvi|url=https://books.google.com/books?id=jGZQL41tg_oC&q=ottomans+khoy&pg=RA1-PR46}}</ref> == دانیشتووانناسی == === زمان === دانیشتووانی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی [[لوڕەکان|لوڕن]] و گەورەترین شاری لوڕی-ئاخێوەرە لە وڵاتەکەدا.<ref>Anonby, Erik John [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf "Update on Luri: How many languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf|date=2015-05-01}} ''JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society) Series 3'' 13(2): pp.&nbsp;171–197, p.183, {{doi|10.1017/S1356186303003067}}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad is the largest city of Lurs |date=18 April 2018 |url=http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html |access-date=22 April 2021 |publisher=Yafte news agancy |language=fa}}</ref> پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGYxNTQzZSIsInMiOjE2OTQ4MTAwMTI0NjB9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref> {{bar box|title=«پێکھاتەی زمانیی خوڕەمھاباد (٢٠٢٢)»|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|44}} {{bar percent|[[لەکی]]|red|25}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|orange|25}} {{bar percent|سیلاخۆری|brown|5}} {{bar percent|ئەوانی تر|black|1}}}} === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٢٨٬٥٤٤ کەس لە ٧٥٬٩٤٥ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٤٨٬٢١٦ کەسی لە ٩٤٬٧٤٧ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٣٧٣٬٤١٦ کەس لە ١٠٩٬٢٣١ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> == جوگرافیا == خوڕەمھاباد لە ناو [[چیاکانی زاگرۆس]]دایە. [[فڕۆکەخانەی خوڕەماوە]] ٣ کیلۆمەتر لە باشووری خودی شارەکەوە دوورە.<ref>{{cite web | url=https://shoralr.eadl.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8I-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 | title=Lorestan Province | publisher=Lorestan council of dispute resolution | access-date=22 April 2021 | language=fa }}{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === کەشوھەوا === خوڕەمھاباد خاوەنی [[کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست|کەشوھەوایەکی دەریای ناوەڕاست]]ی مامناوەند و نیمچەتەڕە کە بڕێکی زۆر بارانبارینی لە کاتی بەھار و زستاندا ھەیە. شەشەمین شاری ئێرانە کە ئاستی بارانبارینی ساڵانەی زۆرە. خوڕەمھاباد ئەوەی ھەیە کە لە ژێر [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]دا وەک [[کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستی ھاوین-گەرم]] (Csa) پۆلێن کراوە. بەرزییەکەی ١١٤٧٫٨ مەتر لە ئاستی دەریاوەیە. تێکڕای ساڵانەی [[بارانبارین]] ٥١١٫٠٦ە و تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانەی ١٧٫٢١ [[سێلسیۆس]]ە. بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: {{Convert|47.0|C|F|abbr=on}} لە ١٤ی ئابی ١٩٦٠ و ٢٣ی تەممووزی ١٩٦١<ref name="MAX">{{cite web |title=Form 7: Temperature records highest in C. Station: Khorramabad(40782) |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/7.asp |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |access-date=25 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910212641/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/7.asp |archive-date=10 September 2014 |format=asp |url-status=usurped}}</ref><br />نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: {{Convert|-14.6|C|F|abbr=on}} لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠.<ref name="MIN">{{cite web |title=Form 6: Temperature records lowest in C. Station: Khorramabad(40782) |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/6.asp |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |access-date=25 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914055851/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB/6.asp |archive-date=14 September 2014 |format=asp |url-status=usurped}}</ref> {{Weather box | location = خوڕەمھاباد (١٩٩١–٢٠٢٠، ئامارەکان ١٩٥١–٢٠٢٠) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 24.0 | Feb record high C = 26.0 | Mar record high C = 31.0 | Apr record high C = 37.0 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 47.0 | Aug record high C = 47.0 | Sep record high C = 43.0 | Oct record high C = 37.0 | Nov record high C = 34.0 | Dec record high C = 25.6 | Jan high C = 11.0 | Feb high C = 13.3 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 22.7 | May high C = 29.2 | Jun high C = 36.3 | Jul high C = 39.8 | Aug high C = 39.6 | Sep high C = 34.9 | Oct high C = 27.7 | Nov high C = 18.5 | Dec high C = 13.0 | Jan mean C = 4.5 | Feb mean C = 6.5 | Mar mean C = 10.4 | Apr mean C = 15.0 | May mean C = 20.7 | Jun mean C = 26.9 | Jul mean C = 30.4 | Aug mean C = 29.8 | Sep mean C = 24.8 | Oct mean C = 18.5 | Nov mean C = 10.8 | Dec mean C = 6.3 | Jan low C = -0.9 | Feb low C = 0.6 | Mar low C = 3.6 | Apr low C = 7.5 | May low C = 11.5 | Jun low C = 15.7 | Jul low C = 19.6 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 14.0 | Oct low C = 9.8 | Nov low C = 4.4 | Dec low C = 0.8 | Jan record low C = -14.6 | Feb record low C = -11.5 | Mar record low C = -11.0 | Apr record low C = -7.0 | May record low C = -1.8 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 9.2 | Aug record low C = 8.0 | Sep record low C = 4.6 | Oct record low C = -1.4 | Nov record low C = -7.8 | Dec record low C = -12.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 70.3 | Feb precipitation mm = 67.8 | Mar precipitation mm = 84.1 | Apr precipitation mm = 74.7 | May precipitation mm = 21.6 | Jun precipitation mm = 1.4 | Jul precipitation mm = 0.3 | Aug precipitation mm = 0.2 | Sep precipitation mm = 1.3 | Oct precipitation mm = 29.3 | Nov precipitation mm = 62.9 | Dec precipitation mm = 79.1 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =7.4 | Feb precipitation days =7 | Mar precipitation days =7.5 | Apr precipitation days =7.4 | May precipitation days =3.4 | Jun precipitation days =0.3 | Jul precipitation days =0.1 | Aug precipitation days =0 | Sep precipitation days =0.2 | Oct precipitation days =3 | Nov precipitation days =6 | Dec precipitation days =7 | year precipitation days = | Jan rain days = 10.9 | Feb rain days = 9.9 | Mar rain days = 11.9 | Apr rain days = 11.3 | May rain days = 5.2 | Jun rain days = 0.4 | Jul rain days = 0.2 | Aug rain days = 0.1 | Sep rain days = 0.3 | Oct rain days = 4.5 | Nov rain days = 9.5 | Dec rain days = 10.7 | Jan snow days = 2.6 | Feb snow days = 1.5 | Mar snow days = 0.7 | Apr snow days = 0 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.1 | Dec snow days = 0.9 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 62 | Mar humidity = 56 | Apr humidity = 56 | May humidity = 43 | Jun humidity = 24 | Jul humidity = 21 | Aug humidity = 20 | Sep humidity = 23 | Oct humidity = 37 | Nov humidity = 60 | Dec humidity = 68 |year humidity = 44.8 | Jan dew point C =-1.5 | Feb dew point C =-1.3 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.8 | May dew point C =5.1 | Jun dew point C =2.2 | Jul dew point C =3.4 | Aug dew point C =2.8 | Sep dew point C =0.3 | Oct dew point C =1.2 | Nov dew point C =2.0 | Dec dew point C =0.0 | Jan sun = 174 | Feb sun = 181 | Mar sun = 213 | Apr sun = 230 | May sun = 286 | Jun sun = 346 | Jul sun = 344 | Aug sun = 343 | Sep sun = 309 | Oct sun = 260 | Nov sun = 197 | Dec sun = 170 | source 2 = [http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/KHORAMAB] (ئامارەکان، ڕۆژانی بەفر/باران-بەفر ١٩٥٥–٢٠١٠) | source 1 = [[NCEI]]<ref name="ncei">{{cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Khorramabad |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Khorramabad_40782.csv |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |access-date=25 March 2024 |format=CSV |quote=Parameter 71: No. of days with rain/drizzle, Parameter 46:No. of days with rain showers}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی خوڕەماوە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{پڕگەلھەترین شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramabad}} [[پۆل:خورەماوە| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:پێگە شوێنەوارییەکانی ئێران]] [[پۆل:نژیاروانیی ئێرانی]] [[پۆل:خوڕەماوە]] jhvfkp8l62h3qknknzouchayjck41cv 0 121345 1586713 1586011 2026-05-24T18:11:38Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1586713 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = چۆمان | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| جومان}}{{ھن}}{{lang-en| Choman}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[شارۆچکە]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Choman Erbil Iraq.jpg | شرۆڤەی_وێنە =وێنەی چۆمان | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=١٢ |coord={{Coord| 36.64| 44.89139}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شارۆچکەی چۆمان''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.64| 44.89139 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٩٧٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر =باڵەکەکان | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = ئەحمەد بارزان | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٢٫٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١١١١ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٧٬٠٠٠<ref>[http://www.rastlos.com/irak/stadt/infos/stadt_koi_sanjaq/], Rastlos.com. Retrieved 2014-01-04.</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٨]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھۆزی باڵەک | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] و [[کوردیی باکووری|کرمانجی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = |دروشمەکان=لانکەی ھەردوو شۆڕشی ئەیلوول و گوڵان|سەرناوەکانی_دانیشتووان=باڵەکایەتی، ھۆزی باڵەک}} '''چۆمان''' یەکێکە لە شارۆچکەکانی [[پارێزگای ھەولێر]] کە دەکەوێتە سەر ڕێگای ھامڵتۆن. ئەم قەزایە ١٨٠ کیلۆمەتر لە باکووری شاری [[ھەولێر]] و ٢٥ کیلۆمەتر لە سنووری [[ئێران]] دوورە و دەروازەی نێودەوڵەتیی حاجی ئۆمەران کە خاڵێکی سنووریی گرنگی نێوان [[ھەرێمی کوردستان]] و [[ئێران]]ە دەکەوێتە [[قەزای چۆمان]]، ھەروەھا یەکەم و دووەم بەرزترین لووتکە چیاکانی ھەرێمی کوردستان کە [[چیخی دەرێ]] و [[ھەڵگورد]]<nowiki/>ن دەکەونە ئەم قەزایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Koysenjaq|ناونیشان=https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,36350.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=www.ishtartv.com}}</ref> == ناو == چۆمان ناوێکی کۆیە، کە کۆکراوەی وشەی (چۆم-چەم)ە، ئەو شوێنەی شارۆچکەی چۆمانی تیا ھەڵکەوتووە، کەوتووەتە دۆڵێکەوە کە چەند چۆمێک لەو جێگەیەدا یەکدەگرن لەوە لەوەوە بووەتە چۆمان. == مێژووی قەزای چۆمان == چۆمان کە بە ناوچەی باڵەکایەتی ناسراوە بە درێژایی مێژوو ناوچەیەکی سەخت و شوێنی بەرنگاربونەوەی داگیرکەرانی کوردستان بووە، باڵەکایەتی لە سەرھەڵدانی شۆرشی ئەیلوولی مەزن بوو بە مەڵبەندی ئەو شۆرشەو تا ساڵی ١٩٧٤ دانیشتووانی ئەو دەڤەرە سەرەوەرییەکی مێژوویان بۆ ناوچەکە تۆمار کرد کە بوون بە ھەڵگری چەکی شەرەف و بەرگری لە خاک و ئاوی کوردستان، لەو کاتدا لەم سنوورە بە سەدان ڕووداوی جۆراوجۆر و داستانی مەزنی بەخۆوە بینی، لە ھەمووی گرنگتر ئەو ناوچەیە شوێنی دانوستانی نێوان حکوومەتی مەرکەزی ئەوسای بەغدا و سەرکردایەتی شۆرش بوو خۆراگری پێشمەرگەکانی شۆرشی ئەیلوول و بەچۆکداھێنانی سوپای عێراق وای لە سەرانی حکوومەتی ئەوسای عێراق کرد کە لە قەزای چۆمان لە ساڵی ١٩٧٠ لە ڕۆژی ١١ی ئازار دەستەڵاتی خۆجێ یەتی کە بە حکومی زاتی ناسرابوو بدات بە کورد، بەڵام دواتر بەھۆی بیری شۆڤێنی عەرەبی و ڕێکەوتنی ئێران لەگەڵ صدامی دیکتاتۆر وای کرد شۆرشی ئەیلوول تووشی نسکۆ ببێت، ئەو قەزایە لە ساڵی ١٩٩١ دوای ئاوادان کردنەوەی جارێکی تر ڕووداوێکی مێژوویی بەخۆیەوە بینی کە بوو بە شوێنی مانەوەی نزیک لە یەک ملیۆن ھاووڵاتی کوردستان کە لە ترسی بەعس لە ڕاپەرینی بەھاری ١٩٩١ کۆچی بەکۆمەڵیان بۆ ناوچەکە کرد.[https://www.hawlergov.org/app/ku/content/قه‌زای-چۆمان] == جوگرافیا == شارۆچکەی چۆمان ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[وەردێ]]. * لە باشوورەوە گوندی [[ناوپردان]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[مەمی خەلان|شێخ وەتمان]]. * لە ڕۆژاواوە گوندی [[دێڵزێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/node/2480243570</ref> == مێژوو == * لە ساڵی ١٩٧٠دا [[قەزای چۆمان]] دێتە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی چۆمانە دەبێت. * ڕژێمی بەعسی [[دیکتاتۆر]] چەندین پلانی بۆ لەناوبردنی ناوچەکە داڕشت، لە ساڵی ١٩٨٣ بەھۆی [[شەڕی ئێران و عێراق]] بۆماوەی ھەشت ساڵ بەتەواوی سنوورەکە چوڵ کرا، لە (١٠ی ئازاری ١٩٩١) جارێکی تر ئاوەدان کراوەتەوە کەشارەکە لەگەڵ زەوی تەخت کرابوو، سەرلەنوێ ژیان لەم سنوورە دەستی پێکردەوە. == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] == سەرچاوەکان == {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{شارەکانی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|عێراق|جوگرافیا}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] dogw6iais4zm7vlhqrtbdtstzxezyf0 0 121347 1586705 1494264 2026-05-24T17:39:32Z 1silent scientist 51740 1586705 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|بەدرە، واسیت|بەدرە (ڕوونکردنەوە)}} {{داتابۆکس}} '''بەدرە '''(بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی:]] بدرة) شارۆچکەیەکە لە [[باشووری کوردستان]] لە [[عێراق]] و لە نزیکی سنووری عێراق و [[ئێران]] لە [[پارێزگای واسیت]]دایە. ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی [[کوردی فەیلی]]ن و ٣٥٪ [[عەرەب]] و ٥٪ [[تورکمان]] پێک دێت.<span class="cx-segment" data-segmentid="12"></span> بەدرە لە تەنیشتی شاری کەڤناری «[[دێر]]»دا ھەڵکەوتووە. ھەروەھا لە لەسەر کێڵگەی [[نەوت]]ی بەدرەدایە کە لە دوای دۆزینەوەی لە ١٩٧٩دا ھەتا ساڵی ٢٠١١دا بە کار نەھێنرابوو. == ئابووری == لە ساڵی ٢٠١٤، [[عێراق]] یەکەم گەیاندنی نەوتی خاوی لە کێڵگەی نەوتی بەدرەی تازە پەرەپێدراو لە [[پارێزگای واسیت]] دەست پێ کرد، کە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکەدا ھەڵکەوتووە. کێڵگەی نەوتی بەدرە کە تووانای سەرەتایی نەوتی خاوی ١٥،٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا بوو، لە ڕێگەی ڕێککەوتنێکی دابەشکردنی قازانج لە نێوان گازپرۆم ئۆ ئەی ئۆی [[ڕووسیا]] (٣٠٪)، کۆمپانیای گەڕانی نەوتی عێراق (٢٥٪)، [[کۆمپانیای گازی کۆریا]] (کۆگاس)ی کۆماری [[کۆریا]] (٢٢.٥٪)، پێترۆناس کارینگالی ئینتەرناشناڵی [[مالیزیا]] (١٥٪)، و [[دامەزراوەی نەوتی تورکیا]] (تی پی ئەی ئۆ)ی [[تورکیا]] (٧.٥٪) بەڕێوە دەبرا. چاوەڕوان دەکرا کێڵگەی نەوتی بەدرە لە ڕێگەی تۆڕێکی بۆریی ناوخۆیی ١٦٥ کیلۆمەترییەوە کە پێشتر لەو ساڵەدا خراوەتە گەڕ، نەوتی خاو بۆ وێستگەکانی ھەناردەکردن لە [[پارێزگای بەسرە]] دابین بکات. چاوەڕوان دەکرا کێڵگەی نەوتی بەدرە تا ساڵی ٢٠١٧ بگاتە تووانای ١٧٠،٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا، و چاوەڕوان دەکرا بۆ ماوەی ٧ ساڵ ئەم ئاستە بپارێزێت (ھاریس، ٢٠١٤؛ واتس، ٢٠١٤).<ref>{{Cite book |last1=Bureau |first1=Mines |url=https://books.google.com/books?id=obAPvQczGBIC&dq=badra+iraq&pg=RA4-SA53-PA4 |title=Minerals Yearbook: Area Reports: International Review 2014 Africa and the Middle East |last2=Survey |first2=Geological |last3=Department |first3=Interior |date=2018-04-19 |publisher=Government Printing Office |isbn=978-1-4113-4173-9 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == پانکە لیتەیییەکانی مەندەلی-بەدرە-تیب لە درێژایی بناری چیاکانی سەر سنووری [[عێراق]] و [[ئێران]] لە باشووری عێراقدا ڕوو دەدەن. ئەم پانکە لیتەیییە یەکگرتووانە لە نیشتووی چەو و لم پێکھاتوون کە لەلایەن ڕووبارە بەستراوەکانەوە نیشتوونەتەوە. ئەمانە لەسەر پێکھاتەکانی ئینجانە، [[شارەبان]] و [[بای حەسەن]]ن کە لە ناوچە شاخاوییەکانی درێژایی سنووری دەوڵەتەکە دەرکەوتوون (وێنەی ١٩-١٤).<ref name=":2">{{Cite book |last1=Jassim |first1=Saad Z. |url=https://books.google.com/books?id=LLH8aygMJFwC |title=Geology of Iraq |last2=Goff |first2=Jeremy C. |date=2006 |publisher=DOLIN, s.r.o., distributed by Geological Society of London |isbn=978-80-7028-287-8 |language=en}}</ref> بە پشتبەستن بە ئەنجامەکانی ھەڵکەندنی بیر، زۆرترین ئەستووریی نیشتووەکانی پانکەی لم و چەو لە نزیک مەندەلی دەگاتە ١٠٠ مەتر و لە نزیک بەدرە دەگاتە ٦٥ مەتر. لە ناوچەکانی تردا زانیاری دەربارەی ئەستووریی پانکەکان لەبەردەستدا نییە. نیشتووەکانی پانکەکە لە تەنی لێنزھێڵی لم و چەوی ورد بۆ درشت پێکھاتوون (کە زۆربەیان لە [[بەردی کلس]] پێکھاتوون) لەگەڵ بڕێکی جیاواز لە قوڕ. پەیوەندیکردنی چینەکان بەھۆی گۆڕانکارییە خێرا تەنیشتییەکانی بەردناسییەوە کارێکی سەختە. ھەرچۆنێک بێت دوو چینی قوڕی بەرفراوان لەسەر ئاستی ناوچەکە لە نزیک بەدرە ناسێنراون (حەسەن و ئەوانی تر، ١٩٧٧).<ref name=":2" /> یەکێکیان نیشتووەکانی سەردەمی چوارەم لە پێکھاتەی بای حەسەن جیا دەکاتەوە؛ ئەوی تریان وەک بەربەستێکی ئاو کار دەکات کە بەشە سەرەوە و خوارەوەکانی پانکەکە لە یەک جیا دەکاتەوە، و دەبێتە ھۆی دروستبوونی دوو ئاوگر: ئاوگرێکی سەرەوەی بێفشار و ئاوگرێکی خوارەوەی بەفشار. لە ڕووی ھایدرۆجیۆلۆژییەوە، پانکەکان ئاوگری ئاڵۆزن بەھۆی چینایەتی، بەردناسی گۆڕاو و بارگاویبوونەوەی ناھاوسەنگ. ئاوگرەکان لە نزیک زنجیرە چیاکان ڕوو دەدەن، لەو شوێنانەی کە نیشتووەکانی پانکەکە زبرترینن. بەرزترین گواستنەوەی ١٠٠٠–٢٠٠٠ م٢/ڕۆژ لەو شوێنانەدا ڕوو دەدات کە ئەستووریی ئاوگرەکە زۆر بێت. نیشاندەرەکانی Yی زیاتر لە ٦.٥ لە ھەندێک لە بیرەکانی نزیک باگسایا دۆزرانەوە.<ref name=":2" /> ھۆکاری گواستنەوە نزیکەی ٤٠٠–٥٠٠ م٢/ڕۆژە لە ناوچەی مەندەلی و لە ناوچەی بەدرە-زرباتییە بە شێوەیەکی ئاسایی ٣٠٠–٥٠٠ م٢/ڕۆژە، و تێکڕای ٣٣٦ م٢/ڕۆژە (حەسەن و ئەوانی تر، ١٩٧٧). لە شوێنەکانی تردا نیشاندەری Y بریتییە لە ٥.٥–٦.٥، کە ھاوتایە لەگەڵ گواستنەوەی ٥٠–٣٠٠ م٢/ڕۆژ. گواستنەوە نزمەکان بە نیشاندەری Yی کەمتر لە ٥.٥ لەوانەیە بە شێوەیەکی ناوخۆیی زاڵ بن، بۆ نموونە لە نێوان ڤاسان و کارماشییە و لە ڕۆژھەڵاتی ناوچەکەدا کە گواستنەوەکەی کەمترە لە ٤٠ م٢/ڕۆژ.<ref name=":2" /> == گرێدان بۆ دەرەوە == * [https://archive.today/20130413192938/http://wiki.openoil.net/index.php?title=Badra_oil_field OpenOil Wiki - وتارێک لەسەر کێڵگەی نەوتی بەدرە<br> ] {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای واسیت]] c0e4ei23xemy9c6yydt6sqxvze4lxk3 1586706 1586705 2026-05-24T17:40:01Z 1silent scientist 51740 /* گرێدان بۆ دەرەوە */ 1586706 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|بەدرە، واسیت|بەدرە (ڕوونکردنەوە)}} {{داتابۆکس}} '''بەدرە '''(بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی:]] بدرة) شارۆچکەیەکە لە [[باشووری کوردستان]] لە [[عێراق]] و لە نزیکی سنووری عێراق و [[ئێران]] لە [[پارێزگای واسیت]]دایە. ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی [[کوردی فەیلی]]ن و ٣٥٪ [[عەرەب]] و ٥٪ [[تورکمان]] پێک دێت.<span class="cx-segment" data-segmentid="12"></span> بەدرە لە تەنیشتی شاری کەڤناری «[[دێر]]»دا ھەڵکەوتووە. ھەروەھا لە لەسەر کێڵگەی [[نەوت]]ی بەدرەدایە کە لە دوای دۆزینەوەی لە ١٩٧٩دا ھەتا ساڵی ٢٠١١دا بە کار نەھێنرابوو. == ئابووری == لە ساڵی ٢٠١٤، [[عێراق]] یەکەم گەیاندنی نەوتی خاوی لە کێڵگەی نەوتی بەدرەی تازە پەرەپێدراو لە [[پارێزگای واسیت]] دەست پێ کرد، کە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکەدا ھەڵکەوتووە. کێڵگەی نەوتی بەدرە کە تووانای سەرەتایی نەوتی خاوی ١٥،٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا بوو، لە ڕێگەی ڕێککەوتنێکی دابەشکردنی قازانج لە نێوان گازپرۆم ئۆ ئەی ئۆی [[ڕووسیا]] (٣٠٪)، کۆمپانیای گەڕانی نەوتی عێراق (٢٥٪)، [[کۆمپانیای گازی کۆریا]] (کۆگاس)ی کۆماری [[کۆریا]] (٢٢.٥٪)، پێترۆناس کارینگالی ئینتەرناشناڵی [[مالیزیا]] (١٥٪)، و [[دامەزراوەی نەوتی تورکیا]] (تی پی ئەی ئۆ)ی [[تورکیا]] (٧.٥٪) بەڕێوە دەبرا. چاوەڕوان دەکرا کێڵگەی نەوتی بەدرە لە ڕێگەی تۆڕێکی بۆریی ناوخۆیی ١٦٥ کیلۆمەترییەوە کە پێشتر لەو ساڵەدا خراوەتە گەڕ، نەوتی خاو بۆ وێستگەکانی ھەناردەکردن لە [[پارێزگای بەسرە]] دابین بکات. چاوەڕوان دەکرا کێڵگەی نەوتی بەدرە تا ساڵی ٢٠١٧ بگاتە تووانای ١٧٠،٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژێکدا، و چاوەڕوان دەکرا بۆ ماوەی ٧ ساڵ ئەم ئاستە بپارێزێت (ھاریس، ٢٠١٤؛ واتس، ٢٠١٤).<ref>{{Cite book |last1=Bureau |first1=Mines |url=https://books.google.com/books?id=obAPvQczGBIC&dq=badra+iraq&pg=RA4-SA53-PA4 |title=Minerals Yearbook: Area Reports: International Review 2014 Africa and the Middle East |last2=Survey |first2=Geological |last3=Department |first3=Interior |date=2018-04-19 |publisher=Government Printing Office |isbn=978-1-4113-4173-9 |language=en}}</ref> == جوگرافیا == پانکە لیتەیییەکانی مەندەلی-بەدرە-تیب لە درێژایی بناری چیاکانی سەر سنووری [[عێراق]] و [[ئێران]] لە باشووری عێراقدا ڕوو دەدەن. ئەم پانکە لیتەیییە یەکگرتووانە لە نیشتووی چەو و لم پێکھاتوون کە لەلایەن ڕووبارە بەستراوەکانەوە نیشتوونەتەوە. ئەمانە لەسەر پێکھاتەکانی ئینجانە، [[شارەبان]] و [[بای حەسەن]]ن کە لە ناوچە شاخاوییەکانی درێژایی سنووری دەوڵەتەکە دەرکەوتوون (وێنەی ١٩-١٤).<ref name=":2">{{Cite book |last1=Jassim |first1=Saad Z. |url=https://books.google.com/books?id=LLH8aygMJFwC |title=Geology of Iraq |last2=Goff |first2=Jeremy C. |date=2006 |publisher=DOLIN, s.r.o., distributed by Geological Society of London |isbn=978-80-7028-287-8 |language=en}}</ref> بە پشتبەستن بە ئەنجامەکانی ھەڵکەندنی بیر، زۆرترین ئەستووریی نیشتووەکانی پانکەی لم و چەو لە نزیک مەندەلی دەگاتە ١٠٠ مەتر و لە نزیک بەدرە دەگاتە ٦٥ مەتر. لە ناوچەکانی تردا زانیاری دەربارەی ئەستووریی پانکەکان لەبەردەستدا نییە. نیشتووەکانی پانکەکە لە تەنی لێنزھێڵی لم و چەوی ورد بۆ درشت پێکھاتوون (کە زۆربەیان لە [[بەردی کلس]] پێکھاتوون) لەگەڵ بڕێکی جیاواز لە قوڕ. پەیوەندیکردنی چینەکان بەھۆی گۆڕانکارییە خێرا تەنیشتییەکانی بەردناسییەوە کارێکی سەختە. ھەرچۆنێک بێت دوو چینی قوڕی بەرفراوان لەسەر ئاستی ناوچەکە لە نزیک بەدرە ناسێنراون (حەسەن و ئەوانی تر، ١٩٧٧).<ref name=":2" /> یەکێکیان نیشتووەکانی سەردەمی چوارەم لە پێکھاتەی بای حەسەن جیا دەکاتەوە؛ ئەوی تریان وەک بەربەستێکی ئاو کار دەکات کە بەشە سەرەوە و خوارەوەکانی پانکەکە لە یەک جیا دەکاتەوە، و دەبێتە ھۆی دروستبوونی دوو ئاوگر: ئاوگرێکی سەرەوەی بێفشار و ئاوگرێکی خوارەوەی بەفشار. لە ڕووی ھایدرۆجیۆلۆژییەوە، پانکەکان ئاوگری ئاڵۆزن بەھۆی چینایەتی، بەردناسی گۆڕاو و بارگاویبوونەوەی ناھاوسەنگ. ئاوگرەکان لە نزیک زنجیرە چیاکان ڕوو دەدەن، لەو شوێنانەی کە نیشتووەکانی پانکەکە زبرترینن. بەرزترین گواستنەوەی ١٠٠٠–٢٠٠٠ م٢/ڕۆژ لەو شوێنانەدا ڕوو دەدات کە ئەستووریی ئاوگرەکە زۆر بێت. نیشاندەرەکانی Yی زیاتر لە ٦.٥ لە ھەندێک لە بیرەکانی نزیک باگسایا دۆزرانەوە.<ref name=":2" /> ھۆکاری گواستنەوە نزیکەی ٤٠٠–٥٠٠ م٢/ڕۆژە لە ناوچەی مەندەلی و لە ناوچەی بەدرە-زرباتییە بە شێوەیەکی ئاسایی ٣٠٠–٥٠٠ م٢/ڕۆژە، و تێکڕای ٣٣٦ م٢/ڕۆژە (حەسەن و ئەوانی تر، ١٩٧٧). لە شوێنەکانی تردا نیشاندەری Y بریتییە لە ٥.٥–٦.٥، کە ھاوتایە لەگەڵ گواستنەوەی ٥٠–٣٠٠ م٢/ڕۆژ. گواستنەوە نزمەکان بە نیشاندەری Yی کەمتر لە ٥.٥ لەوانەیە بە شێوەیەکی ناوخۆیی زاڵ بن، بۆ نموونە لە نێوان ڤاسان و کارماشییە و لە ڕۆژھەڵاتی ناوچەکەدا کە گواستنەوەکەی کەمترە لە ٤٠ م٢/ڕۆژ.<ref name=":2" /> == بەستەری دەرەکی == * [https://archive.today/20130413192938/http://wiki.openoil.net/index.php?title=Badra_oil_field OpenOil Wiki - وتارێک لەسەر کێڵگەی نەوتی بەدرە<br> ] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای واسیت]] b57s9m0skbmwszzeqjln7gwhst6l1xk 0 121829 1586776 1538099 2026-05-25T06:16:49Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586776 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = قەرەداغ | ناوی_خۆماڵی = Qaradagh | ناوەکانی_تر = قەراخ، زەردیاوا | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] | وێنە = پەڕگە:قەرەداغ.jpg|وێنۆک | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شارۆچکەی قەرەداغ | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><br/>{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[قەزای قەرەداغ]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ناحیەی قەرەداغ]](ناوەند) | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی ڕووبەر کم = | بەرزایی_بە_م = ٨٨٠ | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە =}} '''قەرەداغ''' شارۆچکەیەکە، کەوتووەتە [[ناحیەی قەرەداغ]](ناوەند)، [[قەزای قەرەداغ]]، [[پارێزگای سلێمانی]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ئەم شارۆچکەیە ناوەندی [[قەزای قەرەداغ]] و [[ناحیەی قەرەداغ]]ە. == جوگرافیا == '''قەرەداغ''' لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی [[باخان، قەرەداغ]] و لە باشوور لەگەڵ گوندی [[گۆشان]] و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی [[زەید عومەری خواروو]] و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی [[تافان]].<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref> '''لە گرنگترین كەسایەتیەكانی''' دكتۆر علی [[عەلی قەرەداغی|قەرەداغی]] ، [[ئەنوەر قەرەداغی]] ، شاكار ئومێد قەرەداغی ( یەكێك لە دامەزرێنەرانی ڕێباوەڕی “ڕاكارزیم”) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای قەرەداغ}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق}} {{کوردستان-کۆلکە}} [[پۆل:گوندەکانی سلێمانی]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی عێراق]] advbdebgk4fxl1825p99nu8jgnrb0wb 0 123863 1586822 1406135 2026-05-25T11:55:12Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586822 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/سەر | ناو = پەرتووکی مەرگ <br/> DEATH NOTE | وێنە = SNote.jpg | سەردێڕ = ریۆک و [[لایت یاگامی]] لەسەر یەکەم پەرتووکی [[تانکۆبۆن|تانکۆبۆنی]] دێس نۆت | قەبارەی_وێنە = | ja_kanji = デスノート | ja_romaji = (Desu Nōto) | چەشن = [[شۆنن مانگا|شۆنن]] }} {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/چاپ | جۆر = [[مانگا (کۆمیک)|مانگا]] | ناو = | نووسەر = [[تسوگومی ئۆبا|تسوگۆمی ئۆبا]] | وێنەکێش = [[تاکێشی ئۆباتا|تاکیشی ئۆباتا]] | بڵاوکەرەوە = [[شوێشا|شوئیشا]] | بڵاوکەرەوەی_ئینگلیزی = | دێمۆگرافیا = | چاپمەن = | گۆڤار = [[ھەفتانەی شۆنن جەمپ]] | گۆڤاری_ئینگلیزی = | بڵاوکراوەتەوە = | یەکەم = کانوونی یەکەمی ۲۰۰۳ | کۆتا = ئایاری ۲۰۰٦ | بەرگەکان = ۱۲ | پێڕستی بەرگەکان = }} {{زانیاریدانی ئەنیمانگا/پێ}} '''پەرتووکی مەرگ '''({{بە ئینگلیزی| Death Note}}) ({{بە ژاپۆنی| デスノート}}) بریتییە لە ناوی زنجیرە [[ئەنیمێ]] و [[مانگا (کۆمیک)|مانگایەکی]] [[ژاپۆن|ژاپۆنیی]] نووسراو لەلایەن [[تسوگومی ئۆبا|تسوگۆمی ئۆبا]]، و وێنەی کێشراوە لە لایەن [[تاکێشی ئۆباتا|تاکیشی ئۆباتا]]. مانگاکە لە گۆڤاری [[ھەفتانەی شۆنن جەمپ]] بڵاوکرایەوە.<ref name="HowtoRead174">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ohba|یەکەم=Tsugumi|ناونیشان=https://archive.org/details/deathnote00ohba_0/page/173|سەردێڕ=Death Note 13: How to Read|بڵاوکەرەوە=[[Viz Media]]|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢١٥-١٨٨٨-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/deathnote٠٠ohba_٠/page/١٧٣ ١٧٣]}}</ref><ref name="HowtoRead58">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ohba|یەکەم=Tsugumi|ناونیشان=https://archive.org/details/deathnote00ohba_0/page/58|سەردێڕ=Death Note 13: How to Read|بڵاوکەرەوە=[[Viz Media]]|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢١٥-١٨٨٨-٦|پەڕە=[https://archive.org/details/deathnote٠٠ohba_٠/page/٥٨ ٥٨]}}</ref> چیرۆکەکەی باس لە خوێندکارێکی دواناوەندی دەکات بە ناوی [[لایت یاگامی|لایت یاگامی]]، کە پەرتووکێک دەدۆزێتەوە کە لە جیھانی ڕۆح کێشانەوە ھێنراوەتە سەر زەوی، بەھۆی ئەو پەرتووکە لایت دەتوانێت ناوی تاوانبارانی جیھان تێیدا بنووسێت و بیانکوژێت. ئامانجی لایت دروست کردنی جیھانێکی خاڵی لە تاوانە و وای لێدێت لایت خۆی بە [[خواوەند]] دادەنێت و دەیەوێت جیھان پاک بکاتەوە لە تاوانباران. مردنی ئەم ھەموو تاوانبارە دەبێتە ھۆی سەرنج ڕاکێشانی لێکۆڵەر «[[ئێڵ (پەرتووکی مەرگ)|ئێڵ]]» کە دەیەوێت بزانێت ھۆکاری مردنی ئەو تاوانبارانە چین، بەمەش لایت سەرکێشیەکانی درێژتر دەبنەوە. زنجیرە ئەنیمێکە لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ دەستی کرد بە پەخشکردن کرد و لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ کۆتایی ھات بە ٣٧ زنجیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nippon Television Network Program Catalogue: Animation|ناونیشان=http://www.ntv.co.jp/english/pc/ntv-animation.pdf|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061106003655/http://www.ntv.co.jp/english/pc/ntv-animation.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Nippon Television]]|پەڕە=١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == چیرۆک == باسی کوڕێک دەکات بەناوی ([[لایت یاگامی]]) کە ڕۆژێک پەرتووکێکی ھەڵدەگرێتەوە کە لەجیھانی ڕۆح کێشانەوە نێردراوەتە سەر زەوی ، ئەو پەرتووکە ناوی ھەر کەسێکی تیا بنووسرێ ئەوا دوای کەمتر لە خولەکێک دەمرێت، لایتیش دەست دەکات بە نووسینی خراپترین تاوانبارەکانی جیھان لەو پەرتووکە ، بەڵام مردنی ئەو ھەموو کەسە سەرنجی ئێف بی ئای ڕادەکێشێت و بۆیەش لێھاتووترین لێکۆڵەرەەوەی سەر زەوی دێنن بەناوی [[ئێڵ (پەرتووکی مەرگ)|L]] تاکو بزانێ کێ لەپشتەوەی ئەو مردنانەوەیە ئینجا بەزمەکە زۆر خۆش دەبێت لەو لیکۆلێنەوەیەدا. == فیلم == لە ئەپریلی ٢٠١٥ ، ئەوە ڕاگەیاندرا کە ساڵی ٢٠١٦ بەشێکی تر لە زنجیرەکە بڵاودەکراتەوە بەڵام ئەمجارەیان بەشێوەی [[فیلم]] دەبێت.<ref>[https://twitter.com/Deathnote_2016/status/763117809744224256 Tweet] announcing the new series, Death Note film's official twitter @DeathNote_2016, 2016 August 9.</ref><ref>[https://www.animenewsnetwork.com/news/2016-08-09/2016-death-note-film-gets-3-episode-prequel-on-hulu-japan/.105209 2016 Death Note Film Gets 3-Episode Prequel on Hulu Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813031731/http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-08-09/2016-death-note-film-gets-3-episode-prequel-on-hulu-japan/.105209|date=2016-08-13}}, ''Anime News Network'', 2016 August 9.</ref> [[پەڕگە:Death_Note,_Book.svg|thumb|180x180px|وێنەیەکی پەرتووکەکە]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ئەنیمێ و مانگا|ژاپۆن|دەیەی ٢٠٠٠}} {{پۆلی کۆمنز|Death Note}} [[پۆل:زنجیرە مانگاکان]] [[پۆل:ئەنیمێ و مانگا لێڵەکان]] [[پۆل:شۆنن مانگا]] [[پۆل:ئەو مانگایانەی گۆڕدراوە بۆ فیلم]] [[پۆل:مانگای ڤیز میدیا]] [[پۆل:ئەنیمێ و مانگای لێکۆڵەرەکان]] [[پۆل:پەرتووکی مەرگ]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:کۆمپانیای مادھاوس]] [[پۆل:ئەنیمێ و مانگای وروژێنەر]] [[پۆل:ئەنیمێی ڤیز میدیا]] [[پۆل:مانگاکانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:مانگاکانی ٢٠٢٠]] [[پۆل:ئەنیمێی مادمان ئینتەرتەینمنت]] [[پۆل:مانگای مادمان ئینتەرتەینمنت]] [[پۆل:مانگای شوئیشا]] [[پۆل:زنجیرەیەکی ئەنیمەیشنی دەربارەی هەرزەکاران]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمێیەکانی ٢٠٠٨]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٧]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨]] [[پۆل:مشتومڕەکانی ئەنیمێ و مانگا]] [[پۆل:ئەو زنجیرە ئەنیمێیانەی پشت بە مانگا دەبەستێت]] f9a2nwl59dpdnwhgiiw2gcrfqpj1i4x 1 136924 1586764 1316029 2026-05-25T04:09:07Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1586764 wikitext text/x-wiki ئەم بابەتە لەنیوەیدا جێ‌هێڵدراوە [[بەکارھێنەر:Rebin galaly|Rebin galaly]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rebin galaly|لێدوان]]) ‏٢١:٠٦، ٣ی ئابی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 2 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[شەڕی ئێران و عێراق]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=537949 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150704222708/http://www.iranicaonline.org/articles/tonb زیاد کرا بۆ http://www.iranicaonline.org/articles/tonb *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20150704222708/http://www.iranicaonline.org/articles/tonb زیاد کرا بۆ http://www.iranicaonline.org/articles/tonb تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:٠٢، ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 2 بەستەری دەرەکیم کرد لەسەر [[شەڕی ئێران و عێراق]]. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=538755 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستتە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ زیاد کرا بۆ http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121024204823/http://www.heritageofqatar.org/history/ زیاد کرا بۆ http://www.heritageofqatar.org/history/ تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٢:١٢، ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری 1 بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=588912 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 بۆ http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٤:٢٦، ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=739853 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 بۆ http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٢٣، ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=828712 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170123153530/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf بۆ https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305131553/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html بۆ http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160310223249/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html بۆ http://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٣٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٥ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=843225 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ بۆ http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20121024204823/http://www.heritageofqatar.org/history/ بۆ http://www.heritageofqatar.org/history/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 بۆ http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170123153530/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf بۆ https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160310223249/https://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html بۆ http://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٤٤، ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876443 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160305131553/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html بۆ http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٣:٤٢، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=995590 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20120211135316/http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ بۆ http://hprsite.squarespace.com/death-of-a-salesman-042007/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20141129025539/http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 بۆ http://www.majalla.com/eng/2012/03/article55230108 زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20170123153530/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf بۆ https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:١٣، ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == جەنگ یان شەڕ؟ == سڵاو، من پێم باشە لەجیاتی شەڕ، جەنگ بەکار بێنین بۆ ناونیشانی ئەم لاپەڕەیە، شەڕ زیاتر بۆ شەخس یان لایەنێک بەکار دەهێندرێت، جەنگیش زیاتر بۆ جەنگی وڵاتان بەکار دێت، ئەمەوێ ڕای ئێوە بزانم. [[بەکارھێنەر:RasberryPedia|RasberryPedia]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:RasberryPedia|لێدوان]]) ‏١٥:٠٧، ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٣ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1316028 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/DancingwithSaddam.pdf.pdf *بەستەری ئەرشیڤ https://web.archive.org/web/20160305131553/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20080118033437/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html لە http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html *شێواز و فۆرماتی بەکارھێنان ڕاستکرایەوە بۆ http://www.globalpolicy.org/component/content/article/169/36403.html تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٤١، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران و عێراق]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1586763 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180917105415/http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php بۆ http://www.iranchamber.com/history/articles/origin_development_imperialist_contention_iran1.php زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٠٩، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) mjv5xk4txt5kx2w115alhwadvqtzw2j 0 137118 1586775 1542127 2026-05-25T06:15:19Z 1silent scientist 51740 1586775 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ناحیەی بیارە | ناوی_خۆماڵی = Sub-District Byara | ناوەکانی_تر = ناحیة بیارة | جۆری_نیشتنگە = ناحیە | وێنە = Halabja Governorate1.png | قەبارەی_وێنە =300px | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی ناحیەی بیارە لە [[پارێزگای ھەڵەبجە]]([[شین]]) | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |سەردێڕ=Kurdistan Regional Government |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141006170845/http://www.krg.org/articles/detail.asp?lngnr=12&smap=03010300&rnr=140&anr=23911 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> <br /> {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای ھەڵەبجە|ھەڵەبجە]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٢ = | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | دانیشتووان_لە = |ژمارەی_دانیشتووان = | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[سۆرانی]])،([[ھۆرامی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[سوننە|سوننی]] [[شافعی]]، [[کاکەیی]] | جۆری_کۆدی_ناوچە = }} '''ناحیەی بیارە''' [[شارەدێ]]یەکە کەوتووەتە [[قەزای ھەڵەبجە]]، [[پارێزگای ھەڵەبجە]]، [[باشووری کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = پێڕستی گوندەکانی باشوور | ناونیشان = http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf | نووسەر = د. عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.zmanikurdi.com/renusi_zmani_kurdi/21/11.pdf |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> ==جوگرافیا== ناحیەی بیارە لە باکورەوە ھاوسنورە لەگەڵ [[گوندستانی سیروان]] لە باشورەوە لەگەڵ [[ناحیەی سیروان]] و لەڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[گوندستانی سیروان]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] و لەڕۆژاواوە لەگەڵ [[ناحیەی خورماڵ]] .<ref>http://wikimapia.org/</ref><ref>http://www.krso.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203070708/http://www.krso.net/ |date= ٣ی شوباتی ٢٠٢٠ }}</ref> ==گوندەکانی ناحیەی بیارە== لە ٢٨ گوند پێکھاتووە. {{div col|colwidth=20em}} * [[بیارە]] (ناوەند) * [[باخەکۆن]] * [[بنجەودڕەی]] * [[بەڵخە]] * [[پاڵانیان]] * [[تاوێرە]] * [[تەوێڵە]] * [[جاوری]] * [[خارگێڵان]] * [[خەرپانی]] * [[دەرەتفێ]] * [[درەکێ]] * [[دەرەقەیسەر]] * [[دەرەی مەڕ]] * [[دەگاشێخان]] * [[دۆڵبیان]] * [[زەردەھاڵ]] * [[سەرگەت]] * [[سۆسەکان]] * [[کولیژی]] * [[گریانە]] * [[گەچێنە]] * [[گوڵپ]] * [[نارنجڵە]] * [[ھانەنەوتێ]] * [[ھانەودنی]] * [[ھاوار (گوند)|ھاوار]] * [[ھاوارەکۆن]] {{Div col end}} ==سەرچاوە== {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان}} {{گوندەکانی پارێزگای ھەڵەبجە}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:گوندەکانی ھەڵەبجە]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] nzdojaqqgbcioigxrdjqbpaathc0qgo 0 145858 1586791 1274706 2026-05-25T07:30:31Z 1silent scientist 51740 /* پەراوێزەکان */ 1586791 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ئەردێخان | ناوی_خۆماڵی = Ardahan | ناوەکانی_تر = Erdêxan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە =Ardahan - panoramio - Gürsoy Tokgöz (1).jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری ئەردەهان | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = باکووری کوردستان | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باکووری کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێخان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠,٨٧٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کورمانجی]])،[[ئازه‌ربایجانی]]،[[تورکی]]،[[گورجی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٧٨ | وێبگە = }} '''ئەردەھان''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە و ناوەندی [[پارێزگای ئەردێخان]]ە. ئەم شارە کەوتوەتە ناو دەوڵەتی [[تورکیا]]، لەسەر سنوری دەوڵەتی [[جۆرجیا]]یە. == مێژوو == مێژووی ئەم شارە ھەتا ساڵی (٧٥٣) ئاشکرایە، قەیسەری [[ئورارتوو]] ئەردەھانی خستووەتە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ئەردەھان چەندەھا جار کەوتووەتە بەر ھێرشی گورجی و ئێرانی و ڕووسەکان، پێش دروست بوونی دەوڵەتی تورکیا ٪٩٠ دانیشتوانی ناوچەکە کورد بوون. ئەم ھەرێمە بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٤٧٩ لەلایەن [[عوسمانیەکان]]ەوە داگیرکراوە، ئەم ناوجەیە چەندین جار بووەتە جێی کێشمەکێشی دەوڵەتەکانی فارس و تورک و ڕوس و جۆرجی و ئەرمەنی و کورد.<ref>https://tr.wikipedia.org/wiki/Ardahan</ref> == دانیشتوان == سەرەڕای بەتورک کردن و بە داگیر کردنی ناوچەکە و دەرکردنی کوردان زۆرینەی لە کورد پێک ھاتووە، ئەنجا لە جۆرجی و ئەرمەنی و ئازەری و تورک.<ref>https://ku.wikipedia.org/wiki/Erd%C3%AAxan</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardahan}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا]] cemb4mslm1z4zmd4u2rjtct5tyoqnq7 1586792 1586791 2026-05-25T07:33:39Z 1silent scientist 51740 /* دانیشتوان */ 1586792 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ئەردێخان | ناوی_خۆماڵی = Ardahan | ناوەکانی_تر = Erdêxan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە =Ardahan - panoramio - Gürsoy Tokgöz (1).jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری ئەردەهان | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = باکووری کوردستان | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باکووری کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێخان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠,٨٧٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کورمانجی]])،[[ئازه‌ربایجانی]]،[[تورکی]]،[[گورجی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٧٨ | وێبگە = }} '''ئەردەھان''' یەکێک لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]]ە و ناوەندی [[پارێزگای ئەردێخان]]ە. ئەم شارە کەوتوەتە ناو دەوڵەتی [[تورکیا]]، لەسەر سنوری دەوڵەتی [[جۆرجیا]]یە. == مێژوو == مێژووی ئەم شارە ھەتا ساڵی (٧٥٣) ئاشکرایە، قەیسەری [[ئورارتوو]] ئەردەھانی خستووەتە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ئەردەھان چەندەھا جار کەوتووەتە بەر ھێرشی گورجی و ئێرانی و ڕووسەکان، پێش دروست بوونی دەوڵەتی تورکیا ٪٩٠ دانیشتوانی ناوچەکە کورد بوون. ئەم ھەرێمە بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٤٧٩ لەلایەن [[عوسمانیەکان]]ەوە داگیرکراوە، ئەم ناوجەیە چەندین جار بووەتە جێی کێشمەکێشی دەوڵەتەکانی فارس و تورک و ڕوس و جۆرجی و ئەرمەنی و کورد.<ref>https://tr.wikipedia.org/wiki/Ardahan</ref> == جوگرافیا == ئەردێخان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] ھەڵکەوتووە، نزیک لە سنووری [[گورجستان]]. لەسەر بەشی سەرەوەی ڕووباری [[کورا (ڕووبار)|کورا]]، لە باشووری [[چیاکانی یالنیزچام]] ھەڵکەوتووە. شارۆچکەکە لە ٧ گەڕەک پێک دێت: خەلیلئەفەندی، کاراگۆل، کاپتانپاشا، یەنیمەحەلە، [[گورچاییر، ئەردێخان|گورچاییر]]، ئاتاتورک و ئینۆنو.<ref>[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx Mahalle], Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 16 January 2023.</ref> === کەشووھەوا === ئەردێخان خاوەنی [[کەشووھەوای وشکانیی شێدار]]ە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کووپن]]: ''Dfb،'' تریوارتا: ''Dclc'')، کە لە بەرزایییەکاندا دەبێتە [[کەشووھەوای نیمچە جەمسەری]] (کووپن: ''Dfc،'' تریوارتا: ''Eclc'')، لەگەڵ ھاوینی کورت و فێنک و زستانی زۆر سارد. ھاوینان لە کاتی ڕۆژدا فێنک تا گەرمن، بەڵام لە شەودا سارد دەبنەوە. بەھۆی ئەمەوە، پلەکانی گەرما لە خوار پلەی بەستن لە ھەموو مانگەکانی ساڵدا تۆمار کراون. ھەروەھا لە زۆربەی کاتەکانی ساڵدا زۆرجار باراناوییە، بەتایبەتی لە بەھار و ھاویندا. زستانان تا ڕادەیەکی زۆر بەفراوییە و داپۆشینی بەفر لە کۆتاییی تشرینی یەکەمەوە تا ناوەڕاستی نیسان بەردەوام دەبێت. ئەگەرچی لە ئەیلوول و ئایاردا بەفر دەبارێت، بەڵام کۆبوونەوەی بەفر دەگمەنە. لە ھەندێک کاتی دەگمەنیشدا، لە مانگەکانی ھاویندا بەفر باریوە، وەک بەفربارینی ئابی ٢٠١٣. بەرزترین ئەستووریی بەفری تۆمارکراو ١١٣ سانتیمەتر بووە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|٣٥٫٠|C|F|abbr=on}} لە ٢٩ی ئابی ١٩٩٨<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-٣٩٫٨|C|F|abbr=on}} لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢<ref>{{Cite web |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ARDAHAN |title=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |access-date=23 June 2024 |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü}}</ref> {{Weather box|location = ئەردێخان (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکان ١٩٥٨–٢٠٢٣) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = ١١٫١ |Feb record high C = ١١٫٠ |Mar record high C = ١٨٫٤ |Apr record high C = ٢٥٫٠ |May record high C = ٢٨٫٩ |Jun record high C = ٣٣٫١ |Jul record high C = ٣٤٫٣ |Aug record high C = ٣٥٫٠ |Sep record high C = ٣٢٫١ |Oct record high C = ٢٦٫٠ |Nov record high C = ١٨٫٧ |Dec record high C = ١٤٫٣ |year record high C = ٣٥٫٠ |Jan high C = -٤٫٤ |Feb high C = -٢٫٧ |Mar high C = ٣٫٦ |Apr high C = ١١٫١ |May high C = ١٦٫٤ |Jun high C = ٢٠٫٨ |Jul high C = ٢٤٫٣ |Aug high C = ٢٥٫٢ |Sep high C = ٢١٫٢ |Oct high C = ١٥٫٢ |Nov high C = ٦٫٧ |Dec high C = -١٫٥ |year high C = ١١٫٣ |Jan mean C = -١٠٫٣ |Feb mean C = -٩٫١ |Mar mean C = -٢٫٣ |Apr mean C = ٤٫٧ |May mean C = ٩٫٦ |Jun mean C = ١٣٫٣ |Jul mean C = ١٦٫٤ |Aug mean C = ١٦٫٧ |Sep mean C = ١٢٫٥ |Oct mean C = ٧٫٢ |Nov mean C = -٠٫١ |Dec mean C = -٧٫٣ |year mean C = ٤٫٣ |Jan low C = -١٥٫٥ |Feb low C = -١٤٫٦ |Mar low C = -٧٫٥ |Apr low C = -٠٫٨ |May low C = ٣٫٦ |Jun low C = ٦٫٥ |Jul low C = ٩٫٤ |Aug low C = ٩٫٣ |Sep low C = ٤٫٩ |Oct low C = ٠٫٧ |Nov low C = -٥٫٤ |Dec low C = -١٢٫١ |year low C = -١٫٨ |Jan record low C = -٣٩٫٨ |Feb record low C = -٣٨٫٧ |Mar record low C = -٣٣٫٢ |Apr record low C = -١٩٫٠ |May record low C = -٨٫٥ |Jun record low C = -٤٫٥ |Jul record low C = -٢٫٢ |Aug record low C = -٢٫٨ |Sep record low C = -٥٫٨ |Oct record low C = -١٥٫٠ |Nov record low C = -٢٨٫٩ |Dec record low C = -٣٦٫٣ |year record low C = -٣٩٫٨ |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = ٢٤٫٠ |Feb precipitation mm = ٢١٫٧ |Mar precipitation mm = ٣٧٫٠ |Apr precipitation mm = ٥٤٫٢ |May precipitation mm = ٨٥٫٢ |Jun precipitation mm = ١٠١٫٧ |Jul precipitation mm = ٧٧٫٢ |Aug precipitation mm = ٦٤٫٨ |Sep precipitation mm = ٣٨٫٩ |Oct precipitation mm = ٤١٫١ |Nov precipitation mm = ٢٩٫٩ |Dec precipitation mm = ٢٤٫٧ |year precipitation mm = ٦٠٠٫٤ |Jan precipitation days = ٧٫٨٠ |Feb precipitation days = ٧٫٩٧ |Mar precipitation days = ١٠٫٣٣ |Apr precipitation days = ١٤٫٢٣ |May precipitation days = ١٧٫٩٧ |Jun precipitation days = ١٥٫٥٠ |Jul precipitation days = ١٢٫٩٧ |Aug precipitation days = ١٢٫٠٠ |Sep precipitation days = ٩٫٤٧ |Oct precipitation days = ١٠٫٨٧ |Nov precipitation days = ٧٫٩٣ |Dec precipitation days = ٨٫٠٣ |year precipitation days = ١٣٥٫١ | Jan snow days =٧٫٥ | Feb snow days =٥٫٩ | Mar snow days =٨٫٤ | Apr snow days =٢٫٥ | May snow days =٠٫٣ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠٫٩ | Nov snow days =٣٫٤ | Dec snow days =٦٫٤ | year snow days = | Jan humidity = ٧٥٫٤ | Feb humidity = ٧٥٫١ | Mar humidity = ٧٢٫٦ | Apr humidity = ٦٧٫٦ | May humidity = ٦٨٫٢ | Jun humidity = ٦٨٫٦ | Jul humidity = ٦٨٫١ | Aug humidity = ٦٥٫٧ | Sep humidity = ٦٥٫٢ | Oct humidity = ٦٨٫٨ | Nov humidity = ٧٢٫٩ | Dec humidity = ٧٧٫٣ | year humidity = ٧٠٫٥ |Jan sun = ٨٠٫٦ |Feb sun = ١٠٤٫٥ |Mar sun = ١٥٥٫٠ |Apr sun = ١٥٣٫٠ |May sun = ١٩٥٫٣ |Jun sun = ٢٣٤٫٠ |Jul sun = ٢٥٧٫٣ |Aug sun = ٢٥١٫١ |Sep sun = ٢١٣٫٠ |Oct sun = ١٦٤٫٣ |Nov sun = ١١١٫٠ |Dec sun = ٧٧٫٥ |year sun = |Jand sun = ٢٫٦ |Febd sun = ٣٫٧ |Mard sun = ٥٫٠ |Aprd sun = ٥٫١ |Mayd sun = ٦٫٣ |Jund sun = ٧٫٨ |Juld sun = ٨٫٣ |Augd sun = ٨٫١ |Sepd sun = ٧٫١ |Octd sun = ٥٫٣ |Novd sun = ٣٫٧ |Decd sun = ٢٫٥ |yeard sun = ٥٫٥ |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی تورکی]]<ref>{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ARDAHAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 11 April 2021}}</ref> |date=January 2016 |source 2 = [[NOAA]] (شێ ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ardahan_17046.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ardahan |format=CSV | publisher = [[NCEI|National Centers for Environmental Information]] | access-date = 2 August 2023}}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠١٤–٢٠٢٣)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17046&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Ardahan - Weather data by months |access-date=15 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == میدیا == ئەردێخان گەشەیەکی بەرچاوی لە میدیای دیجیتاڵیدا بەخۆوە بینیوە لەو کاتەوەی لە ١٩٩٢دا بە جیابوونەوەی لە قارس پایەی پارێزگای بەدەستھێنا. زۆرێک لە سەکۆکانی [[میدیای پەخش]] لە شارەکەدا کار دەکەن، و زۆربەیان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پەخش دەکەن. یەکەم ڕۆژنامەی [[ئینتەرنێت]]ی ئەردێخان، کە لەلایەن محەممەد عەلی ئەرسەلانەوە دامەزراوە، تا ئەمڕۆش بە چالاکی بەردەوامە. ڕۆژنامە چاپکراوە باوەکان لە ساڵی ٢٠١٥ەوە تا ڕادەیەکی زۆر گۆڕاون بۆ ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی، و چەند [[ڕۆژنامە]]یەک لە شارەکەدا بەردەوامن لە بڵاوکراوە چاپکراوە باوەکانیان. ئەگەرچی شارەکە خاوەنی دەزگایەکی میدیاییی مانگی دەستکرد یان زەوینی نییە، بەڵام زۆرێک لە سەکۆکانی [[ڕادیۆ]]، [[تەلەڤیزیۆن]] و [[ڕۆژنامە]] لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پەخش دەکەن. <ref>[https://www.academia.edu/50763506/Çarlık_Rusya_İdaresinde_Bir_Vilayet_Gazetesi_Kars_1883_1917_ i, Konak - C, Badem, "Çarlık Rusya İdaresinde Bir Vilayet Gazetesi: Kars (1883-1917)", ''Kebikeç'', Sayı: 52, 2021]</ref><ref>[https://www.ardahangazetesi.tr Ardahan Gazetesi - "bölgede gazetecilik]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardahan}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا]] gwlakutt1exfgz9ncfhfkjs8fbfaomp 1586793 1586792 2026-05-25T07:34:53Z 1silent scientist 51740 1586793 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ئەردێخان | ناوی_خۆماڵی = Ardahan | ناوەکانی_تر = Erdêxan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە =Ardahan - panoramio - Gürsoy Tokgöz (1).jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری ئەردەھان | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = باکووری کوردستان | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باکووری کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێخان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠,٨٧٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کورمانجی]])،[[ئازەربایجانی]]،[[تورکی]]،[[گورجی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٧٨ | وێبگە = }} '''ئەردێخان''' یان '''ئەردەھان''' یەکێکە لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]] و ناوەندی [[پارێزگای ئەردێخان]]ە. ئەم شارە کەوتوەتە ناو دەوڵەتی [[تورکیا]]، لەسەر سنووری دەوڵەتی [[گورجستان]]یە. == مێژوو == مێژووی ئەم شارە ھەتا ساڵی (٧٥٣) ئاشکرایە، قەیسەری [[ئورارتوو]] ئەردەھانی خستووەتە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ئەردەھان چەندەھا جار کەوتووەتە بەر ھێرشی گورجی و ئێرانی و ڕووسەکان، پێش دروست بوونی دەوڵەتی تورکیا ٪٩٠ دانیشتوانی ناوچەکە کورد بوون. ئەم ھەرێمە بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٤٧٩ لەلایەن [[عوسمانیەکان]]ەوە داگیرکراوە، ئەم ناوجەیە چەندین جار بووەتە جێی کێشمەکێشی دەوڵەتەکانی فارس و تورک و ڕوس و جۆرجی و ئەرمەنی و کورد.<ref>https://tr.wikipedia.org/wiki/Ardahan</ref> == جوگرافیا == ئەردێخان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] ھەڵکەوتووە، نزیک لە سنووری [[گورجستان]]. لەسەر بەشی سەرەوەی ڕووباری [[کورا (ڕووبار)|کورا]]، لە باشووری [[چیاکانی یالنیزچام]] ھەڵکەوتووە. شارۆچکەکە لە ٧ گەڕەک پێک دێت: خەلیلئەفەندی، کاراگۆل، کاپتانپاشا، یەنیمەحەلە، [[گورچاییر، ئەردێخان|گورچاییر]]، ئاتاتورک و ئینۆنو.<ref>[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx Mahalle], Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 16 January 2023.</ref> === کەشووھەوا === ئەردێخان خاوەنی [[کەشووھەوای وشکانیی شێدار]]ە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کووپن]]: ''Dfb،'' تریوارتا: ''Dclc'')، کە لە بەرزایییەکاندا دەبێتە [[کەشووھەوای نیمچە جەمسەری]] (کووپن: ''Dfc،'' تریوارتا: ''Eclc'')، لەگەڵ ھاوینی کورت و فێنک و زستانی زۆر سارد. ھاوینان لە کاتی ڕۆژدا فێنک تا گەرمن، بەڵام لە شەودا سارد دەبنەوە. بەھۆی ئەمەوە، پلەکانی گەرما لە خوار پلەی بەستن لە ھەموو مانگەکانی ساڵدا تۆمار کراون. ھەروەھا لە زۆربەی کاتەکانی ساڵدا زۆرجار باراناوییە، بەتایبەتی لە بەھار و ھاویندا. زستانان تا ڕادەیەکی زۆر بەفراوییە و داپۆشینی بەفر لە کۆتاییی تشرینی یەکەمەوە تا ناوەڕاستی نیسان بەردەوام دەبێت. ئەگەرچی لە ئەیلوول و ئایاردا بەفر دەبارێت، بەڵام کۆبوونەوەی بەفر دەگمەنە. لە ھەندێک کاتی دەگمەنیشدا، لە مانگەکانی ھاویندا بەفر باریوە، وەک بەفربارینی ئابی ٢٠١٣. بەرزترین ئەستووریی بەفری تۆمارکراو ١١٣ سانتیمەتر بووە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|٣٥٫٠|C|F|abbr=on}} لە ٢٩ی ئابی ١٩٩٨<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-٣٩٫٨|C|F|abbr=on}} لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢<ref>{{Cite web |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ARDAHAN |title=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |access-date=23 June 2024 |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü}}</ref> {{Weather box|location = ئەردێخان (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکان ١٩٥٨–٢٠٢٣) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = ١١٫١ |Feb record high C = ١١٫٠ |Mar record high C = ١٨٫٤ |Apr record high C = ٢٥٫٠ |May record high C = ٢٨٫٩ |Jun record high C = ٣٣٫١ |Jul record high C = ٣٤٫٣ |Aug record high C = ٣٥٫٠ |Sep record high C = ٣٢٫١ |Oct record high C = ٢٦٫٠ |Nov record high C = ١٨٫٧ |Dec record high C = ١٤٫٣ |year record high C = ٣٥٫٠ |Jan high C = -٤٫٤ |Feb high C = -٢٫٧ |Mar high C = ٣٫٦ |Apr high C = ١١٫١ |May high C = ١٦٫٤ |Jun high C = ٢٠٫٨ |Jul high C = ٢٤٫٣ |Aug high C = ٢٥٫٢ |Sep high C = ٢١٫٢ |Oct high C = ١٥٫٢ |Nov high C = ٦٫٧ |Dec high C = -١٫٥ |year high C = ١١٫٣ |Jan mean C = -١٠٫٣ |Feb mean C = -٩٫١ |Mar mean C = -٢٫٣ |Apr mean C = ٤٫٧ |May mean C = ٩٫٦ |Jun mean C = ١٣٫٣ |Jul mean C = ١٦٫٤ |Aug mean C = ١٦٫٧ |Sep mean C = ١٢٫٥ |Oct mean C = ٧٫٢ |Nov mean C = -٠٫١ |Dec mean C = -٧٫٣ |year mean C = ٤٫٣ |Jan low C = -١٥٫٥ |Feb low C = -١٤٫٦ |Mar low C = -٧٫٥ |Apr low C = -٠٫٨ |May low C = ٣٫٦ |Jun low C = ٦٫٥ |Jul low C = ٩٫٤ |Aug low C = ٩٫٣ |Sep low C = ٤٫٩ |Oct low C = ٠٫٧ |Nov low C = -٥٫٤ |Dec low C = -١٢٫١ |year low C = -١٫٨ |Jan record low C = -٣٩٫٨ |Feb record low C = -٣٨٫٧ |Mar record low C = -٣٣٫٢ |Apr record low C = -١٩٫٠ |May record low C = -٨٫٥ |Jun record low C = -٤٫٥ |Jul record low C = -٢٫٢ |Aug record low C = -٢٫٨ |Sep record low C = -٥٫٨ |Oct record low C = -١٥٫٠ |Nov record low C = -٢٨٫٩ |Dec record low C = -٣٦٫٣ |year record low C = -٣٩٫٨ |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = ٢٤٫٠ |Feb precipitation mm = ٢١٫٧ |Mar precipitation mm = ٣٧٫٠ |Apr precipitation mm = ٥٤٫٢ |May precipitation mm = ٨٥٫٢ |Jun precipitation mm = ١٠١٫٧ |Jul precipitation mm = ٧٧٫٢ |Aug precipitation mm = ٦٤٫٨ |Sep precipitation mm = ٣٨٫٩ |Oct precipitation mm = ٤١٫١ |Nov precipitation mm = ٢٩٫٩ |Dec precipitation mm = ٢٤٫٧ |year precipitation mm = ٦٠٠٫٤ |Jan precipitation days = ٧٫٨٠ |Feb precipitation days = ٧٫٩٧ |Mar precipitation days = ١٠٫٣٣ |Apr precipitation days = ١٤٫٢٣ |May precipitation days = ١٧٫٩٧ |Jun precipitation days = ١٥٫٥٠ |Jul precipitation days = ١٢٫٩٧ |Aug precipitation days = ١٢٫٠٠ |Sep precipitation days = ٩٫٤٧ |Oct precipitation days = ١٠٫٨٧ |Nov precipitation days = ٧٫٩٣ |Dec precipitation days = ٨٫٠٣ |year precipitation days = ١٣٥٫١ | Jan snow days =٧٫٥ | Feb snow days =٥٫٩ | Mar snow days =٨٫٤ | Apr snow days =٢٫٥ | May snow days =٠٫٣ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠٫٩ | Nov snow days =٣٫٤ | Dec snow days =٦٫٤ | year snow days = | Jan humidity = ٧٥٫٤ | Feb humidity = ٧٥٫١ | Mar humidity = ٧٢٫٦ | Apr humidity = ٦٧٫٦ | May humidity = ٦٨٫٢ | Jun humidity = ٦٨٫٦ | Jul humidity = ٦٨٫١ | Aug humidity = ٦٥٫٧ | Sep humidity = ٦٥٫٢ | Oct humidity = ٦٨٫٨ | Nov humidity = ٧٢٫٩ | Dec humidity = ٧٧٫٣ | year humidity = ٧٠٫٥ |Jan sun = ٨٠٫٦ |Feb sun = ١٠٤٫٥ |Mar sun = ١٥٥٫٠ |Apr sun = ١٥٣٫٠ |May sun = ١٩٥٫٣ |Jun sun = ٢٣٤٫٠ |Jul sun = ٢٥٧٫٣ |Aug sun = ٢٥١٫١ |Sep sun = ٢١٣٫٠ |Oct sun = ١٦٤٫٣ |Nov sun = ١١١٫٠ |Dec sun = ٧٧٫٥ |year sun = |Jand sun = ٢٫٦ |Febd sun = ٣٫٧ |Mard sun = ٥٫٠ |Aprd sun = ٥٫١ |Mayd sun = ٦٫٣ |Jund sun = ٧٫٨ |Juld sun = ٨٫٣ |Augd sun = ٨٫١ |Sepd sun = ٧٫١ |Octd sun = ٥٫٣ |Novd sun = ٣٫٧ |Decd sun = ٢٫٥ |yeard sun = ٥٫٥ |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی تورکی]]<ref>{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ARDAHAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 11 April 2021}}</ref> |date=January 2016 |source 2 = [[NOAA]] (شێ ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ardahan_17046.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ardahan |format=CSV | publisher = [[NCEI|National Centers for Environmental Information]] | access-date = 2 August 2023}}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠١٤–٢٠٢٣)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17046&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Ardahan - Weather data by months |access-date=15 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == میدیا == ئەردێخان گەشەیەکی بەرچاوی لە میدیای دیجیتاڵیدا بەخۆوە بینیوە لەو کاتەوەی لە ١٩٩٢دا بە جیابوونەوەی لە قارس پایەی پارێزگای بەدەستھێنا. زۆرێک لە سەکۆکانی [[میدیای پەخش]] لە شارەکەدا کار دەکەن، و زۆربەیان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پەخش دەکەن. یەکەم ڕۆژنامەی [[ئینتەرنێت]]ی ئەردێخان، کە لەلایەن محەممەد عەلی ئەرسەلانەوە دامەزراوە، تا ئەمڕۆش بە چالاکی بەردەوامە. ڕۆژنامە چاپکراوە باوەکان لە ساڵی ٢٠١٥ەوە تا ڕادەیەکی زۆر گۆڕاون بۆ ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی، و چەند [[ڕۆژنامە]]یەک لە شارەکەدا بەردەوامن لە بڵاوکراوە چاپکراوە باوەکانیان. ئەگەرچی شارەکە خاوەنی دەزگایەکی میدیاییی مانگی دەستکرد یان زەوینی نییە، بەڵام زۆرێک لە سەکۆکانی [[ڕادیۆ]]، [[تەلەڤیزیۆن]] و [[ڕۆژنامە]] لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پەخش دەکەن. <ref>[https://www.academia.edu/50763506/Çarlık_Rusya_İdaresinde_Bir_Vilayet_Gazetesi_Kars_1883_1917_ i, Konak - C, Badem, "Çarlık Rusya İdaresinde Bir Vilayet Gazetesi: Kars (1883-1917)", ''Kebikeç'', Sayı: 52, 2021]</ref><ref>[https://www.ardahangazetesi.tr Ardahan Gazetesi - "bölgede gazetecilik]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardahan}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا]] 9cw5mqg0v7swc5qgv4emsei66sbii73 1586794 1586793 2026-05-25T07:35:42Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1586794 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = ئەردێخان | ناوی_خۆماڵی = Ardahan | ناوەکانی_تر = Erdêxan | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە =Ardahan - panoramio - Gürsoy Tokgöz (1).jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری ئەردەھان | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = باکووری کوردستان | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باکووری کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ =Turkey | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[تورکیا]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = [[تورکیا]] | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارچەکانی کوردستان|پارچە]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[باکووری کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ئەردێخان|ئەردێخان]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | بەرزایی_بە_م = | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠,٨٧٥ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[کوردی]] ([[کورمانجی]])،[[ئازەربایجانی]]،[[تورکی]]،[[گورجی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٤٧٨ | وێبگە = }} '''ئەردێخان''' یان '''ئەردەھان''' یەکێکە لە شارەکانی [[باکووری کوردستان]] و ناوەندی [[پارێزگای ئەردێخان]]ە. ئەم شارە کەوتوەتە ناو دەوڵەتی [[تورکیا]]، لەسەر سنووری دەوڵەتی [[گورجستان]]یە. == مێژوو == مێژووی ئەم شارە ھەتا ساڵی (٧٥٣) ئاشکرایە، قەیسەری [[ئورارتوو]] ئەردەھانی خستووەتە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ئەردەھان چەندەھا جار کەوتووەتە بەر ھێرشی گورجی و ئێرانی و [[ڕووسەکان]]، پێش دروست بوونی دەوڵەتی [[تورکیا]] ٪٩٠ دانیشتوانی ناوچەکە [[کورد]] بوون. ئەم ھەرێمە بۆیەکەمجار لە ساڵی ١٤٧٩ لەلایەن [[عوسمانییەکان]]ەوە داگیرکراوە، ئەم ناوچەیە چەندین جار بووەتە جێی کێشمەکێشی دەوڵەتەکانی فارس و تورک و ڕووس و گورجی و ئەرمەنی و کورد.<ref>https://tr.wikipedia.org/wiki/Ardahan</ref> == جوگرافیا == ئەردێخان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] ھەڵکەوتووە، نزیک لە سنووری [[گورجستان]]. لەسەر بەشی سەرەوەی ڕووباری [[کورا (ڕووبار)|کورا]]، لە باشووری [[چیاکانی یالنیزچام]] ھەڵکەوتووە. شارۆچکەکە لە ٧ گەڕەک پێک دێت: خەلیلئەفەندی، کاراگۆل، کاپتانپاشا، یەنیمەحەلە، [[گورچاییر، ئەردێخان|گورچاییر]]، ئاتاتورک و ئینۆنو.<ref>[https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx Mahalle], Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 16 January 2023.</ref> === کەشووھەوا === ئەردێخان خاوەنی [[کەشووھەوای وشکانیی شێدار]]ە ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کووپن]]: ''Dfb،'' تریوارتا: ''Dclc'')، کە لە بەرزایییەکاندا دەبێتە [[کەشووھەوای نیمچە جەمسەری]] (کووپن: ''Dfc،'' تریوارتا: ''Eclc'')، لەگەڵ ھاوینی کورت و فێنک و زستانی زۆر سارد. ھاوینان لە کاتی ڕۆژدا فێنک تا گەرمن، بەڵام لە شەودا سارد دەبنەوە. بەھۆی ئەمەوە، پلەکانی گەرما لە خوار پلەی بەستن لە ھەموو مانگەکانی ساڵدا تۆمار کراون. ھەروەھا لە زۆربەی کاتەکانی ساڵدا زۆرجار باراناوییە، بەتایبەتی لە بەھار و ھاویندا. زستانان تا ڕادەیەکی زۆر بەفراوییە و داپۆشینی بەفر لە کۆتاییی تشرینی یەکەمەوە تا ناوەڕاستی نیسان بەردەوام دەبێت. ئەگەرچی لە ئەیلوول و ئایاردا بەفر دەبارێت، بەڵام کۆبوونەوەی بەفر دەگمەنە. لە ھەندێک کاتی دەگمەنیشدا، لە مانگەکانی ھاویندا بەفر باریوە، وەک بەفربارینی ئابی ٢٠١٣. بەرزترین ئەستووریی بەفری تۆمارکراو ١١٣ سانتیمەتر بووە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٨. بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|٣٥٫٠|C|F|abbr=on}} لە ٢٩ی ئابی ١٩٩٨<br>نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: {{Convert|-٣٩٫٨|C|F|abbr=on}} لە ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢<ref>{{Cite web |url=https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=A&m=ARDAHAN |title=İllerimize Ait Genel İstatistik Verileri |access-date=23 June 2024 |publisher=Meteoroloji Genel Müdürlüğü}}</ref> {{Weather box|location = ئەردێخان (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکان ١٩٥٨–٢٠٢٣) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = ١١٫١ |Feb record high C = ١١٫٠ |Mar record high C = ١٨٫٤ |Apr record high C = ٢٥٫٠ |May record high C = ٢٨٫٩ |Jun record high C = ٣٣٫١ |Jul record high C = ٣٤٫٣ |Aug record high C = ٣٥٫٠ |Sep record high C = ٣٢٫١ |Oct record high C = ٢٦٫٠ |Nov record high C = ١٨٫٧ |Dec record high C = ١٤٫٣ |year record high C = ٣٥٫٠ |Jan high C = -٤٫٤ |Feb high C = -٢٫٧ |Mar high C = ٣٫٦ |Apr high C = ١١٫١ |May high C = ١٦٫٤ |Jun high C = ٢٠٫٨ |Jul high C = ٢٤٫٣ |Aug high C = ٢٥٫٢ |Sep high C = ٢١٫٢ |Oct high C = ١٥٫٢ |Nov high C = ٦٫٧ |Dec high C = -١٫٥ |year high C = ١١٫٣ |Jan mean C = -١٠٫٣ |Feb mean C = -٩٫١ |Mar mean C = -٢٫٣ |Apr mean C = ٤٫٧ |May mean C = ٩٫٦ |Jun mean C = ١٣٫٣ |Jul mean C = ١٦٫٤ |Aug mean C = ١٦٫٧ |Sep mean C = ١٢٫٥ |Oct mean C = ٧٫٢ |Nov mean C = -٠٫١ |Dec mean C = -٧٫٣ |year mean C = ٤٫٣ |Jan low C = -١٥٫٥ |Feb low C = -١٤٫٦ |Mar low C = -٧٫٥ |Apr low C = -٠٫٨ |May low C = ٣٫٦ |Jun low C = ٦٫٥ |Jul low C = ٩٫٤ |Aug low C = ٩٫٣ |Sep low C = ٤٫٩ |Oct low C = ٠٫٧ |Nov low C = -٥٫٤ |Dec low C = -١٢٫١ |year low C = -١٫٨ |Jan record low C = -٣٩٫٨ |Feb record low C = -٣٨٫٧ |Mar record low C = -٣٣٫٢ |Apr record low C = -١٩٫٠ |May record low C = -٨٫٥ |Jun record low C = -٤٫٥ |Jul record low C = -٢٫٢ |Aug record low C = -٢٫٨ |Sep record low C = -٥٫٨ |Oct record low C = -١٥٫٠ |Nov record low C = -٢٨٫٩ |Dec record low C = -٣٦٫٣ |year record low C = -٣٩٫٨ |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = ٢٤٫٠ |Feb precipitation mm = ٢١٫٧ |Mar precipitation mm = ٣٧٫٠ |Apr precipitation mm = ٥٤٫٢ |May precipitation mm = ٨٥٫٢ |Jun precipitation mm = ١٠١٫٧ |Jul precipitation mm = ٧٧٫٢ |Aug precipitation mm = ٦٤٫٨ |Sep precipitation mm = ٣٨٫٩ |Oct precipitation mm = ٤١٫١ |Nov precipitation mm = ٢٩٫٩ |Dec precipitation mm = ٢٤٫٧ |year precipitation mm = ٦٠٠٫٤ |Jan precipitation days = ٧٫٨٠ |Feb precipitation days = ٧٫٩٧ |Mar precipitation days = ١٠٫٣٣ |Apr precipitation days = ١٤٫٢٣ |May precipitation days = ١٧٫٩٧ |Jun precipitation days = ١٥٫٥٠ |Jul precipitation days = ١٢٫٩٧ |Aug precipitation days = ١٢٫٠٠ |Sep precipitation days = ٩٫٤٧ |Oct precipitation days = ١٠٫٨٧ |Nov precipitation days = ٧٫٩٣ |Dec precipitation days = ٨٫٠٣ |year precipitation days = ١٣٥٫١ | Jan snow days =٧٫٥ | Feb snow days =٥٫٩ | Mar snow days =٨٫٤ | Apr snow days =٢٫٥ | May snow days =٠٫٣ | Jun snow days =٠ | Jul snow days =٠ | Aug snow days =٠ | Sep snow days =٠ | Oct snow days =٠٫٩ | Nov snow days =٣٫٤ | Dec snow days =٦٫٤ | year snow days = | Jan humidity = ٧٥٫٤ | Feb humidity = ٧٥٫١ | Mar humidity = ٧٢٫٦ | Apr humidity = ٦٧٫٦ | May humidity = ٦٨٫٢ | Jun humidity = ٦٨٫٦ | Jul humidity = ٦٨٫١ | Aug humidity = ٦٥٫٧ | Sep humidity = ٦٥٫٢ | Oct humidity = ٦٨٫٨ | Nov humidity = ٧٢٫٩ | Dec humidity = ٧٧٫٣ | year humidity = ٧٠٫٥ |Jan sun = ٨٠٫٦ |Feb sun = ١٠٤٫٥ |Mar sun = ١٥٥٫٠ |Apr sun = ١٥٣٫٠ |May sun = ١٩٥٫٣ |Jun sun = ٢٣٤٫٠ |Jul sun = ٢٥٧٫٣ |Aug sun = ٢٥١٫١ |Sep sun = ٢١٣٫٠ |Oct sun = ١٦٤٫٣ |Nov sun = ١١١٫٠ |Dec sun = ٧٧٫٥ |year sun = |Jand sun = ٢٫٦ |Febd sun = ٣٫٧ |Mard sun = ٥٫٠ |Aprd sun = ٥٫١ |Mayd sun = ٦٫٣ |Jund sun = ٧٫٨ |Juld sun = ٨٫٣ |Augd sun = ٨٫١ |Sepd sun = ٧٫١ |Octd sun = ٥٫٣ |Novd sun = ٣٫٧ |Decd sun = ٢٫٥ |yeard sun = ٥٫٥ |source 1 = [[دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی تورکی]]<ref>{{cite web | url = https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=ARDAHAN | title = Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020) | publisher = Turkish State Meteorological Service | language = tr | access-date = 11 April 2021}}</ref> |date=January 2016 |source 2 = [[NOAA]] (شێ ١٩٩١–٢٠٢٠)،<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Turkiye/CSV/Ardahan_17046.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ardahan |format=CSV | publisher = [[NCEI|National Centers for Environmental Information]] | access-date = 2 August 2023}}</ref> Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠١٤–٢٠٢٣)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6290&ind=17046&m1=01&y1=2000&m2=12&y2=2023 |title=Ardahan - Weather data by months |access-date=15 July 2024 |website=meteomanz}}</ref> }} == میدیا == ئەردێخان گەشەیەکی بەرچاوی لە میدیای دیجیتاڵیدا بەخۆوە بینیوە لەو کاتەوەی لە ١٩٩٢دا بە جیابوونەوەی لە قارس پایەی پارێزگای بەدەستھێنا. زۆرێک لە سەکۆکانی [[میدیای پەخش]] لە شارەکەدا کار دەکەن، و زۆربەیان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پەخش دەکەن. یەکەم ڕۆژنامەی [[ئینتەرنێت]]ی ئەردێخان، کە لەلایەن محەممەد عەلی ئەرسەلانەوە دامەزراوە، تا ئەمڕۆش بە چالاکی بەردەوامە. ڕۆژنامە چاپکراوە باوەکان لە ساڵی ٢٠١٥ەوە تا ڕادەیەکی زۆر گۆڕاون بۆ ڕۆژنامەگەریی ئەلیکترۆنی، و چەند [[ڕۆژنامە]]یەک لە شارەکەدا بەردەوامن لە بڵاوکراوە چاپکراوە باوەکانیان. ئەگەرچی شارەکە خاوەنی دەزگایەکی میدیاییی مانگی دەستکرد یان زەوینی نییە، بەڵام زۆرێک لە سەکۆکانی [[ڕادیۆ]]، [[تەلەڤیزیۆن]] و [[ڕۆژنامە]] لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پەخش دەکەن. <ref>[https://www.academia.edu/50763506/Çarlık_Rusya_İdaresinde_Bir_Vilayet_Gazetesi_Kars_1883_1917_ i, Konak - C, Badem, "Çarlık Rusya İdaresinde Bir Vilayet Gazetesi: Kars (1883-1917)", ''Kebikeç'', Sayı: 52, 2021]</ref><ref>[https://www.ardahangazetesi.tr Ardahan Gazetesi - "bölgede gazetecilik]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardahan}} {{تووڵی دەروازە|ئەرمەنستان|تورکیا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی تورکیا]] [[پۆل:شارۆچکەکانی تورکیا]] iu0o5t51kn3q9zgpr2dqphnqvq1clro 0 157203 1586654 1181161 2026-05-24T13:54:11Z 1silent scientist 51740 1586654 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = یاسووج | ناوی_فەرمی = یاسوج | ناوی_خۆماڵی = یاسیچ{{ھن}}یاسیج | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = {{Photomontage | photo1a ={{!}} | photo2a =Yasujltgh3.jpg{{!}} |photo3a = Yasujltgh4.jpg{{!}} | spacing = ۲ | size = 250 | foot_montage = چەند دیمەنێکی شاری یاسووج }} | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = ڕۆژھەڵاتی کوردستان | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بۆیەر ئەحمەد|بۆیەر ئەحمەد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٨٧٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ١٣٤،٥٣٢<ref name="ئامار ١">[https://www.amar.org.ir/english ناوەندی ئاماری ئێران: ''سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦''؛] سەردان لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٩.</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[نەتەوە]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[لوڕ|لور]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٧٤ | وێبگە = [http://www.yasujct.com/ www.yasujct.com] }} '''یاسووج''' (بە [[زمانی فارسی|فارسی]]: یاسوج، بە [[لوڕی]]: یاسیچ یان یاسیج)<ref>{{GEOnet3|-3198290}}</ref> ناوەندی [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]ی [[ئێران]]ە. بەپێی سەرژمێرییەکی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی نیشتەجێبووانی شارەکە ٩٦ ھەزار کەس بووە<ref>{{IranCensus2006|17}}</ref> خەڵکی شارەکە بە [[لوڕیی باشووری|زمانی لوڕیی باشووری]] دەدوێن. ==دیمۆگرافی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٩٦٬٧٨٦ کەس لە ٢٠٬٢٩٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094811/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٠٨٬٥٠٥ کەسی لە ٢٦٬٣٠٤ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119003203/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٤٬٥٣٢ کەس لە ٣٤٬٨٥٠ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102075451/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|format=Excel|archive-date=2 November 2021}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی ناوەندی لە ساڵی ٢٠١٦دا، کە شاری یاسووج و ھەندێک گوندی دەوروبەری شار لەخۆ دەگرێت، تەنیا کەمێک لە ٢٥٠٬٠٠٠ کەس زیاترە.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> {| class="wikitable" |+سەرژمێریی یاسووج |- !ڕیزبەندی !!ناوی شار !!١٩٧٦ !!١٩٨٦ !!١٩٩١ !!١٩٩٦ !!٢٠٠٦<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !!٢٠١١<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !!٢٠١٦<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> |- |١ ||[[یاسووج]] ||٤٬٥٢٤ ||٢٩٬٩٩١ ||٤٨٬٩٥٧ ||٦٩٬١٣٣ ||٩٦٬٧٨٦ ||١٠٨٬٥٠٥ ||١٣٤٬٥٣٢ |} == گەشتیاری == '''تاڤگەی یاسووج''' سەرەکی ترین گەشتیاری شاری یاسووجە. [[تاڤگە|تاڤگەکە]] ٢ کیلۆمەتر لە ناوەندی شار دووری هەیە و ١٠ مەتر بەرزایی هەیە. '''تاڤکەی تانگ''' '''مورادی''' ٢٦ کیلۆمەتر لە یاسووج دوری هەیە. تاڤگەی جوان و خۆش و سروشتی بەفراو لەگەڵ هەوایەکی گونجاوی خولگەیی هەستێکی نوێ بە مرۆڤ دەدات. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] * [[شارستانی بۆیەر ئەحمەد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}}{{Authority control}}{{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Yasuj}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:یاسووج]] jthhoz8hmzdvip9boj13vses78zg08h 0 157211 1586620 1586334 2026-05-24T12:06:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586620 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شەھری کورد | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = شهر کرد | ناوەکانی_تر = شاری کورد، دێھکورد، دژگورد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = شهرکرد.png | قەبارەی_وێنە = 250px | شرۆڤەی_وێنە = چەند دیمەنێکی شاری کورد | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | دەرزیی_نەخشە = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی شەھری کورد|شەھری کورد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ٢٠٦٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ١٩٠،٤٤١<ref>https://www.amar.org.ir/english</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[لوڕی]]، [[زمانی فارسی|فارسی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٣٨ | وێبگە = [http://shahrekord.ostan-chb.ir/Page/3439 www.shahrekord.ostan-chb.ir] }} '''شەھری کورد''' یان '''شاری کورد''' ناوەندی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]]ە. لە ساڵی ٢٠١٦دا دانیشتووانی شەھری کورد ١٩٠،٤٤١ کەس بووە. شەھری کورد بەرزترین شاری [[ئێران]]ە و بە ھۆی بەرزایی شار و ناوچەکە بە شەھری کورد سەقفی ئێران دەڵێن. زۆربەی خەڵکی شارەکە بە زمانی [[لوڕی]] و [[زاری دێھکوردی]] دەدوێن. == ناو == بەپێی «فەرھەنگی مێژوویی کوردان»، شارەکە لە بنەڕەتدا بە «دێھ-ی کورد» ناسرابوو. («دێھ» بە واتای «گوند») لە ١٩٣٥، ناوەکە گۆڕدرا بۆ «شاریکورد» («شەھر» بە واتای شار) بۆ ڕەنگدانەوەی گەشەی شارەکە و دانیشتووانەکەی.<ref>Gunter, Michael M. (2011). Historical Dictionary of the Kurds (2nd ed.). Scarecrow Press. p. 203. ISBN 978-0810867512.</ref> ناوی «دێ کورد» لە «کوردستان ئێت گرووپەمێنتس کوردس ئیزۆلیس»یشدا دەبینرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurdistan et groupements Kurdes isolés |ناونیشان=https://collections.lib.uwm.edu/digital/collection/agdm/id/5773 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وێبگە=The American Geographical Society Library Digital Map Collection}}</ref> سکە لە شاریکورد دۆزراونەتەوە کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] دەگەڕێتەوە.<ref>http://www.sh-shahrekord.ir/user/Index.jsp?SID=39&lang=Fap {{Dead link|date=February 2022}}</ref> == دیمۆگرافیا == === زمان === پێکھاتەی زمانیی شارەکە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chaharmahal and Bakhtiari Province |ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#eyJ0IjoieCIsImkiOiI0ZjRkNzFhMjIxNDA1NDdhMWFkOWViNzU3MDBjZmY4MyIsInMiOjE2OTU1NDExNjg1NDd9 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=پێکھاتەی زمانیی شاریکورد|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=لە سەدا|float=|bars={{bar percent|[[فارسی]]|orange|٥٠}} {{bar percent|[[لوڕیی بەختیاری]]|gold|٣٥}} {{bar percent|[[تورکیی چوارمەحاڵی]]|blue|١٥}}}} === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٢٦،٧٤٦ کەس بوو لە ٣١،٩٧٧ خێزاندا.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ١٥٩،٧٧٥ کەسی لە ٤٤،٠٨١ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٩٠،٤٤١ کەس لە ٥٥،٤٩٢ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> == جوگرافیا == === شوێن === شاریکورد نزیکەی {{convert|٩٠|km|abbr=on}} لە باشووری ڕۆژاوای [[ئەسفەھان]] و {{convert|٥١٢|km|abbr=on}} لە [[تاران]] ھەڵکەوتووە. لە ڕووی تۆپۆگرافییەوە لە باکووری چیاکانی [[زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە. بەھۆی ئەوەی {{convert|٢٠٧٠|m|abbr=on}} لە ئاستی دەریاوە بەرزە، شاریکورد بەرزترین ناوەندی پارێزگاکانی ئێرانە، کە بە «سەربانی ئێران» ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=About the City |ناونیشان=https://www.sku.ac.ir/University_AboutCity.aspx |وێبگە=Shahrekord University}}</ref>{{citation needed|date=January 2023}} === ئاووھەوا === شاریکورد خاوەنی «ئاووھەوایەکی کیشوەریی دەریای ناوەڕاستی ھاوینە-گەرمە» ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|کوپێن]]: ''Dsa''، [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای تریوارتا|تریوارتا]]: ''Dc'')، بە ڕۆژانی ھاوینی گەرم، شەوانی ھاوینی فێنک، ڕۆژانی زستانی سارد و شەوانی زستانی بەستەڵەک. تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانە لە شاریکورد نزیکەی ١١.٤°C (٥٢.٥°F). نزمترین پلەی گەرمیی ڕەھا کە لە شاریکورد تۆمار کراوە لەوەتەی دەستپێکردنی تۆمارەکان {{Convert|-٣٢.٤|C|F|abbr=on}} بووە لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤، لە کاتێکدا بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو {{Convert|٤٢.٠|C|F|abbr=on}} بووە لە ١٥ی تەممووزی ١٩٧٧.<ref name=records/> کانوونی دووەم ساردترین مانگە و تەممووز گەرمترین مانگە. ئەگەرچی ئاستی شێ لە زستاندا مامناوەند یان بەرزە، بەڵام بڕی بارانبارین لە وەرزەکانی چاندندا نزیکە لە سفر، جگە لە نیسان و ئایار. {{Weather box |location = شاریکورد (١٩٩١–٢٠٢٠، تۆمارەکان ١٩٥٥–٢٠٢٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 18.0 |Feb record high C = 21.8 |Mar record high C = 25.7 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 34.0 |Jun record high C = 39.0 |Jul record high C = 42.0 |Aug record high C = 39.0 |Sep record high C = 37.0 |Oct record high C = 33.0 |Nov record high C = 25.4 |Dec record high C = 20.8 |Jan high C = 6.0 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 13.6 |Apr high C = 18.7 |May high C = 24.6 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 33.7 |Aug high C = 32.9 |Sep high C = 29.1 |Oct high C = 22.6 |Nov high C = 14.4 |Dec high C = 9.1 |Jan mean C = -2.1 |Feb mean C = 1.2 |Mar mean C = 5.4 |Apr mean C = 10.7 |May mean C = 15.7 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 24.5 |Aug mean C = 23.1 |Sep mean C = 18.3 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 5.7 |Dec mean C = 0.6 |Jan low C = -9.4 |Feb low C = -6.3 |Mar low C = -3.0 |Apr low C = 1.9 |May low C = 5.0 |Jun low C = 8.3 |Jul low C = 12.5 |Aug low C = 10.8 |Sep low C = 6.0 |Oct low C = 1.7 |Nov low C = -2.2 |Dec low C = −6.7 |Jan record low C = -31.0 |Feb record low C = -32.0 |Mar record low C = -20.3 |Apr record low C = -8.0 |May record low C = -3.4 |Jun record low C = 0.0 |Jul record low C = 5.2 |Aug record low C = 0.0 |Sep record low C = -1.0 |Oct record low C = -7.2 |Nov record low C = -15.0 |Dec record low C = -32.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 49.1 |Feb precipitation mm = 47.0 |Mar precipitation mm = 58.5 |Apr precipitation mm = 40.9 |May precipitation mm = 12.8 |Jun precipitation mm = 1.5 |Jul precipitation mm = 1.3 |Aug precipitation mm = 0.3 |Sep precipitation mm = 0.7 |Oct precipitation mm = 8.5 |Nov precipitation mm = 44.2 |Dec precipitation mm = 55.9 | unit precipitation days = 1.0 mm | precip days colour = | Jan precipitation days = 6.0 | Feb precipitation days = 5.1 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 5.6 | May precipitation days = 2.3 | Jun precipitation days = 0.4 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.1 | Sep precipitation days = 0.2 | Oct precipitation days = 1.6 | Nov precipitation days = 4.1 | Dec precipitation days = 5.6 | Jan snow days = 6.3 | Feb snow days = 4.3 | Mar snow days = 2.7 | Apr snow days = 0.4 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 4.2 | year snow days = | Jan humidity = 67 | Feb humidity = 60 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 49 | May humidity = 43 | Jun humidity = 30 | Jul humidity = 27 | Aug humidity = 27 | Sep humidity = 30 | Oct humidity = 40 | Nov humidity = 55 | Dec humidity = 64 | year humidity = 45.3 | Jan dew point C = -7.7 | Feb dew point C = -6.3 | Mar dew point C = -5.0 | Apr dew point C = -0.8 | May dew point C = 1.4 | Jun dew point C = 0.9 | Jul dew point C = 2.7 | Aug dew point C = 1.5 | Sep dew point C = -1.4 | Oct dew point C = -2.4 | Nov dew point C = -3.6 | Dec dew point C = -5.9 | Jan sun = 199 | Feb sun = 212 | Mar sun = 242 | Apr sun = 244 | May sun = 304 | Jun sun = 349 | Jul sun = 338 | Aug sun = 337 | Sep sun = 310 | Oct sun = 273 | Nov sun = 211 | Dec sun = 200 | year sun = 3219 |source 1 =[[NCEI|NOAA NCEI]],<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Shahrekord_40798.csv |سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Sharekord |ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=[[NOAA]] |format=CSV}}</ref> |source 2 =IRIMO(تۆمارەکان<ref name=records>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/chb/SHAHREKO/7.asp |سەردێڕ=Temperature records highest in C. Station: Shahr-e kord(40798) |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150105210042/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/chb/SHAHREKO/7.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان=unfit |بڵاوکەرەوە=Iran Meteorological Organization |type=asp}} *{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/chb/SHAHREKO/6.asp |سەردێڕ=Temperature records lowest in C. Station: Shahr-e kord(40798) |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170207100101/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/chb/SHAHREKO/6.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=unfit |بڵاوکەرەوە=Iran Meteorological Organization |type=asp}}</ref>), (ڕۆژانی بەفر و بارانی تێکەڵ ١٩٥٥–٢٠١٠<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/chb/SHAHREKO/32.asp |سەردێڕ=Number of days with snow or sleet Station: Shahr-e kord(40798) |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160205215504/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/chb/SHAHREKO/32.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=unfit |بڵاوکەرەوە=Iran Meteorological Organization |type=asp}}</ref>) }} == دەستە خوشکەکان == * {{ھێمای ئاڵا|تاجیکستان}} [[دووشەنبە|دوشەنبە]]، [[تاجیکستان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13900612000453 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304003720/http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=13900612000453 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == پێشانگا == <gallery> Mellat.jpg|پارکی میللەتی شەھری کورد شهرکرد-خیابان ملت.jpg|بازاڕی ناوەندی شەھری کورد شهرکرد- فلکه آبی.jpg|مەیدانی ئابی شەھری کورد شهرکرد- میدان فردوسی.jpg|مەیدانی فیردەوسی شەھری کورد شهرکرد- میدان امام حسین.jpg|مەیدانی ئیمام حوسێنی شەھری کورد </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی شەھری کورد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{کۆمنز|Category:Shahr-e Kord|شەھری کورد}} * [http://www.shahrekord.ir/ شارەوانی شەھری کورد] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302004118/https://shahrekord.ir/ |date= ٢ی ئازاری ٢٠٢١ }} * [https://web.archive.org/web/20120701201534/http://www.shahrekordshora.ir/ شوورای شەھری کورد] {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:نیشتنگە لوڕییەکان]] [[پۆل:شاری کورد]] szr8zu4pz0p8nj7k2yjf9omb8aqf7j0 0 158787 1586733 1494831 2026-05-24T20:17:20Z Serchia 5238 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار 1586733 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Indianspicesherbs.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک لە [[بەهاراتی هیندی|گیا و بەهاراتە هیندییەکان]] لەناو قاپدا]] [[پەڕگە:Spices of Saúde flea market, São Paulo, Brazil.jpg|وێنۆک|بەهارات لە بازاڕی میللیی ساودێ، لە [[ساوپاولۆ]]ی [[بەڕازیل]]]] لە [[هونەری چێشتلێنان]]دا، '''بەهارات''' (هەروەها: '''ئەدوا''' یان '''ئاڵەت''') بریتییە لە [[تۆو]]، [[میوە]]، [[ڕەگ]]، [[توێکڵی دار (ڕووەکناسی)|توێکڵی دار]]، یان هەر بەشێکی تری [[ڕووەک]] کە زۆربەی کات بۆ [[تامبەخشین]] یان [[ڕەنگکردن]]ی خۆراک بەکاردەهێنرێت. بەهارات جیاوازە لە [[گیا|گیاکان]]؛ گیاکان بریتین لە گەڵا، گوڵ، یان قەدی ڕووەکەکان کە بۆ [[تامبەخشین]] یان بۆ [[ڕازاندنەوە (خۆراک)|ڕازاندنەوەی خواردن]] بەکاردەهێنرێن. هەردوو بەهارات و گیاکان بە [[چێژبەخش|چێژبەخشەکان]] هەژمار دەکرێن. هەندێک جار بەهارات لە بوارەکانی [[پزیشکی]]، [[ڕێوڕەسمی ئایینی|ڕێوڕەسمە ئایینییەکان]]، [[کەرەستەی جوانکاری|کەرەستەکانی جوانکاری]]، یان دروستکردنی [[بۆن]]دا بەکاردەهێنرێت. بەگشتی، ئەم پێکهاتانە پۆلێن دەکرێن بۆ سێ جۆری سەرەکی: بەهارات، تۆوی بەهارات، و گیاکان.<ref>{{Cite web |date=2024-03-08 |title=Spice and herb {{!}} Types, Uses, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/spice-food |access-date=2024-04-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> بۆ نموونە، [[ڤانێلا]] بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک پێکهاتەیەک لە پیشەسازیی دروستکردنی [[ئاوێتەی بۆنخۆش|بۆن]]دا بەکاردەهێنرێت.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-08-102659-5.00048-3 |chapter=Vanilla |title=Medicinal Plants of South Asia |year=2020 |last1=Ahmad |first1=Hafsa |last2=Khera |first2=Rasheed Ahmad |last3=Hanif |first3=Muhammad Asif |last4=Ayub |first4=Muhammad Adnan |last5=Jilani |first5=Muhammad Idrees |pages=657–669 |isbn=978-0-08-102659-5 |s2cid=241855294 }}</ref> ئەو [[شیرینکەرەوە|شیرینکەرەوانەی]] کە بنچینەیان ڕووەکییە، وەک [[شەکر]]، بە بەهارات دانانرێن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک|پزیشکی|ڕوەک|خواردنەوە}} {{پۆلی کۆمنز|Spices}} [[پۆل:چێشتکەری]] [[پۆل:بەھارات]] [[پۆل:بەرھەمە ڕوەکییەکان]] nhac4yt3thmat9nmb2tg70bv4abgqkt 1586751 1586733 2026-05-24T21:10:39Z Serchia 5238 1586751 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Indianspicesherbs.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک لە [[بەهاراتی هیندی|گیا و بەهاراتە هیندییەکان]] لەناو قاپدا]] [[پەڕگە:Spices of Saúde flea market, São Paulo, Brazil.jpg|وێنۆک|بەهارات لە بازاڕی میللیی ساودێ، لە [[ساوپاولۆ]]ی [[بەڕازیل]]]] لە [[هونەری چێشتلێنان]]دا، '''بەهارات''' (هەروەها: '''ئەدوا''' یان '''ئاڵەت''') بریتییە لە [[تۆو]]، [[میوە]]، [[ڕەگ]]، [[توێکڵی دار]]، یان هەر بەشێکی تری [[ڕووەک]] کە زۆربەی کات بۆ [[تامبەخشین]] یان [[ڕەنگکردن]]ی خۆراک بەکاردەهێنرێت. بەهارات جیاوازە لە [[گیا|گیاکان]]؛ گیاکان بریتین لە گەڵا، گوڵ، یان قەدی ڕووەکەکان کە بۆ [[تامبەخشین]] یان بۆ [[ڕازاندنەوە (خۆراک)|ڕازاندنەوەی خواردن]] بەکاردەهێنرێن. هەردوو بەهارات و گیاکان بە [[چێژبەخش|چێژبەخشەکان]] هەژمار دەکرێن. هەندێک جار بەهارات لە بوارەکانی [[پزیشکی]]، [[ڕێوڕەسمی ئایینی|ڕێوڕەسمە ئایینییەکان]]، [[کەرەستەی جوانکاری|کەرەستەکانی جوانکاری]]، یان دروستکردنی [[بۆن]]دا بەکاردەهێنرێت. بەگشتی، ئەم پێکهاتانە پۆلێن دەکرێن بۆ سێ جۆری سەرەکی: بەهارات، تۆوی بەهارات، و گیاکان.<ref>{{Cite web |date=2024-03-08 |title=Spice and herb {{!}} Types, Uses, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/spice-food |access-date=2024-04-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> بۆ نموونە، [[ڤانێلا]] بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک پێکهاتەیەک لە پیشەسازیی دروستکردنی [[ئاوێتەی بۆنخۆش|بۆن]]دا بەکاردەهێنرێت.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-08-102659-5.00048-3 |chapter=Vanilla |title=Medicinal Plants of South Asia |year=2020 |last1=Ahmad |first1=Hafsa |last2=Khera |first2=Rasheed Ahmad |last3=Hanif |first3=Muhammad Asif |last4=Ayub |first4=Muhammad Adnan |last5=Jilani |first5=Muhammad Idrees |pages=657–669 |isbn=978-0-08-102659-5 |s2cid=241855294 }}</ref> ئەو [[شیرینکەرەوە|شیرینکەرەوانەی]] کە بنچینەیان ڕووەکییە، وەک [[شەکر]]، بە بەهارات دانانرێن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک|پزیشکی|ڕوەک|خواردنەوە}} {{پۆلی کۆمنز|Spices}} [[پۆل:چێشتکەری]] [[پۆل:بەھارات]] [[پۆل:بەرھەمە ڕوەکییەکان]] q4lpthpt9jj0oybayspamfkbfdv3b22 0 166894 1586628 1586298 2026-05-24T12:07:20Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586628 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Logo wiki basij.png}} '''میلیشیاکانی ئێران''' ناسراو بە '''بەسیج''' ({{بە فارسی|سازمان بسیج مستضعفین}}) بناغەدانەری ئەم ھێزە [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بوو. لە ساڵی ١٩٨١دا لە[[شەڕی ئێران و عێراق]]دا دروست بووە و لقێکی/بەشێکی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] [[ئێران]] چووە سەر ئەم میلیشیایە، و بەشداری لە [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]دا کردووە، لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]ەوە بە تیرۆریست ناونراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥}}</ref> == زاراوەناسی == «بەسیج» ({{langx|fa|بسيج}}) وشەیەکی [[فارسی]]یە کە بە شێوەی جۆراوجۆر وەک بەسیجکردن، ئامادەکاریی گشتی، ویستی نیشتمانی و بڕیاری جەماوەری، و یەکگرتوویی و ئامادەکاریی گەل بۆ ئەنجامدانی کارە گرینگەکان پێناسە کراوە.<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC/ بسیج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106072703/https://abadis.ir/fatofa/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC/ |date=6 November 2022 }} abadis.ir</ref> == مێژوو == === شەڕی ئێران و عێراق === [[پەڕگە:Mobilization of Basij, Iran-Iraq War (17).jpg|وێنۆک|خۆبەخشانی بەسیج لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا]] ڕێبەری باڵا [[ئایەتوڵڵا]] [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] لە تشرینی دووەمی ١٩٧٩دا، لە کاتی [[شۆڕشی ئێران]]دا، داوای دامەزراندنی میلیشیایەکی لاوانی کرد. بەسیج لە ٣٠ی نیسانی ١٩٨٠دا دامەزرا. بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە سەرووی ١٨ ساڵ و خوار تەمەنی ٤٥ ساڵ بوو، کراوە بوو. لە کاتی [[شەڕی ئێران و عێراق]]دا سەدان ھەزار کەس وەک خۆبەخش چوونە ناو بەسیج، لەوانە منداڵانی تەمەن ١٢ ساڵ و پیاوانی بەساڵاچووی بێکار، کە ھەندێکیان لە ھەشتاکانی تەمەنیاندا بوون.{{citation needed|date=August 2025}} بەپێی وتەی مێھران ڕیازاتی، ئەم خۆبەخشانە کەوتبوونە ژێر کاریگەریی عەشقی [[شیعە]] بۆ شەھیدبوون و کەشی نیشتمانپەروەریی بەسیجکردنی شەڕەکە؛ زۆربەی جار ئەوان لە پاشخانێکی [[ھەژار]] و لادێنشینەوە ھاتبوون. لە ڕێگەی سەردانی خوێندنگەکان و ھەڵمەتێکی چڕی میدیایییەوە ھان دەدران. لە کاتی شەڕەکەدا، سوپای پاسداران ئەندامانی بەسیجی وەک سەرچاوەیەک بەکار دەھێنا بۆ دابینکردنی ھێزی مرۆیی.<ref>''Khomeinis Warriors: Foundation of Irans Regime, Its Guardians, Allies around the World, War Analysis, and Strategies'' by Mehran Riazaty, {{ISBN|978-1514470336}}</ref> بەپێی وتەی باقر موعین، بەسیج بە ئەنجامدانی ھێرشی شەپۆلی مرۆیی ناسراون کە کێڵگە مینڕێژکراوەکانیان پاک دەکردەوە یان تەقەی دووژمنیان بۆ خۆیان ڕادەکێشا.<ref name=moin>[https://books.google.com/books?id=b2OL9IEXaAgC ''Khomeini: Life of the Ayatollah''] by [[Baqer Moin]]</ref> تەکتیکی باوی ھێرشی شەپۆلی مرۆیی بۆ بەسیجییەکان ئەوە بوو (کە زۆرجار زۆر بە سووکی پڕچەک کرابوون و بێ پشتیوانیی تۆپخانە یان ھێزی ئاسمانی بوون) بە ڕیزە ڕاستەکان بەرەو پێش بڕۆن. لەکاتێکدا ژمارەی قوربانییەکان زۆر بوو، بەڵام تەکتیکەکە زۆرجار سەرکەوتوو دەبوو کاتێک دژی ئەندامانی کەم-ڕاھێنراوی سوپای ئاساییی [[عێراق]] بەکار دەھێنرا.<ref>Cited in: [[Erich Wiedemann]], "Mit dem Paradies-Schlüssel in die Schlacht", in: ''[[Der Spiegel]]'', no. 31/1982, p. 93.</ref><ref>''Iran at War: 1500–1988'' (Pg. 363) By [[Kaveh Farrokh]]</ref> بەپێی وتەی دیلیپ ھیرۆ، تا بەھاری ١٩٨٣ بەسیج ٢٫٤ ملیۆن ئێرانییان لەسەر بەکارھێنانی چەک ڕاھێنابوو و ٤٥٠،٠٠٠ کەسیان ناردبووە بەرەکان.<ref>[[Hiro, Dilip]], ''Iran under the Ayatollahs'', Routledge and Kegan, 1985, p.237</ref> لە ساڵی ١٩٨٥دا دەزگای ئیرنا بە گێڕانەوە لە [[حوجەتولئیسلام ڕەحمانی]]، ژمارەی بەسیجییەکانی بە ٣ ملیۆن کەس دانا. «نووسینگەی تاران» مەزەندە دەکات کە بەرزترین ژمارەی بەسیجییەکان لە بەرەکاندا تا کانوونی یەکەمی ١٩٨٦ گەیشتبێتە ١٠٠،٠٠٠ کەس. بەپێی وتەی ڕادیۆ لیبەرتی، تا کۆتاییی شەڕی ئێران و عێراق، زۆربەی بەسیجییەکان خزمەتیان بەجێھێشت و گەڕانەوە سەر ژیانی ئاسایییان، زۆرجار دوای چەندین ساڵ مانەوە لە بەرەکاندا. تا ساڵی ١٩٨٨، ژمارەی بازگەکانی بەسیج بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کرد، بەڵام بەسیج ھێشتا حیجابیان دەسەپاند، ژنانیان بەھۆی پێشێلکردنی ڕێساکانی پۆشاک دەستگیر دەکرد، و گەنجانیان بەھۆی بەشداریکردن لە ئاھەنگە تێکەڵاوەکان یان بوون لە شوێنە گشتییەکان لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەر کە خزمەتیان نەبوو، دەستگیر دەکرد.<ref name="Molavi, 2005 p.89">Molavi, ''The Soul of Iran'' (2005), p. 89</ref> لە ساڵی ١٩٨٨دا، ڕێکخراوەکانی بەسیجیی [[زانکۆ]] لە ناوەندەکانی خوێندنی باڵا دامەزران بۆ بەرەنگاربوونەوەی «ڕۆژاوازەدەیی» و جووڵەی ئەگەریی خوێندکاران دژی [[حکوومەت]].<ref name="Molavi, 2005 p.89" /> == ڕامیاری == لە ڕووی [[بیردۆز]]ییەوە، بەسیج لەلایەن [[دەستووری ئێران]]ەوە لە تێوەگلان لە [[ڕامیاری]] قەدەغە کراون، بەڵام سەرکردایەتییەکەی بە چالاک دەژمێردرێت، بەتایبەتی لە کاتی و دوای ھەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٥ی [[سەرۆککۆمار]] [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]. لە ھەڵبژاردنەکانی ڕابردوودا ئەندامانی میلیشیا دەنگیان بە ھەم توندڕەوەکان و ھەم چاکسازیخوازان داوە. سەرۆک [[مەحموود ئەحمەدینەژاد|ئەحمەدینەژاد]] پاڵپشتییەکی بەرچاوی لە ئەندامانی [[میلیشیا]] وەرگرت، کە زۆرێکیان لە ڕامیارییەکانی ئەو لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا سوودمەند بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Profile: Basij militia force|ئیش=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8106699.stm|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090622151024/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8106699.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|df=dmy-all}}</ref> ڕێبەری باڵا خامنەیی بەسیجی وەک «گەورەترین ھیوای نەتەوەی ئێران» و «دارێکی بێگەرد» پەسن کرد.<ref name="english.khamenei.ir">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&task=view&id=781&Itemid=4 |سەردێڕ=Supreme Leader's Speech to Basij Members |بڵاوکەرەوە=Khamenei.ir |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٨ی نیسانی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131112211620/http://english.khamenei.ir//index.php?option=com_content&task=view&id=781&Itemid=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣|df=dmy}}</ref> == مشتومڕ == میلیشیای بەسیج لەمێژە سەرچاوەی مشتومڕی ناوخۆیی و نێونەتەوەیییە بەھۆی ڕۆڵە ناوەندییەکەی لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان و سەپاندنی گونجانی ئایدۆلۆژی لە ئێراندا. لە کاتێکدا بە فەرمی ئەرکی پێسپێردراوە بۆ پەرەپێدانی بەھاکانی ئیسلامی و پشتگیریکردنی ڕێککاری گشتی، ئەم ھێزە بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی تێوەگلانی لە پێشێلکارییەکانی [[مافی مرۆڤ]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Iran's Basij force: specialists in cracking down on dissent |ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-basij-force-specialists-cracking-down-dissent-2022-09-22/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Kangarlou |یەکەم=Tara |ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |سەردێڕ=The Brutal Militia Trained to Kill for Iran's Islamic Regime |ناونیشان=https://time.com/6238623/iran-basij-militia-meaning-mahsa-amini/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |magazine=TIME |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230924221626/https://time.com/6238623/iran-basij-militia-meaning-mahsa-amini/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran |ناونیشان=https://www.state.gov/reports/2023-country-reports-on-human-rights-practices/iran/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=United States Department of State |زمان=en-US}}</ref> بانگەشەکانی دژ بە بەسیج دەستگیرکردنی سەرەڕۆیانە، [[ئەشکەنجەدان]]، [[توندوتیژیی سێکسی]]، و ئامانجکردنی کەسانی تەمەن بچووک دەگرێتەوە. سەرەڕای ئەوەش، ڕۆڵی گرووپەکە لە سەپاندنی یاساکانی [[حیجاب]] و چاودێریکردنی ڕەفتاری مەدەنی نیگەرانیی ڕژدی لەبارەی تایبەتمەندی، سەربەخۆییی جەستەیی، و ئازادیی ڕادەربڕین دروست کردووە. ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی وەک [[ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی|لێبوردنی نێونەتەوەیی]] و [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] چەندین کەیسیان بەڵگەدار کردووە کە تێیدا ئەندامانی بەسیج ھێزی لە ڕادەبەدەر و ھەندێک جار، کوشندەیان لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا بەکارھێناوە، بەتایبەتی لە کاتی [[ناڕەزایەتییەکانی ھەڵبژاردنی سەرۆککۆماری ئێران (٢٠٠٩)|ناڕەزایەتییەکانی بزووتنەوەی سەوزی ٢٠٠٩]] و [[شۆڕشی ژینا|ناڕەزایەتییەکانی مەھسا ئەمینیی ٢٠٢٢–٢٠٢٣]]. پەیوەندییە نزیکەکانی بەسیج لەگەڵ [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] و پارێزگاریکردن لێیان لە لێپرسینەوەی یاسایی زیاتر بووەتە ھۆی ڕەخنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Iran unlawfully detaining human rights activists, including new Nobel peace laureate, UN expert says |ناونیشان=https://apnews.com/article/iran-human-rights-nobel-un-mohammadi-amini-f2c979e1c7ee3b380b09c36047445241 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=AP News |زمان=en}}</ref> ڕۆڵـی بەسیج ھەروەھا لە پەیوەندی لەگەڵ [[کۆمەڵکوژییەکانی ٢٠٢٦ی ئێران]] خرایە ژێر وردبینییەوە. ڕاپۆرتەکانی گرووپەکانی مافی مرۆڤ و چاودێرە نێونەتەوەیییەکان یەکەکانی بەسیجیان بە بەشداریکردن یان پاڵپشتیکردن لە سەرکوتکردنە توندوتیژە بەرفراوانەکان لەم ماوەیەدا بەستووەتەوە. بانگەشەکان تێوەگلان لە دەستبەسەرکردنی بەکۆمەڵ، بەکارھێنانی ڕێکخراوی ھێزی کوشندە دژی مەدەنییەکان، و ھاوکاری لەگەڵ دەزگا تەناھایییەکانی دیکە لە سەرکوتکردنی ئاڵۆزییەکان دەگرێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=What happened at the protests in Iran? |ناونیشان=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2026/01/what-happened-at-the-protests-in-iran/ |وێبگە=Amnesty International |ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەر دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Basij|بەسیج}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|ئێران|شەڕ|سووریا}} [[پۆل:ئەو ڕێکخراوانەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەتیرۆریست دەستنیشانکراون]] [[پۆل:تەوەری بەرگری]] [[پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە ئێران]] g1el7el6esm08lbb6g3vkst2cdamhos 3 167083 1586760 1585738 2026-05-25T02:32:29Z MediaWiki message delivery 12292 /* Wikipedia translation of the week: 2026-22 */ بەشی نوێ 1586760 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤەکان}} *[[ڕووناککردنەوە]] *[[جۆرنی (کایەی ڤیدیۆیی)]] *[[وزەی بەردەوام]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٤٩، ٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٢٣، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:١٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> <div lang="en" dir="ltr"> == Prologue == *Page : '''[[ھالەی سەرچاوە]]''' *Regarding: [[لێدوانی_بەکارھێنەر:Tessla/ئەرشیڤی_٦#Report_for_vandalism|1]] and <span class="plainlinks nourlexpansion noarchive">[{{fullurl:Special:Log|type=protect&user={{urlencode:Tessla}}&page={{urlencode:ھالەی سەرچاوە}}&wpdate=2026-04-05&wpFormIdentifier=logeventslist}} 2]</span> Hello Tessla, I hope you are well and I apologize for returning to this page again. Thank you for modifying and protecting this page. However, a few issues remain to be resolved, and I cannot modify the page: * The map has been removed from the page because it came from Wikidata. I had added the correct coordinates from Wikidata because the map was too inaccurate. I am providing the correct version at the end of this message. * Two parameters of the new {{دا|زانیاریدانی نیشتنگە}} are causing errors. Furthermore, these two parameters serve no real purpose. I am providing the correct version at the end of this message. * The references are not referencing anything: **The first reference does not reference the article itself and is 16 years old. Therefore, this reference is useless. **The second reference is inaccessible (broken link). The reference's archives redirect to advertisements. There are no other archives. Therefore, this reference is useless. **The third reference leads to a second-level domain (and it's a dead link). Therefore, this reference is useless because it doesn't link to anything. As a replacement, you can find a corrected version >>>'''[[داڕێژە:زانیاریدانی نیشتنگە/خۆڵەپەتانێ|on this page]]'''<<<. Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ٢٠:٤٤، ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :Hello, could you please protect [[ھالەی سەرچاوە|this page]] for an extended period? Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ١٥:٥٩، ٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]]: it's Done. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٣٥، ٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) </div> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:١٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٤:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٣، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٨، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == پرسیار لە [[User:Heshmanela|Heshmanela]]ەوە (٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو، یەکێک دەربارەی قەزای ڕانیە زانیاری نوسیوە کە قەزای ڕانیەی وەک شارۆچکەیەک نوسیوە لە کاتێکدا ئەوە هەڵەیە چونکە ڕانیە وەک پارێزگایەک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ئیدارەی سەربەخۆی هەیە کە ناوی ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕینە --[[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Heshmanela|لێدوان]]) ٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) [[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] سڵاو، سەبارەت بەم بابەتە دەتوانیت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] قسە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:بیلال معسین|بیلال معسین]]ەوە (١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو ئێوە چون ئەتوانن یارمەتی من بدەن کە ئێستا پێویستیم پێتانە --[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: سڵاو، چیت دەوێت بێگومان لێرە بینووسە و یارمەتیت دەدەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == خانو == من خانوێکم دروست کردوە لە سێبیرانی گەورە نزیک مەتاری هەولێر باری دارایم باش نیە خێزاندارم هیچ معاشێکیشم نیە پێویستیم بە 60 وەرەقەیە تا بتوانم بچمە ژیانی خومەوە ناو خانوی خوم بویە من ئێوەم بە باشترین کەس دانا بو ئەوی ئەو یارمەتیەم قبوڵ کەن [[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٢:٥٥، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: کاک بیلال داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام من لە شاری هەولێر نیم و خەڵکی ئەوێش نیم. هەروەها ئێرە شوێنی نووسین و زانیارییە نەک شتی تر، دووبارە ببوورە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:١٩، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> 47lymvk61u2y0dx38y46jnzku0ok6kp 0 169702 1586631 1586268 2026-05-24T12:07:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586631 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس-شار}} '''گرێ سپی''' ({{بە عەرەبی|تل أبيض}}) شارێکە لە [[ڕۆژاوای کوردستان]] لە [[سووریا]]. کەوتووەتە [[پارێزگای ڕەققە]]. دانیشتووانی شارەکە ١٤٬٨٢٥ کەسن. گرێ سپی ٣٥٠ مەتر لە ئاستی دەریا بەرزترە. شارەکە نزیکە لە سنووری [[تورکیا]]. لە [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]]، شارەکە سەرەتا لە ساڵی ٢٠١٢ کەوتە دەست [[سوپای ئازادی سووریا]]، دواتر لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن ھێزەکانی [[داعش]] گیرا. دواتر لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزەکانی [[یەپەگە]] ئازادکرا. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، شارەکە لەلایەن تورکیا و ھێزە سوورییە ھاوپەیمانەکانی دەستی بەسەردا گیرا. == مێژوو == لە [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|سەردەمی کۆن]]دا، گرێ سپی و ناوچەکانی دەوروبەری لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور]]ییەوە فەرمانڕەوایی دەکران و [[ئارامییەکان]] تێیدا نیشتەجێ بوون. گرێ سپی لەوانەیە شوێنی نیشتەجێگەی ئارامییەکانی سەردەمی [[ئاشووریی نوێ]] بێت بە ناوی «[[بالیخوو]]»، کە لە ٨١٤ [[پێش زایین|پ.ز]]دا ناوی ھاتووە.<ref name="Lipiński2000">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Edward Lipiński|سەردێڕ=The Aramaeans: Their Ancient History, Culture, Religion|ساڵ=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Peeters Publishers|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٢٩-٠٨٥٩-٨|پەڕەکان=١٢٢–|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rrMKKtiBBI4C&pg=PA122}}</ref> دواتر، ئیمپراتۆریەتیی جۆراوجۆر فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان کردووە، وەک [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمییەکان]]، [[بیزەنتییەکان]]، [[ساسانییەکان]]، [[ئەمەوییەکان]]، [[عەباسییەکان]] و لە کۆتاییدا [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. گرێ سپی بە عوسمانی مایەوە تا کۆتاییی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک لە کاتی [[دابەشکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا خرایە ناو [[ژێرفەرمانی فەڕەنسی لە سووریا]]. شارۆچکە نوێیەکە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ژێرفەرمانی [[فەڕەنسا]]وە بۆ کۆنترۆڵکردنی سنوور لەگەڵ [[تورکیا]] دامەزرا، کە یەکەم دانیشتووانەکەی [[ئەرمەنییەکان|پەنابەرە ئەرمەنییەکانی]] [[ئەنادۆڵ]] بوون،<ref name="Fabrice Balanche2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Balanche |یەکەم=Fabrice |بەستەری نووسەر=Fabrice Balanche |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Tal Abyad: Achilles Heel of the Syrian Kurdish Belt |ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/tal-abyad-achilles-heel-of-the-syrian-kurdish-belt |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|وێبگە=[[Washington Institute for Near East Policy|The Washington Institute]]}}</ref> ڕزگاربووانی ئەو ڕاگواستنانەی لە کاتی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان]]دا ئەنجامدرابوون، کە نزیکەی ٢٥٠ خێزانی ئەرمەنی پێش [[شەڕی ناوخۆییی سووریا]] لە شارەکەدا دەژیان.<ref name="al-monitor">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Taştekin |یەکەم=Fehim |ڕێکەوت= ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Is Turkey setting a Kurdish trap? |ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/10/turkey-syria-isis-kurds-pyd-ankara-looking-for-border-cause.html |newspaper=Al-Monitor}}</ref> دوای [[ئەرمەنییەکان]]، [[ئەلبەقارە|ھۆزی عەرەبی بەقارە]]، کە بنەچەیان بۆ [[دێرەزوور]] دەگەڕایەوە، وەک ئەندامی [[سوپای شام]]ی فەڕەنسی گەیشتن و بڕیاریان دا لە ناوچەکەدا نیشتەجێ بن.<ref name="Fabrice Balanche2"/> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی سووریا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Tell Abyad}} {{شارەکانی سووریا}} {{تووڵی دەروازە|سووریا|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارەکانی سووریا]] 9qxwv3u254a9v3n21p7v5auxl7qot8q 3 171678 1586759 1585737 2026-05-25T02:32:29Z MediaWiki message delivery 12292 /* Wikipedia translation of the week: 2026-22 */ بەشی نوێ 1586759 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="position:absolute; top:-9999px;">User_Talk:</span>{{font color|#f207cb|'''Sakura emad'''}}}} <div style="position: fixed; left:20px; bottom:0; display:block; height:120px;">[[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|100px|Wikimedia Sverige]]</div> <!--- ئەرشیڤ بۆت ---> {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(20d) |counter = 6 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> <center>ئەگەر لێرەی بۆ ئەوەی بزانیت بۆچی وتارەکەت تاگی سڕینەوەی لەسەرە یان دەسڕدرێتەوە,</center> <center>باشترین شت ئەوەیە بچیت سەرچاوەی بۆ زیاد بکەیت.</center> <br /> {| style="background:gray;" |<span style="color: yellow">[[Image:{{{image|Emblem-important.svg}}}|20px|Caution]] '''تێبینی بکە'''</span> |} ئەگەر وتارەکەتم سڕیوەتەوە و دەتەوێ بزانیت بۆچی، ئەوا تکایە سەرەتا سەیرێکی ئەم سیاسەت و ڕێسایانەی ویکیپیدیا بکە لە خوارەوە: {{col-begin|width=50%}} |- | *[[وپ:بایەخ]] (بایەخداری) *[[وپ:ژکز]] (بایەخداری کەسایەتییەکان) *[[وپ:سب]] (سەلماندنیبوون) *[[وپ:دسب]] (ئاماژە بە سەرچاوە) *[[وپ:کۆپی پەیست]] و [[وپ:لک]] (لەبەرگرتنەوە (کۆپیکردن) |} <!----------------------- تێبینی سڕینەوە --------------------------> == ترجمە == {{Pin message|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٦:٤١، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٥٥١١٩٣١٨}} دەمباش Sakura emad, تحدثنا سابقًا عن ترجمة مقالات نساء بارزات، فأنا جمعتُ الآن بعض الأسماء، وھن: * [[w:ar:وجدان النقیب]] * [[w:ar:حنان فوزی المسعودی]] * [[w:ar:فیفیان صلیوا]] ومن غیر عراقیات: * [[w:ar:عزیزة ھارون]] * [[w:ar:روز شحفة]] * [[w:ar:سلوی محمصانی مومنة]] * [[w:ar:جھان غزاوی عونی]] * [[w:ar:ثمار حلوانی]] وأظن فی البدایة تکفیک! زور سپاس. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏٠٠:٠١، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :مرحبا @[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] نعم صح بذکر شکرا لک، {{Doing|یُنفَّذ}} :١. [[ڕۆوز شەحفە]] {{Done|تم}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٣٤، ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٢. [[ویجدان نەقیب]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٥:٥٦، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :٣. [[عەزیزە ھاڕوون]] --[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٣:٥٥، ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :: شکرا لک Sakura Hana. --[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ruwaym|لێدوان]]) ‏١٠:٠٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ruwaym|Ruwaym]] ::::4. [[سەلوا محمەسانی]] [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 💖Sakura Hana🌸]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٦:٥٦، ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) ::::ئەم بەریزە سینەماکار نیە، گوناحە لەپال بەهمەن و شەوکەت ناوی بنوسریت، ئەم بەریزە یەک فیلمی کوردی بەناوی هەنسکی ئاسمان دروست کردووە، کە فلمیکی لاوازە و ستافەکەی پەشیمانن لەو فیلمە، بەرهەمهینەرەکانی دوو گەنج بوون توشی زەرەریکی زۆر بوون، لە دوای ئەو زیان و شکستە بەرهەمهینەریکیان جوو بۆ هاندەران و ئەوی تریان وازی لەسینەما هینا. بۆیە باشتر وابە لابدریت بۆ سومعىی کورد جوان نیە و نابیت بکریتە نموونەی فیلمی کوردی. [[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Cinamekurdi|لێدوان]]) ‏٠٢:٤٥، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Cinamekurdi|Cinamekurdi]] نازانم باسی کێ دەکەیت بە دیاریکراوی بەڵام ھەموو ئەوانەی لە سەرەوە نووسراون زۆربەیان شاعیرن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٤:٥١، ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) :::::: [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٠:٥٦، ٢ی نیسانی ٢٠٢٣ (UTC) == سەرخستنی ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٨، ٢٥ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٧٠٤٩٧٠٩}}{{Pin message|}} <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٠٥:٤٤، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٦٩٥٠٨٦٨٣}} سڵاو، ئەم پەیامەت بۆ ھاتووە چونکە یان [https://meta.toolforge.org/catanalysis/?title=Wt%2Fckb&cat=0&wiki=incubatorwiki#Lists لێرە (لە ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی لە ئینکیوبەیتر)] بەشداریت کردووە یان [[Special:PermaLink/933823#چەند_پرسیارێک_لەسەر_ویکیوتە|لێرە]] ئامادەییت دەربڕیوە کە بەشداری بکەیت یانیش لەبەر چالاکیت لە ویکیپیدیا بۆت ھاتووە. ئەگەر ناتەوێت بەشداری بکەیت یان ئەم پەیامەت بەھەڵە بۆ ھاتووە، دەتوانیت فەرامۆشی بکەیت. ھەوڵێک ھەیە کە [[ویکیفەرھەنگی کوردیی ناوەندی]] دروست بکرێت. بۆ ئەمەش پەڕەیەکی ڕێنمایی دروست کراوە. بڕوانە [[incubator:Help:Wt/ckb/ڕێنماییی سەرەتایی بۆ دروستکردنی ویکیفەرھەنگ]]. پێشتر چەند جارێک ئەم ھەوڵە دراوە، بەڵام لەبەر کەمیی ژمارەی بەکارھێنەران، سەرکەوتوو نەبووە. گەر ئەم جارە بەشدارییەکی باش ھەبێت، دۆمەینی تایبەت بە خۆی دابین دەکرێت. تکایە سەرەتا ڕێنمایییەکان بخوێنەوە. بەپێی پیلان، پڕۆژەکە لە ماوەی ١ی حوزەیران تا ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ دەچێت بەڕێوە و گەر ٥ بەکارھێنەر بەشدار بن، ئەوا دەبێت ھەر کەسێکیان ڕۆژانە تەنیا ١٠ پەڕە لە بۆشاییناوی سەرەکی دروست بکات. بەمەش بە ١٠ ڕۆژی یەکەم دەگەینە ٥٠٠ پەڕە (پێشتر ٣٩١ پەڕە دروست کراون) بەمەش زۆر نزیک دەبینەوە لە ٨٠٠ تا ١٬٠٠٠ پەڕە و ئەم بڕەش بەشی پێویستە و دەتواندرێت داوای دۆمەینی [https://ckb.wiktionary.org ckb.wiktionary.org] بکەین. گەر ھەر پرسیارێکت ھەبوو، ھەر لێرە بانگی [[بەکارھێنەر:Aram]] بکە و پرسیارەکەت بکە. گەر پێت خۆش بێت، دەتوانیت لە [https://discord.gg/TWyzqBv دیسکۆرد] قسەی لەگەڵ بکەیت. [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ‏١١:١٠، ٣١ی ئایاری ٢٠٢٢ (UTC) :[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|@MediaWiki message delivery]] شتێکی جوانە [[بەکارھێنەر:Ranjzaidan|Ranjzaidan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ranjzaidan|لێدوان]]) ‏١٢:٢٧، ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Aram@ckbwiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%95%D8%B1%DA%BE%DB%95%D9%86%DA%AF&oldid=949701 --> {{وب|Sakura emad}} منیش دەمەوێت ببمە یەکێک لەوانەی کە دەیانەوێت ویکی فەرھەنگ سەربخەین، تکایە پێمبڵێ چۆن بیکەم؟ [[بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|ئارۆ سالار محمود]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:ئارۆ سالار محمود|لێدوان]]) ‏١٦:٢٠، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == ئەو بابەتانەی کە بۆ دەنگدان کاندید کراون == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١١:٢٤، ٢ی ئابی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٥٠٥٨٦٩٨}}{{Pin message|}} سڵاو پرسیارێکم ھەیە، ئەو بابەتانەی کە وەک بابەتی ھەڵبژێردراو یان باش کاندید دەکەین تا کەی دەمێننەوە لە حاڵەتی دەنگدان و دەنگیان بۆ نییە، ژمارەیەک بابەت کە خۆم نووسیومە کاندید کراون بۆ دەنگدان، وە أ کاتێکی زۆر درێژ تێپەڕیوە و ھیچ دەنگێک نییە، و بێگومان ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەندامانی کارلێککار لەناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و بۆ ئەمەش، داواتان لێدەکەم پێداچوونەوە بەم بابەتانەدا بکەن و بە باشی بیانخوێننەوە، و ئێوەش دۆخیان دیاری بکەن .لە نێو بابەتە باشەکان و بابەتە ھەڵبژێردراوەکاندا قبوڵیان دەکەیت؟,, سوباس,, [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏٢٢:١٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]]: زۆر سپاس بۆ بەشدارییە بەبەھاکانت و درووستکردنی وتاری گوونجاو و پاڵاوتنیان، قسەکانت لە جێگای خۆیانن و ماوەیەکی زۆرە داتناون: :* [[ویکیپیدیا:وتارە ھەڵبژێردراوەکان/پاڵاوتن/تەھماسبی یەکەم|تەھماسبی یەکەم]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/مەمالیکی عێراق|مەمالیکی عێراق]] :* [[ویکیپیدیا:پاڵاوتنی وتاری باش/گۆڕەپانی کۆماری|گۆڕەپانی کۆماری]] :ھەندێکیان دەنگیان بۆ دراوە تەنھا پێداچوونەوەیەکی پێویستە، ھەندێکیان ھێشتا دەنگیان نییە بەکورتی لە ئێستادا پێویست بە دەنگێکی زۆر ناکات بۆ ئەوەی ببن بە وتارێکی باش دوو دەنگ لەلایەن دوو بەکارھێنەری پێشکەوتوو بەبیرورای من بەسە بۆ ئەوەی ئەنجامێک بۆ وتارەکەت وەربگریت، :من ھەوڵ دەدەم بە یەک بە یەکیان دا بچمەوە و سەیریان بکەم دەر ئەنجامیان بزانین لە کاتێکی نزیکدا {{زۆر سپاس}} [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢٢:٢٠، ١ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2022-34 == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٤٥، ٦ی ئەیلوولی ٢٠٣٢ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٧٨٠٩٤٧٣٩}}{{Pin message|}} {| class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background:#DDDDDD; border:1px solid #BBBBBB; color:#000000; padding .4em;" |- |style="text-align:center;"| The winner this [[m:Translation of the week/2022 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:In the Arbour]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! ---- [[File:Gierymski In the arbour.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''In the Arbour''''' (Polish: W altanie) is an oil painting created by Polish Realist painter Aleksander Gierymski in 1882. It is displayed at the National Museum in Warsaw, Poland. In the painting is shown a social gathering of a group of aristocrats portrayed in 18th-century clothes, which takes place on a summer day in a garden. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] ‏١١:٤٧، ٢٢ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC)'' </div> |} <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=23685356 --> == دەنگ بدە بە بابەتەکان == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٣٥، ٢١ی شوباتی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٩٢٦٠٢١١٩}}{{Pin message|}} سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]، بابەتی زۆرم هەیە کە کاندیدم کرد بۆ دەنگدان لەنێو بابەتی هەڵبژێردراو و باشی ناو ئینسایکلۆپیدیاکەدا، و ڕاشکاوانە، هەندێک کاندید بۆ هەندێک هاوکار دەبینم، بابەتەکە لە بابەتەکانی هەڵبژێردراودا هاتووە تەنها بە دوو دەنگ، بابەتەکانی هەڵبژێردراو، من هیوادارم دەنگ بدەن و بیانخەنە ناو لیستەکەوە، چونکە نزیکەی هەشت مانگ تێپەڕیوە، و ئەم بابەتانە هێشتا لە شوێنی خۆیانن بەبێ دەنگدان.سوپاس. [[بەکارھێنەر:Hamaredha|Hamaredha]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hamaredha|لێدوان]]) ‏١١:٤٤، ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ (UTC) :s [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٨:١٣، ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ (UTC) == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٣، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> aahwsxjwshgs7bbtscd99upwxlydyhe 0 172770 1586684 1508529 2026-05-24T15:43:19Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586684 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Khorramabad-County.png|وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی خۆرمۆوە لە [[پارێزگای لوڕستان]]دا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]] '''شارستانی خۆرمۆوە''' یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان]]ی [[ئێران]]. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[خورەماوە|خۆرمۆوە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤۳}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[خورەماوە|خوڕەماوە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramabad County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارستانی خورەماوە]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] re2vyvkpx07qkvdcc6nhtrmymhev5ez 1586685 1586684 2026-05-24T15:45:51Z 1silent scientist 51740 1586685 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:Khorramabad-County.png|وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی خۆرمۆوە لە [[پارێزگای لوڕستان]]دا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]] '''شارستانی خۆرمۆوە''' یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان]]ی [[ئێران]]. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[خورەماوە|خۆرمۆوە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤۳}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٥٠٩،٢٥١ کەس لە ١١٣،٨٨٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٨٧،١٦٧ کەسی لە ١٢٨،٦٠٠ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٥٠٦،٤٧١ کەس لە ١٤٤،٩٥٨ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی خۆرمۆوە لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی خۆرمۆوە |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Lorestan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Lorestan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Lorestan Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی خۆرمۆوە)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٤١٧،٥٥٦''' || style="text-align: right;"| '''٤٤٥،٦٢٧''' || style="text-align: right;"| '''٤٦٣،٥٩٩''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەزنا]] || style="text-align: right;"| ٦،٢١٤ || style="text-align: right;"| ٦،١٩٠ || style="text-align: right;"| ٥،٨٥٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دێھپیری باشووری]] || style="text-align: right;"| ٧،٤٧٩ || style="text-align: right;"| ٩،٦٥٩ || style="text-align: right;"| ١٠،٢٥٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دێھپیری باکووری]] || style="text-align: right;"| ٦،٣٣٢ || style="text-align: right;"| ٦،١٠٨ || style="text-align: right;"| ٦،٠٨٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کاکاشەرەف]] || style="text-align: right;"| ٤،٠٩١ || style="text-align: right;"| ٣،٦٢٧ || style="text-align: right;"| ٢،٧٤٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کۆرەگای ڕۆژاوا]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری کۆرەگای ڕۆژاوا|گوندەواری کۆرەگا]] بوو<ref name="Lorestan Province Reforms 92761">{{cite report|title=Carrying out reforms in the villages of Lorestan province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/92761|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823000030/https://qavanin.ir/Law/TreeText/92761|publisher=Ministry of the Interior, Political-Defense Commission of the Government Board|last=Habibi|first=Hassan|archive-date=23 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 16 April 1372|id=Proposal 4/42/1889/1; Resolution 93808/T907|access-date=22 January 2024}}</ref>}} || style="text-align: right;"| ٤٥،٤٠٩ || style="text-align: right;"| ٥٠،٩٧١ || style="text-align: right;"| ٤٢،٨٨٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کۆرەگای ڕۆژھەڵات]] || style="text-align: right;"| ١١،٢٩٤ || style="text-align: right;"| ١٢،٤٥٦ || style="text-align: right;"| ١١،٧٥٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕۆبات (شارستانی خۆرمۆوە)|گوندەواری ڕۆبات]] || style="text-align: right;"| ٨،١٩٣ || style="text-align: right;"| ٨،٤٠٠ || style="text-align: right;"| ١٠،٥٩٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[خوڕەماوە|خۆرمۆوە]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣٢٨،٥٤٤ || style="text-align: right;"| ٣٤٨،٢١٦ || style="text-align: right;"| ٣٧٣،٤١٦ |- | '''[[ناوچەی بەیڕانوەند]]'''{{efn|پێشتر [[ناوچەی بەیڕانوەند|ناوچەی چەغەڵوەندی]] بوو<ref name="Divisional Reforms 210027">{{cite web|title=Six changes in the map of the national divisions of Lorestan and Sistan and Baluchestan provinces|language=fa|website=dolat.ir|via=Secretariat of the Government Information Council|url=https://dolat.ir/detail/210027|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804232051/https://dolat.ir/detail/210027|archive-date=4 August 2018|publisher=Ministry of the Interior, Political and Defense Commission|last=Rahimi|first=Mohammadreza|date=14 August 2017|access-date=16 April 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;"| '''١١،٣٧٨''' || style="text-align: right;"| '''١٠،٨٧٩''' || style="text-align: right;"| '''١٢،٠٠٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەیڕانوەندی باشووری]] || style="text-align: right;"| ٦،٣٠٩ || style="text-align: right;"| ٥،٩٩٤ || style="text-align: right;"| ٦،٥٤٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەیڕانوەندی باکووری]] || style="text-align: right;"| ٣،٥٢٥ || style="text-align: right;"| ٣،٤٧٦ || style="text-align: right;"| ٣،٧٣٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بەیڕانشەھر]] (شار){{efn|پێشتر [[بەیڕانشەھر|چەغەڵوەندی]] بوو<ref name="Divisional Reforms 210027"/>}} || style="text-align: right;"| ١،٥٤٤ || style="text-align: right;"| ١،٤٠٩ || style="text-align: right;"| ١،٧٢٠ |- | '''[[ناوچەی چەگنی]]'''{{efn|پێشتر ناوچەی دەورەی چەگنی بوو؛<ref name="Lorestan Province Structure"/> گوازرایەوە بۆ [[شارستانی چەگنی|شارستانی دەورە]]،<ref name="Name Changes in Nine Provinces"/>}} || style="text-align: right;"| '''٣١،١١٧''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەورە]] || style="text-align: right;"| ٩،٢٠٨ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کەشکانی باکووری|گوندەواری کەشکان]]{{efn|ناوەکەی گۆڕدرا بۆ [[گوندەواری کەشکانی باکووری]]<ref name="Dowreh County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ١٠،٢٩٤ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەشکان]] || style="text-align: right;"| ١٠،٣٠٣ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەرابی دەورە]] (شار) || style="text-align: right;"| ١،٣١٢ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی پاپی]]''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٨٩٨''' || style="text-align: right;"| '''١٣،٥١٤''' || style="text-align: right;"| '''١٢،٢٠٤''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چەمەسەنگەر]] || style="text-align: right;"| ٢،٥٢٠ || style="text-align: right;"| ١،٩٤٢ || style="text-align: right;"| ١،٦٧٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری گێریت]] || style="text-align: right;"| ٢،١٤٥ || style="text-align: right;"| ١،٨٧٦ || style="text-align: right;"| ١،٥٣٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کەشوەر]] || style="text-align: right;"| ١،٨٧٣ || style="text-align: right;"| ١،٣٧٩ || style="text-align: right;"| ١،٢٠٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سپیددەشت]] || style="text-align: right;"| ٥،١١٧ || style="text-align: right;"| ٣،٧٤١ || style="text-align: right;"| ٣،٦١٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەنگە حەفت]] || style="text-align: right;"| ٢،٠٤٦ || style="text-align: right;"| ٢،٠٣١ || style="text-align: right;"| ١،٢٥٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سپیددەشت، لوڕستان|سپیددەشت]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣،١٩٧ || style="text-align: right;"| ٢،٥٤٥ || style="text-align: right;"| ٢،٩١٧ |- | '''[[ناوچەی وەیسیان]]'''{{efn|گوازرایەوە بۆ شارستانی دەورە،<ref name="Dowreh County Establishment"/> کە دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ شارستانی چەگنی<ref name="Name Changes in Nine Provinces"/>}} || style="text-align: right;"| '''١٣،٠٢٩''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شووڕاو (شارستانی چەگنی)|گوندەواری شووڕاو]] || style="text-align: right;"| ٥،٠٨١ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری وەیسیان]] || style="text-align: right;"| ٦،١٣١ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[وەیسیان]] (شار){{efn|پێشتر [[وەیسیان|مەحموودوەند]] بوو<ref name="Dowreh County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ١،٨١٧ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی زاغە]]''' || style="text-align: right;"| '''١٩،٢٧٣''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٨٦٩''' || style="text-align: right;"| '''١٧،٤٤٠''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری قایدڕەحمەت]] || style="text-align: right;"| ٧،٣٨١ || style="text-align: right;"| ٦،٤٤٩ || style="text-align: right;"| ٦،١٠٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕەزان (شارستانی خۆرمۆوە)|گوندەواری ڕەزان]] || style="text-align: right;"| ٣،١٠٢ || style="text-align: right;"| ٢،٠٥٢ || style="text-align: right;"| ٣،٢٦٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری زاغە]] || style="text-align: right;"| ٥،٩٥١ || style="text-align: right;"| ٥،٦٨٣ || style="text-align: right;"| ٥،٢٩٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[زاغە]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢،٨٣٩ || style="text-align: right;"| ٢،٦٨٥ || style="text-align: right;"| ٢،٧٧٦ |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٥٠٩،٢٥١''' || style="text-align: right;"| '''٤٨٧،١٦٧''' || style="text-align: right;"| '''٥٠٦،٤٧١''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} ==دانیشتووانناسی== ===زمان=== دانیشتووانی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لوڕ و کوردی لەکن.<ref>Anonby, Erik John [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf "Update on Luri: How many languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf|date=2015-05-01}} ''JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society) Series 3'' 13(2): pp.&nbsp;171–197, p.183, {{doi|10.1017/S1356186303003067}}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad is the largest city of Lurs |date=18 April 2018 |url=http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html |access-date=22 April 2021 |publisher=Yafte news agancy |language=fa}}</ref> لە خوارەوە، پێکھاتەی زمانیی شارەکە ببینە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGYxNTQzZSIsInMiOjE2OTQ4MTAwMTI0NjB9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=پێکھاتەی زمانیی خۆرمۆوە (٢٠٢٢)|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|60}} {{bar percent|[[لەکی]]|red|40}}}} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[خورەماوە|خوڕەماوە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramabad County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارستانی خورەماوە]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] nfz70re6pindcbeip29al63u1v1mt3j 1586757 1586685 2026-05-25T00:35:04Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1586757 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:Khorramabad-County.png|وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی خۆرمۆوە لە [[پارێزگای لوڕستان]]دا بە ڕەنگی سوور نیشان دراوە]] '''شارستانی خۆرمۆوە''' یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان]]ی [[ئێران]]. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[خورەماوە|خۆرمۆوە]]یە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤۳}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٥٠٩،٢٥١ کەس لە ١١٣،٨٨٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٨٧،١٦٧ کەسی لە ١٢٨،٦٠٠ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٥٠٦،٤٧١ کەس لە ١٤٤،٩٥٨ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی خۆرمۆوە لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی خۆرمۆوە |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Lorestan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Lorestan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Lorestan Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی خۆرمۆوە)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٤١٧،٥٥٦''' || style="text-align: right;"| '''٤٤٥،٦٢٧''' || style="text-align: right;"| '''٤٦٣،٥٩٩''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەزنا]] || style="text-align: right;"| ٦،٢١٤ || style="text-align: right;"| ٦،١٩٠ || style="text-align: right;"| ٥،٨٥٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دێھپیری باشووری]] || style="text-align: right;"| ٧،٤٧٩ || style="text-align: right;"| ٩،٦٥٩ || style="text-align: right;"| ١٠،٢٥٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دێھپیری باکووری]] || style="text-align: right;"| ٦،٣٣٢ || style="text-align: right;"| ٦،١٠٨ || style="text-align: right;"| ٦،٠٨٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کاکاشەرەف]] || style="text-align: right;"| ٤،٠٩١ || style="text-align: right;"| ٣،٦٢٧ || style="text-align: right;"| ٢،٧٤٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کۆرەگای ڕۆژاوا]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری کۆرەگای ڕۆژاوا|گوندەواری کۆرەگا]] بوو<ref name="Lorestan Province Reforms 92761">{{cite report|title=Carrying out reforms in the villages of Lorestan province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/92761|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823000030/https://qavanin.ir/Law/TreeText/92761|publisher=Ministry of the Interior, Political-Defense Commission of the Government Board|last=Habibi|first=Hassan|archive-date=23 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 16 April 1372|id=Proposal 4/42/1889/1; Resolution 93808/T907|access-date=22 January 2024}}</ref>}} || style="text-align: right;"| ٤٥،٤٠٩ || style="text-align: right;"| ٥٠،٩٧١ || style="text-align: right;"| ٤٢،٨٨٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کۆرەگای ڕۆژھەڵات]] || style="text-align: right;"| ١١،٢٩٤ || style="text-align: right;"| ١٢،٤٥٦ || style="text-align: right;"| ١١،٧٥٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕۆبات (شارستانی خۆرمۆوە)|گوندەواری ڕۆبات]] || style="text-align: right;"| ٨،١٩٣ || style="text-align: right;"| ٨،٤٠٠ || style="text-align: right;"| ١٠،٥٩٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[خوڕەماوە|خۆرمۆوە]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣٢٨،٥٤٤ || style="text-align: right;"| ٣٤٨،٢١٦ || style="text-align: right;"| ٣٧٣،٤١٦ |- | '''[[ناوچەی بەیڕانوەند]]'''{{efn|پێشتر [[ناوچەی بەیڕانوەند|ناوچەی چەغەڵوەندی]] بوو<ref name="Divisional Reforms 210027">{{cite web|title=Six changes in the map of the national divisions of Lorestan and Sistan and Baluchestan provinces|language=fa|website=dolat.ir|via=Secretariat of the Government Information Council|url=https://dolat.ir/detail/210027|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804232051/https://dolat.ir/detail/210027|archive-date=4 August 2018|publisher=Ministry of the Interior, Political and Defense Commission|last=Rahimi|first=Mohammadreza|date=14 August 2017|access-date=16 April 2023}}</ref>}} || style="text-align: right;"| '''١١،٣٧٨''' || style="text-align: right;"| '''١٠،٨٧٩''' || style="text-align: right;"| '''١٢،٠٠٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەیڕانوەندی باشووری]] || style="text-align: right;"| ٦،٣٠٩ || style="text-align: right;"| ٥،٩٩٤ || style="text-align: right;"| ٦،٥٤٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەیڕانوەندی باکووری]] || style="text-align: right;"| ٣،٥٢٥ || style="text-align: right;"| ٣،٤٧٦ || style="text-align: right;"| ٣،٧٣٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بەیڕانشەھر]] (شار){{efn|پێشتر [[بەیڕانشەھر|چەغەڵوەندی]] بوو<ref name="Divisional Reforms 210027"/>}} || style="text-align: right;"| ١،٥٤٤ || style="text-align: right;"| ١،٤٠٩ || style="text-align: right;"| ١،٧٢٠ |- | '''[[ناوچەی چەگنی]]'''{{efn|پێشتر ناوچەی دەورەی چەگنی بوو؛<ref name="Lorestan Province Structure"/> گوازرایەوە بۆ [[شارستانی چەگنی|شارستانی دەورە]]،<ref name="Name Changes in Nine Provinces"/>}} || style="text-align: right;"| '''٣١،١١٧''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەورە]] || style="text-align: right;"| ٩،٢٠٨ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کەشکانی باکووری|گوندەواری کەشکان]]{{efn|ناوەکەی گۆڕدرا بۆ [[گوندەواری کەشکانی باکووری]]<ref name="Dowreh County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ١٠،٢٩٤ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەشکان]] || style="text-align: right;"| ١٠،٣٠٣ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەرابی دەورە]] (شار) || style="text-align: right;"| ١،٣١٢ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی پاپی]]''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٨٩٨''' || style="text-align: right;"| '''١٣،٥١٤''' || style="text-align: right;"| '''١٢،٢٠٤''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چەمەسەنگەر]] || style="text-align: right;"| ٢،٥٢٠ || style="text-align: right;"| ١،٩٤٢ || style="text-align: right;"| ١،٦٧٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری گێریت]] || style="text-align: right;"| ٢،١٤٥ || style="text-align: right;"| ١،٨٧٦ || style="text-align: right;"| ١،٥٣٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کەشوەر]] || style="text-align: right;"| ١،٨٧٣ || style="text-align: right;"| ١،٣٧٩ || style="text-align: right;"| ١،٢٠٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سپیددەشت]] || style="text-align: right;"| ٥،١١٧ || style="text-align: right;"| ٣،٧٤١ || style="text-align: right;"| ٣،٦١٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەنگە حەفت]] || style="text-align: right;"| ٢،٠٤٦ || style="text-align: right;"| ٢،٠٣١ || style="text-align: right;"| ١،٢٥٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سپیددەشت، لوڕستان|سپیددەشت]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣،١٩٧ || style="text-align: right;"| ٢،٥٤٥ || style="text-align: right;"| ٢،٩١٧ |- | '''[[ناوچەی وەیسیان]]'''{{efn|گوازرایەوە بۆ شارستانی دەورە،<ref name="Dowreh County Establishment"/> کە دواتر ناوەکەی گۆڕدرا بۆ شارستانی چەگنی<ref name="Name Changes in Nine Provinces"/>}} || style="text-align: right;"| '''١٣،٠٢٩''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شووڕاو (شارستانی چەگنی)|گوندەواری شووڕاو]] || style="text-align: right;"| ٥،٠٨١ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری وەیسیان]] || style="text-align: right;"| ٦،١٣١ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[وەیسیان]] (شار){{efn|پێشتر [[وەیسیان|مەحموودوەند]] بوو<ref name="Dowreh County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ١،٨١٧ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی زاغە]]''' || style="text-align: right;"| '''١٩،٢٧٣''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٨٦٩''' || style="text-align: right;"| '''١٧،٤٤٠''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری قایدڕەحمەت]] || style="text-align: right;"| ٧،٣٨١ || style="text-align: right;"| ٦،٤٤٩ || style="text-align: right;"| ٦،١٠٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕەزان (شارستانی خۆرمۆوە)|گوندەواری ڕەزان]] || style="text-align: right;"| ٣،١٠٢ || style="text-align: right;"| ٢،٠٥٢ || style="text-align: right;"| ٣،٢٦٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری زاغە]] || style="text-align: right;"| ٥،٩٥١ || style="text-align: right;"| ٥،٦٨٣ || style="text-align: right;"| ٥،٢٩٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[زاغە]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢،٨٣٩ || style="text-align: right;"| ٢،٦٨٥ || style="text-align: right;"| ٢،٧٧٦ |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٥٠٩،٢٥١''' || style="text-align: right;"| '''٤٨٧،١٦٧''' || style="text-align: right;"| '''٥٠٦،٤٧١''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} ==دانیشتووانناسی== ===زمان=== دانیشتووانی شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لوڕ و کوردی لەکن.<ref>Anonby, Erik John [http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf "Update on Luri: How many languages"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf|date=2015-05-01}} ''JRAS (Journal of the Royal Asiatic Society) Series 3'' 13(2): pp.&nbsp;171–197, p.183, {{doi|10.1017/S1356186303003067}}</ref><ref>{{cite web |title=Khorramabad is the largest city of Lurs |date=18 April 2018 |url=http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html |access-date=22 April 2021 |publisher=Yafte news agancy |language=fa |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422153606/http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html |url-status=dead }}</ref> لە خوارەوە، پێکھاتەی زمانیی شارەکە ببینە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: individual languages and language families |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.single_language#eyJ0IjoieCIsImkiOiJiNjBjOGY3OGMwYjI5MTAwYThhZjliNWVhNGYxNTQzZSIsInMiOjE2OTQ4MTAwMTI0NjB9 |access-date=15 September 2023 |website=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=پێکھاتەی زمانیی خۆرمۆوە (٢٠٢٢)|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=ڕێژە|float=|bars={{bar percent|[[زمانی لوڕی|لوڕی]]|blue|60}} {{bar percent|[[لەکی]]|red|40}}}} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[خورەماوە|خوڕەماوە]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramabad County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارستانی خورەماوە]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] b3k2hr3o0utks3j4rfsbdtkpbeeru1v 0 172898 1586611 1586365 2026-05-24T12:03:26Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586611 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:شهرستان بویراحمد - BoyerAhmad county.png|وێنۆک|چەپ|300px|جێگەی شارستانی بۆیەر ئەحمەد لە [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]دا بە ڕەنگی سەوز نیشان دراوە]] '''شارستانی بۆیەر ئەحمەد''' ({{بە فارسی|شهرستان بویراحمد}}) یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[یاسووج]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==مێژوو== دوای سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، گوندی «مادەوانی سەروو» بەرزکرایەوە بۆ پلەی شار وەک [[مادەوان، ئێران|مادەوان]].<ref name="Madavan City">{{cite report|title=The transformation of Madavan-e Olya village from Sarrud-e Shomali Rural District in the Central District of Boyer-Ahmad County in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province to Madavan city|language=fa|website=qavanin,ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/119426|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812002401/https://qavanin.ir/Law/PrintText/119426|publisher=Ministry of the Interior, Political-Defense Commission of the Government Board|last=Davodi|first=Parviz|archive-date=12 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 29 July 1386|id=Proposal 93023/42/1/1; Letter 58538/T26118AH|access-date=12 August 2023}}</ref> دوای سەرژمێریی ٢٠١١، [[ناوچەی کەبگیان]] لە [[شارستانی دانا]] جیاکرایەوە بۆ ئەوەی پەیوەست بێت بە شارستانی بۆیەر ئەحمەد.<ref name="Kabgian District Transfer">{{cite report|title=Approval letter regarding the annexation of Kabgian District with its center of the city of Chitab from Dana County to Boyer-Ahmad County|language=fa|website=rc.majlis.ir|via=Islamic Council Research Center|url=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/793633|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204147/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/793633|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Rahimi|first=Mohammadreza|archive-date=24 June 2021|date=c. 2021|orig-date=Approved 20 May 1389|id=Proposal 8877/42/1/4/1; Letter 158802/T38854H; Notification 89699/T44509K|access-date=12 August 2023}}</ref> دوای سەرژمێریی ٢٠١٦، شاری مادەوان و چەند گوندێک لەگەڵ شاری [[یاسووج]] تێکەڵکران.<ref name="Madavan and Yasuj Merger">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The annexation of several villages to the city of Yasuj: The merger of the cities of Madavan and Yasuj was approved|زمان=fa|وێبگە=mehrnews.com|via=Mehr News Agency|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5776562/الحاق-چند-روستا-به-شهر-یاسوج-ادغام-شهرهای-مادوان-و-یاسوج-تصویب|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230812004041/https://www.mehrnews.com/news/5776562/الحاق-چند-روستا-به-شهر-یاسوج-ادغام-شهرهای-مادوان-و-یاسوج-تصویب|بڵاوکەرەوە=Ministry of the Interior, Board of Ministers|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ١٤٠٢|orig-date=Approved 13 May 1302|id=Proposal 195155|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> [[گوندەواری سپیدار (شارستانی بۆیەر ئەحمەد)|گوندەواری سپیدار]] لە [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی بۆیەر ئەحمەد)|ناوچەی ناوەندی]] جیاکرایەوە لە کاتی پێکھێنانی [[ناوچەی سپیدار]]، لەگەڵ [[گوندەواری سیڤاکی]] نوێ؛<ref name="Sepidar District Formation">{{cite report|title=Letter of approval regarding the national divisions of Boyer-Ahmad County in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/267287|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812105750/https://qavanin.ir/Law/TreeText/267287|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Jahangiri|first=Ishaq|archive-date=12 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 10 August 2018|id=Proposal 28230|access-date=12 August 2023}}</ref> و گوندی [[سپیدار، ئێران|سپیدار]] بەرزکرایەوە بۆ پلەی شار.<ref name="Sepidar City">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The approval of the Ministry of the Interior to upgrade the village of Sepidar, Boyer-Ahmad County, to a city|زمان=fa|وێبگە=mehrnews.com|via=Mehr News Agency|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/5244110/موافقت-وزارت-کشور-با-ارتقای-روستای-سپیدار-بویراحمد-به-شهر|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230812111628/https://www.mehrnews.com/news/5244110/موافقت-وزارت-کشور-با-ارتقای-روستای-سپیدار-بویراحمد-به-شهر|بڵاوکەرەوە=Ministry of the Interior|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ١٤٠٠|دوایین=Fazli|یەکەم=Rahmani|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> لە ٢٠١٩، [[ناوچەی مارگوون]] لە شارستانەکە جیاکرایەوە لە کاتی دامەزراندنی [[شارستانی مارگوون]].<ref name="Margown County Establishment">{{cite report|title=Divisional changes and reforms in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/267292|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811213059/https://qavanin.ir/Law/PrintText/267292|publisher=Ministry of the Interior, Council of Ministers|last=Jahangiri|first=Ishaq|archive-date=11 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 8 October 2018|id=Proposal 245367|access-date=11 August 2023}}</ref> ==دیمۆگرافی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ٢١٢٬٥٥٢ کەس بووە لە ٤٣٬٤٩٠ خێزاندا.<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094811/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٢٤٣٬٧٧١ کەسی لە ٥٨٬٢٨١ خێزاندا بژاردووە.<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119003203/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٢٩٩٬٨٨٥ کەس لە ٧٧٬٥٦٩ خێزاندا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102075451/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|format=Excel|archive-date=2 November 2021}}</ref> ===دابەشکارییە کارگێڕییەکان=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی بۆیەر ئەحمەد لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی بۆیەر ئەحمەد |- ! دابەشکارییە کارگێڕییەکان !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province" /> !! ٢٠١١<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province" /> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province" /> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی بۆیەر ئەحمەد)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''١٧٤٬٨٤٦''' || style="text-align: right;"| '''٢١٠٬١٩٢''' || style="text-align: right;"| '''٢٦٠٬٨٤٠''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەشتی ڕووم|گوندەواری دەشتی ڕووم]] || style="text-align: right;"| ٩٬٨٧٤ || style="text-align: right;"| ٩٬٨٠٣ || style="text-align: right;"| ١٠٬٨٥٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کاکان|گوندەواری کاکان]] || style="text-align: right;"| ٢٬٢٨١ || style="text-align: right;"| ١٬٩٧٥ || style="text-align: right;"| ١٬٧٠٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەروودی باشوور|گوندەواری سەروودی باشوور]] || style="text-align: right;"| ٣١٬٥٠٣ || style="text-align: right;"| ٤٤٬١١٢ || style="text-align: right;"| ٥٣٬٧٢٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەروودی باکوور|گوندەواری سەروودی باکوور]] || style="text-align: right;"| ٢٥٬٩٠٨ || style="text-align: right;"| ٢٧٬٣٩٥ || style="text-align: right;"| ٣٤٬١٤٠ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری سپیدار || style="text-align: right;"| ٨٬٤٩٤ || style="text-align: right;"| ٧٬٦٢٥ || style="text-align: right;"| ٧٬٨٠٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[مادەوان، ئێران|مادەوان]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١٠٬٧٧٧ || style="text-align: right;"| ١٨٬٠٧٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[یاسووج]] (شار) || style="text-align: right;"| ٩٦٬٧٨٦ || style="text-align: right;"| ١٠٨٬٥٠٥ || style="text-align: right;"| ١٣٤٬٥٣٢ |- | '''[[ناوچەی کەبگیان]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''٧٬٧٤١''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چنار|گوندەواری چنار]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١٬٧٦١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کەبگیان|گوندەواری کەبگیان]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٤٬٨١٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[چیتاب]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١٬١٦٤ |- | '''[[ناوچەی لووداب]]''' || style="text-align: right;"| '''١٤٬٦٨٧''' || style="text-align: right;"| '''١٢٬٥٨٧''' || style="text-align: right;"| '''١١٬٢٩٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چین|گوندەواری چین]] || style="text-align: right;"| ٤٬٨٧٩ || style="text-align: right;"| ٤٬٣٣٢ || style="text-align: right;"| ٣٬٦٦٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری لووداب|گوندەواری لووداب]] || style="text-align: right;"| ٩٬٣٩٢ || style="text-align: right;"| ٧٬٧٦٣ || style="text-align: right;"| ٧٬٠٨٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گەراوی خواروو]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤١٦ || style="text-align: right;"| ٤٩٢ || style="text-align: right;"| ٥٤٥ |- | '''[[ناوچەی مارگوون]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٣٬٠١٩''' || style="text-align: right;"| '''٢٠٬٩٣٧''' || style="text-align: right;"| '''١٩٬٨٧٦''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مارگوون|گوندەواری مارگوون]] || style="text-align: right;"| ٩٬٤٤٠ || style="text-align: right;"| ٧٬٦٣٦ || style="text-align: right;"| ٧٬٣٩٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری زیلایی|گوندەواری زیلایی]] || style="text-align: right;"| ١١٬٠٤١ || style="text-align: right;"| ١٠٬٥٩٥ || style="text-align: right;"| ٩٬٣٤٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[مارگوون]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٬٥٣٨ || style="text-align: right;"| ٢٬٧٠٦ || style="text-align: right;"| ٣٬١٣٥ |- | '''[[ناوچەی سپیدار]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سپیدار (شارستانی بۆیەر ئەحمەد)|گوندەواری سپیدار]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سیڤاکی]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[سپیدار، ئێران|سپیدار]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٢١٢٬٥٥٢''' || style="text-align: right;"| '''٢٤٣٬٧٧١''' || style="text-align: right;"| '''٢٩٩٬٨٨٥''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار = Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] * [[یاسووج]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Boyer-Ahmad County}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] [[پۆل:شارستانی بۆیەر ئەحمەد]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] 6hu9b3yv5jbrx6cys3kppyxdk5n0hsv 0 172904 1586619 1586336 2026-05-24T12:05:50Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە)؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586619 wikitext text/x-wiki {{Databox}}[[پەڕگە:Chahar Mahaal and Bakhtiari Shahre Kord.svg|وێنۆک|چەپ|270px|جێگەی شارستانی شەھری کورد لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]]دا بە ڕەنگی زەرد نیشان دراوە]] '''شارستانی شەھری کورد''' ({{بە فارسی|شهرستان شهرکرد}}) یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[شەھری کورد]]ە. == مێژوو == لە ٢٠٠٧، [[ناوچەی کیار]] لە شارستانەکە جیا کرایەوە لە کاتی دامەزراندنی [[شارستانی کیار]]<ref name="Kiar County Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Parviz |دوایین=Davoodi |بەستەری نووسەر=Parviz Davoodi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1386/07/29 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|script-title=fa:تصویبنامه وزرای عضو کمیسیون سیاسی- دفاعی هیئت دولت در خصوص برخی تغییرات و تقسیمات کشوری در استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Approval of the Ministers of the Political Defense Commission of the Government Board regarding some changes and national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250826193151/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] 2773B618-ABF2-4EA2-A9B9-33054C181C06.}}</ref> گوندی [[وەردەنجان، ئێران|وەردەنجان]] لە ٢٠١١ کرا بە شار.<ref name="Dastana, Manj, Pardanjan, and Vardanjan"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad Reza |دوایین=Rahimi |بەستەری نووسەر=Mohammad Reza Rahimi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1389/11/10 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|script-title=fa: تصویب نامه در خصوص تقسیمات کشوری در استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=‌Approval regarding national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/793954 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231116180700/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/793954 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شماره ابلاغیه 293621/ت45487ک}} [Notification number 293621/T45487K].}}</ref> لە ٢٠١٣، [[گوندەواری دەستگورد (شارستانی فەرۆخشار)|گوندەواری دەستگورد]] و شاری [[فەرۆخشار]] لە ناوچەکانیان جیا کرانەوە لە کاتی پێکھێنانی [[ناوچەی فەرۆخشار]]، بە [[گوندەواری قەھفەرۆخ]]ی نوێشەوە.<ref name="Farrokhshahr District Formation"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad Reza |دوایین=Rahimi |بەستەری نووسەر=Mohammad Reza Rahimi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1392/05/02 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٣|script-title=fa: اصلاحات تقسیماتی در استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=‌Divisional reforms in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://davoudabadi.ir/page/78591623 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250829163940/https://davoudabadi.ir/page/78591623 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|مهدی داودآبادی}} [Mehdi Davudabadi] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|هیات وزیران}} [Council of Ministers] |زمان=fa |id={{lang| پیشنهاد شماره 163150/ 42/ 4/ 1}} [Proposal Number 163150/42/1/].}}</ref> لە ھەمان ساڵدا، ناوچەکانی [[ناوچەی بێن|بێن]] و [[ناوچەی سامان|سامان]] لە شارستانەکە جیا کرانەوە بۆ دامەزراندنی [[شارستانی بێن]] و [[شارستانی سامان]].<ref name="Ben and Saman Counties Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad Reza |دوایین=Rahimi |بەستەری نووسەر=Mohammad Reza Rahimi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ ابلاغیه : 1391/10/12}} (Date of Resolution: 1391/10/12) (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|script-title=fa:تصویب‌نامه درخصوص تقسیمات کشوری در استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=‌Resolution on national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://rc.majlis.ir/fa/law/show/826689 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130110181426/https://rc.majlis.ir/fa/law/show/826689 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی ایران}} [Research Center of the Islamic Consultative Assembly of Iran] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|هیات وزیران}} [Council of Ministers] |زمان=fa |id={{lang|بختیاری شماره۲۰۰۶۷۱/ت۴۷۶۶۱ه}} [Notification Number 200671/T47661H].}}</ref> جگە لەوەش، گوندی [[ھاروونی، چوارمەحاڵ و بەختیاری|ھاروونی]] بوو بە شار.<ref name="Haruni City">{{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:روستاي هاروني شهرستان شهركرد به شهر ارتقا يافت|trans-title=Haruni village of Shahrekord County was upgraded to a city|زمان=fa|وێبگە=Islamic Republic News Agency|ناونیشان=https://www.irna.ir/news/80483572/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8I-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7-%D9%8A%D8%A7%D9%81%D8%AA|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240831194048/https://www.irna.ir/news/80483572/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D9%8I-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7-%D9%8A%D8%A7%D9%81%D8%AA|بڵاوکەرەوە=Shura Majlis|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|id={{lang|fa|rtl=yes|کد خبر: 80483572}} [News Code: 80483572]|orig-date={{lang|۱۳ دی ۱۳۹۱}} (13 Dey 1391) (Iranian Jalali calendar)|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> [[ناوچەی فەرۆخشار]] لە کاتی دامەزراندنی [[شارستانی فەرۆخشار]] لە ٢٠٢٣ لە شارستانەکە جیا کرایەوە.<ref name="Farrokhshahr County Establishment">{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad |دوایین=Mokhber |بەستەری نووسەر=Mohammad Mokhber |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|شماره ۸۸۹۶۳/ت ۶۱۳۳۰ هـ ـ ۱۴۰۲/۵/۲۳}} (No. 88963/T 61330 AH - 1402/5/23) (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٢٣|script-title=fa:تصویب‌نامه در خصوص تقسیمات کشوری در شهرستان شهرکرد |trans-title=‌Resolution on the national divisions in Shahrekord County |ناونیشان=https://sdil.ac.ir/%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A3%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2/|سەردێڕ=مصوبات هیأت دولت دهه سوم آبان ۱۴۰۲ - پژوهشکده حقوق شهر دانش - انتشارات حقوقی، کارگاه های کاربردی حقوقی |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240311030641/https://sdil.ac.ir/%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A3%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D9%87%D9%87-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B2/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|پژوهشکده حقوقی شهر دانش}} [Shahr Danesh Law Research Institute] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|هیات وزیران}} [Council of Ministers] |زمان=fa |id={{lang|شماره ۸۸۹۶۳/ت ۶۱۳۳۰ هـ ـ ۱۴۰۲/۵/۲۳}} [Number 88963/T 61330 AH]. |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == دیمۆگرافیا == === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٣٦٢،٣٨١ کەس بوو لە ٩١،٢٧٣ خێزاندا.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٣٤٠،٣٨٢ کەسی لە ٩٥،٤٠٦ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٣١٥،٩٨٠ کەس لە ٩٣،١٠٤ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> === دابەشکردنی کارگێڕی === مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی شاریکورد لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی شاریکورد |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی شاریکورد)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٢٤،٣٨٠''' || style="text-align: right;"| '''٢٤٢،٢١٥''' || style="text-align: right;"| '''٢٤٦،٠٤٦''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری حەومە (شارستانی شاریکورد)|گوندەواری حەومە]] || style="text-align: right;"| ٢٣،٣٩٧ || style="text-align: right;"| ٣،٨٨٨ || style="text-align: right;"| ٥،٣٦٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تاقانەک|گوندەواری تاقانەک]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری ھەفشەجان]]<ref name="Lordegan, Ardal, Shahrekord, Farsan"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hassan |دوایین=Habibi |بەستەری نووسەر=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1369/02/26 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ١٩٩٠|script-title=fa:تصویب اصلاحاتی در دهستانهای استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Approval of reforms in rural districts of Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/112809 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250826234013/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/112809 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] E80123B8-C979-4E5D-9C98-3FB8DCCB1166. {{lang|شماره دوره}} [Course number] 69.}}</ref>}} || style="text-align: right;"| ٥،٠٣٥ || style="text-align: right;"| ٥،٧٣٣ || style="text-align: right;"| ٥،٧١٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[فەرۆخشار]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٨،٩٢٠ || style="text-align: right;"| ٣٠،٠٣٦ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[ھەفشەجان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٠،٠٤٢ || style="text-align: right;"| ٢٠،٨٤٧ || style="text-align: right;"| ٢١،٣٥٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[کیان، ئێران|کیان]] (شار){{efn|پێشتر گوندی [[کیان، ئێران|شەھرەک]]<ref name="Babaheydar and Kian Cities"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hassan |دوایین=Habibi |بەستەری نووسەر=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1370/11/16 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٥ی شوباتی ١٩٩٢|script-title=fa:تبدیل روستاهای باباحیدر از توابع شهرستان فارسان و شهرک از توابع شهرکرد به ترتیب به شهر باباحیدر و شهرکیان |trans-title=‌Conversion of the villages of Babaheydar from Farsan and Shahrak from Shahrekord to Babaheydar and Shahr-e Kian, respectively |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113343 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231116172708/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113343 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] 3142E809-A825-402A-A4BD-B655AA617161. {{lang|شماره دوره}} [Course number] 70.}}</ref>}} || style="text-align: right;"| ١٠،٩٢٢ || style="text-align: right;"| ١٢،٠٢٠ || style="text-align: right;"| ١٢،٩٤٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[نافێچ]] (شار) || style="text-align: right;"| ٣،٨١٤ || style="text-align: right;"| ٣،٩٧٥ || style="text-align: right;"| ٤،٠٥٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[شاری کورد]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٢٦،٧٤٦ || style="text-align: right;"| ١٥٩،٧٧٥ || style="text-align: right;"| ١٩٠،٤٤١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[تاقانەک]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،٥٠٤ || style="text-align: right;"| ٥،٩٤١ || style="text-align: right;"| ٦،١٧٠ |- | '''[[ناوچەی بێن]]'''{{efn|گوێزرایەوە بۆ [[شارستانی بێن]]<ref name="Ben and Saman Counties Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٢٧،٧٣١''' || style="text-align: right;"| '''٢٩،٤٨١''' || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری وەردەنجان]] || style="text-align: right;"| ١١،٠١٤ || style="text-align: right;"| ٨،٥٤٩ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری زایەندەروودی باشوور]] || style="text-align: right;"| ٥،٠١٨ || style="text-align: right;"| ٤،٨٣٣ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[بێن، ئێران|بێن]] (شار) || style="text-align: right;"| ١١،٦٩٩ || style="text-align: right;"| ١١،٧٧٥ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[وەردەنجان، ئێران|وەردەنجان]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٤،٣٢٤ || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی فەرۆخشار]]'''{{efn|گوێزرایەوە بۆ [[شارستانی فەرۆخشار]] دوای سەرژمێریی ٢٠١٦}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''٣٧،٠٦٨''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەستگورد (شارستانی فەرۆخشار)|گوندەواری دەستگورد]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٤،٣٥٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری قەھفەرۆخ]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٩٧٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[فەرۆخشار]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٣١،٧٣٩ |- | '''[[ناوچەی کیار]]'''{{efn|گوێزرایەوە بۆ [[شارستانی کیار]]<ref name="Kiar County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٤٣،١٠٨''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری دەستگورد || style="text-align: right;"| ٦،١٢٠ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کیاری ڕۆژاوا]] || style="text-align: right;"| ١٥،٣٥٢ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کیاری ڕۆژھەڵات]] || style="text-align: right;"| ٨،٥٤٠ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گەھروو]] (شار) || style="text-align: right;"| ٦،٠٩٣ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[شەلامەزار]] (شار) || style="text-align: right;"| ٧،٠٠٣ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی لاران]]''' || style="text-align: right;"| '''٣٢،٧٠٥''' || style="text-align: right;"| '''٣٢،٧٩١''' || style="text-align: right;"| '''٣٢،٨٦٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری لار]] || style="text-align: right;"| ١٣،٨٢٤ || style="text-align: right;"| ١٣،٨٧٧ || style="text-align: right;"| ٩،٠٧٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەرغ مەلەک]] || style="text-align: right;"| ٢،٣٤٢ || style="text-align: right;"| ٢،٠٩٧ || style="text-align: right;"| ٢،٢٩٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ھاروونی، چوارمەحاڵ و بەختیاری|ھاروونی]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٣،٦٠١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سوودجان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،٤١٥ || style="text-align: right;"| ٥،٤١٠ || style="text-align: right;"| ٥،٥٨١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سوورێشجان]] (شار) || style="text-align: right;"| ١١،١٢٤ || style="text-align: right;"| ١١،٤٠٧ || style="text-align: right;"| ١٢،٣٠٨ |- | '''[[ناوچەی سامان]]'''{{efn|گوێزرایەوە بۆ [[شارستانی سامان]]<ref name="Ben and Saman Counties Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٣٤،٤٥٧''' || style="text-align: right;"| '''٣٥،٨٩٥''' || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ھوورە]] || style="text-align: right;"| ١٠،٢٨٠ || style="text-align: right;"| ١٠،٤٨٣ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سامان]] || style="text-align: right;"| ٩،٤٠٠ || style="text-align: right;"| ١٠،٠٨٥ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[سامان، چوارمەحاڵ و بەختیاری|سامان]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٤،٧٧٧ || style="text-align: right;"| ١٥،٣٢٧ || style="text-align: right;"| |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٣٦٢،٣٨١''' || style="text-align: right;"| '''٣٤٠،٣٨٢''' || style="text-align: right;"| '''٣١٥،٩٨٠''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار}} |} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شەھری کورد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Shahrekord County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:شارستانی شەھری کورد]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] mf4achn1bcf8a2lkizoz4z4bg2ajiff 0 173050 1586688 1285434 2026-05-24T15:49:03Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586688 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە}} [[پەڕگە:NorthKhorasan-Bojnourd.svg|وێنۆک|چەپ|270px|جێگەی شارستانی بوژنۆرد لە [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]]دا بە ڕەنگی شین نیشان دراوە]] '''شارستانی بوژنۆرد''' ({{بە فارسی|شهرستان بجنورد}}) یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[بوژنۆرد]]ە. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Bojnord County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] [[پۆل:شارستانی بوژنۆرد]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] i5kr8ukjpzyxmk4e6le7wpb6ihe1c4w 1586689 1586688 2026-05-24T15:50:28Z 1silent scientist 51740 1586689 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[پەڕگە:NorthKhorasan-Bojnourd.svg|وێنۆک|چەپ|270px|جێگەی شارستانی بوژنۆرد لە [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]]دا بە ڕەنگی شین نیشان دراوە]] '''شارستانی بوژنۆرد''' ({{بە فارسی|شهرستان بجنورد}}) یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[بوژنۆرد]]ە. ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٣٢٢،٣٠٩ کەس لە ٧٩،٨٨٢ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084106/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |archive-date=20 September 2011 |format=Excel |access-date=25 September 2022}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٦٥،٨٩٦ کەسی لە ١٠٠،٩٠٠ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province |language=fa |website=Iran Data Portal—Syracuse University |url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119210728/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |archive-date=19 January 2023 |agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٣٢٤،٠٨٣ کەس لە ٩٤،٤٥٧ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 North Khorasan Province"> {{cite web |script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province |language=fa |website={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027174651/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |archive-date=27 October 2020 |format=Excel |access-date=19 December 2022}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی بوژنۆرد لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی بوژنۆرد |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 North Khorasan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 North Khorasan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 North Khorasan Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی بوژنۆرد)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٣٨،٦٣٢''' || style="text-align: right;"| '''٢٧٩،٨٧٢''' || style="text-align: right;"| '''٣٠٠،٠٨٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئالاداغ]] || style="text-align: right;"| ٢٦،٢٥٩ || style="text-align: right;"| ٣٢،٤٩٤ || style="text-align: right;"| ٢٨،٢١٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بابائەمان]] || style="text-align: right;"| ١٩،٣٢٣ || style="text-align: right;"| ٢٤،١٨٧ || style="text-align: right;"| ١٥،٦٠٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەدرانلوو]] || style="text-align: right;"| ٢٠،٢٧٨ || style="text-align: right;"| ٢٣،٤٠٠ || style="text-align: right;"| ٢٣،٩٤٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بوژنۆرد]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٧٢،٧٧٢ || style="text-align: right;"| ١٩٩،٧٩١ || style="text-align: right;"| ٢٢٨،٩٣١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[چنارانشەھر]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٣،٣٨٠ |- | '''[[ناوچەی گەرمخان]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٨،٢٥٩''' || style="text-align: right;"| '''٢٦،٩٥٥''' || style="text-align: right;"| '''٢٤،٠٠١''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری گەرمخان]] || style="text-align: right;"| ١٧،١٠٤ || style="text-align: right;"| ١٥،٧٢٠ || style="text-align: right;"| ١٣،٨٤٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری گیفان]] || style="text-align: right;"| ١٠،٤٣٩ || style="text-align: right;"| ٩،٥٧٧ || style="text-align: right;"| ٨،٦٥٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[حەساری گەرمخان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٧١٦ || style="text-align: right;"| ١،٦٥٨ || style="text-align: right;"| ١،٤٩٩ |- | '''[[ناوچەی ڕاز و جەرگالان]]'''{{efn|گوازرایەوە بۆ [[شارستانی ڕاز و جەرگالان]]<ref name="Raz and Jargalan County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٥٥،٤١٨''' || style="text-align: right;"| '''٥٩،٠٣٤''' || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری غۆڵامان]] || style="text-align: right;"| ١٣،٩٦٥ || style="text-align: right;"| ١٤،٨١٣ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جەرگالان]] || style="text-align: right;"| ٣٠،٦٥٩ || style="text-align: right;"| ٣٢،٩٨١ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕاز]] || style="text-align: right;"| ٦،٠٥٩ || style="text-align: right;"| ٥،٤٩٣ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[ڕاز]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤،٧٣٥ || style="text-align: right;"| ٥،٧٤٧ || style="text-align: right;"| |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٣٢٢،٣٠٩''' || style="text-align: right;"| '''٣٦٥،٨٩٦''' || style="text-align: right;"| '''٣٢٤،٠٨٣''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Bojnord County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] [[پۆل:شارستانی بوژنۆرد]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] 2eshywpqyhuo7j0juskd2k9kaw6ggww 0 174839 1586686 1508710 2026-05-24T15:46:48Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586686 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''شارستانی ورووگڕ''' یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[ورووگڕ]]ە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٣٢٦٬٤٥٢ کەس بووە، کە زۆربەیان [[کورد]]ی [[لوڕ]]ن و لە [[ئیسلامی شیعە]] پەیڕەوی دەکەن. == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[ورووگڕ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [[:fa:شهرستان بروجرد|بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی]] {{تووڵی دەروازە|ئێران|کوردستان|جوگرافیا}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{پۆلی کۆمنز|Borujerd County}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارستانی ورووگڕ]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] fszs6mja9m84bxmyjzkw8z2qwgawxe2 1586687 1586686 2026-05-24T15:48:13Z 1silent scientist 51740 1586687 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''شارستانی ورووگڕ''' یەکێک لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان]]ی [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری [[ورووگڕ]]ە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە لە ساڵی ٢٠١٦دا بەرامبەر لەگەڵ ٣٢٦٬٤٥٢ کەس بووە، کە زۆربەیان [[کورد]]ی [[لوڕ]]ن و لە [[ئیسلامی شیعە]] پەیڕەوی دەکەن. ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٣٢٠،٥٤٧ کەس لە ٨٢،٦٧٦ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٣٣٧،٦٣١ کەسی لە ٩٩،٢٥٩ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٣٢٦،٤٥٢ کەس لە ١٠٢،٢٥٨ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی ورووگڕ لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی ورووگڕ |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Lorestan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Lorestan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Lorestan Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی ورووگڕ)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٨٥،١٧٩''' || style="text-align: right;"| '''٣٠٤،١٥٣''' || style="text-align: right;"| '''٢٩٣،٤٦٤''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەرە سەییدی]] || style="text-align: right;"| ٥،٠٦٦ || style="text-align: right;"| ٤،٢٢١ || style="text-align: right;"| ٣،٢٧٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ھیممەتئاباد]] || style="text-align: right;"| ٢٣،٢٤٩ || style="text-align: right;"| ٢٩،٠٠٧ || style="text-align: right;"| ٢٧،٠١٦ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری شیروان || style="text-align: right;"| ٢١،٧١٠ || style="text-align: right;"| ٢٢،٩٤٨ || style="text-align: right;"| ٢١،٦٦٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری وەلەنجەرد]] || style="text-align: right;"| ٧،٦٠٧ || style="text-align: right;"| ٧،٣٢٣ || style="text-align: right;"| ٦،٥١٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ورووگڕ]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٢٧،٥٤٧ || style="text-align: right;"| ٢٤٠،٦٥٤ || style="text-align: right;"| ٢٣٤،٩٩٧ |- | '''[[ناوچەی ئەشتەرینان]]'''{{efn|پێشتر [[ناوچەی ئەشتەرینان|ناوچەی ئەشتاد]] بوو<ref name="Ashtad District Renamed Oshtorinan District">{{cite report|title=Changing the name of Ashtad District from Borujerd County of Lorestan province to Oshtorinan|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/TreeText/164544|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503093702/https://qavanin.ir/Law/TreeText/164544|publisher=Revolutionary Council of the Islamic Republic of Iran|last=Bani Sadr|first=Seyyed Abul Hassan|archive-date=3 May 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 14 March 1359|access-date=24 March 2024}}</ref>}} || style="text-align: right;"| '''٣٥،٣٦٨''' || style="text-align: right;"| '''٣٣،٤٧٨''' || style="text-align: right;"| '''٣٢،٩٨٨''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەردەسەرە]] || style="text-align: right;"| ٧،٥٣٠ || style="text-align: right;"| ٧،١٧٠ || style="text-align: right;"| ٦،٨٥٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری گوودەرزی]] || style="text-align: right;"| ١٦،٨٧٥ || style="text-align: right;"| ١٦،٣٢١ || style="text-align: right;"| ١٦،٣٧٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەشتەرینان]] || style="text-align: right;"| ٥،٦٩٩ || style="text-align: right;"| ٤،٩٠٤ || style="text-align: right;"| ٤،٢٤٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ئەشتەرینان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،٢٦٤ || style="text-align: right;"| ٥،٠٨٣ || style="text-align: right;"| ٥،٥٢٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[وەنای، لوڕستان|وەنای]] (شار){{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Vanai City"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی شیروان]]'''{{efn|name=fn1|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ دامەزرا<ref name="Shirvan District Formation"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شیروانی ڕۆژاوا]]{{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شیروانی ڕۆژھەڵات]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری شیروانی ڕۆژھەڵات|گوندەواری شیروان]] بوو<ref name="Shirvan District Formation"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٤٦٦،٩٤٧''' || style="text-align: right;"| '''٤٦٦،٩٤٧''' || style="text-align: right;"| '''٣٢٦،٤٥٢''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[ورووگڕ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [[:fa:شهرستان بروجرد|بەشداربوون لە ویکیپیدیای فارسی]] {{تووڵی دەروازە|ئێران|کوردستان|جوگرافیا}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{پۆلی کۆمنز|Borujerd County}} [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] [[پۆل:شارستانی ورووگڕ]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] frlksrp86mgwdbruhxwfdc7ih3wi0ej 0 175291 1586657 1574650 2026-05-24T14:05:29Z Raman kurd 74550 /* شێواز و فراوانکرد */ 1586657 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | tourney_name = جامی جیھانیی فیفای | year = ٢٠٢٦ | other_titles = FIFA World Cup United 2026{{ھن}}Copa Mundial de la FIFA Unidos 2026{{ھن}}Coupe du monde de la FIFA Unis 2026 | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = 160px | caption = لۆگۆی میوانداری | country = کەنەدا | country2 = مەکسیک | country3 = ویلایەتە یەکگرتووەکان | dates = | confederations = ٦ | num_teams = ٤٨ | venues = ١٦ | cities = ١٦ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] | nextseason = [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٣٠|٢٠٣٠]] }} '''جامی جیھانی فیفا ٢٠٢٦''' یان '''مۆندیالی ٢٠٢٦''' ([[زمانی ئینگلیزی|بە ئینگلیزى]]''':FIFA World Cup 2026''') بیست و سێیەمین پاڵەوانییەتیە لە [[جامی جیھانیی فیفا]] بە میوانداری ھاوبەشی هەرسێ وڵاتی [[کەنەدا]]، [[مەکسیک]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] کە لە ١١ی حوزەیران تا ١٩ی تەمموزی ٢٠٢٦ بەڕێوەدەچێت. <ref name="Schedule">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref>. شانزە شار میوانداری یارییەکانى پاڵەوانیـییەکە دەکات یازدە شار لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ، سێ لە [[مەکسیک]] و دوو لە [[کەنەدا]] .ئەمەش یەکەمجارە سێ وڵات میوانداری پاڵەوانێتیەکە بکەن، هەروەها یەکەم پاڵەوانێتییە کە ٤٨ ھەڵبژاردەى نیشتیمانى لەخۆبگرێت. بە میوانداریکردنی ڕابردووی پاڵەوانێتییەکانی ساڵانی [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] و [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] ، مەکسیک دەبێتە یەکەم وڵات کە سێ جار میوانداری یان هاوبەشی میوانداریی جامی جیهانیی بکات. پێشتر ویلایەتە یەکگرتووەکان لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|ساڵی ١٩٩٤]] میوانداری کردبوو. لەبەرامبەردا ئەمە یەکەمجار دەبێت کە [[کەنەدا]] میوانداری یان هاوبەشی میوانداری پاڵەوانێتیەکە لە سەر ئاستى پیاوان بکات. ئەم چالاکییە دەگەڕێتەوە بۆ خشتەی هاوینەی نەریتی [[نیوەگۆی باکوور]] دوای ئەوەی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[قەتەر]] لە مانگەکانی تشرینی دووەم و کانوونی دووەم بەڕێوەچوو. لەناو ئەم میواندارانەدا تەنیا کەنەدایە کە تا ئێستا ھیچ کات میوانداری جامی جیھانیی نەکردووە، بەڵام مەکسیک تا ئێستا دوو جار و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش یەک جار میوانداری جامی جیھانی فیفایان کردووە. لەدوای [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] کە میوانداری ھاوبەش لە نێوان [[کۆریای باشوور]] و [[ژاپۆن]] بەڕێوەچوو، ئەمە دووەمین جامی جیھانیی فیفا دەبێت کە لە نێوان سێ وڵات بەڕێوەدەچێت و یەکەم جامی جیھانییە کە زیاتر لە دوو وڵات میوانداری دەکەن تیایدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|سەردێڕ=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|BBC]] Sport|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44464913|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210114150230/https://www.bbc.com/sport/football/44464913|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref><ref name="ESPN 2017">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|یەکەم=Jeff|دوایین=Carlise|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=ESPN|سەردێڕ=U.S. , neighbors launch 2026 World Cup bid|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170411140749/http://www.espn.co.uk/football/fifa-world-cup/story/3100808/usmexico-and-canada-officially-launch-bid-to-co-host-2026-world-cup|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٧}}</ref> وەک وڵاتانی میواندار، [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەنەدا|کەنەدا]], [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی مەکسیک|مەکسیک]], و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] هەموویان بە شێوەیەکی راستەوخۆ سەرکەوتنیان بەدەستهێنا. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کەیپڤەرد|کەیپڤەرد]] و کوراساو و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئوردن|ئوردن]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆزبەکستان|ئۆزبەکستان]] یەکەم یاریی خۆیان لە جامى جیھانى فیفا ئەنجام دەدەن. [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەرژەنتین|ئەرجەنتین]] [[یاریی کۆتایی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|پاڵەوانی بەرگرییە]] و سێیەم نازناوی مۆندیالی لە ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستهێناوە. == شێواز و فراوانکردن == بیرۆکەی گشتی فراوانکردنی پاڵەوانێتییەکە هەر لە ساڵی ٢٠١٣ لەلایەن [[میشێل پلاتینی]] سەرۆکی ئەوکاتەی [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا|یەکێتی ئەوروپا]] و و هەروەها لە ساڵی ٢٠١٦ لەلایەن [[جیانی ئینڤانتینۆ|جیانی ئینفانتینۆ]] سەرۆکی فیفا پێشنیارکرابوو. نەیارانی پێشنیازەکە ئاماژەیان بەوەدا کە ژمارەی یارییەکان لە ئێستاوە لە ئاستێکی قبوڵنەکراودا بووە، کە فراوانکردنەکە کوالیتی یارییەکان کەمدەکاتەوە، و بڕیارەکە بەهۆی نیگەرانییە سیاسییەکانەوە بووە نەک وەرزشی، ئینفانتینۆیان تۆمەتبارکرد بە بەکارهێنانی بەڵێنی هێنانی وڵاتی زیاتر بۆ مۆندیال بۆ بردنەوەی هەڵبژاردنەکانی . لەم چاپەوە دەستی پێکرد، جامی جیهانی فیفا فراوانتر بوو بۆ ٤٨ تیپ، کە بە بەراورد بە حەوت پاڵەوانێتی پێشوو ١٦ تیپ زیادی کردووە. تیپەکان بەسەر دوانزە کۆمەڵەدا دابەش دەکرێن کە چوار تیپی تێدایە و دوو تیپی سەرەکی هەر کۆمەڵەیەک و هەشت باشترین تیپی سێیەمیش دەچنە قۆناغێکی نوێی ٣٢، وەک لەلایەن ئەنجومەنی فیفا لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٣ پەسەندکرا <ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}</ref> بڕیارە ئەمە یەکەم فراوانکردن و گۆڕینی فۆرمات بێت لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|ساڵی 1998]] ەوە . کۆی گشتی یارییەکان لە ٦٤ یاریەوە بۆ ١٠٤ یاری زیاد دەکات، هەروەها ژمارەی ئەو یارییانەی کە ئەنجامیان دەدەن لەلایەن ئەو تیپانەی کە دەگەنە چوار یاری کۆتایی لە حەوت یاریەوە بۆ هەشت یاریی زیاد دەکات. پاڵەوانێتییەکە ٣٩ ڕۆژ دەخایەنێت، ئەمەش بە بەراورد بە ٣٢ ڕۆژی پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] زیادی کردووە. هەر تیپێک هێشتا سێ یاری کۆمەڵە ئەنجام دەدات. ڕۆژی کۆتایی یاریی لەسەر ئاستی یانەکان بۆ ئەو یاریزانانەی ناویان لە پێکهاتەکانی کۆتاییدا هاتووە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦یە؛ یانەکان دەبێت تا ٢٥ی ئایار یاریزانەکانیان ئازاد بکەن، جگە لەوەی تا ٣٠ی ئایار یاریزانانی بەشداربوو لە یاری کۆتایی پێشبڕکێی یانە کیشوەرییەکان دەدرێت. 56 ڕۆژی ماوەی پشوودان و ئازادکردن و پاڵەوانێتییەکە وەک یەک دەمێنێتەوە لەگەڵ پاڵەوانێتییەکانی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|2010]] و 2014 و 2018. <ref name="IMC">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars|سەردێڕ=FIFA Council approves international match calendars |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٣}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars "FIFA Council approves international match calendars"]. [[فیفا|FIFA]]. March 14, 2023. [https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars Archived] from the original on March 14, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref> === شێوازەکانی پێشووی فراوانکردن === فراوانکردنەکە بۆ ٤٨ تیپ پێشتر لە ١٠ی ژانویەی ٢٠١٧ پەسەندکرابوو، کاتێک بڕیاردرا کە پاڵەوانێتییەکە ١٦ گروپی ٣ تیپ لەخۆبگرێت، و بە گشتی ٨٠ یاری، لەگەڵ دوو تیپی سەرەکی هەر کۆمەڵەیەک بەرەو قۆناغێکی ٣٢. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Conn |یەکەم=David |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026|سەردێڕ=Fifa’s Infantino claims 48-team World Cup will boost football worldwide |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170110104617/https://www.theguardian.com/football/2017/jan/10/fifa-vote-expand-world-cup-48-teams-from-2026 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=The Guardian}}</ref> بەپێی ئەم شێوازەی کە دواتر جێگەیان گرتەوە، زۆرترین ژمارەی یارییەکانی هەر تیپێک بە حەوت یاری دەمایەوە، بەڵام هەر تیپێک یەک یاری گروپی کەمتر لە پێشوو ئەنجام دەدا. پاڵەوانێتییەکە هێشتا لە ماوەی ٣٢ ڕۆژدا تەواو دەبوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/38577001|سەردێڕ=World Cup: Gianni Infantino defends tournament expansion to 48 teams |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170331171815/http://www.bbc.com/sport/football/38577001 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> شێوازەکە کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا لە سەر سێ پێشنیاری دیکە هەڵبژێردرا، کە لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٨ تیپ و لە ٧٦ بۆ ٨٨ یاری و لە یەک بۆ چوار کەمترین یاری بۆ هەر تیپێک بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشان=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180915094005/https://resources.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/86/19/51/circularno.1572-fifaworldcup%E2%84%A2formatproposals_neutral.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> ڕەخنەگرانی ئەو شێوازەی کە دواتر جێگرەوەی بۆ کرا، ئاماژەیان بەوە کرد کە بەکارهێنانی گروپی سێ تیمی لەگەڵ دوو تیم کە پێشکەوتنیان بەدەستهێناوە، مەترسی هاوکاری نێوان تیمەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. ئەمە وای لە فیفا کرد پێشنیاری ئەوە بکات کە ڕەنگە لێدانی سزا بۆ ڕێگریکردن لە یەکسانبوون لە قۆناغی کۆمەڵەکاندا بەکار بهێنرێت؛ هەرچەندە تەنانەت ئەو کاتەش هەندێک مەترسیی هاوکاری دەمێنێتەوە و ئەگەری ئەوە دروست دەبێت کە تیپەکان بە ئەنقەست لێدانەکان بدۆڕێنن بۆ ئەوەی ڕکابەرێکیان لەناو ببەن. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نیگەرانیانە، فیفا بەردەوام بوو لە بیرکردنەوە لە فۆرماتی بەدیل – پرۆسەیەک کە بە ڕاگەیاندنی ساڵی ٢٠٢٣ کۆتایی هات کە فۆرماتەکە ١٢ گروپ دەبێت لە ٤ تیپ. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{براوەکانی جامی جیھانیی فیفا}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|کەنەدا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|دەیەی ٢٠٢٠|وەرزش}} {{تۆپی پێ-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|2026 FIFA World Cup}} [[پۆل:پاڵەوانیەتییەکانی جامی جیھانی فیفا|٢٠٢٦]] [[پۆل:تۆپی پێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان]] ovsqtsuqugf3kmj74fwyli6u04vb25n 0 177786 1586655 1400743 2026-05-24T13:59:23Z 1silent scientist 51740 1586655 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دژپێڵ | ناوی_فەرمی = {{گەورە|'''دزفول'''}} | ناوەکانی_تر = دێزفوول، دزپێڵ، دزپیل | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Dezful Sasanid Bridge On Cloudy Sunset - South View.jpg | photo2a = Dezful-vahdati.jpg{{!}} |photo2b = پل ساسانی - دزفول.jpg |photo3a = آرامگاه یعقوب لیث صفاری،اولین شهریار ایرانی بعد از اسلام7.jpg |photo3b = Dezful Jame Mosque 3.jpg | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = چەند دیمەنێکی دژپێڵ }} | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = وڵات | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی دژپێڵ|دژپێڵ]] | سەردێڕی_دامەزران = [[ناوچە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[ناوچەی ناوەندی شارستانی دژپێڵ|ناوەندی]] | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٤٣ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٦٤٬٧٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زاری بەختیاری|بەختیاری]]، [[زمانی فارسی|فارسی]]، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٦١ }} '''دژپێڵ''' یان '''دێزفوول''' شارێک لە [[پارێزگای خووزستان]]ە کە لە باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]]دا ھەڵکەوتووە. ڕووبەری ئەم شارە ٤٧٦٢ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٢٦٤،٧٠٩ کەس بووە.<ref>{{سەرژمێریی ٢٠١٦ی ئێران}}</ref> == مێژوو == دێزفوول یەکێک لە کۆنترین شارەکانی [[پارێزگای خووزستان]]ە. بە بۆچوونی کنە و پشکنینەکانی مێژوونووس و شوێنەوارناسی ئەڵمانی واڵتەر ھینتس، «ئاوان» (پایتەختی یەکەم بنەماڵەی [[ئیلام]]، بنەماڵەی ئاوان) لە دێزفوول ھەڵکەوتبوو. وا بڕوا دەکرێت ناوی دێزفوول پەیوەندی بە پردێکی ساسانییەوە ھەبێت کە بەسەر ئاو-ی دێزدا لە لایەن شاپووری دووەمەوە دروست کراوە. ساسانییەکان ھەروەھا قەڵایەکیان لە نزیکییەوە بۆ پاراستنی پردەکە دروست کرد. ئەم ناوچەیە، کە پردەکە و قەڵاکە دەگرێتەوە، لە کۆتاییدا بوو بە شاری دێژ-پۆڵ یان دێزفوول، ئەگەرچی ئەم ناوە تا سەدەی ١٢ بە شێوەیەکی باو بەکارنەدەھێنرا.<ref name="Welcome to Encyclopaedia Iranica">{{cite web | url=https://www.iranicaonline.org/articles/dezful | title=Welcome to Encyclopaedia Iranica }}</ref> لە سەدەی ١٠دا، نووسەر ئیستەخری بە قەنتەرەتولئەندامەش ناوی بردووە. ھەروەھا بە قەسرولڕووناوش دەناسرا. بناغە بەردینەکەی پردەکە تا ئێستاش دیارە، لە کاتێکدا بەشی سەرەوەی لە سەردەمە سەرەتایییەکانی ئیسلامی، [[سەلجووقییەکان|سەلجووقی]] و [[قاجاڕ]]دا چەندین جار بە خشت سەرلەنوێ دروست کراوەتەوە. لە سەدەی ١٤دا، [[حەمدوڵڵا مستەوفی]] وەک پردێک بە درێژیی ٥٢٠ ھەنگاو و پانیی ١٥ ھەنگاو بە ٤٢ تاقەوە وەسفی کردووە. [[شەڕەفەددین یەزدی]]، کە لە ساڵانی ٧٩٥/١٣٩٣ سەردانی ناوچەکەی کردبوو، ھەروەھا وەسفێکی وردی پێشکەش کردووە.<ref name="Welcome to Encyclopaedia Iranica"/> بە بۆچوونی جۆرج کورزۆن، کە لە کۆتاییی سەدەی ١٩دا سەردانی ناوچەکەی کردبوو، پیشەسازیی سەرەکیی ناوخۆیی لە دێزفوولدا نیل بوو، بە ١٢٠ کارگە لە شارەکەدا. چاندنی نیل لە سەرەتای سەدەی ١٩دا دەستی پێ کرد. دێزفوول ھەروەھا بە پێنووسە قامیشە نایابەکانی بەناوبانگ بوو.<ref name="Welcome to Encyclopaedia Iranica"/> ==جوگرافیا== دێزفوول ٦٥٠ کیلۆمەتر لە [[تاران]]ی پایتەختی وڵات و ١٥٥ کیلۆمەتر لە [[ئەھواز]]ی ناوەندی پارێزگای [[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]ەوە دوورە. شارەکە ٣٠٠ کیلۆمەتر لە [[کەنداوی فارس]]ەوە دوورە و لە بەرزیی ١٤٣ مەتردایە. شارەکە لە بناری [[چیاکانی زاگرۆس]] ھەڵکەوتووە و مێژوویەکی ھەیە کە بۆ سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] دەگەڕێتەوە. ناوچەی دەوروبەری دێزفوول بۆ ماوەی ٥٠٠٠ ساڵ ماڵی شارستانییەتەکان بووە.<ref>{{cite web |url=http://www.yjc.ir/fa/news/4928655/دزفول-شهری-از-سپیده-دم-تاریخ |title = "دزفول" شهری از سپیده دم تاریخ}}</ref> دێزفوول لەسەر ڕێگای سەرەکیی باکوور–باشوور لە تارانەوە بۆ ئەھواز ھەڵکەوتووە. ھێڵی سەرەکیی شەمەندەفەر لە تارانەوە بۆ کەنداوی فارس ١٥ کیلۆمەتر (٩ میل) لە دێزفوولەوە دوورە، لە دیوەکەی تری [[ڕووباری دێز]]. ===کەشوھەوا=== دێزفوول خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی گەرم]] ([[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]] ''BSh'') بە ھاوینانی زۆر گەرم و زستانانی مامناوەند. بارانبارین لە زۆربەی باشووری ئێران زیاترە، بەڵام بە تەواوی سنووردارە بە ماوەی نێوان تشرینی دووەم تا نیسان، ھەندێک جار بە ھەورەبرووسکەوە، ئەگەرچی لە ھەندێک کاتدا دەتوانێت لە ٢٥٠ ملیمەتر لە مانگێکدا یان ٦٠٠ ملیمەتر لە ساڵێکدا تێپەڕ بکات.<ref>{{cite web|url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/khz/DEZFUL/25.asp|title=اداره کل هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری|website=www.chaharmahalmet.ir|access-date=2 April 2018}}</ref> تۆز لە ناوچەکەدا زۆر باوە و زۆربەی کات لە ھاویندا ڕوو دەدات.<ref name= NOAA/> بەفربارین لەم شارەدا ڕووداوێکی زۆر دەگمەنە. بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٠دا، بۆ یەکەمجار، شاری دێزفوول شاھیدی بەفربارین بوو.<ref>{{Cite web |title=بارش برف در خوزستان مردم را غافلگیر کرد - تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/11/22/2201151/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B1%D8%A7-%D8%BA%D8%A7%D9%81%D9%84%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF |access-date=29 February 2024 |website=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |language=fa}}</ref> {{Weather box |location = دێزفوول (ئامارەکان بۆ ١٩٦١–٢٠١٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 28.5 |Feb record high C = 29.0 |Mar record high C = 37.5 |Apr record high C = 42.5 |May record high C = 48.4 |Jun record high C = 50.0 |Jul record high C = 53.6 |Aug record high C = 52.0 |Sep record high C = 49.8 |Oct record high C = 43.5 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.2 |Jan high C = 17.2 |Feb high C = 19.6 |Mar high C = 24.1 |Apr high C = 30.0 |May high C = 37.5 |Jun high C = 43.7 |Jul high C = 46.0 |Aug high C = 44.9 |Sep high C = 41.7 |Oct high C = 34.8 |Nov high C = 26.2 |Dec high C = 19.3 |Jan mean C = 10.8 |Feb mean C = 13.2 |Mar mean C = 17.3 |Apr mean C = 22.8 |May mean C = 29.9 |Jun mean C = 35.1 |Jul mean C = 37.0 |Aug mean C = 35.8 |Sep mean C = 32.0 |Oct mean C = 25.6 |Nov mean C = 17.9 |Dec mean C = 12.5 |Jan low C = 5.3 |Feb low C = 6.8 |Mar low C = 10.0 |Apr low C = 14.7 |May low C = 20.5 |Jun low C = 23.8 |Jul low C = 26.2 |Aug low C = 25.5 |Sep low C = 21.1 |Oct low C = 16.2 |Nov low C = 10.8 |Dec low C = 6.8 |Jan record low C = -9.0 |Feb record low C = -4.0 |Mar record low C = -2.0 |Apr record low C = 3.0 |May record low C = 10.0 |Jun record low C = 16.0 |Jul record low C = 19.0 |Aug record low C = 16.5 |Sep record low C = 10.0 |Oct record low C = 6.0 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = -2.0 |rain colour = green |Jan rain mm = 100.6 |Feb rain mm = 60.0 |Mar rain mm = 50.2 |Apr rain mm = 34.5 |May rain mm = 9.2 |Jun rain mm = 0.0 |Jul rain mm = 0.2 |Aug rain mm = 0.0 |Sep rain mm = 0.0 |Oct rain mm = 7.4 |Nov rain mm = 39.1 |Dec rain mm = 83.2 |Jan rain days = 9.9 |Feb rain days = 8.1 |Mar rain days = 8.1 |Apr rain days = 6.5 |May rain days = 3.0 |Jun rain days = 0.0 |Jul rain days = 0.1 |Aug rain days = 0.0 |Sep rain days = 0.0 |Oct rain days = 2.1 |Nov rain days = 6.2 |Dec rain days = 8.0 |Jan sun = 131.6 |Feb sun = 158.4 |Mar sun = 192.3 |Apr sun = 217.7 |May sun = 272.5 |Jun sun = 325.6 |Jul sun = 322.7 |Aug sun = 317.0 |Sep sun = 291.3 |Oct sun = 234.8 |Nov sun = 158.2 |Dec sun = 121.9 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 68 |Mar humidity = 59 |Apr humidity = 49 |May humidity = 32 |Jun humidity = 22 |Jul humidity = 24 |Aug humidity = 28 |Sep humidity = 29 |Oct humidity = 40 |Nov humidity = 59 |Dec humidity = 73 | Jan dew point C =5.7 | Feb dew point C =6.4 | Mar dew point C =7.9 | Apr dew point C =9.7 | May dew point C =9.1 | Jun dew point C =7.8 | Jul dew point C =11.1 | Aug dew point C =12.2 | Sep dew point C =9.0 | Oct dew point C =8.7 | Nov dew point C =8.4 | Dec dew point C =7.0 |source 1 = NOAA (١٩٦١–١٩٩٠) <ref name= NOAA>{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-II/IR/40795.TXT |title = Dezful Climate Normals 1961-1990 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = December 28, 2012}}</ref> |source 2 =IRIMO<ref>{{Cite web |title=Statistics of synoptic stations: Dezful (40795) |url=http://www.chaharmahalmet.ir:80/iranarchive.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp |archive-date=17 February 2016 |access-date=22 February 2025 |website=Chaharmahalmet |publisher=Iran Meteorological Organization}}</ref> |date=December 2012}} {|style="width:80%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|زانیاریی کەشوھەوا بۆ دێزفوول <ref name= NOAA/> |- !مانگ !کانوونی دووەم !شوبات !ئادار !نیسان !ئایار !حوزەیران !تەممووز !ئاب !ئەیلوول !تشرینی یەکەم !تشرینی دووەم !کانوونی یەکەم !style="border-left-width:medium"|ساڵ |- !ژمارەی ئەو ڕۆژانەی کەمترین پلەی گەرمی ≤ {{Convert|0.0|C|F|abbr=on}} |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|3.0 |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|0.7 |style="background:#F0FFFF;color:#000000;"|0.4 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0 |style="background:#CCFFFF;color:#000000;"|0.9 |style="background:#F0FFFF;color:#000000;border-left-width:medium"|5.0 |- !تێکڕای ژمارەی ڕۆژانی ھەورەبرووسکە |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|1.6 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|1.6 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|2.7 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|3.0 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|2.0 |style="background:#F0FFF0;color:#000000;"|0.1 |style="background:#F0FFF0;color:#000000;"|0.1 |style="background:#F0FFF0;color:#000000;"|0.1 |style="background:#FFFFFF;color:#000000;"|0.0 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;"|1.6 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|2.7 |style="background:#E0FFE0;color:#000000;"|2.1 |style="background:#E5FFE5;color:#000000;border-left-width:medium"|17.6 |- !تێکڕای ژمارەی ڕۆژانی تۆزاوی |style="background:#F4F5FA;color:#000000;"|2.2 |style="background:#EDEAE0;color:#000000;"|4.4 |style="background:#E3DAC9;color:#000000;"|8.2 |style="background:#E3DAC9;color:#000000;"|9.5 |style="background:#D27D46;color:#000000;"|14.6 |style="background:#9E5B40;color:#FFFFFF;"|17.5 |style="background:#87421F;color:#FFFFFF;"|19.2 |style="background:#9E5B40;color:#FFFFFF;"|16.7 |style="background:#DEA681;color:#000000;"|10.8 |style="background:#E3DAC9;color:#000000;"|8.9 |style="background:#EDEAE0;color:#000000;"|3.7 |style="background:#F4F5FA;color:#000000;"|2.2 |style="background:#DEA681;color:#000000;border-left-width:medium"|118 |} == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Dezful-masjed-jameh.jpg|مزگەوتی جەماعەتی دژپێڵ </gallery> ==ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خووزستان]] * [[شارستانی دژپێڵ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Dezful}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] i0m56ayt39jfcnrdlcerzorqwwkgsre 0 177812 1586680 1508547 2026-05-24T15:38:45Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586680 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} '''شارستانی دژپێڵ''' یان '''شارستانی دێزفوول''' یەکێک لە [[شارستانەکانی ئێران|شارستانەکانی]] [[پارێزگای خووزستان]] لە باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری [[دژپێڵ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=شارستانی دژپێڵ|دامەزرێنەر=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[دژپێڵ]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|ھۆکاری_ناونران=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|ژمارەی_دانیشتووان=٤٤٣،٩٧١|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} == زمان == خەڵک ئەم شارە زمانیان [[زمانی کوردی|کوردیە]] و بە شێوازەزاری [[بختیاری|بەختیاری]] قسە دەکەن. == دابەشکاری کارگێڕی == شارستان دزفوول ١١ [[شار]]، ٤ [[ناوچە]] و ١١ [[گوندستان]] هەیە. ==ئەمانەش ببینە== * [[پارێزگای خووزستان]] * [[دژپێڵ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Dezful County}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] 891bk9e76y99xu87hglajg7cou0ixw5 1586681 1586680 2026-05-24T15:39:47Z 1silent scientist 51740 1586681 wikitext text/x-wiki '''شارستانی دژپێڵ''' یان '''شارستانی دێزفوول''' یەکێک لە [[شارستانەکانی ئێران|شارستانەکانی]] [[پارێزگای خووزستان]] لە باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ە. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری [[دژپێڵ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=شارستانی دژپێڵ|دامەزرێنەر=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[دژپێڵ]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|ھۆکاری_ناونران=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|ژمارەی_دانیشتووان=٤٤٣،٩٧١|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای خووزستان|خووزستان]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٣٨٤،٨٥١ کەس لە ٣١،٢٩١ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920093911/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٤٢٣،٥٥٢ کەسی لە ١٠٧،٧٤٦ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Khuzestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118191739/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Khuzestan.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٤٤٣،٩٧١ کەس لە ١٢٥،٣٥١ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_06.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021081917/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_06.xlsx|format=Excel|archive-date=21 October 2020}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی دێزفوول لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی دێزفوول |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Khuzestan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Khuzestan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Khuzestan Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی دێزفوول)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٣٢١،٢٤٤''' || style="text-align: right;"| '''٣٤٧،٢٦١''' || style="text-align: right;"| '''٣٧٠،٤٩٨''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری قیبلەیی]] || style="text-align: right;"| ٢٥،١٠٨ || style="text-align: right;"| ٢٧،١٦٣ || style="text-align: right;"| ٢٨،٣٥٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شەمسئاباد (شارستانی دێزفوول)|گوندەواری شەمسئاباد]] || style="text-align: right;"| ٤٠،٢٠٧ || style="text-align: right;"| ٤٢،٨٠٣ || style="text-align: right;"| ٢٩،٧٩٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[دێزفوول]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٢٨،٥٠٧ || style="text-align: right;"| ٢٤٨،٣٨٠ || style="text-align: right;"| ٢٦٤،٧٠٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[میانڕوود]] (شار) || style="text-align: right;"| ٩،١٩٩ || style="text-align: right;"| ٩،٠٣٣ || style="text-align: right;"| ١٠،١١٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[مونتەزەران]] (شار){{efn|پێشتر گوندی [[مونتەزەران|شەھرەکی شەھید محەممەد مونتەزەری]] بوو؛ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Montazeran City"/>}} || style="text-align: right;"| ٩،١٩٩ || style="text-align: right;"| ٩،٠٣٣ || style="text-align: right;"| ١٠،١١٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەفیئاباد، خوزستان|سەفیئاباد]] (شار) || style="text-align: right;"| ٨،٠٥٤ || style="text-align: right;"| ٩،٠٤٦ || style="text-align: right;"| ٩،٨٧٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[شاری ئیمام]] (شار){{efn|پێشتر [[شاری ئیمام|دێزاب]] بوو<ref name="Khuzestan Province Reforms"/>}} || style="text-align: right;"| ١٠،١٦٩ || style="text-align: right;"| ١٠،٨٣٦ || style="text-align: right;"| ١١،٣٩٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[شەمسئاباد، دێزفوول|شەمسئاباد]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١٠،٨٥٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سیا مەنسوور، خوزستان|سیا مەنسوور]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٤٠٦ |- | '''[[ناوچەی چوغامێش]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٨،٣٦١''' || style="text-align: right;"| '''٣٠،١٢٦''' || style="text-align: right;"| '''٣١،١٨٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چوغامێش]] || style="text-align: right;"| ١٥،٠٤١ || style="text-align: right;"| ١٣،٦١٣ || style="text-align: right;"| ١٣،٥٧٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری خەیبەر]] || style="text-align: right;"| ١٣،٣٢٠ || style="text-align: right;"| ١٤،٤٠٠ || style="text-align: right;"| ١٥،٥٩٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[چوغامێش]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٢،١١٣ || style="text-align: right;"| ٢،٠١٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[جەندی شاپوور]] (شار){{efn|پێشتر گوندی [[جەندی شاپوور|ئیسلامئاباد]] بوو؛ دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Jandi Shapur City"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی سەردەشت]]''' || style="text-align: right;"| '''٣٥،٢٤٦''' || style="text-align: right;"| '''٣٤،١٤٩''' || style="text-align: right;"| '''٢٧،٧٢٦''' |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری ئەحمەد فەدالە || style="text-align: right;"| ١،٤٨٨ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری دەرە کایاد|| style="text-align: right;"| ١،٨٤٠ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری ئیمامزادە سەید مەحموود || style="text-align: right;"| ١،٣٠٤ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ماھوور برنجی]] || style="text-align: right;"| ١٧،٧٤٨ || style="text-align: right;"| ٢٢،٠٨٩ || style="text-align: right;"| ١٣،٩٨٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەردەشت (شارستانی دێزفوول)|گوندەواری سەردەشت]] || style="text-align: right;"| ٤،٨٥١ || style="text-align: right;"| ٤،١٢٥ || style="text-align: right;"| ٥،٠٨٧ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری سەید وەلی وددین|| style="text-align: right;"| ٢،٨٠٤ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری شاھی|| style="text-align: right;"| ٣،٣٧٠ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[حەمزە، دێزفوول|حەمزە]] (شار){{efn|پێشتر [[حەمزە، دێزفوول|شەھرەکی حەمزە]] بوو<ref name="Hamzeh City"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٨٥٠ || style="text-align: right;"| ٦،٠٩١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەلەند]] (شار){{efn|پێشتر [[سەلەند|سەردەشت]] بوو<ref name="Sardasht Renamed Saland">{{cite report|title=Approval of changes in the divisions of Khuzestan, Markazi and Zanjan provinces|language=fa|website=lamtakam.com|via=Lam ta Kam|url=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/122732|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331144534/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/122732|publisher=Ministry of the Interior, Political-Defense Commission of the Council of Ministers|last=Aref|first=Mohammad Reza|archive-date=31 March 2024|date=c. 2024|orig-date=Approved 28 November 1381|id=Proposal 1.4.42.80285; Letter 58538/26118; Notification 47144/T27667K|access-date=31 March 2024}}</ref>}} || style="text-align: right;"| ١،٨٤١ || style="text-align: right;"| ٢،٠٨٥ || style="text-align: right;"| ٢،٥٦٠ |- | '''[[ناوچەی شاھییون]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''٧،٢٧٢''' || style="text-align: right;"| '''١١،٥٢٩''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەحمەد فەدالە]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٢٠١ || style="text-align: right;"| ٣،٢٢٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەرە کایاد]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٢١٣ || style="text-align: right;"| ٢،٥٠١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئیمامزادە سەید مەحموود]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٦٥١ || style="text-align: right;"| ١،٢٥٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەید وەلی وددین]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٤٧١ || style="text-align: right;"| ١،٦١٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شاھی]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٢،٧٣٦ || style="text-align: right;"| ٢،٩٣٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[شاھییون]] (شار){{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Rud Zard-e Mashin and Shahiyun Cities"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٣٨٤،٨٥١''' || style="text-align: right;"| '''٤٢٣،٥٥٢''' || style="text-align: right;"| '''٤٤٣،٩٧١''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == زمان == خەڵک ئەم شارە زمانیان [[زمانی کوردی|کوردیە]] و بە شێوازەزاری [[بختیاری|بەختیاری]] قسە دەکەن. == دابەشکاری کارگێڕی == شارستان دزفوول ١١ [[شار]]، ٤ [[ناوچە]] و ١١ [[گوندستان]] هەیە. ==ئەمانەش ببینە== * [[پارێزگای خووزستان]] * [[دژپێڵ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Dezful County}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] bb2x98m0zwzqqi9hd1d0la5ympt1g3h 0 178632 1586656 1557828 2026-05-24T14:03:16Z 1silent scientist 51740 1586656 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پاپێڵ''' یان '''پۆڵدوختەر''' (بە [[فارسی]]:پل-دختر) شارێکە لە [[پارێزگای لوڕستان]]. بەناوبانگی ئەم شارە بۆ ئەوەیە کە [[پرد|پێڵ]] گەل کۆنی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref> ==دیمۆگرافی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٢٢٬٥٨٨ کەس لە ٥٬١٣١ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٢٥٬٠٩٢ کەسی لە ٦٬٤٩٦ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province |language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu |via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٦٬٣٥٢ کەس لە ٧٬٥٦٣ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report |title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province |language=fa |publisher=The Statistical Center of Iran |website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> ==جوگرافیا== ===شوێن=== پۆڵدوختەر نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر لە [[خوڕەماوە]]ی ناوەندی پارێزگاوە دوورە. تەنیا لە باکووری شارەکەدا پاشماوەکانی [[پۆڵدوختەر (پۆڵدوختەر)|پردی پۆڵدوختەر]]ی کۆن ھەڵکەوتووە، کە لەگەڵ ئەوانی تر لەم ناوچەیەدا، وەک کاندید بۆ [[یونسکۆ|یونسکۆ]] بۆ [[شوێنەواری جیھانی|شوێنەواری جیھانی]] پێشکەش کراوە.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5273/ |title=The Collection of Historical Bridges - UNESCO World Heritage Centre |website=whc.unesco.org}}</ref> ===کەشوھەوا=== پۆڵدوختەر خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی گەرم]] («BSh») لە [[پۆلێنکردنی کەشوھەوای کووپن|پۆلێنکردنی کەشوھەوای کووپن]]دایە کە بارانبارینی لە مانگەکانی زستاندا زیاترە لە ھاوین. ھاوینانی وشک و زۆر گەرمن و لە حوزەیران تا ئەیلوول بارانبارینێکی زۆر کەمی ھەیە. زستانانی فێنک و تا ڕادەیەک تەڕن. لە بەراورد لەگەڵ شارەکانی تری پارێزگاکە وەک [[ئەلیگوودەرز]]، [[دووروود]] و [[خوڕەمھاباد]]، پۆڵدوختەر پلەی گەرمیی بەرزتر و بارانبارینی کەمتری تێدا بەدی دەکرێت.<ref name="IRIMO">{{cite web |title=Statistics of 200 synoptic stations in the country |script-title=fa: آمار 200 ایستگاه سینوپتیک country |url=http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp |archive-date=17 February 2016 |access-date=26 March 2024 |website=chaharmahalmet |publisher=IRIMO |language=Persian |type=asp |format=asp}}</ref> {{Weather box | width = auto | collapsed = yes | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = پۆڵدوختەر | temperature colour = | Jan mean C =9.2 | Feb mean C =11.6 | Mar mean C =16.1 | Apr mean C =20.9 | May mean C =27.6 | Jun mean C =33.5 | Jul mean C =36.1 | Aug mean C =36.1 | Sep mean C =31.2 | Oct mean C =25.4 | Nov mean C =16.5 | Dec mean C =11.5 | year mean C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =63.4 | Feb precipitation mm =47.9 | Mar precipitation mm =49.9 | Apr precipitation mm =53.4 | May precipitation mm =10.1 | Jun precipitation mm =0.2 | Jul precipitation mm =0.5 | Aug precipitation mm =1.0 | Sep precipitation mm =1.5 | Oct precipitation mm =19.1 | Nov precipitation mm =50.7 | Dec precipitation mm =71.3 | year precipitation mm = |source = IRIMO(پلەی گەرمی<ref>{{Cite web |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/POLDOKHT/5.asp |title=Form 5 : Average of mean daily temperature in C. Station: Poldokhtar(40786) |access-date=26 March 2024 |website=Chaharmahalmet |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320083707/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/POLDOKHT/5.asp |archive-date=20 March 2016 |url-status=unfit |publisher=Iran Meteorological Organization |type=asp}}</ref>)، (بارانبارین<ref>{{Cite web |url=http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/POLDOKHT/25.asp |title=Form 25: Monthly total of precipitation in mm. Station: Poldokhtar(40786)|access-date=26 March 2024 |website=Chaharmahalmet |archive-url=https://web.archive.org/web/20150123004020/http://www.chaharmahalmet.ir/stat/archive/iran/lor/POLDOKHT/25.asp |archive-date=23 January 2015 |url-status=unfit |publisher=Iran Meteorological Organization |type=asp }}</ref>) }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای لوڕستان]] * [[شارستانی پاپێڵ|شارستان پاپێڵ]] == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پارێزگای لوڕستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pol-e Dokhtar}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای لوڕستان]] 08sdn37l9o338kxarr5m054u99e6320 0 178633 1586682 1402261 2026-05-24T15:40:11Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586682 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=پاپێڵ|ناوەکانی_تر=پۆلدۆختەر، پولدوختەر|دامەزرێنەر=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[پاپێڵ]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|ھۆکاری_ناونران=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|ژمارەی_دانیشتووان=٧٣،٧٧٤|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|ئێران}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} '''شارستان پاپێڵ''' یەکێ لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستانە]] کە لە [[باشوور|باشووری]] ئەم پارێزگایەو هەڵکەوتووە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[پاپێڵ|پاپێڵە]]. پاپێڵ شارستانێک کوێستانییە. بەناوبانگی [[جیھان|جیهانی]] ئەم شارستانە بۆ ئەوەیە کە یەکێ لە گەورەترین گەنج گەلی [[مێژوو]] لە [[ئەشکەوت|ئەشکەوتی]] کەلماکەرەی [[پاپێڵ|پاپێڵا]] دۆزیاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> == نەوت و گاز == پاپێڵ یەکێ لە شارستانە نەوتدارەکانی [[ئێران]] و [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستانە]]. پاپێڵ بیر گەلی [[نەوت|نەوتی]] زۆری هەیە کە نەوتەکەی دەنێرگێت بۆ [[پارێزگا|پارێزگاکانی]] دیکە. == ئەمانەش ببینە == *[[پارێزگای لوڕستان]] *[[پاپێڵ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pol-e Dokhtar County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] ost3okdwwij3srtxm2at6y2at1fhp2l 1586683 1586682 2026-05-24T15:41:59Z 1silent scientist 51740 1586683 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=پاپێڵ|ناوەکانی_تر=پۆلدۆختەر، پولدوختەر|دامەزرێنەر=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[پاپێڵ]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|ھۆکاری_ناونران=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|ژمارەی_دانیشتووان=٧٣،٧٧٤|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|ئێران}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} '''شارستان پاپێڵ''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستان]] لە [[باشوور|باشووری]] ئەم پارێزگایە ھەڵکەوتووە. ناوەند ئەم [[شارستان]]ە، شاری [[پاپێڵ|پاپێڵە]]. پاپێڵ شارستانێک کوێستانییە. بەناوبانگی [[جیھان|جیھانی]] ئەم شارستانە بۆ ئەوەیە کە یەکێ لە گەورەترین گەنج گەلی [[مێژوو]] لە [[ئەشکەوت|ئەشکەوتی]] کەلماکەرەی [[پاپێڵ|پاپێڵا]] دۆزیاوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=٢٠١٦|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ٧٤،٥٣٧ کەس لە ١٦،٢٧٨ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/15.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٧٥،٣٢٧ کەسی لە ١٩،٢٧٦ بنەماڵەدا ژماردووە.<ref name="2011 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119153510/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Lorestan.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٧٣،٧٤٤ کەس لە ٢١،٣٠٣ بنەماڵەدا پێوانە کرد.<ref name="2016 Lorestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Lorestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012230336/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_15.xlsx|format=Excel|archive-date=12 October 2020}}</ref> ===دابەشکارییەکانی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی پاپێڵ لە سێ سەرژمێریی یەک لەدوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی پاپێڵ |- ! دابەشکارییەکانی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Lorestan Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Lorestan Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Lorestan Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی پاپێڵ)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٥٠،٥٩٦''' || style="text-align: right;"| '''٥٢،٣٨٢''' || style="text-align: right;"| '''٥١،٩٧٤''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جایەدەری باکووری]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری جایەدەری باکووری|گوندەواری جایەدەر]] بوو<ref name="Mamulan County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ١٠،٧٢٧ || style="text-align: right;"| ١٠،٣٨٨ || style="text-align: right;"| ١٠،٨٠٣ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری جەلۆگیر || style="text-align: right;"| ٥،٣٦٨ || style="text-align: right;"| ٤،٩٩٩ || style="text-align: right;"| ٣،٨٩٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەلاوی]] || style="text-align: right;"| ٨،٩٢٣ || style="text-align: right;"| ٨،٦٩٢ || style="text-align: right;"| ٨،٤٨٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەیانکووھی ڕۆژاوا]] || style="text-align: right;"| ٢،٩٩٠ || style="text-align: right;"| ٣،٢١١ || style="text-align: right;"| ٢،٤٣٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[پاپێڵ]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٢،٥٨٨ || style="text-align: right;"| ٢٥،٠٩٢ || style="text-align: right;"| ٢٦،٣٥٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەراب حەمام]] (شار){{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Sarab Hammam City"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی باڵاگەرێوە]]'''{{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جایەدەری باشووری]]{{efn|name=fn1|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ دامەزرا<ref name="Mamulan County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جەلۆگیر]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی مەموولان]]'''{{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ گوازرایەوە بۆ شارستانی مەموولان و ناوەکەی گۆڕدرا بۆ ناوچەی ناوەندی<ref name="Mamulan County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٢٣،٩٤١''' || style="text-align: right;"| '''٢٢،٥٨٣''' || style="text-align: right;"| '''٢١،٣٧٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەفرینە]] || style="text-align: right;"| ٧،٥٧٦ || style="text-align: right;"| ٧،٠٩٠ || style="text-align: right;"| ٦،٨٩٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەموولان]] || style="text-align: right;"| ٣،٨٢٥ || style="text-align: right;"| ٣،٧٤١ || style="text-align: right;"| ٣،٠٧٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەیانکووھی ڕۆژھەڵات]] || style="text-align: right;"| ٤،٩٠٧ || style="text-align: right;"| ٤،٢٥٠ || style="text-align: right;"| ٣،٧٤٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[مەموولان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٧،٦٣٣ || style="text-align: right;"| ٧،٥٠٢ || style="text-align: right;"| ٧،٦٥٦ |- | '''کۆ''' || style="text-align: right;"| '''٧٤،٥٣٧''' || style="text-align: right;"| '''٧٥،٣٢٧''' || style="text-align: right;"| '''٧٣،٧٤٤''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == نەوت و گاز == پاپێڵ یەکێ لە شارستانە نەوتدارەکانی [[ئێران]] و [[پارێزگای لوڕستان|پارێزگای لوڕستانە]]. پاپێڵ بیر گەلی [[نەوت|نەوتی]] زۆری هەیە کە نەوتەکەی دەنێرگێت بۆ [[پارێزگا|پارێزگاکانی]] دیکە. == ئەمانەش ببینە == *[[پارێزگای لوڕستان]] *[[پاپێڵ]] == سەرچاوەکان == {{پارێزگای لوڕستان}} {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Pol-e Dokhtar County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای لوڕستان]] 702i6j3ccd9srzugmf8i196lhyuvhlb 0 179074 1586604 1586393 2026-05-24T12:02:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586604 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''ئەردەڵ''' یا '''ئەردەل''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===نەژاد=== شارەکە [[لوڕەکان]] دانیشتووین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=https://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204171156/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٨،١٦٢ کەس لە ١،٧٦٧ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٨،٩٩٢ کەس لە ٢،٠٢٥ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ١٠،١١٣ کەس لە ٢،٦٤٢ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ==کەشووھەوا== {{Weather box | name = | width = 72% | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = ئەردەڵ (نۆرماڵەکانی ٢٠٠٩–٢٠١٣) | temperature colour = | Jan high C =10 | Feb high C =10 | Mar high C =15 | Apr high C =19 | May high C =25 | Jun high C =32 | Jul high C =36 | Aug high C =35 | Sep high C =31 | Oct high C =24 | Nov high C =15 | Dec high C =11 | year high C = | Jan mean C =4 | Feb mean C =4 | Mar mean C =9 | Apr mean C =13 | May mean C =18 | Jun mean C =24 | Jul mean C =28 | Aug mean C =27 | Sep mean C =23 | Oct mean C =17 | Nov mean C =9 | Dec mean C =5 | year mean C = | Jan low C =-2 | Feb low C =-1 | Mar low C =3 | Apr low C =7 | May low C =11 | Jun low C =16 | Jul low C =20 | Aug low C =19 | Sep low C =15 | Oct low C =10 | Nov low C =4 | Dec low C =-1 | year low C = | Jan humidity =55 | Feb humidity =59 | Mar humidity =45 | Apr humidity =49 | May humidity =39 | Jun humidity =24 | Jul humidity =21 | Aug humidity =21 | Sep humidity =22 | Oct humidity =30 | Nov humidity =53 | Dec humidity =53 | year humidity = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =63 | Feb precipitation mm =77 | Mar precipitation mm =63 | Apr precipitation mm =69 | May precipitation mm =12 | Jun precipitation mm =0 | Jul precipitation mm =0 | Aug precipitation mm =1 | Sep precipitation mm =0 | Oct precipitation mm =10 | Nov precipitation mm =111 | Dec precipitation mm =76 | year precipitation mm = | Jan sun =207 | Feb sun =191 | Mar sun =227 | Apr sun =214 | May sun =253 | Jun sun =321 | Jul sun =331 | Aug sun =318 | Sep sun =303 | Oct sun =266 | Nov sun =198 | Dec sun =222 | year sun = |source 1 = Chaharmahalmet<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Synoptic Station of Ardal |ناونیشان=http://www.chbmet.ir/st_ardal.asp |ڕەوشی ناونیشان=unfit |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160616231645/http://www.chbmet.ir/st_ardal.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٥|وێبگە=Chaharmahalmet |script-title=fa: ايستگاه سينوپتيك سامان |type=asp}}</ref> |date = شوبات ٢٠٢٥ }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی ئەردەڵ|شارستان ئەردەڵ]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] gghe36cbnau4pc379aylx681nsv1gqq 0 179075 1586609 1586379 2026-05-24T12:03:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە) (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586609 wikitext text/x-wiki '''شارستان ئەردەڵ''' یا '''ئەردەل''' یەکێ لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[ئەردەڵ|ئەردەڵە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=ئەردەڵ|ناوەکانی_تر=ئەردەل|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحال و بەختیاری]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|ژمارەی_دانیشتووان=٦٠،٥٢٥|ھۆکاری_ناونران=|دامەزرێنەر=|ڕێکەوتی_دامەزران=|سەردێڕی_دامەزران=|ناوی_دابەشکراو٢=[[ئەردەڵ]]|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|شرۆڤەی_وێنە=|قەبارەی_وێنە=|وێبگە=}} ==مێژوو== لە ساڵی ٢٠٠٧دا، گوندەوارەکانی [[گوندەواری مەشایەخ|مەشایەخ]] و [[گوندەواری ناغان|ناغان]]، و شاری [[ناغان]]، لە شارستانەکە جیا کرانەوە لە کاتی دامەزراندنی [[شارستانی کیار]].<ref name="Kiar County Establishment"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Parviz |دوایین=Davoodi |بەستەری نووسەر=Parviz Davoodi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1386/07/29 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|script-title=fa:تصویبنامه وزرای عضو کمیسیون سیاسی- دفاعی هیئت دولت در خصوص برخی تغییرات و تقسیمات کشوری در استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Approval of the Ministers of the Political Defense Commission of the Government Board regarding some changes and national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250826193151/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/132618 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] 2773B618-ABF2-4EA2-A9B9-33054C181C06.}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا، گوندەکانی [[دەشتەک، چوارمەحاڵ و بەختیاری|دەشتەک]]، [[کاج، چوارمەحاڵ و بەختیاری|کاج]]، و [[سەرخوون، چوارمەحاڵ و بەختیاری|سەرخوون]] کران بە شار.<ref name="Chaharmahal and Bakhtiari Cities"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad Reza |دوایین=Rahimi |بەستەری نووسەر=Mohammad Reza Rahimi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1391/10/12 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|script-title=fa:تصویب نامه درخصوص تقسیمات کشوری در استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=‌Approval letter regarding national divisions in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/826954 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250826194445/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/826954 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شماره ابلاغیه 202969/ت47210ک}} [Notification number 202969/T47210K].}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ٦٨،٧٤٠ کەس لە ١٤،٤٧٤ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٥٣،٥١٤ کەس لە ١٢،٧٠٣ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٤٨،٨٨٠ کەس لە ١٣،٠٦٦ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی ئەردەڵ لە ماوەی سێ سەرژمێریی لەسەریەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی ئەردەڵ |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province" /> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی ئەردەڵ)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٥١،٩٦٠''' || style="text-align: right;"| '''٣٧،١٨٧''' || style="text-align: right;"| '''٣٥،١٧٩''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دیناران|گوندەواری دیناران]] || style="text-align: right;"| ٧،٥٤٨ || style="text-align: right;"| ٦،٨٠٠ || style="text-align: right;"| ٥،٨٩٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەشایەخ|گوندەواری مەشایەخ]]{{efn|name=fn1|گوازرایەوە بۆ [[شارستانی کیار]]<ref name="Kiar County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ٧،١٥٨ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ناغان|گوندەواری ناغان]]{{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| ٣،٢٨٦ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری پشتکوو (شارستانی ئەردەڵ)|گوندەواری پشتکوو]] || style="text-align: right;"| ٢٠،٨٧٨ || style="text-align: right;"| ٢١،٣٩٥ || style="text-align: right;"| ١٠،٩٣٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ئەردەڵ]] (شار) || style="text-align: right;"| ٨،١٦٢ || style="text-align: right;"| ٨،٩٩٢ || style="text-align: right;"| ١٠،١١٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[دەشتەک، چوارمەحاڵ و بەختیاری|دەشتەک]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٤،٠١٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[کاج، چوارمەحاڵ و بەختیاری|کاج]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٤،٢٢٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ناغان]] (شار){{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| ٤،٩٢٨ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی میانکوو]]''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٧٨٠''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٣٢٧''' || style="text-align: right;"| '''١٣،٦٩٧''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری میانکوو (شارستانی ئەردەڵ)|گوندەواری میانکوو]] || style="text-align: right;"| ١٠،٦٢٢ || style="text-align: right;"| ١٠،٧٠٩ || style="text-align: right;"| ٦،٩٧٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شەلیل|گوندەواری شەلیل]] || style="text-align: right;"| ٦،١٥٨ || style="text-align: right;"| ٥،٦١٨ || style="text-align: right;"| ٤،٥٩٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەرخوون، چوارمەحاڵ و بەختیاری|سەرخوون]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٢،١٣١ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٦٨،٧٤٠''' || style="text-align: right;"| '''٥٣،٥١٤''' || style="text-align: right;"| '''٤٨،٨٨٠''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[ئەردەڵ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Ardal County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] 3nbhrrgbj24mfjqxt2zbnwdot54l46c 0 179080 1586602 1586396 2026-05-24T12:01:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586602 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''بۆرووجن''' یا '''برووجن''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]]. بۆرووجن لە نیگای جەماوەرەو دووهەمین شاری گەورەی ئەم [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگایەشە]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===زمان و نەژاد=== شارەکە لەلایەن [[فارسەکان|فارسەکان]] دانیشتووی لێیە لەگەڵ کەمینەیەک لە [[لوڕەکان|لوڕەکان]] و [[گەلانی تورک|گەلانی تورک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=https://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204171156/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Anonby|یەکەم=Erik|سەردێڕ=Atlas of the Languages of Iran: A working classification|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191229013417/http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٤٩،٠٧٧ کەس لە ١٢،٨٢٨ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٥٢،٦٩٤ کەس لە ١٤،٨٥٨ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٧،٠٧١ کەس لە ١٧،٢٢٨ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ==جوگرافیا== ===تۆپۆگرافی=== شارەکە لە دۆڵێکدا بە ھەمان ناو ھەڵکەوتووە، کە کۆی گشتی ڕووبەرەکەی ٥٨٠ مەتری چوارگۆشەیە لە بەشی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری. ===کەشووھەوا=== برووجن کەشووھەوایەکی کیشوەریی ھەیە لە پۆلێنکردنی کەشووھەوای کۆپن، بە ھاوینی گەرم و وشک (''Dsa''). لە پلانی پۆلێنکردنی کەشووھەوا کە لەلایەن کەریمییەوە دروست کراوە، برووجن کەشووھەوایەکی نیمچە شێداری ھەیە بە ھاوینی مامناوەند و زستانی زۆر سارد. لە زۆربەی پلانەکانی پۆلێنکردندا، کەشووھەوای برووجن وەک کەشووھەوای وشک (وەک لە دی مارتۆن) یان کەشووھەوای نیمچە وشک (وەک لە ئیڤانۆڤ و بارات) پۆلێن دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Climatological Factors of the Region |ناونیشان=http://chbmet.ir/c2.asp |وێبگە=Chbmet |بڵاوکەرەوە=Chaharmahal and Bakhtiari Meteorological Office |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160328060406/http://chbmet.ir/c2.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٦|زمان=Persian |format=asp}}</ref> وێستگەی کەشناسیی شارەکە لە بەرزیی نزیکەی ٢١٩٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە ھەڵکەوتووە. کەشووھەواکەی بەزۆری تێکەڵەیەکە لە ھاوینی مامناوەند و زستانی زۆر سارد. دیمەن و ڕووپۆشی ڕووەکی لە جۆری «ستێپە». بەرزترین پلەی گەرمی بینراو ٣٦.٦ پلەی سەدی بووە، و نزمترین پلە ٢٦.٨- پلەی سەدی بووە.<ref name="clmate element"/> برووجن بە کەشووھەوا زۆر ساردەکەی ناسراوە، و ساڵانە ١٣٢ ڕۆژ بەستن (کڕێوە) ئەزموون دەکات. شێی ڕێژەیی بە گشتی نزمە، و تێکڕای ساڵانەی ٣٨٪ە. ڕێژەی ھەور لە بەھاردا کەمدەبێتەوە، لە ھاویندا دەگاتە کەمترین ئاست، و لەگەڵ دەستپێکردنی وەرزی پاییزدا دووبارە زیاد دەکاتەوە، و لە زستاندا دەگاتە بەرزترین ئاست. بە تێکڕا تەنھا ٢١ ڕۆژ لە ساڵێکدا ھەوری تەواو ھەیە، و تیشکی خۆر لە نێوان شارەکانی پارێزگاکەدا بەرزترینە.<ref name="clmate element">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Climatological Elements of the province |ناونیشان=http://www.chbmet.ir/c3.asp |وێبگە=chbmet |بڵاوکەرەوە=Chaharmahal and Bakhtiari Meteorological Service |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805033955/http://www.chbmet.ir/c3.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠٢٠|زمان=Persian |format=asp |ڕەوشی ناونیشان=unfit}}</ref> {{Weather box |width = auto |location = برووجن (١٩٨٨–٢٠٠٥) |metric first = Yes |single line = Yes |humidity colour = green |Jan high C = 3.8 |Feb high C = 6.4 |Mar high C = 11.0 |Apr high C = 17.1 |May high C = 22.7 |Jun high C = 28.7 |Jul high C = 31.5 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 27.2 |Oct high C = 20.7 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 8.0 |year high C = | Jan mean C =-1.9 | Feb mean C =0.6 | Mar mean C =4.8 | Apr mean C =10.2 | May mean C =14.6 | Jun mean C =19.1 | Jul mean C =22.2 | Aug mean C =21.3 | Sep mean C =17.3 | Oct mean C =11.9 | Nov mean C =6.2 | Dec mean C =1.9 |year mean C = |Jan low C = -7.7 |Feb low C = -5.2 |Mar low C = -1.4 |Apr low C = 3.3 |May low C = 6.5 |Jun low C = 9.5 |Jul low C = 13.0 |Aug low C = 11.6 |Sep low C = 7.4 |Oct low C = 3.0 |Nov low C = -0.9 |Dec low C = -4.2 |year low C = |precipitation colour = green | Jan precipitation mm =45.3 | Feb precipitation mm =33.6 | Mar precipitation mm =54.1 | Apr precipitation mm =27.4 | May precipitation mm =8.9 | Jun precipitation mm =1.2 | Jul precipitation mm =0.8 | Aug precipitation mm =0.1 | Sep precipitation mm =0.2 | Oct precipitation mm =5.2 | Nov precipitation mm =23.7 | Dec precipitation mm =53.7 | year precipitation mm = | Jan humidity =60 | Feb humidity =53 | Mar humidity =47 | Apr humidity =40 | May humidity =33 | Jun humidity =24 | Jul humidity =24 | Aug humidity =23 | Sep humidity =24 | Oct humidity =34 | Nov humidity =45 | Dec humidity =54 | year humidity = | Jan dew point C =-9.0 | Feb dew point C =-8.4 | Mar dew point C =-6.2 | Apr dew point C =-2.9 | May dew point C =-0.9 | Jun dew point C =-0.8 | Jul dew point C =2.3 | Aug dew point C =0.8 | Sep dew point C =-2.2 | Oct dew point C =-3.2 | Nov dew point C =-5.1 | Dec dew point C =-7.0 | Jan sun =215.0 | Feb sun =226.8 | Mar sun =242.8 | Apr sun =256.4 | May sun =333.4 | Jun sun =359.8 | Jul sun =342.3 | Aug sun =341.5 | Sep sun =319.2 | Oct sun =293.6 | Nov sun =230.0 | Dec sun =219.4 |source = IRIMO<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp|date=February 17, 2016}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی بۆرووجن|بۆرووجن]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Borujen}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] m4iw2sg1u5kkolgaiu66pip716470ge 0 179083 1586608 1586380 2026-05-24T12:02:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586608 wikitext text/x-wiki '''بۆرووجن''' یا '''برووجن''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]] کە لە [[ڕۆژھەڵات|ڕۆژھەڵاتی]] ئەم پارێزگایە ھەڵکەوتووە. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[بۆرووجن|بۆرووجنە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=بۆرووجن|ھۆکاری_ناونران=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[بۆرووجن]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|دامەزرێنەر=|ژمارەی_دانیشتووان=١١٨،٣٨١|ناوەکانی_تر=برووجن|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|وێبگە=}} ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ١١٣،٧٩٥ کەس لە ٢٧،٩٦٣ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ١١٨،٦٨١ کەس لە ٣٢،٦٤٩ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ١٢٢،٤٨٣ کەس لە ٣٦،٢٣٨ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی بروجن لە ماوەی سێ سەرژمێریی لەسەریەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی بروجن |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی بروجن)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٧٧،٨٨٤''' || style="text-align: right;"| '''٨٢،٢٢٥''' || style="text-align: right;"| '''٨٦،٩١٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری حەومە (شارستانی بروجن)|گوندەواری حەومە]] || style="text-align: right;"| ١٠،٢٣٠ || style="text-align: right;"| ١،٢٢٨ || style="text-align: right;"| ١،١٣٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بروجن]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤٩،٠٧٧ || style="text-align: right;"| ٥٢،٦٩٤ || style="text-align: right;"| ٥٧،٠٧١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[فەرادۆنبە]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٢،٦٩٧ || style="text-align: right;"| ١٣،١٣٩ || style="text-align: right;"| ١٣،٣١٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ناقنە]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٩،٦٠٣ || style="text-align: right;"| ٩،٩٢٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەفیددەشت]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،٨٨٠ || style="text-align: right;"| ٥،٥٦١ || style="text-align: right;"| ٥،٤٧١ |- | '''[[ناوچەی بوڵداجی]]''' || style="text-align: right;"| '''١٩،٧٠٨''' || style="text-align: right;"| '''٢٠،٦٨٨''' || style="text-align: right;"| '''١٩،٧٦٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چاغاخۆر]] || style="text-align: right;"| ٨،١١٩ || style="text-align: right;"| ٦،١٣٩ || style="text-align: right;"| ٥،٢١٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئیمامزادە حەمزە عەلی]] || style="text-align: right;"| ٦٨٤ || style="text-align: right;"| ٢،٨٢١ || style="text-align: right;"| ٢،٥٦٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بوڵداجی]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٠،٩٠٥ || style="text-align: right;"| ١١،٧٢٨ || style="text-align: right;"| ١١،٩٨٠ |- | '''[[ناوچەی گەندۆمان]]''' || style="text-align: right;"| '''١٦،٢٠٣''' || style="text-align: right;"| '''١٥،٧٦٨''' || style="text-align: right;"| '''١٥،٨٠٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەوڕاھان]] || style="text-align: right;"| ٥،٤٩٧ || style="text-align: right;"| ٥،١٥٢ || style="text-align: right;"| ٤،٨٩٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری گەندۆمان]] || style="text-align: right;"| ٥،١٢٨ || style="text-align: right;"| ٤،٨٥٥ || style="text-align: right;"| ٤،٦٢٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گەندۆمان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،٥٧٨ || style="text-align: right;"| ٥،٧٦١ || style="text-align: right;"| ٦،٢٩١ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''١١٣،٧٩٥''' || style="text-align: right;"| '''١١٨،٦٨١''' || style="text-align: right;"| '''١٢٢،٤٨٣''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[بۆرووجن]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Borujen County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] jiocchhnvvzkyvof07ag1jzolroisda 0 179109 1586601 1586397 2026-05-24T12:01:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586601 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''فارسان''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===نەژاد=== شارەکە [[لوڕەکان]] دانیشتووین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٢٦،٢١٩ کەس لە ٥،٦٦٥ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٢٨،٠١٣ کەس لە ٧،١٩٠ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ٣٠،٥٠٤ کەس لە ٨،٤٠٠ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ==کەشووھەوا== فارسان کەشووھەوایەکی کیشوەریی ھاوین-گەرم و وشکی ھەیە (Dsa)، بە ڕۆژانی ھاوینی گەرم، شەوانی ھاوینی فێنک و ڕۆژانی زستانی سارد، و شەوانی زستانی بەستەڵەک. بارانبارین لە زستان و بەھاردا بەرچاوە بەڵام لە ھاویندا ئەوەندە نییە، تەنھا زۆرجار بەھۆی ڕەشەبا و بروسکەوە دەبێت. کڕێوە (بەستن) لە ناوچەکەدا تا ڕادەیەک باوە. فارسان بە تێکڕا ١١٢.٥ ڕۆژ کڕێوە لە تشرینی دووەم تا ئازار ئەزموون دەکات، لەگەڵ ڕوودانی دەگمەن لە نیسان یان تشرینی یەکەمدا.<ref name=Climate/> {{Weather box | name = | width = 72% | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = فارسان (٢٠٠٥–٢٠١٣) | temperature colour = | Jan high C =5 | Feb high C =8 | Mar high C =14 | Apr high C =18 | May high C =24 | Jun high C =31 | Jul high C =34 | Aug high C =33 | Sep high C =29 | Oct high C =23 | Nov high C =14 | Dec high C =9 | year high C = | Jan mean C =-1 | Feb mean C =2 | Mar mean C =7 | Apr mean C =11 | May mean C =16 | Jun mean C =21 | Jul mean C =25 | Aug mean C =23 | Sep mean C =19 | Oct mean C =14 | Nov mean C =7 | Dec mean C =2 | year mean C = | Jan low C =-8 | Feb low C =-4 | Mar low C =0 | Apr low C =4 | May low C =8 | Jun low C =11 | Jul low C =15 | Aug low C =14 | Sep low C =9 | Oct low C =5 | Nov low C =0 | Dec low C =-5 | year low C = | Jan humidity =58 | Feb humidity =60 | Mar humidity =47 | Apr humidity =49 | May humidity =42 | Jun humidity =30 | Jul humidity =27 | Aug humidity =27 | Sep humidity =30 | Oct humidity =38 | Nov humidity =56 | Dec humidity =58 | year humidity = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =81 | Feb precipitation mm =85 | Mar precipitation mm =69 | Apr precipitation mm =72 | May precipitation mm =12 | Jun precipitation mm =1 | Jul precipitation mm =0 | Aug precipitation mm =0 | Sep precipitation mm =2 | Oct precipitation mm =9 | Nov precipitation mm =89 | Dec precipitation mm =74 | year precipitation mm = | Jan sun =198 | Feb sun =198 | Mar sun =242 | Apr sun =234 | May sun =279 | Jun sun =336 | Jul sun =329 | Aug sun =325 | Sep sun =309 | Oct sun =272 | Nov sun =205 | Dec sun =203 | year sun = |source 1 = Chaharmahalmet<ref name=Climate>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Synoptic Station of Farsan|ناونیشان=http://www.chbmet.ir/st_farsan.asp |ڕەوشی ناونیشان=unfit |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160616232528/http://www.chbmet.ir/st_farsan.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٥|وێبگە=Chaharmahalmet |script-title=fa: ايستگاه سينوپتيك فارسان|type=asp}}</ref> |date = شوباتی ٢٠٢٥ }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی فارسان|شارستان فارسان]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] i3jscsdvv4ocd0fgjc0npjfjymol7f8 0 179112 1586607 1586382 2026-05-24T12:02:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە) (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586607 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''کووھڕەنگ''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[چلگرد|چلگردە]]. کووھڕەنگ بە [[پایتەخت]] [[بەفر|بەفری]] [[ئێران]] بەناوبانگە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==مێژوو== لە ساڵی ٢٠٠٩دا، [[گوندەواری بازۆفتی سەرێ]] لە [[ناوچەی بازۆفت]] دروست کرا، و [[گوندەواری دۆئاب (شارستانی کووھرەنگ)|گوندەواری دۆئاب]] لێی جیا کرایەوە لە کاتی پێکھێنانی [[ناوچەی دۆئاب سەمسامی]]، کە دابەش کرا بۆ دوو گوندەوار، لەوانە [[گوندەواری شەھریاری (شارستانی کووھرەنگ)|گوندەواری شەھریاری]] نوێ.<ref name="Doab Samsami District Formation"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Mohammad Reza |دوایین=Rahimi |بەستەری نووسەر=Mohammad Reza Rahimi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1388/07/05 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|script-title=fa:تصویب نامه درخصوص اصلاحات تقسیماتی در استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=‌Approval regarding divisional reforms in Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/136101 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231203152135/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/136101 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] 9088EAC9-7887-4887-9D56-17A6A1D03E2C.}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٣دا، گوندی [[سەمسامی]] گۆڕدرا بۆ شار، و دوو گوند تێکەڵ کران بۆ پێکھێنانی شاری نوێی [[بازۆفت، کووھرەنگ|بازۆفت]].<ref name="Bazoft, Haruni, Samsami, and Sardasht Cities">{{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:چهار شهر به استان چهارمحال و بختیاری افزوده شد|trans-title=Four cities added to Chaharmahal and Bakhtiari province|زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|جام جم آنلاین}} [Jam Jam Online] |ناونیشان=https://jamejamonline.ir/fa/news/585252/چهار-شهر-به-استان-چهارمحال-و-بختیاری-افزوده-شد|سەردێڕ=چهار شهر به استان چهارمحال و بختیاری افزوده شد|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231209045806/https://jamejamonline.ir/fa/news/585252/چهار-شهر-به-استان-چهارمحال-و-بختیاری-افزوده-شد|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|orig-date={{lang|۱۲ مرداد ۱۳۹۲}} (12 Mordad 1392) (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|id={{lang|کد خبر: ۵۸۵۲۵۲}} [News Code: 585252].}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ٣٣،٤٦٨ کەس لە ٥،٩٨٠ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٣٥،٩١٥ کەس لە ٧،٧٠٢ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٤١،٥٣٥ کەس لە ١٠،٨٥٩ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی کووھرەنگ لە ماوەی سێ سەرژمێریی لەسەریەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی کووھرەنگ |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی کووھرەنگ)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''١٩،١٩٨''' || style="text-align: right;"| '''١٨،٢١٩''' || style="text-align: right;"| '''٢٠،٢٢٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەشتی زەڕین]] || style="text-align: right;"| ٧،١٤٧ || style="text-align: right;"| ٧،٠٥١ || style="text-align: right;"| ٧،٨١٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری میانکووی مەگویی]] || style="text-align: right;"| ٣،٧٨١ || style="text-align: right;"| ٣،٥٧٠ || style="text-align: right;"| ٣،٩٩٢ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شووراو تەنگەزی]] || style="text-align: right;"| ٥،٥٦٢ || style="text-align: right;"| ٤،٥٣٧ || style="text-align: right;"| ٥،٤٣١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[چێڵگرد]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢،٧٠٨ || style="text-align: right;"| ٣،٠٦١ || style="text-align: right;"| ٢،٩٨٩ |- | '''[[ناوچەی بازۆفت]]''' || style="text-align: right;"| '''١٤،٢٧٠''' || style="text-align: right;"| '''١٢،١٨٥''' || style="text-align: right;"| '''١٤،٧٤٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بازۆفتی سەرێ]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٣،٣٠٥ || style="text-align: right;"| ٤،١٤٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بازۆفتی خوارێ]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری بازۆفتی خوارێ|گوندەواری بازۆفت]] بوو<ref name="Doab Samsami District Formation"/>}} || style="text-align: right;"| ٨،٥٢٦ || style="text-align: right;"| ٨،٨٨٠ || style="text-align: right;"| ٩،٠٧٩ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری دۆئاب|| style="text-align: right;"| ٥،٧٤٤ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[بازۆفت، کووھرەنگ|بازۆفت]] (شار){{efn|تێکەڵکردنی دوو گوند<ref name="Bazoft, Haruni, Samsami, and Sardasht Cities"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٥١٩ |- | '''[[ناوچەی دۆئاب سەمسامی]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''٤،٠٦٥''' || style="text-align: right;"| '''٥،٩٣٠''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دۆئاب (شارستانی کووھرەنگ)|گوندەواری دۆئاب]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٣،٥٥٨ || style="text-align: right;"| ٣،٣٥٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شەھریاری (شارستانی کووھرەنگ)|گوندەواری شەھریاری]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥٠٧ || style="text-align: right;"| ١،٣٧٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەمسامی]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٢٠٣ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٣٣،٤٦٨''' || style="text-align: right;"| '''٣٥،٩١٥''' || style="text-align: right;"| '''٤١،٥٣٥''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[چلگرد]] == سەرچاوەکان == {{شارەکانی کوردستان}} <references /> {{پۆلی کۆمنز|Kuhrang County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] 2wpw89d504mqckzro11tylbshqt42y3 0 179114 1586600 1586398 2026-05-24T12:01:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586600 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''چلگرد''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]]. چلگرد ٨٥ کیلۆمەتر لە [[شەھری کورد|شاری کورد]] دوری هەیە. چلگرد بەرزترین شاری ئێرانە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref>. پێشتر بە '''سووراو''' دەناسرا. ==دیمۆگرافیا== ===نەژاد=== شارەکە [[لوڕەکان]] دانیشتووین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171204171156/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٢،٧٠٨ کەس لە ٥٣٩ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٣،٠٦١ کەس لە ٥٩٦ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ٢،٩٨٩ کەس لە ٧٥٣ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی کووهڕەنگ|کووهڕەنگ]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] snu9i148hs6e4p48aeyxxtfj81jvv9l 0 179148 1586599 1586411 2026-05-24T12:01:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586599 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''شەلەمزار''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===نەژاد=== شارەکە [[لوڕەکان]]ەوە دانیشتووین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٧،٠٠٣ کەس لە ١،٦٧١ خێزاندا بوو،<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> کاتێک ناوەندی [[ناوچەی کییار]]ی پێشووی [[شارستانی شەھری کورد]] بوو. سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٧،١٣٢ کەس لە ١،٩٦٥ خێزاندا ژمارد،<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> کە تا ئەو کاتە ناوچەکە لە شارستانەکە جیا کرابووەوە لە کاتی دامەزراندنی شارستانی کییاردا. شەڵەمزار گوازرایەوە بۆ ناوچەی ناوەندیی نوێ. سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ٦،٨٩٩ کەس لە ٢،١١٦ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ==کەشووھەوا== {{Weather box | width = 72% | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = شەڵەمزار (بەرزی: ٢٠٤١ مەتر، نۆرماڵەکانی بارانبارینی ١٩٩٤–٢٠١٢) | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =100.0 | Feb precipitation mm =94.3 | Mar precipitation mm =101.3 | Apr precipitation mm =68.6 | May precipitation mm =13.0 | Jun precipitation mm =0.8 | Jul precipitation mm =1.0 | Aug precipitation mm =0.1 | Sep precipitation mm =0.8 | Oct precipitation mm =6.6 | Nov precipitation mm =80.7 | Dec precipitation mm =101.8 | year precipitation mm = |source = Chaharmahalmet <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Shalamzar, Precipitation normals |ناونیشان=http://www.chbmet.ir/stat/archive/p/shalamzar.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160616232206/http://www.chbmet.ir/stat/archive/p/shalamzar.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان= unfit |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Chaharmahalmet |script-title=fa: مجموع بارندگي ماهيانه به ميليمتر - شلمزار |زمان=Persian}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی کییار|شارستان کییار]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] 3jtwok4wo9ckxqajkg5bnsxcbixd6u4 0 179151 1586749 1586384 2026-05-24T21:04:37Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1586749 wikitext text/x-wiki '''شارستان کییار''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[شەلەمزار|شەلەمزارە]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref>{{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=کییار|ژمارەی_دانیشتووان=٥٠،٩٧٦|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|دامەزرێنەر=|ھۆکاری_ناونران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|سەردێڕی_دامەزران=|ناوی_دابەشکراو٢=[[شەلەمزار]]|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|شرۆڤەی_وێنە=|قەبارەی_وێنە=|وێبگە=}} ==مێژوو== لە ساڵی ٢٠٠٧دا، [[ناوچەی کیار]] لە [[شارستانی شەھری کورد]]، و گوندەوارەکانی [[گوندەواری مەشایەخ (شارستانی کیار)|مەشایەخ]] و [[گوندەواری ناغان]]، و شاری [[ناغان]]، لە [[شارستانی ئەردەڵ]] جیا کرانەوە لە کاتی دامەزراندنی شارستانی کیار، کە دابەش کرا بۆ دوو ناوچە و پێنج گوندەوار، کە [[شەڵەمزار]] ناوەندی بوو.<ref name="Kiar County Establishment"/> لە ساڵی ٢٠١٣دا، [[گوندەواری دەستگورد (شارستانی فەڕوخشار)|گوندەواری دەستگورد]] لە شارستانەکە جیا کرایەوە بۆ ئەوەی دووبارە بگەڕێتەوە سەر شارستانی شەھری کورد.<ref name="Farrokhshahr District Formation"/> لە ساڵی ٢٠٢٣دا، [[گوندەواری خەراجی]] لە [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی کیار)|ناوچەی ناوەندی]] دروست کرا، و [[گوندەواری کیاری ڕۆژھەڵات]] لێی جیا کرایەوە لە کاتی پێکھێنانی [[ناوچەی کیاری ڕۆژھەڵات]]، کە دابەش کرا بۆ دوو گوندەوار لەوانە [[گوندەواری کیاری سەرێ]]ی نوێ.<ref name="Miscellaneous Iran Changes 2"/> ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠١١دا، دانیشتووانی شارستانەکە ٥٨،٠٤٧ کەس لە ١٦،٢٩٨ خێزاندا بوو.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٥٠،٩٧٦ کەس لە ١٥،٥٤٨ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی کیار لە ماوەی دوو سەرژمێریی لەسەریەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی کیار |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی کیار)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٤٢،٥٤٠''' || style="text-align: right;"| '''٣٥،٠١٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دەستگورد (شارستانی فەڕوخشار)|گوندەواری دەستگورد]]{{efn|گوازرایەوە بۆ [[شارستانی شەھەکورد]]<ref name="Farrokhshahr District Formation"/>}} || style="text-align: right;"| ٦،٠٩٠ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری خەراجی]]{{efn|name=fn1|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ دامەزرا<ref name="Miscellaneous Iran Changes 2"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کیاری ڕۆژاوا]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری کیاری ڕۆژاوا|گوندەواری شەڵەمزار]] بوو<ref name="Lordegan, Ardal, Shahrekord, Farsan"/>}} || style="text-align: right;"| ٩،٨١٤ || style="text-align: right;"| ٩،٠١١ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری کیاری ڕۆژھەڵات || style="text-align: right;"| ٨،٣٥٦ || style="text-align: right;"| ٧،٦٩٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[دەستانە، چوارمەحاڵ و بەختیاری|دەستانە]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،١٩٩ || style="text-align: right;"| ٥،١٤٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گەھروو]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥،٩٤٩ || style="text-align: right;"| ٦،٢٦٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[شەڵەمزار]] (شار) || style="text-align: right;"| ٧،١٣٢ || style="text-align: right;"| ٦،٨٩٩ |- | '''[[ناوچەی کیاری ڕۆژھەڵات]]'''{{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کیاری سەرێ]]{{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کیاری ڕۆژھەڵات]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری کیاری ڕۆژھەڵات|گوندەواری دەستگورد]] بوو<ref name="Lordegan, Ardal, Shahrekord, Farsan"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی ناغان]]''' || style="text-align: right;"| '''١٥،٥٠٧''' || style="text-align: right;"| '''١٥،٩٥٧''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەشایەخ (شارستانی کیار)|گوندەواری مەشایەخ]] || style="text-align: right;"| ٧،٥٨٦ || style="text-align: right;"| ٧،٠٩٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ناغان]]|| style="text-align: right;"| ٣،٠٦٠ || style="text-align: right;"| ٢،٧٣٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ناغان]] (شار)|| style="text-align: right;"| ٤،٨٦١ || style="text-align: right;"| ٦،١٢٥ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٥٨،٠٤٧''' || style="text-align: right;"| '''٥٠،٩٧٦''' |- | colspan=3 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شەلەمزار]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kiar County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٧ لە ئێران]] j8qaktxwy1wjgmr1cv8ucy9azg3du34 0 179153 1586598 1586428 2026-05-24T12:01:07Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586598 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''لوڕدێگان''' یا '''لوڕدەگان''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] کە لە باشووری ئەم پارێزگایە ھەڵکەوتووە. ئەم شارە ١٦٠ کیلۆمەتر لە [[شەھری کورد|شاری کورد]] دووری ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===نەژاد=== شارەکە [[لوڕەکان]]ەوە دانیشتووین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٢٢،٧٢٨ کەس لە ٤،٤٥٩ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٣٥،٢٧٦ کەس لە ٨،٠٣٧ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ٤٠،٥٢٨ کەس لە ١٠،٤٨٢ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ==کەشووھەوا== {{Weather box |collapsed = yes |width = auto |metric first = yes |single line = yes |location = لوڕدێگان (١٩٩٥–٢٠١٠) |precipitation colour = green | Jan high C =9.4 | Feb high C =12.7 | Mar high C =17.0 | Apr high C =21.9 | May high C =28.3 | Jun high C =34.3 | Jul high C =37.0 | Aug high C =36.8 | Sep high C =32.7 | Oct high C =26.6 | Nov high C =18.2 | Dec high C =12.4 | Jan mean C =3.2 | Feb mean C =6.0 | Mar mean C =9.6 | Apr mean C =14.1 | May mean C =19.1 | Jun mean C =24.2 | Jul mean C =27.5 | Aug mean C =27.1 | Sep mean C =22.7 | Oct mean C =17.3 | Nov mean C =10.3 | Dec mean C =5.7 | Jan low C =-2.9 | Feb low C =-0.8 | Mar low C =2.2 | Apr low C =6.2 | May low C =9.9 | Jun low C =14.2 | Jul low C =18.0 | Aug low C =17.5 | Sep low C =12.6 | Oct low C =8.0 | Nov low C =2.5 | Dec low C =-1.0 | Jan precipitation mm =127.1 | Feb precipitation mm =86.5 | Mar precipitation mm =86.1 | Apr precipitation mm =64.1 | May precipitation mm =8.1 | Jun precipitation mm =0.5 | Jul precipitation mm =1.0 | Aug precipitation mm =0.3 | Sep precipitation mm =1.2 | Oct precipitation mm =5.7 | Nov precipitation mm =51.6 | Dec precipitation mm =122.8 | Jan humidity =66 | Feb humidity =57 | Mar humidity =50 | Apr humidity =49 | May humidity =35 | Jun humidity =25 | Jul humidity =24 | Aug humidity =23 | Sep humidity =26 | Oct humidity =33 | Nov humidity =51 | Dec humidity =63 | Jan dew point C =-3.3 | Feb dew point C =-3.4 | Mar dew point C =-1.2 | Apr dew point C =2.3 | May dew point C =3.0 | Jun dew point C =3.5 | Jul dew point C =5.9 | Aug dew point C =4.6 | Sep dew point C =1.8 | Oct dew point C =0.2 | Nov dew point C =-0.8 | Dec dew point C =-1.5 | Jan sun =194.9 | Feb sun =202.2 | Mar sun =235.2 | Apr sun =244.5 | May sun =316 | Jun sun =351.8 | Jul sun =343.3 | Aug sun =342.9 | Sep sun =320.5 | Oct sun =290.4 | Nov sun =226.5 | Dec sun =201.4 |source = ئایریمۆ (خاڵی شەونم ١٩٩٥–٢٠٠٥)<ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160217102629/http://www.chaharmahalmet.ir/iranarchive.asp|date=February 17, 2016}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی لوڕدێگان|شارستان لوڕدێگان]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Lordegan}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] 3tvdfhkae97b42imm376cdg2aftg31i 0 179155 1586606 1586386 2026-05-24T12:02:27Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586606 wikitext text/x-wiki '''شارستان لوڕدێگان''' یا '''لوڕدەگان''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[لوڕدێگان|لوڕدێگانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=لوڕدێگان|ناوەکانی_تر=لوڕدەگان|دامەزرێنەر=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[لوڕدێگان]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|ھۆکاری_ناونران=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|ژمارەی_دانیشتووان=١٩٤،٧٨٣|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} ==مێژوو== سێ گوند تێکەڵ کران بۆ پێکھێنانی شاری [[مەنجی نسا]] لە ساڵی ٢٠١١دا.<ref name="Dastana, Manj, Pardanjan, and Vardanjan"/> لە ھەمان ساڵدا، [[گوندەواری سەردەشت (شارستانی لۆردەگان)|گوندەواری سەردەشت]] لە [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی لۆردەگان)|ناوچەی ناوەندی]] جیا کرایەوە لە کاتی پێکھێنانی [[ناوچەی ڕوودەشت (شارستانی لۆردەگان)|ناوچەی تەڵایە]]،{{efn|ناوی گۆڕدرا بۆ [[ناوچەی ڕوودەشت (شارستانی لۆردەگان)|ناوچەی ڕوودەشت]]<ref name="Chaharmahal and Bakhtiari Cities"/>}} کە [[گوندەواری دوودەرا]]ی نوێی لەخۆ دەگرت. جگە لەوەش، چوار گوند تێکەڵ کران لە پێکھێنانی گوندی [[سەردەشت، لۆردەگان|سەردەشت]]،<ref name="Rudasht District Formation"/> کە لە ساڵی ٢٠١٣دا بوو بە شار.<ref name="Bazoft, Haruni, Samsami, and Sardasht Cities"/> لە ساڵی ٢٠١٩دا، [[گوندەواری ئەرمەند]] و [[ناوچەی خانمیرزا]] لە شارستانەکە جیا کرانەوە لە کاتی دامەزراندنی [[شارستانی خانمیرزا]].<ref name="Khanmirza County Establishment"/> [[ناوچەی فەلارەد (شارستانی فەلارەد)|ناوچەی فەلارەد]]{{efn|ناوی گۆڕدرا بۆ [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی فەلارەد)|ناوچەی ناوەندی]]ی [[شارستانی فەلارەد]]<ref name="Falard County Establishment"/>}} لە شارستانەکە جیا کرایەوە بۆ دامەزراندنی [[شارستانی فەلارەد]] لە ساڵی ٢٠٢٢دا.<ref name="Falard County Establishment"/> لە کۆتاییی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥، شارستانەکە بەشداری کرد لە [[خۆپیشاندانەکانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ی ئێران|خۆپیشاندانە]] سەرتاسەرییەکان دژی [[کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕژێمی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=TABNAK |یەکەم=تابناک {{!}} |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=پایان ناآرامی شدید در لردگان؛ حمله‌مسلحانه به مراکز دولتی |ناونیشان=https://www.tabnak.ir/fa/news/1349312/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%D8%B1%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=fa |زمان=fa}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===زمان=== ھۆزە [[بەختیارییەکان]] دانیشتووانی سەرەکیی شارستانی لۆردەگانن. خەڵکەکە بە زۆری بە [[زمانی لوڕی]] و [[دیالێکتی بەختیاری]] دەدوێن، کە ئەندامێکە لە [[زمانە ئێرانییەکانی باشووری ڕۆژاوا]]. ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ١٧٥،٢٨٩ کەس لە ٣٤،٦٠٣ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ١٩٤،٧٨٣ کەس لە ٤٤،٩٢١ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٢٠٩،٦٨١ کەس لە ٥٤،٨٢٥ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی لۆردەگان لە ماوەی سێ سەرژمێریی لەسەریەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی لۆردەگان |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی لۆردەگان)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٩٦،٤٨٣''' || style="text-align: right;"| '''١١٠،٨٠٧''' || style="text-align: right;"| '''١٠٥،٥٣٨''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەرمەند|گوندەواری ئەرمەند]]{{efn|name=fn1|گوازرایەوە بۆ [[شارستانی خانمیرزا]]<ref name="Khanmirza County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| ١٤،٣٢٠ || style="text-align: right;"| ١٦،٠٨٠ || style="text-align: right;"| ١٧،٣٦٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری میلاس]] || style="text-align: right;"| ٣٤،٢٥٨ || style="text-align: right;"| ٣١،٠٩٢ || style="text-align: right;"| ٣٤،٨٨٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕیگ]] || style="text-align: right;"| ١٢،١٧١ || style="text-align: right;"| ١٣،٥١١ || style="text-align: right;"| ١٢،٧٥٧ |- | style="padding-left: 1em;" | گوندەواری سەردەشت|| style="text-align: right;"| ١٣،٠٠٦ || style="text-align: right;"| ١٤،٨٤٨ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[لۆردەگان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٢،٧٢٨ || style="text-align: right;"| ٣٥،٢٧٦ || style="text-align: right;"| ٤٠،٥٢٨ |- | '''[[ناوچەی فەلارەد (شارستانی فەلارەد)|ناوچەی فەلارەد]]'''{{efn|گوازرایەوە بۆ شارستانی فەلارەد و ناوی گۆڕدرا بۆ ناوچەی ناوەندیی شارستانی فەلارەد<ref name="Falard County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٣٠،٢٥٤''' || style="text-align: right;"| '''٣٢،٩٤٤''' || style="text-align: right;"| '''٣٣،٠٢٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری فەلارەد]] || style="text-align: right;"| ١٨،٧٢٣ || style="text-align: right;"| ١٩،٦٧١ || style="text-align: right;"| ١٩،٩١٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری پشتکوو (شارستانی فەلارەد)|گوندەواری پشتکوو]] || style="text-align: right;"| ٨،٥٦٩ || style="text-align: right;"| ٩،٥٧٥ || style="text-align: right;"| ٩،٠٨١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ماڵ خەلیفە]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢،٩٦٢ || style="text-align: right;"| ٣،٦٩٨ || style="text-align: right;"| ٤،٠٢٤ |- | '''[[ناوچەی خانمیرزا]]'''{{efn|name=fn1}} || style="text-align: right;"| '''٣١،٣٢٠''' || style="text-align: right;"| '''٣٣،٠٠٠''' || style="text-align: right;"| '''٣٦،٣٦٠''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری جەوانمەردی]] || style="text-align: right;"| ٩،٦٤٢ || style="text-align: right;"| ١٠،٠١٥ || style="text-align: right;"| ١٠،٧٧٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری خانمیرزا]] || style="text-align: right;"| ١٩،٣٨١ || style="text-align: right;"| ١٨،٨٩١ || style="text-align: right;"| ٢٠،٣٣٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ئاڵوونی]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢،٢٩٧ || style="text-align: right;"| ٤،٠٩٤ || style="text-align: right;"| ٥،٢٤٨ |- | '''[[ناوچەی مەنج]]''' || style="text-align: right;"| '''١٧،٢٣٢''' || style="text-align: right;"| '''١٨،٠٣٢''' || style="text-align: right;"| '''١٧،٩٩٨''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بارەز]] || style="text-align: right;"| ٨،٠٢٤ || style="text-align: right;"| ٨،٣٨٥ || style="text-align: right;"| ٧،٩٣٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری مەنج]] || style="text-align: right;"| ٩،٢٠٨ || style="text-align: right;"| ٨،١٦١ || style="text-align: right;"| ٨،٥٧٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[مەنجی نسا]] (شار){{efn|تێکەڵکردنی چەند گوندێک<ref name="Dastana, Manj, Pardanjan, and Vardanjan"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٤٨٦ || style="text-align: right;"| ١،٤٩٢ |- | '''[[ناوچەی ڕوودەشت (شارستانی لۆردەگان)|ناوچەی ڕوودەشت]]'''{{efn|پێشتر [[ناوچەی ڕوودەشت (شارستانی لۆردەگان)|ناوچەی تەڵایە]] بوو<ref name="Chaharmahal and Bakhtiari Cities"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''١٦،٧٦٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دوودەرا]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ١،٨٦٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەردەشت (شارستانی لۆردەگان)|گوندەواری سەردەشت]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٩،٢١١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سەردەشت، لۆردەگان|سەردەشت]] (شار){{efn|تێکەڵکردنی چەند گوندێک<ref name="Rudasht District Formation"/>}} || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٥،٦٩١ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''١٧٥،٢٨٩''' || style="text-align: right;"| '''١٩٤،٧٨٣''' || style="text-align: right;"| '''٢٠٩،٦٨١''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[لوڕدێگان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کۆمەڵگا|ئێران|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Lordegan County}} [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] 2xeml0nf1b9xwahg7xolmpfs2iev5mf 0 179310 1586610 1586372 2026-05-24T12:03:16Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586610 wikitext text/x-wiki '''شارستان باشت''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەدە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[باشت|باشتە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref> {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=باشت|ھۆکاری_ناونران=|قەبارەی_وێنە=|شرۆڤەی_وێنە=|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|ناوی_دابەشکراو٢=[[باشت]]|سەردێڕی_دامەزران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|دامەزرێنەر=|ژمارەی_دانیشتووان=٣٩،٣٤٢|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|وێبگە=}} ==مێژوو== دوای سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦، [[ناوچەی باشت]] لە [[شارستانی گەچساران]] جیا کرایەوە لە کاتی دامەزراندنی شارستانی باشت، کە دابەش کرا بۆ دوو ناوچە و ھەر ناوچەیەک لە دوو گوندەوار پێکھاتبوو، کە باشت ناوەند و تەنھا شاری بوو لەو کاتەدا. دوای سەرژمێریی ٢٠١٦، گوندی [[بوستان، کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|بوستان]] بەرز کرایەوە بۆ «پلەی شار».<ref name="Bustan City, Basht">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Notification of the approval of the Ministry of the Interior regarding the conversion of Bustan village, the center of Bustan District of Basht County, into a city|زمان=fa|وێبگە=dotic.ir|via=Laws and Regulations Portal of Iran|ناونیشان=https://dotic.ir/news/1685|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230811164140/https://dotic.ir/news/1685|بڵاوکەرەوە=Ministry of the Interior|دوایین=Fazli|یەکەم=Abdolreza Rahmani|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠٢٣|ڕێکەوت=٢٠ی ئابی ١٤٠٢|orig-date=Approved 4 October 1397|id=Letter 59806/33667|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی ٢٠١١، دانیشتووانی شارستانەکە ٢٠،٦٩٩ کەس لە ٥،٠٢٢ خێزاندا بوو.<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119003203/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارستانەکەی بە ٢١،٦٩٠ کەس لە ٥،٧٨١ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102075451/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|format=Excel|archive-date=2 November 2021}}</ref> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی باشت لە ماوەی دوو سەرژمێریی لەسەریەک لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی باشت |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠١١<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی باشت)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''١٤،٥١٦''' || style="text-align: right;"| '''١٥،٦٦٧''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری کوو مارە خامی|گوندەواری کوو مارە خامی]] || style="text-align: right;"| ٢،٣٢٦ || style="text-align: right;"| ٢،٤٢٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەراو بیز|گوندەواری سەراو بیز]] || style="text-align: right;"| ٢،٩٢٤ || style="text-align: right;"| ٢،٤٧٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[باشت]] (شار) || style="text-align: right;"| ٩،٢٦٦ || style="text-align: right;"| ١٠،٧٦٤ |- | '''[[ناوچەی بوستان]]''' || style="text-align: right;"| '''٦،٠٥٩''' || style="text-align: right;"| '''٥،٩٤١''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بابوویی|گوندەواری بابوویی]] || style="text-align: right;"| ٤،٢٣٣ || style="text-align: right;"| ٤،٣٤١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەڵخاو|گوندەواری تەڵخاو]] || style="text-align: right;"| ١،٨٢٦ || style="text-align: right;"| ١،٦٠٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بوستان، کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|بوستان]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٢٠،٦٩٩''' || style="text-align: right;"| '''٢١،٦٩٠''' |- | colspan=3 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] * [[باشت]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Basht County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] o9chu7mg98nuhkue4esa0wc34jqrid3 0 179396 1586613 1586358 2026-05-24T12:03:46Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586613 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''دێدەشت''' شارێکە لە [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] لە [[ئێران]]. لە [[ڕۆژاوا|ڕۆژاوای]] ئەم پارێزگایە ھەڵکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref> == مێژوو == دێدەشت شارێکی گرینگی مێژووییە لە باشووری ڕۆژاوای [[ئێران]]، کە بە تایبەت لە [[سەردەمی ئیسلامی]]دا ناودار بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> لە سەردەمی [[سەفەوییەکان|سەفەویدا]] (١٥٠١–١٧٣٦) گەییشتە گرینگی و گەشەسەندنێکی بەرچاو، وەک «دارالملک» (ناوەندی حکوومەت) و پایتەختی پارێزگای گەورەی کۆھگیلوویە کاریکردووە، کە ناوچەی بەرفراوانی ئەرەجانی لەخۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> دێدەشت ناوەندێکی زیندوو بوو لە [[ساسانییەکان|سەردەمی ساسانییەوە]] (٢٢٤–٦٥١) و لەو کاتەدا بە بێلادشاپوور و دوواتر بە کۆھگیلوویە دەناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> شارەکە ڕۆژێک لە ڕۆژان ژێرخانی شاریی وەک دیوارە بەرگرییەکان، قەڵای حکوومەت، بازاڕ، کاروانسەرا، مزگەوت، حەمامە گەورەکان، خوێندنگەکان و زیاتر لە ھەزار باڵەخانەی نیشتەجێبوونی لەخۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> چەندین مەزارگەی [[ئیمامزادە]] لە ناو شارەکەدا ھەن، وەک ئیمامزادە مەعسووم، ئیمامزادە پەنجە خاڵ و ئیمامزادە سەید محەممەد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Dehdascht |ناونیشان=https://eslam.de/begriffe/d/dehdascht.htm |ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=eslam.de}}</ref> ھەرچۆنێک بێت، دێدەشت لە سەردەمی سەفەوییەوە تا کۆتاییی [[قاجاڕەکان|سەردەمی قاجاڕ]] (١٧٨٩–١٩٢٥) تووشی پاشەکشە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> ئەم پاشەکشەیە بۆ جەنگ و ئاژاوە، تاڵانکردنی یەک لە دووای یەک، نائارامی، تێکدانی تۆڕەکانی پەیوەندی، کەمبوونەوەی گەشەی بازرگانی، باجی قورس و خراپبوونی باری ئابووری دەگەڕایەوە، کە بووە ھۆی ئەوەی شارەکە لەلایەن دانیشتووانەکەیەوە چۆڵ بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> لاوازبوونی دێدەشت بە دابەزینی حکوومەتی سەفەوی دەستی پێکرد و تا سەردەمی قاجاڕ بەردەوام بوو. ڕووخانی کۆتایی و کۆتاییھاتنی ژیانی ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەکەی لە کۆتایییەکانی سەردەمی قاجاڕدا ڕووی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Pakbaz Kataj |یەکەم=Davoud |دوایین٢=Karimian |یەکەم٢=Hasan |دوایین٣=Amiri |یەکەم٣=Mosayeb |دوایین٤=Montazer- Zohouri |یەکەم٤=Majid |ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Developments and factors influencing the decline of the historical city of Dehdasht from the Safavid era to the end of the Qajar era. |ناونیشان=https://jis.ut.ac.ir/article_96002_en.html |journal=Iranian Studies |زمان=en |doi=10.22059/jis.2024.366402.1236 |issn=2252-0643}}</ref> == دانیشتووانناسی == === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نیشتیمانیی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤٩٬٩٩٥ کەس لە ٩٬٦٢٨ خێزاندا بووە.<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094811/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دوواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ٥٦٬٢٧٩ کەسی لە ١٢٬٤٦٢ خێزاندا ژماردووە.<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119003203/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٥٧٬٠٣٦ کەس لە ١٤٬٠٠٩ خێزاندا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102075451/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|format=Excel|archive-date=2 November 2021}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|پارێزگای کۆهگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] * [[شارستانی کۆهگیلوویە|شارستان کۆهگیلوویە]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] t9rqwhnkhla62wptiuaqgodrxs07y76 0 179397 1586612 1586363 2026-05-24T12:03:36Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586612 wikitext text/x-wiki '''شارستان کۆھگیلوویە''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]. ناوەندی ئەم شارستانە، شاری [[دێدەشت|دێدەشتە]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ ھەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref>{{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=کۆھگیلوویە|ژمارەی_دانیشتووان=١٩١،٨٢٣|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد|کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|دامەزرێنەر=|ھۆکاری_ناونران=|ڕێکەوتی_دامەزران=|سەردێڕی_دامەزران=|ناوی_دابەشکراو٢=[[دێدەشت]]|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|شرۆڤەی_وێنە=|قەبارەی_وێنە=|وێبگە=}} == مێژوو == دوای سەرژمێریی نیشتیمانیی ٢٠٠٦، ناوچەکانی [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی چرام)|چرام]]{{efn|ناوی گۆڕدرا بۆ [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی چرام)|ناوچەی ناوەندی]]ی [[شارستانی چرام]]<ref name="Charam County Establishment 2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Charam became the seventh county in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad|زمان=fa|وێبگە=mehrnews.com|via=Mehr News Agency|ناونیشان=https://www.mehrnews.com/news/1108002/چرام-هفتمین-شهرستان-کهگیلویه-وبویراحمد-شد|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20241223215756/https://www.mehrnews.com/news/1108002/چرام-هفتمین-شهرستان-کهگیلویه-وبویراحمد-شد|بڵاوکەرەوە=Ministry of the Interior, Board of Ministers|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٤٠٣|orig-date=Originally published 28 July 2010|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤}}</ref>}} و [[ناوچەی سەرفاریاب|سەرفاریاب]] لە شارستانەکە جیاکرانەوە بۆ دامەزراندنی [[شارستانی چرام]].<ref name="Charam County Establishment">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Charam County Officially Established|via=moi.ir/news/74170/شهرستان-چرام-رسما-تاسيس-شد (Ministry of the Interior)|زمان=fa|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|وتەگێڕانەوە=Charam County, separated from Kohgiluyeh and centered on Charam city...This county currently has one city, two districts (Charam and Sarfaryab) and four rural districts (Cheram and Alqchin Rural Districts of Charam District and Sarfaryab...}}</ref> دوای سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، [[ناوچەی لاندە]] لە شارستانەکە جیاکرایەوە بۆ دامەزراندنی [[شارستانی لاندە]].<ref name="Landeh County Establishment">{{cite report|title=Carrying out national divisions in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/194770|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814174252/https://qavanin.ir/Law/PrintText/194770|publisher=Ministry of the Interior|last=Rahimi|first=Mohammadreza|archive-date=14 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 29 September 1391|id=Proposal 42/1/131105/42/1390|access-date=14 August 2023}}</ref> جگە لەوەش، گوندەوارەکانی [[گوندەواری ڕاک|ڕاک]] و [[گوندەواری تەیبیی گەرمسیریی باشوور|تەیبیی گەرمسیریی باشوور]]، و شاری [[سوق، ئێران|سوق]]، لە [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی کۆھگیلوویە)|ناوچەی ناوەندی]] جیاکرانەوە بۆ پێکھێنانی [[ناوچەی سوق]].<ref name="Suq District Formation">{{cite report|title=Carrying out national divisions in Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province|language=fa|website=qavanin.ir|via=Laws and Regulations Portal of the Islamic Republic of Iran|url=https://qavanin.ir/Law/PrintText/190663|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815001046/https://qavanin.ir/Law/PrintText/190663|publisher=Ministry of the Interior, Political and Defense Commission|last=Rahimi|first=Mohammad Reza|archive-date=15 August 2023|date=c. 2023|orig-date=Approved 19 July 1391|id=Proposal 15645/42/1/15645; Letter 158802/T38854H|access-date=15 August 2023}}</ref> == دانیشتووانناسی == === دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکە ١٨٩٬٩٣٩ کەس لە ٣٦٬٠٣٨ خێزاندا بووە.<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920094811/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/17.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دوواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٥٣٬٦٩٥ کەسی لە ٣٣٬٥٨٩ خێزاندا ژماردووە.<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119003203/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Kohgiluyeh-and-Buyer-Ahmad.xls|archive-date=19 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارستانەکەی بە ١٣١٬٣٥١ کەس لە ٣٢٬٤٥٧ خێزاندا پێوانە کردووە.<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102075451/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_17.xlsx|format=Excel|archive-date=2 November 2021}}</ref> === دابەشکردنی کارگێڕی === مێژووی دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی کۆھگیلوویە لە سێ سەرژمێریی یەک لە دوای یەکدا لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی کۆھگیلوویە |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠٠٦<ref name="2006 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !! ٢٠١١<ref name="2011 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> !! ٢٠١٦<ref name="2016 Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی کۆھگیلوویە)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٩٠٬٢٤٤''' || style="text-align: right;"| '''٩٥٬٥٤٣''' || style="text-align: right;"| '''٨٢٬١٦٨''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دێدەشتی ڕۆژاوا|دێدەشتی ڕۆژاوا]] || style="text-align: right;"| ٩٬١١٨ || style="text-align: right;"| ٩٬١٢٩ || style="text-align: right;"| ٨٬٨٢٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دێدەشتی ڕۆژھەڵات|دێدەشتی ڕۆژھەڵات]] || style="text-align: right;"| ١٢٬٢٧٣ || style="text-align: right;"| ١٢٬٨٦٣ || style="text-align: right;"| ١٢٬٢٧٧ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری دوژمن زیاری (شارستانی کۆھگیلوویە)|دوژمن زیاری]] || style="text-align: right;"| ٦٬٤٠٥ || style="text-align: right;"| ٥٬٠٣٧ || style="text-align: right;"| ٤٬٠٢٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕاک|ڕاک]] || style="text-align: right;"| ٥٬١٣٠ || style="text-align: right;"| ٥٬١٣٢ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەیبیی گەرمسیریی باشوور|تەیبیی گەرمسیریی باشوور]] || style="text-align: right;"| ١٬٤٣٣ || style="text-align: right;"| ١٬١١٠ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[دێدەشت]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤٩٬٩٩٥ || style="text-align: right;"| ٥٦٬٢٧٩ || style="text-align: right;"| ٥٧٬٠٣٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سوق، ئێران|سوق]] (شار) || style="text-align: right;"| ٥٬٨٩٠ || style="text-align: right;"| ٥٬٩٩٣ || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی چرام)|ناوچەی چرام]]'''{{efn|name=fn1|گوازرایەوە بۆ شارستانی چرام و ناوی گۆڕدرا بۆ ناوچەی ناوەندی<ref name="Charam County Establishment 2"/>}} || style="text-align: right;"| '''٢٤٬٩٨٩''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ئەلقچین|ئەلقچین]] || style="text-align: right;"| ٥٬٧٧٥ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چرام (شارستانی چرام)|چرام]] || style="text-align: right;"| ٧٬٢٣٤ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[چرام، ئێران|چرام]] (شار) || style="text-align: right;"| ١١٬٩٨٠ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی چاروسا]]''' || style="text-align: right;"| '''٢١٬٦٦٠''' || style="text-align: right;"| '''١٧٬٩٤٣''' || style="text-align: right;"| '''١٦٬٥٥٣''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەیبیی سەرحەدیی ڕۆژاوا|تەیبیی سەرحەدیی ڕۆژاوا]] || style="text-align: right;"| ٩٬٩٩٣ || style="text-align: right;"| ٨٬١١٥ || style="text-align: right;"| ٧٬٤٤٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەیبیی سەرحەدیی ڕۆژھەڵات|تەیبیی سەرحەدیی ڕۆژھەڵات]] || style="text-align: right;"| ٩٬٠٦٣ || style="text-align: right;"| ٦٬٢٦٦ || style="text-align: right;"| ٥٬٨٣٥ |- | style="padding-left: 1em;" | [[قەڵای ڕەئیسی]] (شار) || style="text-align: right;"| ٢٬٦٠٤ || style="text-align: right;"| ٣٬٥٦٢ || style="text-align: right;"| ٣٬٢٦٩ |- | '''[[ناوچەی دیشمووک]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٠٬٦٤٦''' || style="text-align: right;"| '''١٨٬٧٤٤''' || style="text-align: right;"| '''٢٠٬٧٤٦''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری عەجەم|عەجەم]] || style="text-align: right;"| ٧٠٦ || style="text-align: right;"| ٨٤ || style="text-align: right;"| ٤٠١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەھمەئیی سەرحەدیی ڕۆژاوا|بەھمەئیی سەرحەدیی ڕۆژاوا]] || style="text-align: right;"| ٧٬٥٣٩ || style="text-align: right;"| ٦٬٥٥٣ || style="text-align: right;"| ٦٬٦٥٠ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری بەھمەئیی سەرحەدیی ڕۆھەڵات|بەھمەئیی سەرحەدیی ڕۆھەڵات]] || style="text-align: right;"| ٨٬٣٤٨ || style="text-align: right;"| ٧٬٢٣٢ || style="text-align: right;"| ٧٬٩٠٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[دیشمووک]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤٬٠٥٣ || style="text-align: right;"| ٤٬٨٧٥ || style="text-align: right;"| ٥٬٧٩١ |- | '''[[ناوچەی لاندە]]'''{{efn|گوازرایەوە بۆ [[شارستانی لاندە]]<ref name="Landeh County Establishment"/>}} || style="text-align: right;"| '''٢١٬١٥١''' || style="text-align: right;"| '''٢١٬٣٦٧''' || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری عۆلیا تەیب|عۆلیا تەیب]] || style="text-align: right;"| ٣٬٢٥٣ || style="text-align: right;"| ٢٬١٤٤ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەیبیی گەرمسیریی باکوور|تەیبیی گەرمسیریی باکوور]] || style="text-align: right;"| ٧٬٣٥٨ || style="text-align: right;"| ٧٬٥٥٣ || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[لاندە]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٠٬٥٤٠ || style="text-align: right;"| ١١٬٦٧٠ || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی سەرفاریاب]]'''{{efn|گوازرایەوە بۆ شارستانی چرام<ref name="Charam County Establishment 2"/>}} || style="text-align: right;"| '''١١٬٢٤٩''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری پشتەی زیلایی|پشتەی زیلایی]] || style="text-align: right;"| ٤٬٢١٧ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سەرفاریاب|سەرفاریاب]] || style="text-align: right;"| ٧٬٠٣٢ || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| |- | '''[[ناوچەی سوق]]''' || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| '''١١٬٦٥٥''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڕاک|ڕاک]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٤٬٣٦٦ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری تەیبیی گەرمسیریی باشوور|تەیبیی گەرمسیریی باشوور]] || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٨٥١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سوق، ئێران|سوق]] (شار) || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| || style="text-align: right;"| ٦٬٤٣٨ |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''١٨٩٬٩٣٩''' || style="text-align: right;"| '''١٥٣٬٦٩٥''' || style="text-align: right;"| '''١٣١٬٣٥١''' |- | colspan=4 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] * [[دێدەشت]] == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شارەکانی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Kohgiluyeh County}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|کوردستان|جوگرافیا}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد]] dy6shgy0gvvu1wemosb2jurfx68soy7 0 179420 1586597 1586433 2026-05-24T12:00:57Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586597 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''بۆن''' یان '''بێن''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> == مێژوو == مێژوو و مێژووی ناوی شاری بۆن نەزانراوە و پێویستی بە خوێندنە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوە مێژووییەکانی بەڵگەنامەکراو لە شاری بۆن، کە مێژووناسانی وەک لاورێنس لۆکھارت، کروسنسکی و پەترۆشفسکی بە بەڵگەوە باسی دەکەن، بەرخۆدانی گەلی بۆن لە ڕووداوەکانی پەیوەست بە داگیرکاری ئەفغانستانی ئێرانە، کە ھەندێکیان ماونەتەوە، وەک ئینکریپتیوو [[قەڵا|قەڵای]] مەحموود ئەفغان و ئەو ئەقیدە لەناوچووانەی دەوروبەری شارەکە.{{ژێدەر}} ==کەشووھەوا== {{Weather box | width = 72% | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = بێن (بەرزی: ٢٢٢٨ مەتر، نۆرماڵەکانی بارانبارینی ١٩٩٥–٢٠١٢) | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =69.7 | Feb precipitation mm =59.0 | Mar precipitation mm =51.8 | Apr precipitation mm =41.4 | May precipitation mm =11.0 | Jun precipitation mm =3.3 | Jul precipitation mm =0.3 | Aug precipitation mm =0.6 | Sep precipitation mm =0.3 | Oct precipitation mm =6.0 | Nov precipitation mm =38.6 | Dec precipitation mm =65.5 | year precipitation mm = |source = Chaharmahalmet <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ben, Precipitation normals |ناونیشان=http://www.chbmet.ir/stat/archive/p/ben.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160616231715/http://www.chbmet.ir/stat/archive/p/ben.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان= unfit |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Chaharmahalmet |script-title=fa: مجموع بارندگي ماهيانه به ميليمتر - بن |زمان=Persian}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی بۆن|شارستان بۆن]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] kiz99ul904i8qd442fh17siazmkk3mf 0 179427 1586605 1586387 2026-05-24T12:02:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە دووبارەکان کە ھەمان نرخیان ھەیە لابران (بێجگە لە کۆتا دانە) (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586605 wikitext text/x-wiki '''شارستانی بۆن''' یان '''بێن''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[بۆن (چوارمەحاڵ و بەختیاری)|بۆنە]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref>{{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=بۆن|ناوەکانی_تر=بێن|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|ژمارەی_دانیشتووان=٢٨،٣٢٦|ھۆکاری_ناونران=|دامەزرێنەر=|ڕێکەوتی_دامەزران=|سەردێڕی_دامەزران=|ناوی_دابەشکراو٢=[[بۆن (چوارمەحاڵ و بەختیاری)|بۆن]]|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|شرۆڤەی_وێنە=|قەبارەی_وێنە=|وێبگە=}} ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠١٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ٢٨،٣٢٦ کەس لە ٨،٧٩٩ خێزاندا بوو.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی بێن لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی بێن |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی بێن)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٣،٦٢٤''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری حەومە (شارستانی بێن)|گوندەواری حەومە]] || style="text-align: right;"| ٣،١٩٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ڤەردەنجان]]{{efn|پێشتر [[گوندەواری ڤەردەنجان|گوندەواری بێن]] بوو<ref name="Lordegan, Ardal, Shahrekord, Farsan"> {{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم=Hassan |دوایین=Habibi |بەستەری نووسەر=Hassan Habibi |orig-date={{lang|fa|rtl=yes|تاریخ تصویب}} (Approval date) 1369/02/26 (Iranian Jalali calendar) |ڕێکەوت=٢٦ی نیسانی ١٩٩٠|script-title=fa:تصویب اصلاحاتی در دهستانهای استان چهار محال و بختیاری |trans-title=‌Approval of reforms in rural districts of Chaharmahal and Bakhtiari province |ناونیشان=https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/112809 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250826234013/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/112809 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئابی ٢٠٢٥|وێبگە={{lang|لام تا کام}} [Lam ta Kam] |بڵاوکەرەوە={{lang|‌وزارت کشور}} [Ministry of the Interior] |agency={{lang|کمیسیون سیاسی دفاعی هیأت دولت}} [Political Defense Commission of the Government Board] |زمان=fa |id={{lang|شناسه}} [ID] E80123B8-C979-4E5D-9C98-3FB8DCCB1166. {{lang|شماره دوره}} [Course number] 69.}}</ref>}} || style="text-align: right;"| ٣،٠٠٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[بێن، ئێران|بێن]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٢،٩٧١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ڤەردەنجان، ئێران|ڤەردەنجان]] (شار) || style="text-align: right;"| ٤،٤٥٦ |- | '''[[ناوچەی شەیدا]]''' || style="text-align: right;"| '''٤،٧٠٢''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری شەیدا]] || style="text-align: right;"| ٣،٥٤١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری زایەندە ڕوودی باشوور]] || style="text-align: right;"| ١،١٦١ |- | style="padding-left: 1em;" | [[یان چەشمە]] (شار){{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Yan Cheshmeh City"/>}} || style="text-align: right;"| |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٢٨،٣٢٦''' |- | colspan=2 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[بۆن (چوارمەحاڵ و بەختیاری)|بۆن]] == سەرچاوەکان == <references /> {{پۆلی کۆمنز|Ben County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] nfp4sxz0kmghi25h07agoe2foaojaod 0 179462 1586730 1586437 2026-05-24T20:01:43Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1586730 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{نامەی ڕوونکردنەوە|شاری سامان|سامان (ڕوونکردنەوە)}} '''سامان''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref> == گەشتیاری == [[پرد|پردی]] زەمان خان گرنگترین هۆبەی [[گەشتیاری|گەشتیاریی]] [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحەل و بەختیارییە]] و یەکێکە لە بینا بەنرخ و کۆنەکانی شاری سامان، کە دوو پانتایی و درێژییەکەی ٣٠ مەتر و بەرزییەکەی ١٢ مەترە پردی زەمان خان لەسەر ڕووباری زاینەرود لەسەر سێیەکی بەردی سروشتی دروستکراوە و دەکەوێتە ٢٢ کیلۆمەتری [[باکوور|باکووری]] [[شەھری کورد|شاری کورد]] پردەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی [[سەفەوییەکان]] و دوا نۆژەنکردنەوەی شیلەی لە ساڵی ١٩٤٢ دا جێبەجێ کراوە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aparat.com/v/8ZrXJ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140810113112/http://www.aparat.com/v/8ZrXJ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی سامان|شارستان سامان]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] 5bzeeqht6spwxkg6r4fwnp7ipm5gd2r 0 179467 1586596 1586436 2026-05-24T12:00:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586596 wikitext text/x-wiki {{نامەی ڕوونکردنەوە|شارستانی سامان|سامان (ڕوونکردنەوە)}} {{زانیاریدانی نیشتنگە|ناوی_فەرمی=سامان|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگا]]|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_نیشتنگە=[[شارستان]]|ژمارەی_دانیشتووان=٣٥،٨٩٥|ھۆکاری_ناونران=|دامەزرێنەر=|ڕێکەوتی_دامەزران=|سەردێڕی_دامەزران=|ناوی_دابەشکراو٢=[[سامان (شار)|سامان]]|جۆری_دابەشکراو٢=ناوەند|شرۆڤەی_وێنە=|قەبارەی_وێنە=|وێبگە=}} '''شارستان سامان''' یەکێکە لە شارستانەکانی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیارییە]]. ناوەند ئەم شارستانە، شاری [[سامان (شار)|سامانە]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref> ==دیمۆگرافیا== ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠١٦دا، دانیشتووانی شارستانەکە ٣٤،٦١٦ کەس لە ١١،٠٨٠ خێزاندا بوو.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> ===دابەشکردنی کارگێڕی=== دانیشتووان و پێکھاتەی کارگێڕیی شارستانی سامان لە خشتەی خوارەوەدا نیشان دراوە. {| class="wikitable" |+ دانیشتووانی شارستانی سامان |- ! دابەشکردنی کارگێڕی !! ٢٠١٦<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"/> |- | '''[[ناوچەی ناوەندی (شارستانی سامان)|ناوچەی ناوەندی]]''' || style="text-align: right;"| '''٢٤،٤٤٩''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری چاما]] || style="text-align: right;"| ٤،٧٨٤ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری سامان]] || style="text-align: right;"| ٥،٤٧٣ |- | style="padding-left: 1em;" | [[سامان، چوارمەحاڵ و بەختیاری|سامان]] (شار) || style="text-align: right;"| ١٤،١٩٢ |- | '''[[ناوچەی زایەندە ڕوود]]''' || style="text-align: right;"| '''١٠،١٦٧''' |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری ھوورە]] || style="text-align: right;"| ٦،٣٩٨ |- | style="padding-left: 1em;" | [[گوندەواری زەڕین]] || style="text-align: right;"| ٣،٧٦٩ |- | style="padding-left: 1em;" | [[ھوورە، چوارمەحاڵ و بەختیاری|ھوورە]] (شار){{efn|دوای سەرژمێریی ٢٠١٦ بوو بە شار<ref name="Hureh City"/>}} || style="text-align: right;"| |- | '''کۆی گشتی''' || style="text-align: right;"| '''٣٤،٦١٦''' |- | colspan=2 | {{small|گوندەوار {{=}} Rural District}} |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Saman County}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران}} [[پۆل:شارستانەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارستانەکانی ئێران]] [[پۆل:شارستانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] jir8kf01jwmzqw4dsh4j0fmbj4zeq1o 0 179470 1586595 1586438 2026-05-24T12:00:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586595 wikitext text/x-wiki '''ئالوونی''' شارێکە لە [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ئاراس|ناونیشان=https://aras.bradost.net/book.php?id=601|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=aras.bradost.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری|یەکەم=سەعی|سەردێڕ=جوگرافیا|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی|ساڵ=١٣٩٣ هەتاوی|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران|پەڕەکان=٤٢}}</ref>{{زانیاریدانی نیشتنگە|ناو=ئالوونی|ناوی_فەرمی=|latNS=|longd=50|longm=25|ناوی_خۆماڵی=|ناوەکانی_تر=ئالونی|جۆری_نیشتنگە=[[شار]]|وێنە=|قەبارەی_وێنە=250px|وێنەی_نەخشە=|شرۆڤەی_وێنە=چەند دیمەنێکی شاری کورد|قەبارەی_نەخشە=|دەرزیی_نەخشە=Iran|شرۆڤەی_نەخشە=|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە=جێگەی لە [[ئێران]]دا|دەرزیی_نەخشە١=ڕۆژھەڵاتی کوردستان|شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١=جێگەی لە [[کوردستان]]دا|latd=31|latm=30|lats=49|longs=10|longEW=|ڕێکەوتی_دامەزران=|زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١=[[ئیسلام]] ([[شیعە]])|جۆری_کۆدی_ناوچە=|کۆدی_ناوچە=٠٣٨|ناوی_دابەشکراو={{ئاڵا|کوردستان}}|جۆری_دابەشکراو١=[[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]]|ناوی_دابەشکراو١=[[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری|چوارمەحاڵ و بەختیاری]]|جۆری_دابەشکراو٢=[[شارستان]]|ناوی_دابەشکراو٢=[[ شارستانی خانمیرزا|خانمیرزا]]|سەردێڕی_دامەزران=|بەرزایی_بە_م=|دامەزرێنەر=|ھۆکاری_ناونران=|جۆری_دابەشکراو=[[وڵات]]|ژمارەی_دانیشتووان=٥،٢٤٨<ref>https://www.amar.org.ir/english</ref>|دانیشتووان_لە=[[٢٠١٦]]|جۆری_دانیشتووانناسی١=نەتەوە و ئایین|سەرناوی١_دانیشتووانناسی١=[[نەتەوە]]|زانیاریی١_دانیشتووانناسی١=[[کورد]]|سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١=[[ئایین]]|وێبگە=}} ==دیمۆگرافیا== ===نەژاد=== شارەکە [[لوڕەکان]]ەوە دانیشتووین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language distribution: Chahar Mahal va Bakhtiari Province|ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.chahar_mahal_va_bakhtiari#|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=Iran Atlas}}</ref> ===دانیشتووان=== لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٢،٢٩٧ کەس لە ٤٨١ خێزاندا بوو، کاتێک ناوەندی [[ناوچەی خانمیرزا]]ی پێشوو لە [[شارستانی لۆردەگان]] بوو.<ref name="2006 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920094403/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/14.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ٢،٦٣٩ کەس لە ٦٢٥ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230116012310/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Chahar-Mahal-and-Bakhtiari.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ دانیشتووانی شارەکەی بە ٢،٧٧٥ کەس لە ٧٣٤ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Chaharmahal and Bakhtiari Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان چهارمحال و بختیاری |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Chaharmahal and Bakhtiari Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190524080828/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_14.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٩|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩دا، ناوچەکە لە شارستانەکە جیا کرایەوە لە کاتی دامەزراندنی [[شارستانی خانمیرزا]]دا، و ئالوونی گوازرایەوە بۆ [[ناوچەی ناوەندی (شارستانی خانمیرزا)|ناوچەی ناوەندی]]ی نوێ وەک ناوەندی شارستانەکە. ==کەشووھەوا== {{Weather box | width = 72% | collapsed = | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = ئالوونی (بەرزی: ١٨٦٧ مەتر، نۆرماڵەکانی بارانبارینی ١٩٩٦–٢٠١٢) | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =108.5 | Feb precipitation mm =84.2 | Mar precipitation mm =84.9 | Apr precipitation mm =49.0 | May precipitation mm =5.8 | Jun precipitation mm =0.1 | Jul precipitation mm =0.1 | Aug precipitation mm =0.4 | Sep precipitation mm =1.2 | Oct precipitation mm =5.3 | Nov precipitation mm =57.2 | Dec precipitation mm =106.9 | year precipitation mm = |source = Chaharmahalmet <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Alony (Khanmirza), Precipitation normals |ناونیشان=http://www.chbmet.ir/stat/archive/p/alony.asp |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151212052551/http://www.chbmet.ir/stat/archive/p/alony.asp |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕەوشی ناونیشان= unfit |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Chaharmahalmet |script-title=fa: مجموع بارندگي ماهيانه به ميليمتر - آلونی (خانمیرزا) |زمان=Persian}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] * [[شارستانی خانمیرزا|شارستان خانمیرزا]] == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|ئێران}} [[پۆل:شارەکانی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] l7sw07rqdjtghn48bgkfbyw3f8ktj27 0 180023 1586618 1586339 2026-05-24T12:04:36Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586618 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فڕۆکەخانەی شەھری کورد''' [[فڕۆکەخانە]]یەکی نێونەتەوەیییە کە دەکەوێتە [[شەھری کورد]]، ناوەندی [[پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری]] لە [[ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=List of all airports in Iran|ناونیشان=https://airport-authority.com/browse-IR|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|وێبگە=airport-authority.com}}</ref> فڕۆکەخانەکە بەرزترین فڕۆکەخانەی ئێرانە بە بەرزیی ٦٧٢٣ پێ. ٣ کیلۆمەتر لە باشووری شارەکە ھەڵکەوتووە. فڕۆکەخانەکە لە ١٩٩٩دا دەستی بە کار کرد. یەکەم گەشتی ناوخۆیی لە تەممووزی ١٩٩٩ لەلایەن دەزگای ئاسمانیی [[ئێران ئێر تورس]] بۆ [[تاران]] بوو، و یەکەم گەشتی نێونەتەوەیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٢ بۆ [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی کووەیت]] بوو. خاوەنی [[باند (فڕۆکەخانە)|باندێکی]] قیڕە کە درێژییەکەی ٣٢٩٨ مەتر و پانییەکەی ٤٥ مەترە، و [[ڕێڕەوی فڕۆکە]] بە ڕەھەندەکانی ٢٣×٢٨٥ مەترە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=فرودگاه شهرکرد|ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١٨|ناونیشان=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF&oldid=23133827|encyclopedia=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد|زمان=fa|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> {| class="wikitable" |+ نزیکترین فڕۆکەخانەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.flightradar24.com/data/airports/cqd|سەردێڕ=Flightradar24.com - Live flight tracker!|دوایین=Flightradar24|وێبگە=Flightradar24|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١١ی حوزەیرانی ٢٠١٨}}</ref> ! فڕۆکەخانە ! کۆد ! دووری |- | [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی ئەسفەھان|ئەسفەھان]] | IFN / OIFM | ١٠٨ <small>کم</small> |- | [[فڕۆکەخانەی یاسووج|یاسووج]] | YES / OISY | ١٩٠ <small>کم</small> |- | [[فڕۆکەخانەی کاشان|کاشان]] | KKS / OIFK | ١٩٠ <small>کم</small> |} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی فڕۆکەخانەکانی ئێران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{فڕۆکەخانەکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|فڕین|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Shahr-e Kord Airport}} [[پۆل:فڕۆکەخانەکانی ئێران]] [[پۆل:شاری کورد]] ay5una3u0y20hyj0ejwj642d4oi5zn5 2 208522 1586643 1570962 2026-05-24T13:20:22Z Tessla 41338 1586643 wikitext text/x-wiki [[بەکارھێنەر:Tessla|<b style="background:linear-gradient(to right, #000428, #004e92, #00d2ff); -webkit-background-clip:text; color:transparent; font-size:135%; font-family:Tahoma;">⌁ TESSLA ⌁</b>]] ---- [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="background:linear-gradient(to right, #000, #f00, #ff0); -webkit-background-clip:text; color:transparent; font-weight:bold; font-size:125%; font-family:serif; font-style:italic;">☇ TESSLA</span>]] ---- [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="background:linear-gradient(90deg, #001F3F, #0074D9, #7FDBFF); -webkit-background-clip:text; color:transparent; font-size:125%; font-weight:bold; font-family:Courier;">☇ TESSLA ☇</span>]] ^{[[وتووێژی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#0074D9;">out</span>]]} ---- 5xh9h2m4twkyxssr68vfaerakwv5pys 1586652 1586643 2026-05-24T13:49:47Z Tessla 41338 1586652 wikitext text/x-wiki [[بەکارھێنەر:Tessla|<b style="background:linear-gradient(to right, #000428, #004e92, #00d2ff); -webkit-background-clip:text; color:transparent; font-size:135%; font-family:Tahoma;">⌁ TESSLA ⌁</b>]] ---- [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="background:linear-gradient(to right, #000, #f00, #ff0); -webkit-background-clip:text; color:transparent; font-weight:bold; font-size:125%; font-family:serif; font-style:italic;">☇ TESSLA</span>]] ---- [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="background:linear-gradient(90deg, #001F3F, #0074D9, #7FDBFF); -webkit-background-clip:text; color:transparent; font-size:125%; font-weight:bold; font-family:Courier;">☇ TESSLA ☇</span>]] ^{[[وتووێژی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#0074D9;">out</span>]]} ---- [[بەکارھێنەر:Tessla|<span style="color:#2C3E50; font-family:'Times New Roman', serif; font-style:italic; font-weight:bold; font-size:125%; border-bottom:2px solid #D4AF37;">Tessla</span>]] ^{[[وتووێژی بەکارھێنەر:Tessla|<span style="border:1px solid #D4AF37; border-radius:50%; padding:0 3px; color:#D4AF37;">⚡</span>]]} ---- km5o1v3h5zypd34ef9uuyjywatnphqq 0 211935 1586621 1563952 2026-05-24T12:06:06Z Qan4il 51786 /* گۆڵکاران بەپێی وەرز */ گۆڕانکاری 1586621 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=خوولی ڕۆشن - خوولی سعوودیا|وێنە=[[پەڕگە:Roshn Saudi League Logo.svg.png|200px]]|ناونیشانی وێنە=|ڕێکخراوە لەلایەن=یەکێتی تۆپی پێی سعوودیە|دامەزراندن=١٩٧٦ (٤٨ ساڵ){{هن}}|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[عەرەبستانی سعوودی]]|ژمارەی تیمەکان=١٨|Qualifier for=خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا <br>[[جامی جیھانیی یانەکانی فیفا]]|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=جامی شا سەلمان - جامی سووپەر - جامی وەرزی ڕیاز|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)]] (دەیەم نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=ئەلهیلال (١٩ نازناو)|دروشم=″دورينا″ (خوولەکەمان)|ماڵپەڕی فەرمی=www.roshn.sa/ar/rsl|وەرزی ئەمساڵ=}}'''خولی پیشەگەری سعوودی''' یان '''خولی ڕۆشنی سعوودی''' (عەرەبی: دوری المحترفین السعودي ، دوري روشن) کە ھەروەھا ناسراوە بە SPL<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=J.|یەکەم=Fabozzi, Frank|ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/40223512|سەردێڕ=Managing MBS portfolios|ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Frank J. Fabozzi Associates|ژپنک=١-٨٨٣٢٤٩-٣٨-٤|oclc=٤٠٢٢٣٥١٢}}</ref>بەرزترین ئاستی [[تۆپی پێ|تۆپی پێیە]] لە سیستەمی خولی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیەی]] عەرەبی ، لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ ناسراو بوو بە خوولی عەبدولەتیف جەمیل یاخود دەوری جەمیل چونکە سپۆنسەر دەکرا لەلایەن عەبدولەتیف جەمیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Al RiyadyaTV (Saudi Sport) Live on sat football via Nilesat 7°W|ناونیشان=https://www.sporteventz.com/blog/al-riyadyatv-saudi-sport-live-on-sat-football-via-nilesat-7w/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=SPORTEVENTZ|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=زستانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Jameel League sponsorship hits the target|ناونیشان=https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Opening Doors|بڵاوکەرەوە=[[Abdul Latif Jameel]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190127205701/https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Abdul Latif Jameel marks a year of success at SIMS ’13|ناونیشان=http://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Saudigazette|زمان=English|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528063703/https://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Meet Jameel, the Saudi Football League’s new showman|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/sports/2015/02/25/Meet-Jameel-the-Saudi-Football-League-s-new-showman-|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Al Arabiya English|زمان=en}}</ref> '''ئێستا یانەی [[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]] پاڵەوانه کاتێ توانی نازناوەکە بۆ جارێ ١٠یەم لە مێژوویدا بباتەوە.''' یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە وەرزی ١٩٧٦ - ١٩٧٧ بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=FIFA.com - Classic club|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090801091435/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەلهیلال سەرکەوتووترین یانەی خوولەکەیە کە خاوەنی ١٩ نازناوە لە مێژووی خوولەکەدا لە دوای ئەو یانەی ئەلئیتیحاد دێت بە ١٠ نازناو == مێژووی دروستبوونی خول == ھەتا کۆتایییەکانی ١٩٥٠، [[تۆپی پێ]] لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ڕێک دەخرا بە شێوازی ھەرێمی، لەگەڵ ئەوەی تەنیا پاڵەوانێتی نەتەوەیی بریتی بوو لە جامی شا. لە ساڵی ١٩٥٧، یەکەم خولی نەتەوەیی دروست کرا لە ئاستی ھەرێمەکەدا بە پاڵەوانێتی ھەرێمەکانی ناوەڕاست، ڕۆژئاوا، ڕۆژھەڵات و باکوور. یانەکان ڕکابەریان دەکرد لە خولە ھەرێمییەکاندا تا بگەن بە جامی شا، کە ئەمە دوا قۆناغی پاڵەوانێتییەکە بوو. براوەی جامی شا دەبوو بە براوەی خوولەکە. لە ساڵی ١٩٨١، بڕیار درا کە ژمارەی یانەکان زیاد بکرێت و ھەروەھا خولی پلە دوو دابنرێت. ڕکابەری خولەکە بۆ وەرزی ١٩٨١–٨٢، ناسراو بوو بە خولی ڕیزبەندی، ١٨ یانەی لە خۆ دەگرت کە ھەشت یانەی سەرەوە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەک و دە یانەی کۆتا بۆ خولی پلە دوو. ژمارەی یانەکانی خولی پلە-یەک دواتر زیاد کرا بۆ ١٢ یانە لە وەرزی ١٩٨٤–٨٥. لە ١٩٩٠، بڕیار درا کە پاڵەوانێتییە ناوخۆیەکان نوێ بکرێتەوە و پیشەگەری تۆپی پێ زیاد بکرێت. پاڵەوانێتی خولێکی نوێ دروست کرا بە ناوی " The Custodian of The Two Holy Mosques League Cup" کە پاڵەوانێتییەکی دوو-قۆناغ بوو. لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی خولەکە بە ئاسایی دوو یاری بەرامبەر ھەر یانەیەک دەکرا لەگەڵ سەرکەوتنی ٤ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی بۆ قۆناغی دەرکردنی کۆتایی، پێی دەوترا چوارگۆشەی زێڕین. یانەکان دەیانتوانی [[گرێبەست|گرێبەستی یاریزان]] بکەن بە شێوەیەکی پیشەگەر کاتێک دەگەیشتن بە ئاستی پێش کۆتایی ، خوولەکە کە بوو بە پیشەگەر لە ساڵی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Morocco's Hamdallah breaks Saudi record|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/47988404|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>٢٠٠٧. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، چوار یانەی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ساڵانە سەردەکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئاسیا]]. ئەمەش لەناویاندا سێ یانەی سەرەوەی خولەکە، لەگەڵ براوەی جامی شا. ئەگەر براوەی جامی شا ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی ئەوکات چوارەم یانەی خولەکە سەردەکەوێت و بەڵام ئەگەر براوەی جامی شا لە دەرەوەی چوار یانەی یەکەمی ڕیزبەندی بوو ئەوکات چوارەم سەرناکەوێت و تەنیا تا سێیەم یانە سەردەکەوێت. ھەرچەندە وڵاتی سعودیە وڵاتێکی کەمێک داخراوە و ھەروەھا پەیڕەوی ئایینی ئیسلامە بەڵام لە ئێستادا تەنانەت گرەوکردن دادەنرێت لەسەر یارییەکانی خولە ناوخۆیی و جامەکان لەو وڵاتەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=iraqbet|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=كازينو السعودية - IraqBet|ناونیشان=https://iraqbet.com/ar/saudi-casinos/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=ar-IQ}}</ref> خەڵاتی براوە * یەکەم: ٣٬٨٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * دووەم: ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * سێیەم: ١٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی == پاڵەوانان == {| class="wikitable" | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٦٨–٦٩''' |'''ئەلئەھلی(١)''' |- |'''١٩٧٤–٧٥''' |'''[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]](١)''' |- |'''١٩٧٥–٧٦''' | '''''—''''' |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |'''ئەلھیلال(١)''' |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |'''ئەلئەھلی(٢)''' |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |'''ئەلھیلال(٢)''' |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |'''ئەلنەسڕ(٢)''' |- |'''١٩٨٠–٨١''' |'''ئەلنەسڕ(٣)''' |- |'''١٩٨١–٨٢''' |'''[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]](١)''' |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |'''ئەلئیتیفاق(١)''' |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |'''ئەلئەھلی(٣)''' |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |'''ئەلھیلال(٣)''' |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |'''ئەلھیلال(٤)''' |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |'''ئەلئیتیفاق(٢)''' |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |'''ئەلھیلال(٥)''' |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |'''ئەلنەسڕ(٤)''' |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |'''ئەلهیلال(٦)''' |} | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٩٠–٩١''' |'''ئەلشەباب(١)''' |- |'''١٩٩١–٩٢''' |'''ئەلشەباب(٢)''' |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |'''ئەلشەباب(٣)''' |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |'''ئەلنەسڕ(٥)''' |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |'''ئەلنەسڕ(٦)''' |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |'''ئەلھیلال(٧)''' |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٢)''' |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |'''ئەلھیلال(٨)''' |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٣)''' |- |'''١٩٩٩ - ٠٠''' |'''ئەلئیتیحاد(٤)''' |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |'''ئەلئیتیحاد(٥)''' |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |'''ئەلھیلال(٩)''' |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٦)''' |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |'''ئەلشەباب(٤)''' |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |'''ئەلهیلال(١٠)''' |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |'''ئەلشەباب(٥)''' |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٧)''' |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |'''ئەلهیلال(١١)''' |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٨)''' |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |'''ئەلهیلال(١٢)''' |- |'''٢٠١٠–١١''' |'''ئەلهیلال(١٣)''' |- |'''٢٠١١–١٢''' |'''ئەلشەباب(٦)''' |- |'''٢٠١٢ - ٢٠١٣''' |'''ئەلفەتح(١)''' |- |'''٢٠١٣ - ٢٠١٤''' |'''ئەلنەسڕ(٧)''' |- |'''٢٠١٤ - ٢٠١٥''' |'''ئەلنەسڕ(٨)''' |- |'''٢٠١٥ - ٢٠١٦''' |'''ئەلئەهلی(٤)''' |- |'''٢٠١٦ - ٢٠١٧''' |'''ئەلهیلال(١٤)''' |- |'''٢٠١٧ - ٢٠١٨''' |'''ئەلهیلال(١٥)''' |- |'''٢٠١٨ - ٢٠١٩''' |'''ئەلنەسڕ(٩)''' |- |'''٢٠١٩ - ٢٠٢٠''' |'''ئەلهیلال(١٦)''' |- |'''٢٠٢٠ - ٢٠٢١''' |'''ئەلهیلال(١٧)''' |- |'''٢٠٢١ - ٢٠٢٢''' |'''ئەلهیلال(١٨)''' |- |'''٢٠٢٢- ٢٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٩)''' |- |'''٢٠٢٣-٢٤''' |'''ئەلهیلال(١٩)''' |- |'''٢٠٢٤-٢٥''' |'''ئەلئیتیحاد(١٠)''' |} |} == ئاستی یانەکان == === سەرکەوتووترین یانەکان === {| class="wikitable sortable" !'''#''' !'''یانە''' !'''براوە''' !پلەی دووەم |- |'''١''' |'''ئەلھیلال''' |'''١٩''' |'''١٥''' |- |٢ |ئەلئیتیحاد |١٠ |٨ |- |٣ |ئەلنەسڕ |٩ |٨ |- |٤ |ئەلشەباب |٦ |٦ |- |٥ |ئەلئەھلی |٣ |٩ |- |٦ |ئەلئیتیفاق |٢ |٣ |- |٧ |ئەلفەتح |١ |٠ |- |٨ |ئەلڕیاز |٠ |١ |} === زۆرترین نازناو لەڕووی شار === {| class="wikitable" !شار !ژ.نازناو !یانەکان |- |[[ڕیاز]] |٣٤ |ئەلھیلال (١٩), [[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] (٩), ئەلشەباب (٦) |- |[[جەددە]] |١٤ |ئەلئیتیحاد (١٠) ، ئەلئەھلی (٤) |- |[[دەمامە]] |٢ |ئەلئیتیفاق (٢) |- |ئەلحەسا |١ |ئەلفەتح (١) |} == گۆڵکاران == === زۆۆرترین گۆڵ === '''بەتۆخی''' مانای وایە یاریزانەکە ھێشتا چالاکە لە خولەکەدا. {| class="wikitable sortable" !ڕیزبەندی !یاریزان !یانە !ساڵەکان !گۆڵ !بەشداریکردن !ڕێژەی گۆڵ / یاری |- |١ |{{Flagicon|KSA}}ماجید عەبدوڵا |[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] |١٩٧٧ - ١٩٩٧ |١٨٩ |١٩٤ |٠٫٩٧ |- |٢ |{{Flagicon|KSA}}ناسر ئەلشەمرانی |ئەلوەحدە،ئەلشەباب، ئەلھیلال، ئەلئیتیحاد |٢٠٠٣ - ٢٠١٩ |١٦٧ |٣٠١ |٠٫٥٥ |- |٣ |{{Flagicon|SYR}}عوومەر ئەلسوومە |ئەلئەھلی |٢٠١٤ - ٢٠٢٢ |١٨٠ |١٧٦ |٠٫٨٠ |- |٤ |{{Flagicon|MAR}}'''عەبدولڕەزاق حەمدەڵا''' |ئەڵنەسڕ ، ئەلئیتیحاد |٢٠١٨ - |١٢١ |١٢٨ |٠٫٩٥ |- |٥ |{{Flagicon|KSA}}فەھد ئەلحەمدان |ئەلڕیاز |١٩٨٥ - ٢٠٠٠ |١٢٠ |٢٥٢ |٠٫٤٨ |- |٦ |{{Flagicon|KSA}}یاسر ئەلقەحتانی |ئەلقادسییە،ئەلھیلال |٢٠٠٠ - ٢٠١٨ |١١٢ |٢٠٦ |٠٫٥٦ |- |٧ |{{Flagicon|KSA}}محەممەد ئەلساھاوی |ئەلقادسیە,ئەلنەسڕ, ئەلشەباب،ئەلتەعاون |٢٠٠٥ - ٢٠٢٢ |١١١ |٢٥٢ |٠٫٤٣ |- |٨ |{{Flagicon|KSA}}سامی ئەلجەبار |ئەلھیلال |١٩٨٨ - ٢٠٠٧ |١٠١ |٢٦٨ |٠٫٣٨ |- |٩ |{{Flagicon|KSA}}حەمزە ئیدریس |ئۆھۆد، ئەلئیتیحاد |١٩٩٢ -٢٠٠٧ |٩٦ |N/A | |- |١٠ |{{Flagicon|KSA}}عوبێد ئەلدۆسەری |ئەلوەحدە، ئەلئەھلی |١٩٩٦ - ٢٠٠٥ |٩٣ |N/A | |} === گۆڵکاران بەپێی وەرز === {| class="wikitable sortable" |'''وەرز''' |گۆڵکاران |نەتەوە |یانە |گۆڵەکان |- |'''١٩٧٥–٧٦''' |محمد ئەبدێلی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٣ |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |ناسڕ عید |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-قادسییە |١٢ |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |مووەتەمەد خۆجالی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٨ |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٧ |- |'''١٩٨٠–٨١''' |ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |٢١ |- |'''١٩٨١–٨٢''' |خالید ئەل-مەئاجیل |{{Flagicon|KSA}} |ئەل- شەباب |٢٢ |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |حوسام ئەبو داود |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |ھاسال دۆساری |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٥ |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |محمد سوایدی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئیتیحاد |١٧ |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |خالید ئەل-مەئاجیل |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |١٢ |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٩ |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |سامی ئەل-جابر |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٦ |- |'''١٩٩٠–٩١''' |فەھاد ئەل-مەلال |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |٢٠ |- |'''١٩٩١–٩٢''' |سەعید ئەل-وەیران |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |١٦ |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |سامی ئەل-جابر |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٨ |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |موسا نداو |{{flagicon|SEN}} |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |فەھد ئەل-جەمدان |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ڕیاز |١٥ |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |ئۆھێنێ کەنەدی |{{flagicon|Ghana}} |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |ئەحمەد بەھجا |{{flagicon|Morocco}} |ئەل-ئیتیحاد |٢١ |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |سولەیمان ئەل-ھەیداسی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-نەجمە |١٥ |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |عوبێد ئەل-دۆساری |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-وەحدە |٢٠ |- |'''١٩٩٩–٠٠''' |ھەمزە ئیدریس |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئیتیحاد |٣٣ |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |پاولۆ دا سیلڤا |{{flagicon|Angola}} |ئەل-ئیتیفاق |١٣ |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |دێنێ فایێ |{{flagicon|SEN}} |ئەل-ڕیاز |١٠ |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |کارلۆس تێنێریۆ |{{flagicon|Ecuador}} |ئەل-ناسڕ |١٥ |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |گۆدوین ئەترام کاندیا تراورێ |{{flagicon|Ghana}} {{flagicon|Ivory Coast}} |ئەل-شەباب ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |محمد مانجا |{{flagicon|SEN}} |ئەل-شەباب |١٥ |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |عیسا ئەل مەھیانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-وەحدە |١٦ |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |گۆدوین ئەترام |{{flagicon|Ghana}} |ئەل-شەباب |١٣ |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-شەباب |١٨ |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی ھیشام ئەبۆ چێروانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} {{flagicon|Morocco}} |ئەل-شەباب ئەل-ئیتیحاد |١٢ |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |محمد ئەل-شاھوب |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-ھیلال |١٢ |- |'''٢٠١٠–١١''' |ناسر ئەل شەمرانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-شەباب |١٧ |- |'''٢٠١١–١٢''' |ناسڕ ئەل شەمرانی ڤیکتۆز سیمۆس |{{flagicon|Saudi Arabia}} {{flagicon|Brazil}} |ئەل-شەباب ئەل-ئەھلی |٢١ |- |'''٢٠١٢–١٣''' |سباستیان تاگلیابوو |{{flagicon|Argentina}} |ئەل-شەباب |١٩ |- |'''٢٠١٣–١٤''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی |{{flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |٢١ |- |'''٢٠١٤–١٥''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٢ |- |'''٢٠١٥–١٦''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٧ |- |'''٢٠١٦–١٧''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٤ |- |'''٢٠١٧–١٨''' |ڕۆنی فێرناندێز |{{flagicon|CHI}} |ئەل-فەیحا |١٣ |- |'''٢٠١٨–١٩''' |عەبدولڕەزاک ھەمدالا |{{flagicon|MAR}} |ئەل-ناسڕ |٣٤ (ڕیکۆرد) |- |'''٢٠١٩–٢٠''' |عەبدولڕەزاک ھەمدالا |{{flagicon|MAR}} |ئەل-نەسڕ |٢٩ |- |'''٢٠٢٠–٢١''' |بافێتیمبی گۆمێز |{{flagicon|FRA}} |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢١ – ٢٢''' |{{flagicon|NGA}} ئۆدیان ئگاڵۆ | |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢٣ - ٢٤''' |[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] | |ئەل-نەسڕ |٣٥ |- |'''٢٠٢٤ - ٢٥''' |[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] | |ئەل-نەسڕ |٢٥ |- |'''٢٠٢٥ - ٢٦''' |{{flagicon|MEX}} جوڵیان کونونێز | |ئەل-قادسیە |٣٣ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|عەرەبستانی سعوودی}} {{پۆلی کۆمنز|Saudi Pro League}} 4h3ouxc5pcuhp9919wdrgr6t99vp47l 1586634 1586621 2026-05-24T12:13:05Z Qan4il 51786 /* گۆڵکاران بەپێی وەرز */ گۆڕانکاری بەشی یەک 1586634 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=خوولی ڕۆشن - خوولی سعوودیا|وێنە=[[پەڕگە:Roshn Saudi League Logo.svg.png|200px]]|ناونیشانی وێنە=|ڕێکخراوە لەلایەن=یەکێتی تۆپی پێی سعوودیە|دامەزراندن=١٩٧٦ (٤٨ ساڵ){{هن}}|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[عەرەبستانی سعوودی]]|ژمارەی تیمەکان=١٨|Qualifier for=خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا <br>[[جامی جیھانیی یانەکانی فیفا]]|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=جامی شا سەلمان - جامی سووپەر - جامی وەرزی ڕیاز|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)]] (دەیەم نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=ئەلهیلال (١٩ نازناو)|دروشم=″دورينا″ (خوولەکەمان)|ماڵپەڕی فەرمی=www.roshn.sa/ar/rsl|وەرزی ئەمساڵ=}}'''خولی پیشەگەری سعوودی''' یان '''خولی ڕۆشنی سعوودی''' (عەرەبی: دوری المحترفین السعودي ، دوري روشن) کە ھەروەھا ناسراوە بە SPL<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=J.|یەکەم=Fabozzi, Frank|ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/40223512|سەردێڕ=Managing MBS portfolios|ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Frank J. Fabozzi Associates|ژپنک=١-٨٨٣٢٤٩-٣٨-٤|oclc=٤٠٢٢٣٥١٢}}</ref>بەرزترین ئاستی [[تۆپی پێ|تۆپی پێیە]] لە سیستەمی خولی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیەی]] عەرەبی ، لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ ناسراو بوو بە خوولی عەبدولەتیف جەمیل یاخود دەوری جەمیل چونکە سپۆنسەر دەکرا لەلایەن عەبدولەتیف جەمیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Al RiyadyaTV (Saudi Sport) Live on sat football via Nilesat 7°W|ناونیشان=https://www.sporteventz.com/blog/al-riyadyatv-saudi-sport-live-on-sat-football-via-nilesat-7w/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=SPORTEVENTZ|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=زستانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Jameel League sponsorship hits the target|ناونیشان=https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Opening Doors|بڵاوکەرەوە=[[Abdul Latif Jameel]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190127205701/https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Abdul Latif Jameel marks a year of success at SIMS ’13|ناونیشان=http://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Saudigazette|زمان=English|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528063703/https://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Meet Jameel, the Saudi Football League’s new showman|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/sports/2015/02/25/Meet-Jameel-the-Saudi-Football-League-s-new-showman-|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Al Arabiya English|زمان=en}}</ref> '''ئێستا یانەی [[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]] پاڵەوانه کاتێ توانی نازناوەکە بۆ جارێ ١٠یەم لە مێژوویدا بباتەوە.''' یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە وەرزی ١٩٧٦ - ١٩٧٧ بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=FIFA.com - Classic club|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090801091435/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەلهیلال سەرکەوتووترین یانەی خوولەکەیە کە خاوەنی ١٩ نازناوە لە مێژووی خوولەکەدا لە دوای ئەو یانەی ئەلئیتیحاد دێت بە ١٠ نازناو == مێژووی دروستبوونی خول == ھەتا کۆتایییەکانی ١٩٥٠، [[تۆپی پێ]] لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ڕێک دەخرا بە شێوازی ھەرێمی، لەگەڵ ئەوەی تەنیا پاڵەوانێتی نەتەوەیی بریتی بوو لە جامی شا. لە ساڵی ١٩٥٧، یەکەم خولی نەتەوەیی دروست کرا لە ئاستی ھەرێمەکەدا بە پاڵەوانێتی ھەرێمەکانی ناوەڕاست، ڕۆژئاوا، ڕۆژھەڵات و باکوور. یانەکان ڕکابەریان دەکرد لە خولە ھەرێمییەکاندا تا بگەن بە جامی شا، کە ئەمە دوا قۆناغی پاڵەوانێتییەکە بوو. براوەی جامی شا دەبوو بە براوەی خوولەکە. لە ساڵی ١٩٨١، بڕیار درا کە ژمارەی یانەکان زیاد بکرێت و ھەروەھا خولی پلە دوو دابنرێت. ڕکابەری خولەکە بۆ وەرزی ١٩٨١–٨٢، ناسراو بوو بە خولی ڕیزبەندی، ١٨ یانەی لە خۆ دەگرت کە ھەشت یانەی سەرەوە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەک و دە یانەی کۆتا بۆ خولی پلە دوو. ژمارەی یانەکانی خولی پلە-یەک دواتر زیاد کرا بۆ ١٢ یانە لە وەرزی ١٩٨٤–٨٥. لە ١٩٩٠، بڕیار درا کە پاڵەوانێتییە ناوخۆیەکان نوێ بکرێتەوە و پیشەگەری تۆپی پێ زیاد بکرێت. پاڵەوانێتی خولێکی نوێ دروست کرا بە ناوی " The Custodian of The Two Holy Mosques League Cup" کە پاڵەوانێتییەکی دوو-قۆناغ بوو. لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی خولەکە بە ئاسایی دوو یاری بەرامبەر ھەر یانەیەک دەکرا لەگەڵ سەرکەوتنی ٤ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی بۆ قۆناغی دەرکردنی کۆتایی، پێی دەوترا چوارگۆشەی زێڕین. یانەکان دەیانتوانی [[گرێبەست|گرێبەستی یاریزان]] بکەن بە شێوەیەکی پیشەگەر کاتێک دەگەیشتن بە ئاستی پێش کۆتایی ، خوولەکە کە بوو بە پیشەگەر لە ساڵی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Morocco's Hamdallah breaks Saudi record|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/47988404|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>٢٠٠٧. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، چوار یانەی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ساڵانە سەردەکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئاسیا]]. ئەمەش لەناویاندا سێ یانەی سەرەوەی خولەکە، لەگەڵ براوەی جامی شا. ئەگەر براوەی جامی شا ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی ئەوکات چوارەم یانەی خولەکە سەردەکەوێت و بەڵام ئەگەر براوەی جامی شا لە دەرەوەی چوار یانەی یەکەمی ڕیزبەندی بوو ئەوکات چوارەم سەرناکەوێت و تەنیا تا سێیەم یانە سەردەکەوێت. ھەرچەندە وڵاتی سعودیە وڵاتێکی کەمێک داخراوە و ھەروەھا پەیڕەوی ئایینی ئیسلامە بەڵام لە ئێستادا تەنانەت گرەوکردن دادەنرێت لەسەر یارییەکانی خولە ناوخۆیی و جامەکان لەو وڵاتەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=iraqbet|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=كازينو السعودية - IraqBet|ناونیشان=https://iraqbet.com/ar/saudi-casinos/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=ar-IQ}}</ref> خەڵاتی براوە * یەکەم: ٣٬٨٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * دووەم: ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * سێیەم: ١٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی == پاڵەوانان == {| class="wikitable" | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٦٨–٦٩''' |'''ئەلئەھلی(١)''' |- |'''١٩٧٤–٧٥''' |'''[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]](١)''' |- |'''١٩٧٥–٧٦''' | '''''—''''' |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |'''ئەلھیلال(١)''' |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |'''ئەلئەھلی(٢)''' |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |'''ئەلھیلال(٢)''' |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |'''ئەلنەسڕ(٢)''' |- |'''١٩٨٠–٨١''' |'''ئەلنەسڕ(٣)''' |- |'''١٩٨١–٨٢''' |'''[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]](١)''' |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |'''ئەلئیتیفاق(١)''' |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |'''ئەلئەھلی(٣)''' |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |'''ئەلھیلال(٣)''' |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |'''ئەلھیلال(٤)''' |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |'''ئەلئیتیفاق(٢)''' |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |'''ئەلھیلال(٥)''' |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |'''ئەلنەسڕ(٤)''' |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |'''ئەلهیلال(٦)''' |} | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٩٠–٩١''' |'''ئەلشەباب(١)''' |- |'''١٩٩١–٩٢''' |'''ئەلشەباب(٢)''' |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |'''ئەلشەباب(٣)''' |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |'''ئەلنەسڕ(٥)''' |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |'''ئەلنەسڕ(٦)''' |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |'''ئەلھیلال(٧)''' |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٢)''' |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |'''ئەلھیلال(٨)''' |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٣)''' |- |'''١٩٩٩ - ٠٠''' |'''ئەلئیتیحاد(٤)''' |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |'''ئەلئیتیحاد(٥)''' |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |'''ئەلھیلال(٩)''' |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٦)''' |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |'''ئەلشەباب(٤)''' |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |'''ئەلهیلال(١٠)''' |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |'''ئەلشەباب(٥)''' |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٧)''' |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |'''ئەلهیلال(١١)''' |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٨)''' |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |'''ئەلهیلال(١٢)''' |- |'''٢٠١٠–١١''' |'''ئەلهیلال(١٣)''' |- |'''٢٠١١–١٢''' |'''ئەلشەباب(٦)''' |- |'''٢٠١٢ - ٢٠١٣''' |'''ئەلفەتح(١)''' |- |'''٢٠١٣ - ٢٠١٤''' |'''ئەلنەسڕ(٧)''' |- |'''٢٠١٤ - ٢٠١٥''' |'''ئەلنەسڕ(٨)''' |- |'''٢٠١٥ - ٢٠١٦''' |'''ئەلئەهلی(٤)''' |- |'''٢٠١٦ - ٢٠١٧''' |'''ئەلهیلال(١٤)''' |- |'''٢٠١٧ - ٢٠١٨''' |'''ئەلهیلال(١٥)''' |- |'''٢٠١٨ - ٢٠١٩''' |'''ئەلنەسڕ(٩)''' |- |'''٢٠١٩ - ٢٠٢٠''' |'''ئەلهیلال(١٦)''' |- |'''٢٠٢٠ - ٢٠٢١''' |'''ئەلهیلال(١٧)''' |- |'''٢٠٢١ - ٢٠٢٢''' |'''ئەلهیلال(١٨)''' |- |'''٢٠٢٢- ٢٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٩)''' |- |'''٢٠٢٣-٢٤''' |'''ئەلهیلال(١٩)''' |- |'''٢٠٢٤-٢٥''' |'''ئەلئیتیحاد(١٠)''' |} |} == ئاستی یانەکان == === سەرکەوتووترین یانەکان === {| class="wikitable sortable" !'''#''' !'''یانە''' !'''براوە''' !پلەی دووەم |- |'''١''' |'''ئەلھیلال''' |'''١٩''' |'''١٥''' |- |٢ |ئەلئیتیحاد |١٠ |٨ |- |٣ |ئەلنەسڕ |٩ |٨ |- |٤ |ئەلشەباب |٦ |٦ |- |٥ |ئەلئەھلی |٣ |٩ |- |٦ |ئەلئیتیفاق |٢ |٣ |- |٧ |ئەلفەتح |١ |٠ |- |٨ |ئەلڕیاز |٠ |١ |} === زۆرترین نازناو لەڕووی شار === {| class="wikitable" !شار !ژ.نازناو !یانەکان |- |[[ڕیاز]] |٣٤ |ئەلھیلال (١٩), [[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] (٩), ئەلشەباب (٦) |- |[[جەددە]] |١٤ |ئەلئیتیحاد (١٠) ، ئەلئەھلی (٤) |- |[[دەمامە]] |٢ |ئەلئیتیفاق (٢) |- |ئەلحەسا |١ |ئەلفەتح (١) |} == گۆڵکاران == === زۆۆرترین گۆڵ === '''بەتۆخی''' مانای وایە یاریزانەکە ھێشتا چالاکە لە خولەکەدا. {| class="wikitable sortable" !ڕیزبەندی !یاریزان !یانە !ساڵەکان !گۆڵ !بەشداریکردن !ڕێژەی گۆڵ / یاری |- |١ |{{Flagicon|KSA}}ماجید عەبدوڵا |[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] |١٩٧٧ - ١٩٩٧ |١٨٩ |١٩٤ |٠٫٩٧ |- |٢ |{{Flagicon|KSA}}ناسر ئەلشەمرانی |ئەلوەحدە،ئەلشەباب، ئەلھیلال، ئەلئیتیحاد |٢٠٠٣ - ٢٠١٩ |١٦٧ |٣٠١ |٠٫٥٥ |- |٣ |{{Flagicon|SYR}}عوومەر ئەلسوومە |ئەلئەھلی |٢٠١٤ - ٢٠٢٢ |١٨٠ |١٧٦ |٠٫٨٠ |- |٤ |{{Flagicon|MAR}}'''عەبدولڕەزاق حەمدەڵا''' |ئەڵنەسڕ ، ئەلئیتیحاد |٢٠١٨ - |١٢١ |١٢٨ |٠٫٩٥ |- |٥ |{{Flagicon|KSA}}فەھد ئەلحەمدان |ئەلڕیاز |١٩٨٥ - ٢٠٠٠ |١٢٠ |٢٥٢ |٠٫٤٨ |- |٦ |{{Flagicon|KSA}}یاسر ئەلقەحتانی |ئەلقادسییە،ئەلھیلال |٢٠٠٠ - ٢٠١٨ |١١٢ |٢٠٦ |٠٫٥٦ |- |٧ |{{Flagicon|KSA}}محەممەد ئەلساھاوی |ئەلقادسیە,ئەلنەسڕ, ئەلشەباب،ئەلتەعاون |٢٠٠٥ - ٢٠٢٢ |١١١ |٢٥٢ |٠٫٤٣ |- |٨ |{{Flagicon|KSA}}سامی ئەلجەبار |ئەلھیلال |١٩٨٨ - ٢٠٠٧ |١٠١ |٢٦٨ |٠٫٣٨ |- |٩ |{{Flagicon|KSA}}حەمزە ئیدریس |ئۆھۆد، ئەلئیتیحاد |١٩٩٢ -٢٠٠٧ |٩٦ |N/A | |- |١٠ |{{Flagicon|KSA}}عوبێد ئەلدۆسەری |ئەلوەحدە، ئەلئەھلی |١٩٩٦ - ٢٠٠٥ |٩٣ |N/A | |} === گۆڵکاران بەپێی وەرز === {| class="wikitable sortable" |'''وەرز''' |گۆڵکاران |نەتەوە |یانە |گۆڵەکان |- |'''١٩٧٥–٧٦''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد ئەبدێلی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٣ |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |{{Flagicon|KSA}} ناسڕ عید |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-قادسییە |١٢ |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |{{Flagicon|KSA}} مووەتەمەد خۆجالی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٨ |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٧ |- |'''١٩٨٠–٨١''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |٢١ |- |'''١٩٨١–٨٢''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |٢٢ |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |{{Flagicon|KSA}} حوسام ئەبو داود |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |{{Flagicon|KSA}} ھاسال دۆساری |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٥ |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد سوایدی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئیتیحاد |١٧ |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |١٢ |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٩ |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٦ |- |'''١٩٩٠–٩١''' |{{Flagicon|KSA}} فەھاد ئەل-مەلال |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |٢٠ |- |'''١٩٩١–٩٢''' |{{Flagicon|KSA}} سەعید ئەل-وەیران |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |١٦ |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٨ |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |موسا نداو |{{flagicon|SEN}} |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |فەھد ئەل-جەمدان |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ڕیاز |١٥ |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |ئۆھێنێ کەنەدی |{{flagicon|Ghana}} |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |ئەحمەد بەھجا |{{flagicon|Morocco}} |ئەل-ئیتیحاد |٢١ |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |سولەیمان ئەل-ھەیداسی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-نەجمە |١٥ |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |عوبێد ئەل-دۆساری |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-وەحدە |٢٠ |- |'''١٩٩٩–٠٠''' |ھەمزە ئیدریس |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئیتیحاد |٣٣ |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |پاولۆ دا سیلڤا |{{flagicon|Angola}} |ئەل-ئیتیفاق |١٣ |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |دێنێ فایێ |{{flagicon|SEN}} |ئەل-ڕیاز |١٠ |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |کارلۆس تێنێریۆ |{{flagicon|Ecuador}} |ئەل-ناسڕ |١٥ |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |گۆدوین ئەترام کاندیا تراورێ |{{flagicon|Ghana}} {{flagicon|Ivory Coast}} |ئەل-شەباب ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |محمد مانجا |{{flagicon|SEN}} |ئەل-شەباب |١٥ |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |عیسا ئەل مەھیانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-وەحدە |١٦ |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |گۆدوین ئەترام |{{flagicon|Ghana}} |ئەل-شەباب |١٣ |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-شەباب |١٨ |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی ھیشام ئەبۆ چێروانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} {{flagicon|Morocco}} |ئەل-شەباب ئەل-ئیتیحاد |١٢ |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |محمد ئەل-شاھوب |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-ھیلال |١٢ |- |'''٢٠١٠–١١''' |ناسر ئەل شەمرانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-شەباب |١٧ |- |'''٢٠١١–١٢''' |ناسڕ ئەل شەمرانی ڤیکتۆز سیمۆس |{{flagicon|Saudi Arabia}} {{flagicon|Brazil}} |ئەل-شەباب ئەل-ئەھلی |٢١ |- |'''٢٠١٢–١٣''' |سباستیان تاگلیابوو |{{flagicon|Argentina}} |ئەل-شەباب |١٩ |- |'''٢٠١٣–١٤''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی |{{flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |٢١ |- |'''٢٠١٤–١٥''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٢ |- |'''٢٠١٥–١٦''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٧ |- |'''٢٠١٦–١٧''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٤ |- |'''٢٠١٧–١٨''' |ڕۆنی فێرناندێز |{{flagicon|CHI}} |ئەل-فەیحا |١٣ |- |'''٢٠١٨–١٩''' |عەبدولڕەزاک ھەمدالا |{{flagicon|MAR}} |ئەل-ناسڕ |٣٤ (ڕیکۆرد) |- |'''٢٠١٩–٢٠''' |عەبدولڕەزاک ھەمدالا |{{flagicon|MAR}} |ئەل-نەسڕ |٢٩ |- |'''٢٠٢٠–٢١''' |بافێتیمبی گۆمێز |{{flagicon|FRA}} |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢١ – ٢٢''' |{{flagicon|NGA}} ئۆدیان ئگاڵۆ | |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢٣ - ٢٤''' |[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] | |ئەل-نەسڕ |٣٥ |- |'''٢٠٢٤ - ٢٥''' |[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] | |ئەل-نەسڕ |٢٥ |- |'''٢٠٢٥ - ٢٦''' |{{flagicon|MEX}} جوڵیان کونونێز | |ئەل-قادسیە |٣٣ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|عەرەبستانی سعوودی}} {{پۆلی کۆمنز|Saudi Pro League}} 3btgqxmczg2fldhh2byuevd7elolq1z 1586635 1586634 2026-05-24T12:27:08Z Qan4il 51786 /* گۆڵکاران بەپێی وەرز */ گۆڕانکاری بەشی دوو 1586635 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=خوولی ڕۆشن - خوولی سعوودیا|وێنە=[[پەڕگە:Roshn Saudi League Logo.svg.png|200px]]|ناونیشانی وێنە=|ڕێکخراوە لەلایەن=یەکێتی تۆپی پێی سعوودیە|دامەزراندن=١٩٧٦ (٤٨ ساڵ){{هن}}|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[عەرەبستانی سعوودی]]|ژمارەی تیمەکان=١٨|Qualifier for=خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا <br>[[جامی جیھانیی یانەکانی فیفا]]|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=جامی شا سەلمان - جامی سووپەر - جامی وەرزی ڕیاز|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)]] (دەیەم نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=ئەلهیلال (١٩ نازناو)|دروشم=″دورينا″ (خوولەکەمان)|ماڵپەڕی فەرمی=www.roshn.sa/ar/rsl|وەرزی ئەمساڵ=}}'''خولی پیشەگەری سعوودی''' یان '''خولی ڕۆشنی سعوودی''' (عەرەبی: دوری المحترفین السعودي ، دوري روشن) کە ھەروەھا ناسراوە بە SPL<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=J.|یەکەم=Fabozzi, Frank|ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/40223512|سەردێڕ=Managing MBS portfolios|ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Frank J. Fabozzi Associates|ژپنک=١-٨٨٣٢٤٩-٣٨-٤|oclc=٤٠٢٢٣٥١٢}}</ref>بەرزترین ئاستی [[تۆپی پێ|تۆپی پێیە]] لە سیستەمی خولی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیەی]] عەرەبی ، لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ ناسراو بوو بە خوولی عەبدولەتیف جەمیل یاخود دەوری جەمیل چونکە سپۆنسەر دەکرا لەلایەن عەبدولەتیف جەمیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Al RiyadyaTV (Saudi Sport) Live on sat football via Nilesat 7°W|ناونیشان=https://www.sporteventz.com/blog/al-riyadyatv-saudi-sport-live-on-sat-football-via-nilesat-7w/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=SPORTEVENTZ|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=زستانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Jameel League sponsorship hits the target|ناونیشان=https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Opening Doors|بڵاوکەرەوە=[[Abdul Latif Jameel]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190127205701/https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Abdul Latif Jameel marks a year of success at SIMS ’13|ناونیشان=http://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Saudigazette|زمان=English|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528063703/https://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Meet Jameel, the Saudi Football League’s new showman|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/sports/2015/02/25/Meet-Jameel-the-Saudi-Football-League-s-new-showman-|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Al Arabiya English|زمان=en}}</ref> '''ئێستا یانەی [[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]] پاڵەوانه کاتێ توانی نازناوەکە بۆ جارێ ١٠یەم لە مێژوویدا بباتەوە.''' یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە وەرزی ١٩٧٦ - ١٩٧٧ بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=FIFA.com - Classic club|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090801091435/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەلهیلال سەرکەوتووترین یانەی خوولەکەیە کە خاوەنی ١٩ نازناوە لە مێژووی خوولەکەدا لە دوای ئەو یانەی ئەلئیتیحاد دێت بە ١٠ نازناو == مێژووی دروستبوونی خول == ھەتا کۆتایییەکانی ١٩٥٠، [[تۆپی پێ]] لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ڕێک دەخرا بە شێوازی ھەرێمی، لەگەڵ ئەوەی تەنیا پاڵەوانێتی نەتەوەیی بریتی بوو لە جامی شا. لە ساڵی ١٩٥٧، یەکەم خولی نەتەوەیی دروست کرا لە ئاستی ھەرێمەکەدا بە پاڵەوانێتی ھەرێمەکانی ناوەڕاست، ڕۆژئاوا، ڕۆژھەڵات و باکوور. یانەکان ڕکابەریان دەکرد لە خولە ھەرێمییەکاندا تا بگەن بە جامی شا، کە ئەمە دوا قۆناغی پاڵەوانێتییەکە بوو. براوەی جامی شا دەبوو بە براوەی خوولەکە. لە ساڵی ١٩٨١، بڕیار درا کە ژمارەی یانەکان زیاد بکرێت و ھەروەھا خولی پلە دوو دابنرێت. ڕکابەری خولەکە بۆ وەرزی ١٩٨١–٨٢، ناسراو بوو بە خولی ڕیزبەندی، ١٨ یانەی لە خۆ دەگرت کە ھەشت یانەی سەرەوە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەک و دە یانەی کۆتا بۆ خولی پلە دوو. ژمارەی یانەکانی خولی پلە-یەک دواتر زیاد کرا بۆ ١٢ یانە لە وەرزی ١٩٨٤–٨٥. لە ١٩٩٠، بڕیار درا کە پاڵەوانێتییە ناوخۆیەکان نوێ بکرێتەوە و پیشەگەری تۆپی پێ زیاد بکرێت. پاڵەوانێتی خولێکی نوێ دروست کرا بە ناوی " The Custodian of The Two Holy Mosques League Cup" کە پاڵەوانێتییەکی دوو-قۆناغ بوو. لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی خولەکە بە ئاسایی دوو یاری بەرامبەر ھەر یانەیەک دەکرا لەگەڵ سەرکەوتنی ٤ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی بۆ قۆناغی دەرکردنی کۆتایی، پێی دەوترا چوارگۆشەی زێڕین. یانەکان دەیانتوانی [[گرێبەست|گرێبەستی یاریزان]] بکەن بە شێوەیەکی پیشەگەر کاتێک دەگەیشتن بە ئاستی پێش کۆتایی ، خوولەکە کە بوو بە پیشەگەر لە ساڵی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Morocco's Hamdallah breaks Saudi record|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/47988404|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>٢٠٠٧. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، چوار یانەی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ساڵانە سەردەکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئاسیا]]. ئەمەش لەناویاندا سێ یانەی سەرەوەی خولەکە، لەگەڵ براوەی جامی شا. ئەگەر براوەی جامی شا ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی ئەوکات چوارەم یانەی خولەکە سەردەکەوێت و بەڵام ئەگەر براوەی جامی شا لە دەرەوەی چوار یانەی یەکەمی ڕیزبەندی بوو ئەوکات چوارەم سەرناکەوێت و تەنیا تا سێیەم یانە سەردەکەوێت. ھەرچەندە وڵاتی سعودیە وڵاتێکی کەمێک داخراوە و ھەروەھا پەیڕەوی ئایینی ئیسلامە بەڵام لە ئێستادا تەنانەت گرەوکردن دادەنرێت لەسەر یارییەکانی خولە ناوخۆیی و جامەکان لەو وڵاتەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=iraqbet|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=كازينو السعودية - IraqBet|ناونیشان=https://iraqbet.com/ar/saudi-casinos/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=ar-IQ}}</ref> خەڵاتی براوە * یەکەم: ٣٬٨٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * دووەم: ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * سێیەم: ١٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی == پاڵەوانان == {| class="wikitable" | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٦٨–٦٩''' |'''ئەلئەھلی(١)''' |- |'''١٩٧٤–٧٥''' |'''[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]](١)''' |- |'''١٩٧٥–٧٦''' | '''''—''''' |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |'''ئەلھیلال(١)''' |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |'''ئەلئەھلی(٢)''' |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |'''ئەلھیلال(٢)''' |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |'''ئەلنەسڕ(٢)''' |- |'''١٩٨٠–٨١''' |'''ئەلنەسڕ(٣)''' |- |'''١٩٨١–٨٢''' |'''[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]](١)''' |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |'''ئەلئیتیفاق(١)''' |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |'''ئەلئەھلی(٣)''' |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |'''ئەلھیلال(٣)''' |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |'''ئەلھیلال(٤)''' |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |'''ئەلئیتیفاق(٢)''' |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |'''ئەلھیلال(٥)''' |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |'''ئەلنەسڕ(٤)''' |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |'''ئەلهیلال(٦)''' |} | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٩٠–٩١''' |'''ئەلشەباب(١)''' |- |'''١٩٩١–٩٢''' |'''ئەلشەباب(٢)''' |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |'''ئەلشەباب(٣)''' |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |'''ئەلنەسڕ(٥)''' |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |'''ئەلنەسڕ(٦)''' |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |'''ئەلھیلال(٧)''' |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٢)''' |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |'''ئەلھیلال(٨)''' |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٣)''' |- |'''١٩٩٩ - ٠٠''' |'''ئەلئیتیحاد(٤)''' |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |'''ئەلئیتیحاد(٥)''' |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |'''ئەلھیلال(٩)''' |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٦)''' |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |'''ئەلشەباب(٤)''' |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |'''ئەلهیلال(١٠)''' |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |'''ئەلشەباب(٥)''' |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٧)''' |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |'''ئەلهیلال(١١)''' |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٨)''' |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |'''ئەلهیلال(١٢)''' |- |'''٢٠١٠–١١''' |'''ئەلهیلال(١٣)''' |- |'''٢٠١١–١٢''' |'''ئەلشەباب(٦)''' |- |'''٢٠١٢ - ٢٠١٣''' |'''ئەلفەتح(١)''' |- |'''٢٠١٣ - ٢٠١٤''' |'''ئەلنەسڕ(٧)''' |- |'''٢٠١٤ - ٢٠١٥''' |'''ئەلنەسڕ(٨)''' |- |'''٢٠١٥ - ٢٠١٦''' |'''ئەلئەهلی(٤)''' |- |'''٢٠١٦ - ٢٠١٧''' |'''ئەلهیلال(١٤)''' |- |'''٢٠١٧ - ٢٠١٨''' |'''ئەلهیلال(١٥)''' |- |'''٢٠١٨ - ٢٠١٩''' |'''ئەلنەسڕ(٩)''' |- |'''٢٠١٩ - ٢٠٢٠''' |'''ئەلهیلال(١٦)''' |- |'''٢٠٢٠ - ٢٠٢١''' |'''ئەلهیلال(١٧)''' |- |'''٢٠٢١ - ٢٠٢٢''' |'''ئەلهیلال(١٨)''' |- |'''٢٠٢٢- ٢٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٩)''' |- |'''٢٠٢٣-٢٤''' |'''ئەلهیلال(١٩)''' |- |'''٢٠٢٤-٢٥''' |'''ئەلئیتیحاد(١٠)''' |} |} == ئاستی یانەکان == === سەرکەوتووترین یانەکان === {| class="wikitable sortable" !'''#''' !'''یانە''' !'''براوە''' !پلەی دووەم |- |'''١''' |'''ئەلھیلال''' |'''١٩''' |'''١٥''' |- |٢ |ئەلئیتیحاد |١٠ |٨ |- |٣ |ئەلنەسڕ |٩ |٨ |- |٤ |ئەلشەباب |٦ |٦ |- |٥ |ئەلئەھلی |٣ |٩ |- |٦ |ئەلئیتیفاق |٢ |٣ |- |٧ |ئەلفەتح |١ |٠ |- |٨ |ئەلڕیاز |٠ |١ |} === زۆرترین نازناو لەڕووی شار === {| class="wikitable" !شار !ژ.نازناو !یانەکان |- |[[ڕیاز]] |٣٤ |ئەلھیلال (١٩), [[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] (٩), ئەلشەباب (٦) |- |[[جەددە]] |١٤ |ئەلئیتیحاد (١٠) ، ئەلئەھلی (٤) |- |[[دەمامە]] |٢ |ئەلئیتیفاق (٢) |- |ئەلحەسا |١ |ئەلفەتح (١) |} == گۆڵکاران == === زۆۆرترین گۆڵ === '''بەتۆخی''' مانای وایە یاریزانەکە ھێشتا چالاکە لە خولەکەدا. {| class="wikitable sortable" !ڕیزبەندی !یاریزان !یانە !ساڵەکان !گۆڵ !بەشداریکردن !ڕێژەی گۆڵ / یاری |- |١ |{{Flagicon|KSA}}ماجید عەبدوڵا |[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] |١٩٧٧ - ١٩٩٧ |١٨٩ |١٩٤ |٠٫٩٧ |- |٢ |{{Flagicon|KSA}}ناسر ئەلشەمرانی |ئەلوەحدە،ئەلشەباب، ئەلھیلال، ئەلئیتیحاد |٢٠٠٣ - ٢٠١٩ |١٦٧ |٣٠١ |٠٫٥٥ |- |٣ |{{Flagicon|SYR}}عوومەر ئەلسوومە |ئەلئەھلی |٢٠١٤ - ٢٠٢٢ |١٨٠ |١٧٦ |٠٫٨٠ |- |٤ |{{Flagicon|MAR}}'''عەبدولڕەزاق حەمدەڵا''' |ئەڵنەسڕ ، ئەلئیتیحاد |٢٠١٨ - |١٢١ |١٢٨ |٠٫٩٥ |- |٥ |{{Flagicon|KSA}}فەھد ئەلحەمدان |ئەلڕیاز |١٩٨٥ - ٢٠٠٠ |١٢٠ |٢٥٢ |٠٫٤٨ |- |٦ |{{Flagicon|KSA}}یاسر ئەلقەحتانی |ئەلقادسییە،ئەلھیلال |٢٠٠٠ - ٢٠١٨ |١١٢ |٢٠٦ |٠٫٥٦ |- |٧ |{{Flagicon|KSA}}محەممەد ئەلساھاوی |ئەلقادسیە,ئەلنەسڕ, ئەلشەباب،ئەلتەعاون |٢٠٠٥ - ٢٠٢٢ |١١١ |٢٥٢ |٠٫٤٣ |- |٨ |{{Flagicon|KSA}}سامی ئەلجەبار |ئەلھیلال |١٩٨٨ - ٢٠٠٧ |١٠١ |٢٦٨ |٠٫٣٨ |- |٩ |{{Flagicon|KSA}}حەمزە ئیدریس |ئۆھۆد، ئەلئیتیحاد |١٩٩٢ -٢٠٠٧ |٩٦ |N/A | |- |١٠ |{{Flagicon|KSA}}عوبێد ئەلدۆسەری |ئەلوەحدە، ئەلئەھلی |١٩٩٦ - ٢٠٠٥ |٩٣ |N/A | |} === گۆڵکاران بەپێی وەرز === {| class="wikitable sortable" |'''وەرز''' |گۆڵکاران |نەتەوە |یانە |گۆڵەکان |- |'''١٩٧٥–٧٦''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد ئەبدێلی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٣ |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |{{Flagicon|KSA}} ناسڕ عید |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-قادسییە |١٢ |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |{{Flagicon|KSA}} مووەتەمەد خۆجالی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٨ |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٧ |- |'''١٩٨٠–٨١''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |٢١ |- |'''١٩٨١–٨٢''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |٢٢ |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |{{Flagicon|KSA}} حوسام ئەبو داود |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |{{Flagicon|KSA}} ھاسال دۆساری |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-نەسڕ |١٥ |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد سوایدی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئیتیحاد |١٧ |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |١٢ |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-نەسڕ |١٩ |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٦ |- |'''١٩٩٠–٩١''' |{{Flagicon|KSA}} فەھاد ئەل-مەلال |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |٢٠ |- |'''١٩٩١–٩٢''' |{{Flagicon|KSA}} سەعید ئەل-وەیران |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-شەباب |١٦ |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |١٨ |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |{{flagicon|SEN}} موسا نداو |{{flagicon|SEN}} |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |{{Flagicon|KSA}} فەھد ئەل-جەمدان |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ڕیاز |١٥ |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |{{flagicon|Ghana}} ئۆھێنێ کەنەدی |{{flagicon|Ghana}} |ئەل-نەسڕ |١٤ |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |{{flagicon|Morocco}} ئەحمەد بەھجا |{{flagicon|Morocco}} |ئەل-ئیتیحاد |٢١ |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |{{Flagicon|KSA}} سولەیمان ئەل-ھەیداسی |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-نەجمە |١٥ |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |{{Flagicon|KSA}} عوبێد ئەل-دۆساری |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-وەحدە |٢٠ |- |'''١٩٩٩ – ٢٠٠٠''' |{{Flagicon|KSA}} ھەمزە ئیدریس |{{Flagicon|KSA}} |ئەل-ئیتیحاد |٣٣ |- |'''٢٠٠٠ – ٠١''' |{{flagicon|Angola}} پاولۆ دا سیلڤا |{{flagicon|Angola}} |ئەل-ئیتیفاق |١٣ |- |'''٢٠٠١ – ٠٢''' |{{flagicon|SEN}} دێنێ فایێ |{{flagicon|SEN}} |ئەل-ڕیاز |١٠ |- |'''٢٠٠٢ – ٠٣''' |{{flagicon|Ecuador}} کارلۆس تێنێریۆ |{{flagicon|Ecuador}} |ئەل-نەسڕ |١٥ |- |'''٢٠٠٣ – ٠٤''' |{{flagicon|Ghana}} گۆدوین ئەترام {{flagicon|Ivory Coast}} کاندیا تڕاوڕێ |{{flagicon|Ghana}} {{flagicon|Ivory Coast}} |ئەل-شەباب ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''٢٠٠٤ – ٠٥''' |{{flagicon|SEN}} مەحمەد مانجا |{{flagicon|SEN}} |ئەل-شەباب |١٥ |- |'''٢٠٠٥ – ٠٦''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} عیسا ئەلمەھیانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-وەحدە |١٦ |- |'''٢٠٠٦ – ٠٧''' |{{flagicon|Ghana}} گۆدوین ئەترام |{{flagicon|Ghana}} |ئەل-شەباب |١٣ |- |'''٢٠٠٧ – ٠٨''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل-شەمرانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-شەباب |١٨ |- |'''٢٠٠٨ – ٠٩''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل-شەمرانی {{flagicon|Morocco}} ھیشام ئەبۆ چێروانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} {{flagicon|Morocco}} |ئەل-شەباب ئەل-ئیتیحاد |١٢ |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |محمد ئەل-شاھوب |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-ھیلال |١٢ |- |'''٢٠١٠–١١''' |ناسر ئەل شەمرانی |{{flagicon|Saudi Arabia}} |ئەل-شەباب |١٧ |- |'''٢٠١١–١٢''' |ناسڕ ئەل شەمرانی ڤیکتۆز سیمۆس |{{flagicon|Saudi Arabia}} {{flagicon|Brazil}} |ئەل-شەباب ئەل-ئەھلی |٢١ |- |'''٢٠١٢–١٣''' |سباستیان تاگلیابوو |{{flagicon|Argentina}} |ئەل-شەباب |١٩ |- |'''٢٠١٣–١٤''' |ناسڕ ئەل-شەمرانی |{{flagicon|KSA}} |ئەل-ھیلال |٢١ |- |'''٢٠١٤–١٥''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٢ |- |'''٢٠١٥–١٦''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٧ |- |'''٢٠١٦–١٧''' |عومەر ئەل سۆما |{{flagicon|SYR}} |ئەل-ئەھلی |٢٤ |- |'''٢٠١٧–١٨''' |ڕۆنی فێرناندێز |{{flagicon|CHI}} |ئەل-فەیحا |١٣ |- |'''٢٠١٨–١٩''' |عەبدولڕەزاک ھەمدالا |{{flagicon|MAR}} |ئەل-ناسڕ |٣٤ (ڕیکۆرد) |- |'''٢٠١٩–٢٠''' |عەبدولڕەزاک ھەمدالا |{{flagicon|MAR}} |ئەل-نەسڕ |٢٩ |- |'''٢٠٢٠–٢١''' |بافێتیمبی گۆمێز |{{flagicon|FRA}} |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢١ – ٢٢''' |{{flagicon|NGA}} ئۆدیان ئگاڵۆ | |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢٣ - ٢٤''' |[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] | |ئەل-نەسڕ |٣٥ |- |'''٢٠٢٤ - ٢٥''' |[[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ]] | |ئەل-نەسڕ |٢٥ |- |'''٢٠٢٥ - ٢٦''' |{{flagicon|MEX}} جوڵیان کونونێز | |ئەل-قادسیە |٣٣ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|عەرەبستانی سعوودی}} {{پۆلی کۆمنز|Saudi Pro League}} s3hxdfh8wj4l2xg2x8zzj87wkxdhekv 1586637 1586635 2026-05-24T12:40:49Z Qan4il 51786 /* گۆڵکاران بەپێی وەرز */ گۆڕانکاری بەشی سێ 1586637 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=خوولی ڕۆشن - خوولی سعوودیا|وێنە=[[پەڕگە:Roshn Saudi League Logo.svg.png|200px]]|ناونیشانی وێنە=|ڕێکخراوە لەلایەن=یەکێتی تۆپی پێی سعوودیە|دامەزراندن=١٩٧٦ (٤٨ ساڵ){{هن}}|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[عەرەبستانی سعوودی]]|ژمارەی تیمەکان=١٨|Qualifier for=خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا <br>[[جامی جیھانیی یانەکانی فیفا]]|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=جامی شا سەلمان - جامی سووپەر - جامی وەرزی ڕیاز|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)]] (دەیەم نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=ئەلهیلال (١٩ نازناو)|دروشم=″دورينا″ (خوولەکەمان)|ماڵپەڕی فەرمی=www.roshn.sa/ar/rsl|وەرزی ئەمساڵ=}}'''خولی پیشەگەری سعوودی''' یان '''خولی ڕۆشنی سعوودی''' (عەرەبی: دوری المحترفین السعودي ، دوري روشن) کە ھەروەھا ناسراوە بە SPL<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=J.|یەکەم=Fabozzi, Frank|ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/40223512|سەردێڕ=Managing MBS portfolios|ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Frank J. Fabozzi Associates|ژپنک=١-٨٨٣٢٤٩-٣٨-٤|oclc=٤٠٢٢٣٥١٢}}</ref>بەرزترین ئاستی [[تۆپی پێ|تۆپی پێیە]] لە سیستەمی خولی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیەی]] عەرەبی ، لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ ناسراو بوو بە خوولی عەبدولەتیف جەمیل یاخود دەوری جەمیل چونکە سپۆنسەر دەکرا لەلایەن عەبدولەتیف جەمیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Al RiyadyaTV (Saudi Sport) Live on sat football via Nilesat 7°W|ناونیشان=https://www.sporteventz.com/blog/al-riyadyatv-saudi-sport-live-on-sat-football-via-nilesat-7w/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=SPORTEVENTZ|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=زستانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Jameel League sponsorship hits the target|ناونیشان=https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Opening Doors|بڵاوکەرەوە=[[Abdul Latif Jameel]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190127205701/https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Abdul Latif Jameel marks a year of success at SIMS ’13|ناونیشان=http://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Saudigazette|زمان=English|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528063703/https://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Meet Jameel, the Saudi Football League’s new showman|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/sports/2015/02/25/Meet-Jameel-the-Saudi-Football-League-s-new-showman-|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Al Arabiya English|زمان=en}}</ref> '''ئێستا یانەی [[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]] پاڵەوانه کاتێ توانی نازناوەکە بۆ جارێ ١٠یەم لە مێژوویدا بباتەوە.''' یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە وەرزی ١٩٧٦ - ١٩٧٧ بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=FIFA.com - Classic club|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090801091435/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەلهیلال سەرکەوتووترین یانەی خوولەکەیە کە خاوەنی ١٩ نازناوە لە مێژووی خوولەکەدا لە دوای ئەو یانەی ئەلئیتیحاد دێت بە ١٠ نازناو == مێژووی دروستبوونی خول == ھەتا کۆتایییەکانی ١٩٥٠، [[تۆپی پێ]] لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ڕێک دەخرا بە شێوازی ھەرێمی، لەگەڵ ئەوەی تەنیا پاڵەوانێتی نەتەوەیی بریتی بوو لە جامی شا. لە ساڵی ١٩٥٧، یەکەم خولی نەتەوەیی دروست کرا لە ئاستی ھەرێمەکەدا بە پاڵەوانێتی ھەرێمەکانی ناوەڕاست، ڕۆژئاوا، ڕۆژھەڵات و باکوور. یانەکان ڕکابەریان دەکرد لە خولە ھەرێمییەکاندا تا بگەن بە جامی شا، کە ئەمە دوا قۆناغی پاڵەوانێتییەکە بوو. براوەی جامی شا دەبوو بە براوەی خوولەکە. لە ساڵی ١٩٨١، بڕیار درا کە ژمارەی یانەکان زیاد بکرێت و ھەروەھا خولی پلە دوو دابنرێت. ڕکابەری خولەکە بۆ وەرزی ١٩٨١–٨٢، ناسراو بوو بە خولی ڕیزبەندی، ١٨ یانەی لە خۆ دەگرت کە ھەشت یانەی سەرەوە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەک و دە یانەی کۆتا بۆ خولی پلە دوو. ژمارەی یانەکانی خولی پلە-یەک دواتر زیاد کرا بۆ ١٢ یانە لە وەرزی ١٩٨٤–٨٥. لە ١٩٩٠، بڕیار درا کە پاڵەوانێتییە ناوخۆیەکان نوێ بکرێتەوە و پیشەگەری تۆپی پێ زیاد بکرێت. پاڵەوانێتی خولێکی نوێ دروست کرا بە ناوی " The Custodian of The Two Holy Mosques League Cup" کە پاڵەوانێتییەکی دوو-قۆناغ بوو. لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی خولەکە بە ئاسایی دوو یاری بەرامبەر ھەر یانەیەک دەکرا لەگەڵ سەرکەوتنی ٤ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی بۆ قۆناغی دەرکردنی کۆتایی، پێی دەوترا چوارگۆشەی زێڕین. یانەکان دەیانتوانی [[گرێبەست|گرێبەستی یاریزان]] بکەن بە شێوەیەکی پیشەگەر کاتێک دەگەیشتن بە ئاستی پێش کۆتایی ، خوولەکە کە بوو بە پیشەگەر لە ساڵی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Morocco's Hamdallah breaks Saudi record|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/47988404|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>٢٠٠٧. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، چوار یانەی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ساڵانە سەردەکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئاسیا]]. ئەمەش لەناویاندا سێ یانەی سەرەوەی خولەکە، لەگەڵ براوەی جامی شا. ئەگەر براوەی جامی شا ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی ئەوکات چوارەم یانەی خولەکە سەردەکەوێت و بەڵام ئەگەر براوەی جامی شا لە دەرەوەی چوار یانەی یەکەمی ڕیزبەندی بوو ئەوکات چوارەم سەرناکەوێت و تەنیا تا سێیەم یانە سەردەکەوێت. ھەرچەندە وڵاتی سعودیە وڵاتێکی کەمێک داخراوە و ھەروەھا پەیڕەوی ئایینی ئیسلامە بەڵام لە ئێستادا تەنانەت گرەوکردن دادەنرێت لەسەر یارییەکانی خولە ناوخۆیی و جامەکان لەو وڵاتەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=iraqbet|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=كازينو السعودية - IraqBet|ناونیشان=https://iraqbet.com/ar/saudi-casinos/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=ar-IQ}}</ref> خەڵاتی براوە * یەکەم: ٣٬٨٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * دووەم: ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * سێیەم: ١٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی == پاڵەوانان == {| class="wikitable" | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٦٨–٦٩''' |'''ئەلئەھلی(١)''' |- |'''١٩٧٤–٧٥''' |'''[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]](١)''' |- |'''١٩٧٥–٧٦''' | '''''—''''' |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |'''ئەلھیلال(١)''' |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |'''ئەلئەھلی(٢)''' |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |'''ئەلھیلال(٢)''' |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |'''ئەلنەسڕ(٢)''' |- |'''١٩٨٠–٨١''' |'''ئەلنەسڕ(٣)''' |- |'''١٩٨١–٨٢''' |'''[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]](١)''' |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |'''ئەلئیتیفاق(١)''' |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |'''ئەلئەھلی(٣)''' |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |'''ئەلھیلال(٣)''' |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |'''ئەلھیلال(٤)''' |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |'''ئەلئیتیفاق(٢)''' |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |'''ئەلھیلال(٥)''' |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |'''ئەلنەسڕ(٤)''' |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |'''ئەلهیلال(٦)''' |} | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٩٠–٩١''' |'''ئەلشەباب(١)''' |- |'''١٩٩١–٩٢''' |'''ئەلشەباب(٢)''' |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |'''ئەلشەباب(٣)''' |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |'''ئەلنەسڕ(٥)''' |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |'''ئەلنەسڕ(٦)''' |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |'''ئەلھیلال(٧)''' |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٢)''' |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |'''ئەلھیلال(٨)''' |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٣)''' |- |'''١٩٩٩ - ٠٠''' |'''ئەلئیتیحاد(٤)''' |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |'''ئەلئیتیحاد(٥)''' |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |'''ئەلھیلال(٩)''' |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٦)''' |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |'''ئەلشەباب(٤)''' |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |'''ئەلهیلال(١٠)''' |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |'''ئەلشەباب(٥)''' |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٧)''' |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |'''ئەلهیلال(١١)''' |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٨)''' |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |'''ئەلهیلال(١٢)''' |- |'''٢٠١٠–١١''' |'''ئەلهیلال(١٣)''' |- |'''٢٠١١–١٢''' |'''ئەلشەباب(٦)''' |- |'''٢٠١٢ - ٢٠١٣''' |'''ئەلفەتح(١)''' |- |'''٢٠١٣ - ٢٠١٤''' |'''ئەلنەسڕ(٧)''' |- |'''٢٠١٤ - ٢٠١٥''' |'''ئەلنەسڕ(٨)''' |- |'''٢٠١٥ - ٢٠١٦''' |'''ئەلئەهلی(٤)''' |- |'''٢٠١٦ - ٢٠١٧''' |'''ئەلهیلال(١٤)''' |- |'''٢٠١٧ - ٢٠١٨''' |'''ئەلهیلال(١٥)''' |- |'''٢٠١٨ - ٢٠١٩''' |'''ئەلنەسڕ(٩)''' |- |'''٢٠١٩ - ٢٠٢٠''' |'''ئەلهیلال(١٦)''' |- |'''٢٠٢٠ - ٢٠٢١''' |'''ئەلهیلال(١٧)''' |- |'''٢٠٢١ - ٢٠٢٢''' |'''ئەلهیلال(١٨)''' |- |'''٢٠٢٢- ٢٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٩)''' |- |'''٢٠٢٣-٢٤''' |'''ئەلهیلال(١٩)''' |- |'''٢٠٢٤-٢٥''' |'''ئەلئیتیحاد(١٠)''' |} |} == ئاستی یانەکان == === سەرکەوتووترین یانەکان === {| class="wikitable sortable" !'''#''' !'''یانە''' !'''براوە''' !پلەی دووەم |- |'''١''' |'''ئەلھیلال''' |'''١٩''' |'''١٥''' |- |٢ |ئەلئیتیحاد |١٠ |٨ |- |٣ |ئەلنەسڕ |٩ |٨ |- |٤ |ئەلشەباب |٦ |٦ |- |٥ |ئەلئەھلی |٣ |٩ |- |٦ |ئەلئیتیفاق |٢ |٣ |- |٧ |ئەلفەتح |١ |٠ |- |٨ |ئەلڕیاز |٠ |١ |} === زۆرترین نازناو لەڕووی شار === {| class="wikitable" !شار !ژ.نازناو !یانەکان |- |[[ڕیاز]] |٣٤ |ئەلھیلال (١٩), [[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] (٩), ئەلشەباب (٦) |- |[[جەددە]] |١٤ |ئەلئیتیحاد (١٠) ، ئەلئەھلی (٤) |- |[[دەمامە]] |٢ |ئەلئیتیفاق (٢) |- |ئەلحەسا |١ |ئەلفەتح (١) |} == گۆڵکاران == === زۆۆرترین گۆڵ === '''بەتۆخی''' مانای وایە یاریزانەکە ھێشتا چالاکە لە خولەکەدا. {| class="wikitable sortable" !ڕیزبەندی !یاریزان !یانە !ساڵەکان !گۆڵ !بەشداریکردن !ڕێژەی گۆڵ / یاری |- |١ |{{Flagicon|KSA}}ماجید عەبدوڵا |[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] |١٩٧٧ - ١٩٩٧ |١٨٩ |١٩٤ |٠٫٩٧ |- |٢ |{{Flagicon|KSA}}ناسر ئەلشەمرانی |ئەلوەحدە،ئەلشەباب، ئەلھیلال، ئەلئیتیحاد |٢٠٠٣ - ٢٠١٩ |١٦٧ |٣٠١ |٠٫٥٥ |- |٣ |{{Flagicon|SYR}}عوومەر ئەلسوومە |ئەلئەھلی |٢٠١٤ - ٢٠٢٢ |١٨٠ |١٧٦ |٠٫٨٠ |- |٤ |{{Flagicon|MAR}}'''عەبدولڕەزاق حەمدەڵا''' |ئەڵنەسڕ ، ئەلئیتیحاد |٢٠١٨ - |١٢١ |١٢٨ |٠٫٩٥ |- |٥ |{{Flagicon|KSA}}فەھد ئەلحەمدان |ئەلڕیاز |١٩٨٥ - ٢٠٠٠ |١٢٠ |٢٥٢ |٠٫٤٨ |- |٦ |{{Flagicon|KSA}}یاسر ئەلقەحتانی |ئەلقادسییە،ئەلھیلال |٢٠٠٠ - ٢٠١٨ |١١٢ |٢٠٦ |٠٫٥٦ |- |٧ |{{Flagicon|KSA}}محەممەد ئەلساھاوی |ئەلقادسیە,ئەلنەسڕ, ئەلشەباب،ئەلتەعاون |٢٠٠٥ - ٢٠٢٢ |١١١ |٢٥٢ |٠٫٤٣ |- |٨ |{{Flagicon|KSA}}سامی ئەلجەبار |ئەلھیلال |١٩٨٨ - ٢٠٠٧ |١٠١ |٢٦٨ |٠٫٣٨ |- |٩ |{{Flagicon|KSA}}حەمزە ئیدریس |ئۆھۆد، ئەلئیتیحاد |١٩٩٢ -٢٠٠٧ |٩٦ |N/A | |- |١٠ |{{Flagicon|KSA}}عوبێد ئەلدۆسەری |ئەلوەحدە، ئەلئەھلی |١٩٩٦ - ٢٠٠٥ |٩٣ |N/A | |} === گۆڵکاران بەپێی وەرز === {| class="wikitable sortable" |'''وەرز''' |گۆڵکاران |یانە |گۆڵەکان |- |'''١٩٧٥–٧٦''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد ئەبدێلی |ئەل-نەسڕ |١٣ |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |{{Flagicon|KSA}} ناسڕ عید |ئەل-قادسییە |١٢ |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |{{Flagicon|KSA}} مووەتەمەد خۆجالی |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |١٨ |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |١٧ |- |'''١٩٨٠–٨١''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |٢١ |- |'''١٩٨١–٨٢''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |ئەل-شەباب |٢٢ |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |{{Flagicon|KSA}} حوسام ئەبو داود |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |{{Flagicon|KSA}} ھاسال دۆساری |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-نەسڕ |١٥ |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد سوایدی |ئەل-ئیتیحاد |١٧ |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |ئەل-شەباب |١٢ |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-نەسڕ |١٩ |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |ئەل-ھیلال |١٦ |- |'''١٩٩٠–٩١''' |{{Flagicon|KSA}} فەھاد ئەل-مەلال |ئەل-شەباب |٢٠ |- |'''١٩٩١–٩٢''' |{{Flagicon|KSA}} سەعید ئەل-وەیران |ئەل-شەباب |١٦ |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |ئەل-ھیلال |١٨ |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |{{flagicon|SEN}} موسا نداو |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |{{Flagicon|KSA}} فەھد ئەل-جەمدان |ئەل-ڕیاز |١٥ |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |{{flagicon|Ghana}} ئۆھێنێ کەنەدی |ئەل-نەسڕ |١٤ |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |{{flagicon|Morocco}} ئەحمەد بەھجا |ئەل-ئیتیحاد |٢١ |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |{{Flagicon|KSA}} سولەیمان ئەل-ھەیداسی |ئەل-نەجمە |١٥ |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |{{Flagicon|KSA}} عوبێد ئەل-دۆساری |ئەل-وەحدە |٢٠ |- |'''١٩٩٩ – ٢٠٠٠''' |{{Flagicon|KSA}} ھەمزە ئیدریس |ئەل-ئیتیحاد |٣٣ |- |'''٢٠٠٠ – ٠١''' |{{flagicon|Angola}} پاولۆ دا سیلڤا |ئەل-ئیتیفاق |١٣ |- |'''٢٠٠١ – ٠٢''' |{{flagicon|SEN}} دێنێ فایێ |ئەل-ڕیاز |١٠ |- |'''٢٠٠٢ – ٠٣''' |{{flagicon|Ecuador}} کارلۆس تێنێریۆ |ئەل-نەسڕ |١٥ |- |'''٢٠٠٣ – ٠٤''' |{{flagicon|Ghana}} گۆدوین ئەترام {{flagicon|Ivory Coast}} کاندیا تڕاوڕێ |ئەل-شەباب ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''٢٠٠٤ – ٠٥''' |{{flagicon|SEN}} مەحمەد مانجا |ئەل-شەباب |١٥ |- |'''٢٠٠٥ – ٠٦''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} عیسا ئەلمەھیانی |ئەل-وەحدە |١٦ |- |'''٢٠٠٦ – ٠٧''' |{{flagicon|Ghana}} گۆدوین ئەترام |ئەل-شەباب |١٣ |- |'''٢٠٠٧ – ٠٨''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل-شەمرانی |ئەل-شەباب |١٨ |- |'''٢٠٠٨ – ٠٩''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل-شەمرانی {{flagicon|Morocco}} ھیشام ئەبۆ چێروانی |ئەل-شەباب ئەل-ئیتیحاد |١٢ |- |'''٢٠٠٩ – ١٠''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} مەحمەد ئەل-شاھوب |ئەل-ھیلال |١٢ |- |'''٢٠١٠ – ١١''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسر ئەل شەمرانی |ئەل-شەباب |١٧ |- |'''٢٠١١ – ١٢''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل شەمرانی {{flagicon|Brazil}} ڤیکتۆز سیمۆس |ئەل-شەباب ئەل-ئەھلی |٢١ |- |'''٢٠١٢ – ١٣''' |{{flagicon|Argentina}} سباستیان تاگلیابوو |ئەل-شەباب |١٩ |- |'''٢٠١٣ – ١٤''' |{{flagicon|KSA}} ناسڕ ئەل-شەمرانی |ئەل-ھیلال |٢١ |- |'''٢٠١٤ – ١٥''' |{{flagicon|SYR}} عومەر ئەل سۆمە |ئەل-ئەھلی |٢٢ |- |'''٢٠١٥ – ١٦''' |{{flagicon|SYR}} عومەر ئەل سۆمە |ئەل-ئەھلی |٢٧ |- |'''٢٠١٦ – ١٧''' |{{flagicon|SYR}} عومەر ئەل سۆمە |ئەل-ئەھلی |٢٤ |- |'''٢٠١٧ – ١٨''' |{{flagicon|CHI}} ڕۆنی فێرناندێز |ئەل-فەیحا |١٣ |- |'''٢٠١٨ – ١٩''' |{{flagicon|MAR}} عەبدولڕەزاک ھەمدالا |ئەل-نەسڕ |٣٤ ('''ڕیکۆرد''') |- |'''٢٠١٩ – ٢٠''' |{{flagicon|MAR}} عەبدولڕەزاک ھەمدالا |ئەل-نەسڕ |٢٩ |- |'''٢٠٢٠ – ٢١''' |{{flagicon|FRA}} بافێتیمبی گۆمێز |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢١ – ٢٢''' |{{flagicon|NGA}} ئۆدیان ئگاڵۆ |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢٣ - ٢٤''' |{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ |ئەل-نەسڕ |٣٥ ('''ڕیکۆرد''') |- |'''٢٠٢٤ - ٢٥''' |{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ |ئەل-نەسڕ |٢٥ |- |'''٢٠٢٥ - ٢٦''' |{{flagicon|MEX}} جوڵیان کونونێز |ئەل-قادسیە |٣٣ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|عەرەبستانی سعوودی}} {{پۆلی کۆمنز|Saudi Pro League}} pqq1wt5hn0lihoeh7x7org02844qu56 1586728 1586637 2026-05-24T20:00:57Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1586728 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی خولی تۆپی پێ|ناو=خوولی ڕۆشن - خوولی سعوودیا|وێنە=[[پەڕگە:Roshn Saudi League Logo.svg.png|200px]]|ناونیشانی وێنە=|ڕێکخراوە لەلایەن=یەکێتی تۆپی پێی سعوودیە|دامەزراندن=١٩٧٦ (٤٨ ساڵ){{هن}}|ھەڵوەشاندن=|ناوچە=[[عەرەبستانی سعوودی]]|ژمارەی تیمەکان=١٨|Qualifier for=خولی یانە پاڵەوانەکانی ئاسیا <br>[[جامی جیھانیی یانەکانی فیفا]]|پێشبڕکێ پەیوەندیدارەکان=|بێژەری تەلەڤیزیۆن=|جامی نێوخۆیی=جامی شا سەلمان - جامی سووپەر - جامی وەرزی ڕیاز|جامی نێودەوڵەتی=|پاڵەوان=|پاڵەوانی ئێستا=[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)]] (دەیەم نازناو)|سەرکەوتووترین یانە=ئەلهیلال (١٩ نازناو)|دروشم=″دورينا″ (خوولەکەمان)|ماڵپەڕی فەرمی=www.roshn.sa/ar/rsl|وەرزی ئەمساڵ=}}'''خولی پیشەگەری سعوودی''' یان '''خولی ڕۆشنی سعوودی''' (عەرەبی: دوری المحترفین السعودي ، دوري روشن) کە ھەروەھا ناسراوە بە SPL<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=J.|یەکەم=Fabozzi, Frank|ناونیشان=http://worldcat.org/oclc/40223512|سەردێڕ=Managing MBS portfolios|ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Frank J. Fabozzi Associates|ژپنک=١-٨٨٣٢٤٩-٣٨-٤|oclc=٤٠٢٢٣٥١٢}}</ref>بەرزترین ئاستی [[تۆپی پێ|تۆپی پێیە]] لە سیستەمی خولی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیەی]] عەرەبی ، لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ ٢٠١٩ ناسراو بوو بە خوولی عەبدولەتیف جەمیل یاخود دەوری جەمیل چونکە سپۆنسەر دەکرا لەلایەن عەبدولەتیف جەمیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Al RiyadyaTV (Saudi Sport) Live on sat football via Nilesat 7°W|ناونیشان=https://www.sporteventz.com/blog/al-riyadyatv-saudi-sport-live-on-sat-football-via-nilesat-7w/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=SPORTEVENTZ|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=زستانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Jameel League sponsorship hits the target|ناونیشان=https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|وێبگە=Opening Doors|بڵاوکەرەوە=[[Abdul Latif Jameel]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190127205701/https://openingdoors.alj.com/en/issue/winter-2016/jameel-league-sponsorship-hits-target/}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Abdul Latif Jameel marks a year of success at SIMS ’13|ناونیشان=http://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Saudigazette|زمان=English|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230528063703/https://saudigazette.com.sa/article/70560/Abdul-Latif-Jameel-marks-a-year-of-success-at-SIMS-13|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Meet Jameel, the Saudi Football League’s new showman|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/sports/2015/02/25/Meet-Jameel-the-Saudi-Football-League-s-new-showman-|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=Al Arabiya English|زمان=en}}</ref> '''ئێستا یانەی [[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]] پاڵەوانه کاتێ توانی نازناوەکە بۆ جارێ ١٠یەم لە مێژوویدا بباتەوە.''' یەکەم وەرزی پاڵەوانێتییەکە وەرزی ١٩٧٦ - ١٩٧٧ بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=FIFA.com - Classic club|ناونیشان=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090801091435/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44286/index.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ئەلهیلال سەرکەوتووترین یانەی خوولەکەیە کە خاوەنی ١٩ نازناوە لە مێژووی خوولەکەدا لە دوای ئەو یانەی ئەلئیتیحاد دێت بە ١٠ نازناو == مێژووی دروستبوونی خول == ھەتا کۆتایییەکانی ١٩٥٠، [[تۆپی پێ]] لە [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ڕێک دەخرا بە شێوازی ھەرێمی، لەگەڵ ئەوەی تەنیا پاڵەوانێتی نەتەوەیی بریتی بوو لە جامی شا. لە ساڵی ١٩٥٧، یەکەم خولی نەتەوەیی دروست کرا لە ئاستی ھەرێمەکەدا بە پاڵەوانێتی ھەرێمەکانی ناوەڕاست، ڕۆژئاوا، ڕۆژھەڵات و باکوور. یانەکان ڕکابەریان دەکرد لە خولە ھەرێمییەکاندا تا بگەن بە جامی شا، کە ئەمە دوا قۆناغی پاڵەوانێتییەکە بوو. براوەی جامی شا دەبوو بە براوەی خوولەکە. لە ساڵی ١٩٨١، بڕیار درا کە ژمارەی یانەکان زیاد بکرێت و ھەروەھا خولی پلە دوو دابنرێت. ڕکابەری خولەکە بۆ وەرزی ١٩٨١–٨٢، ناسراو بوو بە خولی ڕیزبەندی، ١٨ یانەی لە خۆ دەگرت کە ھەشت یانەی سەرەوە سەرکەوتن بۆ خولی پلە یەک و دە یانەی کۆتا بۆ خولی پلە دوو. ژمارەی یانەکانی خولی پلە-یەک دواتر زیاد کرا بۆ ١٢ یانە لە وەرزی ١٩٨٤–٨٥. لە ١٩٩٠، بڕیار درا کە پاڵەوانێتییە ناوخۆیەکان نوێ بکرێتەوە و پیشەگەری تۆپی پێ زیاد بکرێت. پاڵەوانێتی خولێکی نوێ دروست کرا بە ناوی " The Custodian of The Two Holy Mosques League Cup" کە پاڵەوانێتییەکی دوو-قۆناغ بوو. لە قۆناغی یەکەمی پاڵەوانێتی خولەکە بە ئاسایی دوو یاری بەرامبەر ھەر یانەیەک دەکرا لەگەڵ سەرکەوتنی ٤ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی بۆ قۆناغی دەرکردنی کۆتایی، پێی دەوترا چوارگۆشەی زێڕین. یانەکان دەیانتوانی [[گرێبەست|گرێبەستی یاریزان]] بکەن بە شێوەیەکی پیشەگەر کاتێک دەگەیشتن بە ئاستی پێش کۆتایی ، خوولەکە کە بوو بە پیشەگەر لە ساڵی<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Morocco's Hamdallah breaks Saudi record|ناونیشان=https://www.bbc.com/sport/football/47988404|newspaper=BBC Sport|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=en-GB}}</ref>٢٠٠٧. لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە، چوار یانەی [[عەرەبستانی سعوودی|سعودیە]] ساڵانە سەردەکەون بۆ خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئاسیا]]. ئەمەش لەناویاندا سێ یانەی سەرەوەی خولەکە، لەگەڵ براوەی جامی شا. ئەگەر براوەی جامی شا ھەروەھا یەکێک بوو لە سێ یانەی سەرەوەی ڕیزبەندی ئەوکات چوارەم یانەی خولەکە سەردەکەوێت و بەڵام ئەگەر براوەی جامی شا لە دەرەوەی چوار یانەی یەکەمی ڕیزبەندی بوو ئەوکات چوارەم سەرناکەوێت و تەنیا تا سێیەم یانە سەردەکەوێت. ھەرچەندە وڵاتی سعودیە وڵاتێکی کەمێک داخراوە و ھەروەھا پەیڕەوی ئایینی ئیسلامە بەڵام لە ئێستادا تەنانەت گرەوکردن دادەنرێت لەسەر یارییەکانی خولە ناوخۆیی و جامەکان لەو وڵاتەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=iraqbet|ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠٢٢|سەردێڕ=كازينو السعودية - IraqBet|ناونیشان=https://iraqbet.com/ar/saudi-casinos/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢|زمان=ar-IQ}}</ref> خەڵاتی براوە * یەکەم: ٣٬٨٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * دووەم: ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی * سێیەم: ١٬٠٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵی سعودی == پاڵەوانان == {| class="wikitable" | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٦٨–٦٩''' |'''ئەلئەھلی(١)''' |- |'''١٩٧٤–٧٥''' |'''[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]](١)''' |- |'''١٩٧٥–٧٦''' | '''''—''''' |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |'''ئەلھیلال(١)''' |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |'''ئەلئەھلی(٢)''' |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |'''ئەلھیلال(٢)''' |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |'''ئەلنەسڕ(٢)''' |- |'''١٩٨٠–٨١''' |'''ئەلنەسڕ(٣)''' |- |'''١٩٨١–٨٢''' |'''[[یانەی ئیتیحاد (جەدە)|ئەلئیتیحاد]](١)''' |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |'''ئەلئیتیفاق(١)''' |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |'''ئەلئەھلی(٣)''' |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |'''ئەلھیلال(٣)''' |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |'''ئەلھیلال(٤)''' |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |'''ئەلئیتیفاق(٢)''' |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |'''ئەلھیلال(٥)''' |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |'''ئەلنەسڕ(٤)''' |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |'''ئەلهیلال(٦)''' |} | {| class="wikitable" !'''وەرزی''' !'''پاڵەوان(جاری)''' |- |'''١٩٩٠–٩١''' |'''ئەلشەباب(١)''' |- |'''١٩٩١–٩٢''' |'''ئەلشەباب(٢)''' |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |'''ئەلشەباب(٣)''' |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |'''ئەلنەسڕ(٥)''' |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |'''ئەلنەسڕ(٦)''' |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |'''ئەلھیلال(٧)''' |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٢)''' |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |'''ئەلھیلال(٨)''' |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٣)''' |- |'''١٩٩٩ - ٠٠''' |'''ئەلئیتیحاد(٤)''' |- |'''٢٠٠٠–٠١''' |'''ئەلئیتیحاد(٥)''' |- |'''٢٠٠١–٠٢''' |'''ئەلھیلال(٩)''' |- |'''٢٠٠٢–٠٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٦)''' |- |'''٢٠٠٣–٠٤''' |'''ئەلشەباب(٤)''' |- |'''٢٠٠٤–٠٥''' |'''ئەلهیلال(١٠)''' |- |'''٢٠٠٥–٠٦''' |'''ئەلشەباب(٥)''' |- |'''٢٠٠٦–٠٧''' |'''ئەلئیتیحاد(٧)''' |- |'''٢٠٠٧–٠٨''' |'''ئەلهیلال(١١)''' |- |'''٢٠٠٨–٠٩''' |'''ئەلئیتیحاد(٨)''' |- |'''٢٠٠٩–١٠''' |'''ئەلهیلال(١٢)''' |- |'''٢٠١٠–١١''' |'''ئەلهیلال(١٣)''' |- |'''٢٠١١–١٢''' |'''ئەلشەباب(٦)''' |- |'''٢٠١٢ - ٢٠١٣''' |'''ئەلفەتح(١)''' |- |'''٢٠١٣ - ٢٠١٤''' |'''ئەلنەسڕ(٧)''' |- |'''٢٠١٤ - ٢٠١٥''' |'''ئەلنەسڕ(٨)''' |- |'''٢٠١٥ - ٢٠١٦''' |'''ئەلئەهلی(٤)''' |- |'''٢٠١٦ - ٢٠١٧''' |'''ئەلهیلال(١٤)''' |- |'''٢٠١٧ - ٢٠١٨''' |'''ئەلهیلال(١٥)''' |- |'''٢٠١٨ - ٢٠١٩''' |'''ئەلنەسڕ(٩)''' |- |'''٢٠١٩ - ٢٠٢٠''' |'''ئەلهیلال(١٦)''' |- |'''٢٠٢٠ - ٢٠٢١''' |'''ئەلهیلال(١٧)''' |- |'''٢٠٢١ - ٢٠٢٢''' |'''ئەلهیلال(١٨)''' |- |'''٢٠٢٢- ٢٣''' |'''ئەلئیتیحاد(٩)''' |- |'''٢٠٢٣-٢٤''' |'''ئەلهیلال(١٩)''' |- |'''٢٠٢٤-٢٥''' |'''ئەلئیتیحاد(١٠)''' |} |} == ئاستی یانەکان == === سەرکەوتووترین یانەکان === {| class="wikitable sortable" !'''#''' !'''یانە''' !'''براوە''' !پلەی دووەم |- |'''١''' |'''ئەلھیلال''' |'''١٩''' |'''١٥''' |- |٢ |ئەلئیتیحاد |١٠ |٨ |- |٣ |ئەلنەسڕ |٩ |٨ |- |٤ |ئەلشەباب |٦ |٦ |- |٥ |ئەلئەھلی |٣ |٩ |- |٦ |ئەلئیتیفاق |٢ |٣ |- |٧ |ئەلفەتح |١ |٠ |- |٨ |ئەلڕیاز |٠ |١ |} === زۆرترین نازناو لەڕووی شار === {| class="wikitable" !شار !ژ.نازناو !یانەکان |- |[[ڕیاز]] |٣٤ |ئەلھیلال (١٩), [[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] (٩), ئەلشەباب (٦) |- |[[جەددە]] |١٤ |ئەلئیتیحاد (١٠) ، ئەلئەھلی (٤) |- |[[دەمامە]] |٢ |ئەلئیتیفاق (٢) |- |ئەلحەسا |١ |ئەلفەتح (١) |} == گۆڵکاران == === زۆۆرترین گۆڵ === '''بەتۆخی''' مانای وایە یاریزانەکە ھێشتا چالاکە لە خولەکەدا. {| class="wikitable sortable" !ڕیزبەندی !یاریزان !یانە !ساڵەکان !گۆڵ !بەشداریکردن !ڕێژەی گۆڵ / یاری |- |١ |{{Flagicon|KSA}}ماجید عەبدوڵا |[[یانەی تۆپی پێی نەسر|ئەلنەسڕ]] |١٩٧٧ - ١٩٩٧ |١٨٩ |١٩٤ |٠٫٩٧ |- |٢ |{{Flagicon|KSA}}ناسر ئەلشەمرانی |ئەلوەحدە،ئەلشەباب، ئەلھیلال، ئەلئیتیحاد |٢٠٠٣ - ٢٠١٩ |١٦٧ |٣٠١ |٠٫٥٥ |- |٣ |{{Flagicon|SYR}}عوومەر ئەلسوومە |ئەلئەھلی |٢٠١٤ - ٢٠٢٢ |١٨٠ |١٧٦ |٠٫٨٠ |- |٤ |{{Flagicon|MAR}}'''عەبدولڕەزاق حەمدەڵا''' |ئەڵنەسڕ ، ئەلئیتیحاد |٢٠١٨ - |١٢١ |١٢٨ |٠٫٩٥ |- |٥ |{{Flagicon|KSA}}فەھد ئەلحەمدان |ئەلڕیاز |١٩٨٥ - ٢٠٠٠ |١٢٠ |٢٥٢ |٠٫٤٨ |- |٦ |{{Flagicon|KSA}}یاسر ئەلقەحتانی |ئەلقادسییە،ئەلھیلال |٢٠٠٠ - ٢٠١٨ |١١٢ |٢٠٦ |٠٫٥٦ |- |٧ |{{Flagicon|KSA}}محەممەد ئەلساھاوی |ئەلقادسیە,ئەلنەسڕ, ئەلشەباب،ئەلتەعاون |٢٠٠٥ - ٢٠٢٢ |١١١ |٢٥٢ |٠٫٤٣ |- |٨ |{{Flagicon|KSA}}سامی ئەلجەبار |ئەلھیلال |١٩٨٨ - ٢٠٠٧ |١٠١ |٢٦٨ |٠٫٣٨ |- |٩ |{{Flagicon|KSA}}حەمزە ئیدریس |ئۆھۆد، ئەلئیتیحاد |١٩٩٢ -٢٠٠٧ |٩٦ |N/A | |- |١٠ |{{Flagicon|KSA}}عوبێد ئەلدۆسەری |ئەلوەحدە، ئەلئەھلی |١٩٩٦ - ٢٠٠٥ |٩٣ |N/A | |} === گۆڵکاران بەپێی وەرز === {| class="wikitable sortable" |'''وەرز''' |گۆڵکاران |یانە |گۆڵەکان |- |'''١٩٧٥–٧٦''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد ئەبدێلی |ئەل-نەسڕ |١٣ |- |'''١٩٧٦–٧٧''' |{{Flagicon|KSA}} ناسڕ عید |ئەل-قادسییە |١٢ |- |'''١٩٧٧–٧٨''' |{{Flagicon|KSA}} مووەتەمەد خۆجالی |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٧٨–٧٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |١٨ |- |'''١٩٧٩–٨٠''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |١٧ |- |'''١٩٨٠–٨١''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |٢١ |- |'''١٩٨١–٨٢''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |ئەل-شەباب |٢٢ |- |'''١٩٨٢–٨٣''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-ناسڕ |١٤ |- |'''١٩٨٣–٨٤''' |{{Flagicon|KSA}} حوسام ئەبو داود |ئەل-ئەھلی |١٤ |- |'''١٩٨٤–٨٥''' |{{Flagicon|KSA}} ھاسال دۆساری |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٨٥–٨٦''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-نەسڕ |١٥ |- |'''١٩٨٦–٨٧''' |{{Flagicon|KSA}} مەحمەد سوایدی |ئەل-ئیتیحاد |١٧ |- |'''١٩٨٧–٨٨''' |{{Flagicon|KSA}} خالید ئەل-مەئاجیل |ئەل-شەباب |١٢ |- |'''١٩٨٨–٨٩''' |{{Flagicon|KSA}} ماجید عەبدوڵا |ئەل-نەسڕ |١٩ |- |'''١٩٨٩–٩٠''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |ئەل-ھیلال |١٦ |- |'''١٩٩٠–٩١''' |{{Flagicon|KSA}} فەھاد ئەل-مەلال |ئەل-شەباب |٢٠ |- |'''١٩٩١–٩٢''' |{{Flagicon|KSA}} سەعید ئەل-وەیران |ئەل-شەباب |١٦ |- |'''١٩٩٢–٩٣''' |{{Flagicon|KSA}} سامی ئەل-جابر |ئەل-ھیلال |١٨ |- |'''١٩٩٣–٩٤''' |{{flagicon|SEN}} موسا نداو |ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''١٩٩٤–٩٥''' |{{Flagicon|KSA}} فەھد ئەل-جەمدان |ئەل-ڕیاز |١٥ |- |'''١٩٩٥–٩٦''' |{{flagicon|Ghana}} ئۆھێنێ کەنەدی |ئەل-نەسڕ |١٤ |- |'''١٩٩٦–٩٧''' |{{flagicon|Morocco}} ئەحمەد بەھجا |ئەل-ئیتیحاد |٢١ |- |'''١٩٩٧–٩٨''' |{{Flagicon|KSA}} سولەیمان ئەل-ھەیداسی |ئەل-نەجمە |١٥ |- |'''١٩٩٨–٩٩''' |{{Flagicon|KSA}} عوبێد ئەل-دۆساری |ئەل-وەحدە |٢٠ |- |'''١٩٩٩ – ٢٠٠٠''' |{{Flagicon|KSA}} ھەمزە ئیدریس |ئەل-ئیتیحاد |٣٣ |- |'''٢٠٠٠ – ٠١''' |{{flagicon|Angola}} پاولۆ دا سیلڤا |ئەل-ئیتیفاق |١٣ |- |'''٢٠٠١ – ٠٢''' |{{flagicon|SEN}} دێنێ فایێ |ئەل-ڕیاز |١٠ |- |'''٢٠٠٢ – ٠٣''' |{{flagicon|Ecuador}} کارلۆس تێنێریۆ |ئەل-نەسڕ |١٥ |- |'''٢٠٠٣ – ٠٤''' |{{flagicon|Ghana}} گۆدوین ئەترام {{flagicon|Ivory Coast}} کاندیا تڕاوڕێ |ئەل-شەباب ئەل-ھیلال |١٥ |- |'''٢٠٠٤ – ٠٥''' |{{flagicon|SEN}} مەحمەد مانجا |ئەل-شەباب |١٥ |- |'''٢٠٠٥ – ٠٦''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} عیسا ئەلمەھیانی |ئەل-وەحدە |١٦ |- |'''٢٠٠٦ – ٠٧''' |{{flagicon|Ghana}} گۆدوین ئەترام |ئەل-شەباب |١٣ |- |'''٢٠٠٧ – ٠٨''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل-شەمرانی |ئەل-شەباب |١٨ |- |'''٢٠٠٨ – ٠٩''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل-شەمرانی {{flagicon|Morocco}} ھیشام ئەبۆ چێروانی |ئەل-شەباب ئەل-ئیتیحاد |١٢ |- |'''٢٠٠٩ – ١٠''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} مەحمەد ئەل-شاھوب |ئەل-ھیلال |١٢ |- |'''٢٠١٠ – ١١''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسر ئەل شەمرانی |ئەل-شەباب |١٧ |- |'''٢٠١١ – ١٢''' |{{flagicon|Saudi Arabia}} ناسڕ ئەل شەمرانی {{flagicon|Brazil}} ڤیکتۆز سیمۆس |ئەل-شەباب ئەل-ئەھلی |٢١ |- |'''٢٠١٢ – ١٣''' |{{flagicon|Argentina}} سباستیان تاگلیابوو |ئەل-شەباب |١٩ |- |'''٢٠١٣ – ١٤''' |{{flagicon|KSA}} ناسڕ ئەل-شەمرانی |ئەل-ھیلال |٢١ |- |'''٢٠١٤ – ١٥''' |{{flagicon|SYR}} عومەر ئەل سۆمە |ئەل-ئەھلی |٢٢ |- |'''٢٠١٥ – ١٦''' |{{flagicon|SYR}} عومەر ئەل سۆمە |ئەل-ئەھلی |٢٧ |- |'''٢٠١٦ – ١٧''' |{{flagicon|SYR}} عومەر ئەل سۆمە |ئەل-ئەھلی |٢٤ |- |'''٢٠١٧ – ١٨''' |{{flagicon|CHI}} ڕۆنی فێرناندێز |ئەل-فەیحا |١٣ |- |'''٢٠١٨ – ١٩''' |{{flagicon|MAR}} عەبدولڕەزاک ھەمدالا |ئەل-نەسڕ |٣٤ ('''ڕیکۆرد''') |- |'''٢٠١٩ – ٢٠''' |{{flagicon|MAR}} عەبدولڕەزاک ھەمدالا |ئەل-نەسڕ |٢٩ |- |'''٢٠٢٠ – ٢١''' |{{flagicon|FRA}} بافێتیمبی گۆمێز |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢١ – ٢٢''' |{{flagicon|NGA}} ئۆدیان ئگاڵۆ |ئەل-ھیلال |٢٤ |- |'''٢٠٢٣ - ٢٤''' |{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ |ئەل-نەسڕ |٣٥ ('''ڕیکۆرد''') |- |'''٢٠٢٤ - ٢٥''' |{{flagicon|POR}} کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ |ئەل-نەسڕ |٢٥ |- |'''٢٠٢٥ - ٢٦''' |{{flagicon|MEX}} جوڵیان کونونێز |ئەل-قادسیە |٣٣ |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|تۆپی پێ|عەرەبستانی سعوودی}} {{پۆلی کۆمنز|Saudi Pro League}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 1n2m5bk1xxqjtd5j2nhlpr986lfqn8z 0 212592 1586701 1556614 2026-05-24T17:29:21Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوە */ 1586701 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = تلکێف | ناوی_فەرمی = ܬܸܠ ܟܹܐܦܹܐ - Tel Keppe - تل کیف | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[شارۆچکە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Chaldean Catholics in Tel Keppe2.jpg | شرۆڤەی_وێنە = کاسۆلیکەکانی کلدان شارۆچکەی تلکێف | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=10|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.49118|frame-long=43.12114|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا | دەرزیی_نەخشە١ = Iraq | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای نەینەوا|نەینەوا]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای تلکێف|تلکێف]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = باسم بیلۆ<ref> https://www.basnews.com/so/ </ref> | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٧٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤٠٫٠٠٠ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٠]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = شنگالی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی باکووری|کورمانجی]])،[[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]])، [[ئێزیدی]] و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +3:30 | کاتناوچە١_DST = ھاوین | جیاوازی١_لە_DST = +4:30 <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''تلکێف'''، '''تلکێپێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''تل کیف''، [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ''ܬܸܠ ܟܹܐܦܹܐ'') شارۆچکەیەکە لە [[قەزای تلکێف]] لە [[پارێزگای نەینەوا]] لە باکووری [[عێراق]].<ref> https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/265734 </ref> تلکێف دەکەوێتە باکووری [[باشووری کوردستان]]، ١٣کم لە شاری [[مووسڵ|مووسڵەوە]] دوورە و دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتییەوە.<ref> https://syriaca.org/place/184 </ref> ھەروەھا دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٠ بە ٤٠٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان [[مەسیحی]]ن.<ref> https://www.france24.com/en/20190628-revisited-iraq-yazidis-still-haunted-sinjar-massacres-islamic-state-group-nadia-murad </ref> == مێژوو == یەکەم ئاماژەی باوەڕپێکراو بۆ شارۆچکەکە لە کتێبی ”مێژووی مووسڵ”دا نووسراوە، لە نووسینی ئەبو زەکەریا عەزیدی.<ref>http://chaldeansonline.org/telkeppe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102010323/http://www.chaldeansonline.org/telkeppe/ |date= ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ }}</ref> کتێبەکە لە ساڵی ٩٤٥ز بڵاوکراوەتەوە و لەسەر مێژووی موسڵ نووسیویەتی، کە تێیدا ئاماژەی بە شارۆچکەی تلکێف کردووە. ھەروەھا زەکەریا باسی نووسەرێکی جیاوازی ساڵی ٧٤٩ی زایینی کردووە.<ref> https://www.ibtimes.com/christian-war-muslims-iraqi-christian-militia-leader-threatens-sunni-arabs-asks-them-2489589 </ref> کە ھەروەھا باسی گوندی تلکێف دەکات وەک یەکێک لە گوندە قەرەباڵەغەکانی قەراخی [[مووسڵ]].<ref> https://www.wsj.com/articles/iraqi-militants-seize-christian-villages-1407404503 </ref> لە ساڵی ١٥٠٨ تلکێف لەلایەن مەغۆلەکانەوە داگیرکراوە. لە ساڵی ١٧٤٣دا تلکێف لەلایەن سوپاکانی ڕێبەری فارس [[نادر شا]] تاڵان کرا و سووتێندرا.<ref> https://edition.cnn.com/2016/10/22/middleeast/iraq-isis-mosul/ </ref> ئەم ڕووداوە لە چوارچێوەی گەمارۆدانی [[مووسڵ]]دا ڕوویدا، کە تێیدا سوپای فارس زیانێکی زۆری بەرکەوت و پەنایان بردە بەر تاڵانکردنی شارۆچکەکانی دەوروبەری بۆ ئەوەی ھەندێک ڕواڵەتی سەرکەوتنیان ھەبێت. لە ساڵی ١٨٣٣ جارێکی دیکە شارۆچکەکە داگیرکرا، ئەمجارەیان لەلایەن [[میرنشینی سۆران]] کە شارۆچکەکەی [[ئەلکوشکێ]]شی داگیرکرد.<ref> https://www.huffpost.com/entry/aiding-the-assyrians-figh_b_7069066 </ref> سەبارەت بە دوای ئەم بەروارە، ناوی “تلکێف” زۆر دێتە پێشەوە، بە تایبەت لە دەیان دەستنووسی کلدانیدا، بەڵام دوای ئەم بەروارە، ناوی “تلکێف” بە شێوەیەکی تایبەت لە دەیان دەستنووسی کلدانیدا دێتە ئاراوە - کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دواتر و کە لە چەند کابینەیەکدا بڵاوبوونەتەوە و ئاماژە بەوە دەکەن کە لە تەلکەیفدا نووسراون یان نووسەرەکەی یەکێکە لە دانیشتووانەکەی: "ئەم دەستنووسانە لە نێوان سەدەی حەڤدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا کۆپی کراون" کۆنترینیان مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٦٤٨ی زایینی. لە ساڵی ١٨٢٢ی زایینیدا، سەرچاوەی ئەلبەغدادی سەبارەت بە تلکێف فەرمووی: “یەکێکە لە گوندەکانی [[مووسڵ]]، سێ ھەزار ماڵی [[مەسیحی]]یەکانی کلدانی تێدایە”.<ref> https://original.antiwar.com/updates/2017/01/19/militants-execute-civilians-in-mosul-101-killed-across-iraq/ </ref> === داگیرکاری لەلایەن داعشەوە === لە ٦ی ئابی ٢٠١٤ شارۆچکەکە لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)ەوە دەستی بەسەردا گیرا، لەگەڵ شارۆچکە [[ئاشوورییەکان]]ی نزیک لە بەخدیدە و بەرتەلا و کەرەملێش. داعش لەگەڵ چوونە ناو شارۆچکەکە، ماڵەکانی تاڵان کرد و خاچ و کەلوپەلی دیکەی ئایینی لە کڵێساکان دەرھێنا. ھەروەھا دواتر گۆڕستانی مەسیحییەکانی ئەو شارۆچکەیە وێران کرا.<ref> https://www.assyrianpolicy.org/contested-control </ref> ھەر زوو دوای دەستپێکردنی شەڕی مووسڵ، سەربازانی عێراق پێشڕەوییان کرد بۆ سەر تلکێف، بەڵام شەڕەکە تا ساڵی ٢٠١٧ بەردەوام بوو. ھێزە عێراقییەکان لە ١٩ی ١ی ٢٠١٧ شارۆچکەکەیان لە دەستی داعش کۆنترۆڵکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.freeburmarangers.org/2017/02/22/fear-and-renewal-a-town-is-liberated-from-isis/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220701080433/https://www.freeburmarangers.org/2017/02/22/fear-and-renewal-a-town-is-liberated-from-isis/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٧دا سەلمان ئیسۆ حەبا لە میلیشیای "کۆکردنەوەی مەسیحی" - کە بەشێکە لە ھێزەکانی کۆکردنەوەی حەشدی - عەرەبەکان ئاگادار دەکاتەوە کە بڕۆن، ئیدیعای ئەوە دەکات کە ماڵەکانی تلکێف تەنھا ھی مەسیحییەکانی شارۆچکەکەن، ھەروەھا ئاماژەی بەوەشکردووە، ناتوانرێت ماڵ و مافی مەسیحییەکان لێ بسەندرێتەوە.<ref> https://www.assyrianpolicy.org/iraqs-stolen-election </ref> دوای ٥ ساڵ لە ئازادکردنی تەلکێف و زۆربەی دانیشتووانی ڕەسەنی [[ئاشوورییەکان]] ھێشتا نەگەڕاونەتەوە، زیاتر بەھۆی بوونی میلیشیای لیواکانی بابل کە ناوخۆی نین. زۆربەی دانیشتوانی شارۆچکەکان یان ھەڵاتن بۆ شارە گەورەکان، یان بە گشتی لە [[عێراق]] ھەڵھاتن. زۆر کەم ئاشوری گەڕاونەتەوە یان پلانی گەڕانەوەیان ھەبووە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == بەعەرەبکردن == تەلکیف لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە لە ژێر دەسەڵاتی [[سەددام حوسێن|سەددام حسێن]] ڕووبەڕووی [[عەرەباندن]] بووەتەوە. [[عەرەب]]ەکان دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ تەلکێف، [[ئاشوورییەکان]] دەستیان کرد بە گواستنەوە بۆ شارە گەورەکانی [[عێراق]]، کە زیاتر [[بەغدا]] و [[بەسرە]] و [[مووسڵ]] بوون. ھێرشی باکووری عێراق لەلایەن داعشەوە دۆخەکەی بۆ [[ئاشوورییەکان]] خراپتر کرد. دوای رزگارکردنی تلکێف، زۆربەی [[ئاشوورییەکان]] روویان لە [[بەغدا]] و [[ھەرێمی کوردستان]] کرد یاخود بە تەواوی لە [[عێراق]] ھەڵھاتن، بووە ھۆی ئەوەی [[عەرەب]]ی زیاتر لە شارۆچکەکەدا نیشتەجێ بن. ئاسایشی کێبڕکێی لەسەر کراوە و بوونی میلیشیاکانی سەر بە [[عەرەب]] لە دەشتەکانی نەینەوا ڕێگری کردووە لە گەڕانەوەی ھەزاران دانیشتووی تەلکێف. تەلکێف تا ساڵی ٢٠٢١ زۆرینەی دانیشتوانی موسڵمانی عەرەبی بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کورد لە پارێزگای مووسڵ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/18982.PDF?ver=129815865500000000 | نووسەر = خەسرۆ گۆران |زمان = کوردی}}</ref> == ئاوھەوا == تلکێف کەشوھەوای نیمچە وشکی ھەیە (BSh) لەگەڵ [[ھاوین]]ەکانی زۆر [[گەرم]] و [[زستان]]ی فێنک و شێدار، کە تایبەتە بە [[دەشتی نەینەوا]]. {{Weather box |location = Tel Keppe |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 12 |Feb high C = 14 |Mar high C = 20 |Apr high C = 26 |May high C = 34 |Jun high C = 38 |Jul high C = 43 |Aug high C = 40 |Sep high C = 38 |Oct high C = 30 |Nov high C = 20 |Dec high C = 14 |year high C = |Jan low C = 2 |Feb low C = 4 |Mar low C = 8 |Apr low C = 11 |May low C = 16 |Jun low C = 21 |Jul low C = 25 |Aug low C = 24 |Sep low C = 20 |Oct low C = 14 |Nov low C = 6 |Dec low C = 4 |year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 39 |Feb precipitation mm = 69 |Mar precipitation mm = 51 |Apr precipitation mm = 9 |May precipitation mm = 0 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 6 |Nov precipitation mm = 36 |Dec precipitation mm = 60 |year precipitation mm = |Jan precipitation days = 10 |Feb precipitation days = 10 |Mar precipitation days = 11 |Apr precipitation days = 9 |May precipitation days = 0 |Jun precipitation days = 0 |Jul precipitation days = 0 |Aug precipitation days = 0 |Sep precipitation days = 0 |Oct precipitation days = 5 |Nov precipitation days = 8 |Dec precipitation days = 12 |source 1 = World Weather Online (2000–2012)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.worldweatheronline.com/tel-kaif-weather-averages/ninawa/iq.aspx|بڵاوکەرەوە=World Weather Online |سەردێڕ=Tel Kaif, Ninawa Monthly Climate Average, Iraq |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |date= 2017 }} == دیمۆگرافی == لە ساڵی ١٧٦٨ ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەکە ٢٥٠٠ کەس بووە. بەھۆی تاعون و کارەساتەکانی دیکەوە، ژمارەی دانیشتووان لە ساڵی ١٨٨٢دا نزیکەی ١٥٠٠ کەس بووە، تا ساڵی ١٨٩١ جارێکی دیکە بۆ ٢٥٠٠ کەس بەرزبووەوە. لە ساڵی ١٩٢٣ ژمارەی دانیشتووانەکەی بە ١٤ ھەزار کەس تۆمارکراوە. لە ساڵی ١٩٣٣ ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٠ ھەزار کەس بووە. لە ئەنجامی کۆچکردن لە شارۆچکەکەوە بۆ [[بەغدا]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، ژمارەی دانیشتووان تا ساڵی ١٩٦٨ بۆ ٧١٠٨ کەس کەمبووەوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=XlcdAQAAMAAJ&q=%22tall+kayf%22&redir_esc=y </ref> [[قەزای تلکێف]] لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٠٠دا نزیکەی ٥٠٪ [[مەسیحی]] بووە، شارۆچکەی تلکێف نزیکەی تەنیا [[مەسیحی]] ماوەتەوە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٦٦٠٠ کەس بووە. بە درێژایی کۆتایی سەدەی بیستەم، شارۆچکەکە گەشەی دانیشتوانی غەیرە ڕەسەنی لە ھاتنی [[عەرەب]]ەکانەوە بەخۆیەوە بینی، کە لە سەرانسەری شارۆچکەکەدا شوێنی نیشتەجێبوونیان دامەزراند و دوای داعش بوونە زۆرینە. تا وەرچەرخانی سەدە ژمارەی دانیشتووانەکەی بۆ نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس زیادی کردبوو.<ref> https://www.atour.com/education/20040819b.html </ref> ھەندێک لەو خێزانانەی لە تلکێف نیشتەجێ بوون بریتین لە: * ئەسمەر و ئەبسۆ لە [[ئامەد]]ەوە. * کارما و مێنگێشنایە لە [[سێرت]]ەوە. * دینھا/جۆجا، شەعلال، و ئەبرۆ لە ئاشیتا([[باکووری کوردستان]]). * مەعروف و قەریاقۆس لە [[تەلەعفەر]]ەوە. * زوومە، خۆشێ، و ھەناوا لە [[مێردین]]ەوە. * جۆڵاغ لە [[ئەلکوشکێ]]وە. * ناسفۆ لە [[حەلەب]]ەوە. * سابا و خەرخەر لە [[ئێران]]ەوە. * توینی لە [[ئامێدی]]ەوە. * ئۆرۆ خەڵکی شاری [[سنە]] لە [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. * جەمۆ، قەساب، و مانی لە [[باشبیتە]]وە. * جیبایا و کتاوێ لە [[تورکیا]]. * تالیا لە [[لوبنان]]. * قەشە گیوارگیس لە [[قوچانیس]] لە [[تورکیا]]. * قەربۆ لە [[جزیر|جزیرەی بۆتان]] . *بیزی لە [[کەرەج]]ەوە. * قەشەت لە [[شنگال]]. == تلکێفی ئەمڕۆ == لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەست پێدەکات و بە تایبەتی دوای [[جەنگی کەنداو]] لە ساڵی ١٩٩١ و لەشکرکێشی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ سەر [[عێراق]] لە ساڵی ٢٠٠٣، زۆرێک لە کاسۆلیکەکانی کلدان لە تلکێفەوە بەرەو وڵاتانی دیکە ھەڵھاتن، بە پلەی یەکەم بۆ ئەمریکا. ئەوان لەوێ ژیانی خۆیان بە کڵێسای نوێ و کاروباری نوێ بۆ خێزانەکانیان دامەزراند. تا ساڵی ٢٠٠١ زۆرێک لە تلکێفیەکان ڕوویان لە شارە گەورەکانی [[عێراق]] کردبوو وەک [[بەغدا]] یان [[مووسڵ]].<ref>http://www.cus.wayne.edu/content/publications/Arab_Factsheet1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109050605/http://www.cus.wayne.edu/content/publications/Arab_Factsheet1.pdf |date= ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ }}</ref> === ڕەوەندی ئاشووری لە ئەمریکا === زۆرێک لە ئاشوورییە کاسۆلیکەکانی کلدان لە ناوچەی میترۆ دیترۆیت شوێنەواری خۆیان لە تلکێف دەگەڕێننەوە. بەپێی خەمڵاندنی قەشەیەکی کەنیسەی کاسۆلیکی ڕێوڕەسمی کلدانی دڵی پیرۆزی تلکێف، لە کۆتاییەکانی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا ١٠ ھەزار نوێژخوێن ھەبوون، کە دواتر لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠٠٠ کەس کەمیکرد. ==کەلتوور== [[پەڕگە:Chaldean Catholics in Tel Keppe.jpg|وێنۆک|مەراسیمی کاسۆلیکی کلدان لە تلکێف]] تلکێف لە مێژوودا ناوەندی [[کۆمەڵگە]]ی کاسۆلیکی کلدان بوو لە [[عێراق]]. ھەر خێزانێک کە لە تلکێف نیشتەجێ بوو، یەک یان چەند پارچە زەوی کشتوکاڵییان ھەبوو. زەوییەکە [[جۆ]] و [[گەنم]]ی بەرھەم دەھێنا و ئەو ئاژەڵانەی لەوێ بەخێو دەکران بریتی بوون لە [[بزن]] و [[پەز|مەڕ]]. ناتالی جیل سمیس، نووسەری کتێبی "نەژاد، بەرامبەر، ناوبانگ و سزا: لێکۆڵینەوەیەکی ئێتنۆئەزموونی لە ھاوکاری لە نێوان کلدانییەکان و ھمۆنگەکانی دیترۆیت (میشیگان)"، نووسیویەتی کە لە ڕاپۆرتەکانی گوندەکەدا "ھەموو کەس خزمایەتی ھەبووە"، و کە ھاوسەرگیری لە نێوان دوو کەسی یەک گونددا ڕووبدات.<ref> http://www.aina.org/books/bbota.pdf </ref> == ئەمانەش ببینە == * [[قەزای تلکێف]] * [[پارێزگای نەینەوا]] * [[دەشتی نەینەوا]] * [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{دەشتی نەینەوا}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} [[پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ]] l1wz05ub9dep5ru9w4cjpbyx6wzty1c 0 214911 1586623 1586324 2026-05-24T12:06:30Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586623 wikitext text/x-wiki '''جانگ-گیوم''' (لە سەرەتای سەدەی ١٦ەم)یەکەم ژنە پزیشکی شاھانەیە لە مێژووی کۆریادا. جانگیوم ١٠ جار لە تۆماری مێژوویی کۆریا باسکراوە. بەپێی تۆمارەکان ئەوە زانراوە کە [[جونگجۆنگی جۆسۆن|پاشا جونگجۆنگ]] ئاسوودە بووە بە زانیارییە پزیشکییەکانی جانگیووم و متمانەی پێکردووە لە چارەسەرکردنی خێزانی شاھانە. بەمەشەوە جانگیوم سێیەم بەرزترین ئەفسەری حکوومەت بووە لە دادگای شاھانە، و ناونیشانی «دای» (بە کۆری:대) پێ بەخشراوە «대 장금 - دای جانگ-گیوم» کە مانای مەزن دێت. == لە تۆماری مێژوویی جۆسۆن == لە کتێبی تۆماری مێژوویی جۆسۆن باسی "جانگ-گیوم 長今) ھەنێکجار بەیەکەوە لەگەڵ "دکتۆری کچ - 醫女-[[ئونیۆ]]" ھاتووە و دە جار باسکراوە: # لە ٤ی نیسانی ١٥١٥: ھەنێک لە ئەفسەرەکان داواکاریان بەرز کردەوە بۆ پاشا جونگجۆنگ بۆ ئەوەی ھەموو ئەو ئونیۆیانە بە سەختی سزابدات کە لە ڕۆژی مردنی [[شاژن جانگیۆنگ]] ئامادە بوون لەناویان، جانگ-گیوم<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sillok.history.go.kr/id/kka_11003021_001 |سەردێڕ=조선왕조실록 (Annals of the Joseon Dynasty) 중종실록 (Annals of King Jungjong) 21권 (volume 21), 1515년 음력 3월 21일 (3rd lunar month 21st day) 1번째기사 (1st entry) |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251207184702/https://sillok.history.go.kr/id/kka_11003021_001 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> (دووەم ھاوسەری پاشا) کە لە نیوەشەوی ١٦ی شازار بەھۆی مناڵ بوونەوە مردووە و ئەو مناڵەشی لەدایکبووە پاشای داھاتووە (پاشا [[ئینجۆنگی جۆسۆن|ئینجۆنگە]] ١٠ی ئازار)<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_11002025_006 Ibid. 21권 (volume 21), 1515년 음력 2월 25일 (2nd lunar month 25th day) 6번째기사 (6th entry)]</ref> ئەمەش یەکەم تۆمار بوو کە ناوی جانگ-گیوم بە ڕوونی ھاتبێت لە کتێبی مێژوویی [[جۆسۆن]] # ٥ی نیسانی ١٥١٥: لە وەڵامی ئەو داواکارییەی بەرز کرابۆوە بۆ پاشا، پاشا جونگجۆنگ داواکارییەکەی ڕەت کردەوە: و لەوەڵامدا ئەوەی خستەڕوو کە جانگ-گیوم شایەنی خەڵاتێکی گەورەیە بەھۆی لەدایکبوونی مناڵە تازە لەدایکبووەکە بە سەلامەتی بەڵام من ھیچ خەڵاتێکم پێشکەش نەکردووە تا ئێستا، لەبەر ھەنێک کاری تری وڵات، ئێستا ئێوە (ئەفسەرانی دادگا) پێم دەلێن کەوا ئەشکەنجەی بدەم لەبەر ئەوەی شاژن مردووە، بەڵام من نە سزای دەدەم و نە خەلاتیشی دەکەم".<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_11003022_002 Ibid. 21권 (volume 21), 1515년 음력 3월 22일 (3rd lunar month 22nd day) 2번째기사 (2nd entry)]</ref> # ٢٤ی ئەیلوولی ١٥٢٢: تۆمارکراوە کە پاشا جونگجۆنگ ستافی پزیشکی خەڵات بکات لە کارەکانیان دوای ئەوەی شاژنی دایک (شاژن جیۆنگھیۆن) چاکبووەتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://sillok.history.go.kr/id/kka_11709005_001 |سەردێڕ=Ibid. 46권 (volume 46), 1522년 음력 9월 5일 (9th lunar month 5th day) 1번째기사 (1st entry) |ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئابی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190120201446/http://sillok.history.go.kr/id/kka_11709005_001 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە نەخۆشییەکەی. لەناویاندا جانگ-گیوم (و ھەروەھا ھاوڕێ کچە پزیشکەکانی تریشی) کە ١٠ فەردە برنج و ١٠ فەردە فاسۆڵیا خەڵاتەکەیان بوو. # ٨ی کانوونی دووەمی ١٥٢٥: پاشا جونگجۆنگ لەدوای نەخۆشییەک، ئەوەی خستەڕوو کەوا دای جانگ-گیوم (大長今) لەھەموو دکتۆریکی تری ئونیۆ باشترە، دەرئەنجامیش، جانگ-گیوم ڕێگەی پێدەدرێت کە چاودێری تەندروستی پاشا بکات".<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_11912015_002 Ibid. 52권 (volume 52), 1525년 음력 12월 15일 (12th lunar month 15th day) 2번째기사 (2nd entry)]</ref> ئەمە بۆ یەکەمجار تۆمارکراوە لەدوای ئەوەی جانگ-گیوم ناونیشانی "دای- 大: مەزن)ی لەپێش ناوی دەردەکەوێت لە تۆمارەکە. # ٦ی ئازاری ١٥٣٣: پاشا جونگجۆنگ لەبارەی تەندروستی خۆی ئەوەی خستەڕوو "من لە نەخۆشی چەندین مانگەم چاکبوومەتەوە. پزیشکە شاھانەیییەکان شایەنی ستایش و خەڵاتن. (...) لەناویاندا ئونیۆ دای جانگ-گیوم و کی-گیوم ھەر یەکەیان ١٥ فەردە برنج، ١٥ فەردە فاسۆڵیا، ١٠١٠ تۆپ لە جلوبەرگ وەردەگرن".<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_12802011_001 Ibid. 73권 (volume 73), 1533년 음력 2월 11일 (2nd lunar month 11th day) 1번째기사 (1st entry)]</ref> # ٢١ی شوباتی ١٥٤٤: جونگجۆنگ فەرمانێکی خستەڕوو: " لەوکاتەوەی سەرمام بووە و ماوەیەکی زۆرە نەمتوانیوە ئەرکەکانم ڕاپەڕێنم. چەن ڕۆژێک پێش ئێستا، چوومە سیمینارێکی ئەکادیمی (بۆ گفتوگۆکردن لەسەر فەلسەفە)، بەڵام کەشوھەوای سارد حاڵەتەکەمی خراپتر کرد. من بە دکتۆرە شاھانەکانم سێ-گیۆ و ھۆنگ چیم، ھەروەھا ئونیۆ دای جانگ-گیوم، ئیون-بی گوتبوو کەوا گفتوگۆ لەسەر چارەسەری پزیشکی بکەن لەگەڵ ئەفسەری پەیوەندیداری پزیشکان". (...)"<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_13901029_001 Ibid. 101권 (volume 101), 1544년 음력 1월 29일 (1st lunar month 29th day) 1번째기사 (1st entry)]</ref> # ٢ی ئازاری ١٥٤٤: لەدوای فەرمانەکەی سەرەوە کە لە مانگی شوبات باسکرابوو، پاشا جونگجۆنگ لە نەخۆشی سەرمابوون چاکبوویەوە، و تۆمارکراوە کە خەڵاتی پزیشکە شاھانەکان و ستافە پەیوەندیدارەکانی کردووە.<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_13902009_001 Ibid. 102권 (volume 102), 1544년 음력 2월 9일 (2nd lunar month 9th day) 1번째기사 (1st entry)]</ref> پزیشک دای جانگ-گیوم پێنج فەردە برنج و فاسۆلیا خەڵات کراوە. ئەمەش دوایین جارە کە ناونیشانی «دای - مەزن» بە ناوی جانگ-گیوم لکێنرا بێت. # ٩ی تشرینی دووەمی ١٥٤٤: تۆمارەکە باس لە گفتووگۆیییەک دەکات لە نێوان وەزیرە پلە بەرزەکانی دادگا و پزیشک جانگ-گیوم، لەبارەی تەندروستی پاشا جونگجۆنگ. کە لەوێدا بەھەمان شێوە پزیشکان پارک سێ-گیۆ و ھۆنگ-چیم ئامادەن و چاودێری تەندروستی پاشا و لێدانی دڵی دەکەن و چارەسەری پزیشکی بۆ دەنووسن. جانگ-گیوم لەوێ باس لەوە دەکات «خاوەن شکۆ دوێنێ لەنێوانی نیوە شەو خەوتووە، و ھەروەھا بۆ ماوەیەکی کورتیش لە بەرەبەیان خەوی لێکەوتووە؛ و ئێستا توانییەتی میز بکات، بەڵام بۆ ماوەی سێ ڕۆژە قەبزی ھەیە.»<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_13910025_003 Ibid. 105권 (volume 105), 1544년 음력 10월 25일 (10th lunar month 25th day) 3번째기사 (3rd entry)]</ref> # ١٠ی تشرینی دووەمی ١٥٤٤: پاشا جونگجۆنگ لەبارەی تەندروستی خۆیەوە بۆ ئەوانەی بە نووسین لە ھەواڵیان پرسی بوو وتی «من ھێشتا قەبزیم ھەیە. چ جۆری چارەسەرەکە ھێشتا لەژێر گفتوگۆکردنە. پزیشکە ژنەکان دەربارەی تەواوی تەندرووستی من دەزانن،» - ئەم لێدوانە ئاماژەیە بۆ ڕۆژی ڕابردوو ٩ی [[تشرینی دووەم]].<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_13910026_001 Ibid. 105권 (volume 105), 1544년 음력 10월 26일 (10th lunar month 26th day) 1번째기사 (1st entry)]</ref> # ١٣ی تشرینی دووەمی ١٥٤٤: تۆمارەکە باس لەوە دەکات پاشا جونگجۆنگ چاکبووەتەوە لە نەخۆشییەکەی، و بەو وەزیرانەی ڕاگەیاندووە کە ھاتوون سەردانی بکەن و لەھەواڵی بپرسن. دواتر پاشا ڕۆژی پشووی بۆ ھەموو ئەفسەرە پزیشکەکان دەرکردووە. پاشا جونگجۆنگ بە دیاریکراوی باس لەوە دەکات کە جانگ-گیوم لە بەیانیدا ھاتووە سەردانی کردووە، و پاشا بە پزیشک جانگ-گیومی وتووە لە قەبزییەکەی چاکبووەتەوە ئێستا ھەست بە ئاسوودەیی زیاتر دەکات.<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_13910029_001 Ibid. 105권 (volume 105), 1544년 음력 10월 29일 (10th lunar month 29th day) 1번째기사 (1st entry)]</ref> ئەمە دوایین تۆمارە کە ناوی جانگ-گیومی تێدا ھاتبێت، پاشا کۆچی دوایی دەکات لەدوای ١٦ ڕۆژ دواتر لە ٢٩ی تشرینی دووەم.<ref>[http://sillok.history.go.kr/id/kka_13911015_012 Ibid. 105권 (volume 105), 1544년 음력 11월 15일 (11th lunar month 15h day) 12번째기사 (12th entry)]</ref> == لە تۆمارەکانی تر == جانگ-گیوم ھەروەھا لە تۆماری تریش ناوی ھاتووە لە کتێبێک بەناوی «بڵاونامەی پزیشکانی خێزانی یی» لە خوارەوە باس لە شوێن و دەستەکەوتەکانی جانگ-گیوم دەکات: "خاتوونی پزیشک جانگ-گیوم، کە ڕەچەڵەکی نەزانراوە، مافی ئەوەی پێدراوە کە پێی بگوترێت "جانگ-گیومی مەزن- دای جانگ-گیوم" لەژێر بڕیارێک کە لەلایەن ١١مین پاشای کۆریا جونگجۆنەوە دەرکراوە، لە ١٨مین ساڵی فەرمانڕەوایییەتی خۆی. لەو کاتەدا ھیچ پزیشکێکی ژن نەبووە کە چارەسەری پاشا بکات، بەڵام پاشا متمانەی بە ڕێگا چارەسەرییەکانی جانگ-گیوم کردووە بۆ نەخۆشییەکانی لەڕێگەی خواردن. جانگ-گیوم کە ناونیشانی "دای- مەزن" ی پێ بەخشراوە، بە دڵنیایەوە خاتوونێکی قارەمانە کە لە کتێبی مێژوویدا ناوی تۆمار دەکرێت.." == لە کلتورە بەناوبانگەکان == * لە درامایەک بۆ ساڵی ٢٠٠٣–٢٠٠٤ جانگ-گیوم لە کەناڵی [[کۆمپانیای پەخشی مانھوا|ئێم بی سی]] لەلایەن خانمەکتەر [[لی یۆنگ-ئای]] ڕۆلی دەگێردرێت و لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنێک بەناوی [[گەوھەری کۆشک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|گەوھەری کۆشک]] پەخشدەکرێت. * لە ٢٠١٣ لەلایەن کیم می-کیونگ ڕۆلی بۆ دەگێردرێت و لە کەناڵی [[سیستمی پەخشی کۆری|کەی بی سی دوو]] لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنی ھەڵاتووەکەی جۆسۆن پەخشدەکرێت. * لە ٢٠١٦ لە کەنألی [[کۆمپانیای پەخشی مانھوا|ئێم بی سی]] لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنی [[گوڵەکانی زیندان]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * {{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=١ی ئابی ٢٠٢٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|پزیشکی|کۆریا|مێژوو|کۆریای باشوور}} {{کۆلکە}} [[پۆل:پزیشکە کۆرییەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:ژنە کۆرییەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:پزیشکانی کۆشک]] h3e7oyl7aimzn8e9ynluyfbr279oo0b 0 233941 1586629 1586295 2026-05-24T12:07:30Z AramBot 39807 بۆت: نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586629 wikitext text/x-wiki '''بەرھەمھێنەری فیلم''' ({{بە ئینگلیزی|film producer}}) ئەو کەسەیە کە سەرپەرشتی [[بەرھەمھێنانی فیلم|بەرھەمھێنانی فیلمەکە]] دەکات.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Frequently Asked Questions - Producers Guild of America|ناونیشان=http://www.producersguild.org/?page=faq|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100407054558/http://www.producersguild.org/?page=faq|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> جا لە کۆمپانیایەکی بەرھەمھێنان دامەزراو بن یان [[فیلمی سەربەخۆ|بە شێوەیەکی سەربەخۆ]] کار بکەن. بەرھەمھێنەران نەخشە و گونجاندن بۆ لایەنە جیاوازەکانی بەرھەمھێنانی فیلمێک دادەنێن: ھەڵبژاردنی سیناریۆ، گونجاندنی نووسین، ڕێبەری، مۆنتاژ و ڕێکخستنی دارایی.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Producing|ناونیشان=http://lfs.org.uk/full-time-study/ma-filmmaking/areas-study/producing|بڵاوکەرەوە=London Film School|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئایاری ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210507223520/https://lfs.org.uk/full-time-study/ma-filmmaking/areas-study/producing|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەرھەمھێنەر بەرپرسیارە لە دۆزینەوە و ھەڵبژاردنی ماددە بەڵێندەرەکان بۆ ئەوەی بکرێتە فیلم.<ref name=":1"/> پاشان (ئەگەر فیلمەکە لەسەر بنەمای سیناریۆیەکی ئامادەکراو نەبێت) دەبێت بەرھەمھێنەر [[سیناریۆنووس|سیناریۆنووسێک]] بەکرێ بگرێت و سەرپەرشتی پەرەپێدانی سیناریۆکە بکات.<ref name="مولد تلقائيا1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=27-2012.01 - Producers|ناونیشان=https://www.onetonline.org/link/summary/27-2012.01|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|چاند|فیلم}} {{پۆلی کۆمنز|Film producers}} [[پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلم]] [[پۆل:پیشەکانی فیلمسازی]] [[پۆل:پیشەکانی میدیای بەکۆمەڵ]] rv4r8enerf2fth90km459q25mbml6ze 0 235179 1586817 1567172 2026-05-25T11:40:56Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1586817 wikitext text/x-wiki {{Databox|وێنە=Assyrian genocide o2p-ar.svg}} '''کۆمەڵکوژیی سەیفۆ''' یان '''جینۆسایدی ئاشووری/سوریانەکان''' زنجیرەیەک ئۆپەراسیۆنی جەنگیی بوون کە لەلایەن ھێزە سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە]] ئەنجامدراون، بە یارمەتی گرووپی چەکداری نانیزامی کوردی ژێر فەرمانی ئەفسەرە تورکەکان، کە خەڵکی مەدەنی مەسیحی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانییان]] کردبووە ئامانج. ئەم ئۆپەراسیۆنانە کە لە گەرمە و دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] و ناوچە ھاوسنوورەکانی لەگەڵ وڵاتی [[وڵاتی فارس|فارس]] [[ئێرانی قاجار|(دەوڵەتی قاجار]]) جێبەجێکران.<ref name="Aprim40">{{Harvard citation no brackets|Aprim|2005}}</ref> بوونە ھۆی کوژرانی سەدان ھەزار [[ئاشوورییەکان|ئاشووری/سوریانی/کلدانی]] و دەرپەڕاندنیان لە زێدی ڕەسەنی خۆیان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی [[تورکیا]] باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا.<ref name="Yeor148">{{Harvard citation no brackets|Yeor|Kochan|Littman|2001}}</ref> زۆرێک لە زانا و توێژەران ئەم کوشتارە بە [[جینۆساید]] دەزانن،{{Sfn|Gaunt|2017}} {{Sfn|Gaunt|Atto|Barthoma|2017}} کە ھاوشێوەی [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|جینۆسایدی ئەرمەنەکان]] و [[جینۆسایدی یۆنانییەکان|یۆنانییەکان]] ڕوویداوە.{{Sfn|Khosroeva|2007}} {{Sfn|Travis|2010}}<ref>Schaller, Dominik J. and Zimmerer, Jürgen (2008) "Late Ottoman Genocides: The Dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies."</ref> خەڵکی مەدەنی ئاشووری/سوریان/کلدان دانیشتووی باکووری [[مێزۆپۆتامیا|میزۆپۆتامیا]] (شارۆچکەکانی [[ڕحا|ئورفا]]، [[مێردین|ماردین]]، و [[مدیاد|میدیات]]، ھەروەھا ناوچە گوندنشینەکانی ناوچەکانی [[توور عەبدین]]، [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری،]] [[ویلایەتی وان|وان]] و [[بدلیس]]، و لە ناوچەی [[سەڵماس]] و [[ورمێ]] لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە کوژران و ڕاگوێزران، لە نێوان ساڵانی [[١٩١٤| ١٩١٤]] بۆ [[١٩٢٠| ١٩٢٠]]، ئەوانەی ھەڵاتن لە کوشتارەکان قورتار بوون، لەلایەن بەشێک لە ھۆزە عەرەبییەکانی بیابان ھێرشیان کرایە سەر.{{Sfn|Travis|2010}} جێێ سەرنجە کە دیانەکانی مووسڵ و [[باشووری کوردستان]] دووچاری [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] نەبوون، ھەرچەندە لەو سەردەمەدا بەشێک بوون لە دەسەڵاتی عوسمانی. ھیچ ئامارێکی ورد بۆ کۆی ژمارەی قوربانییەکان نییە، بەڵام توێژەران ژمارەی قوربانیانی سوریانی/ئاشووری لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس مەزەندە دەکەن.<ref>The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive?</ref><ref name="Hovannisian272">{{Harvard citation no brackets|Hovannisian|2007}}</ref><ref>Not Even My Name: A True Story - Page 131 by Thea Halo</ref><ref>The Political Dictionary of Modern Middle East by Agnes G. Korbani</ref> جگە لەم ژمارەیە، نزیکەی دوو ملیۆن [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] و یۆنانی لە جینۆسایدی ھاوشێوەدا کوژراون کە [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|بە جینۆسایدی ئەرمەن]] و جینۆسایدی یۆنان ناسراوە.<ref name="Scaller272">{{Harvard citation no brackets|Schaller|2009}}</ref> [[تورکیا]] بە فەرمی نکۆڵی لەم کوشتارە دەکات و ھەوڵدەدات تاوانەکان بخاتە ئەستۆی سەرۆک ھۆزە کوردەکانی ئەوسا وەک ئەوەی لەگەڵ [[سمکۆ]] لە سەڵماس ڕوویاندا<ref name="totten26">{{Harvard citation no brackets|Totten|Bartrop|Jacobs|2008}}</ref> بەڵام ھەوڵەکان بۆ بە فەرمی ناساندنی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لەلایەن ڕەوەندی ئاشووریی لە ساڵانی نەوەدەکانەوە دەستی پێکردووە. چەند وڵاتێک، لەنێویاندا [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، دانیان بەوەدا ناوە کە ئاشوورییەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا قوربانیی [[جینۆساید]] بوون، بەڵام [[تورکیا]] ڕەتیدەکاتەوە. کۆمەڵکوژیی دەشتی [[ورمێ]] لە [[ئێران]] پاش ئەوە ڕوویدا کە لەشکری ڕووسەکان کشانەوەو سوپای عوسمانییەکان لە مانگی یەکی ساڵی [[١٩١٥]] ورمێیان کۆنترۆڵ کرد. ھەندێک لە ھۆزی کوردی ورمێ ھێرشیان کردە سەر شار و ئاوایییەکانی دەوروبەری و ئاشوورییەکان کە یارمەتیدەری ڕووسەکان بوون، لە ترسی تۆڵەی [[کوردەکان]]، بە پەنایان برد بۆ قەشە ئەمریکایییەکانی ناەندی شار و لە ماڵەکان و کڵێساکانی خۆیان داڵدەیان دان، لە ھاوینی ساڵی [[١٩١٥| ١٩١٥]] ئاشوورییەکانی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]] پەنایان ھێنایە ورمێ و [[سەڵماس]] کە ھێزی سوپای [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیای قەیسەری]] لێبوو، بەڵام ئاشووری/سوریان/ کلدانەکانی [[وان]]، [[ئامەد]]، و خەربووت دووچاری کوشتاری گەورە بوون.<ref name="مولد تلقائیا4">[https://global.rutgers.edu/cghr The Assyrian Genocide, 1914 to 1923 and 1933 up to the present], [[جامعة ڕوتجرز]]<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://web.archive.org/web/20120322055212/http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html "نسخة مؤرشفة"]. مؤرشف من [http://cghr.rutgers.edu/projects/assyrian_genocide.html الأصل] فی 2012-03-22<span class="reference-accessdate">. اطلع علییە بتاریخ <span class="nowrap">2011-06-08</span></span>.</cite></ref> و ھاوکات بوو لەگەڵ کوشتاری ئەرمەن و یۆنانییەکان. == ناوی سەیفۆ == ئەم کۆمەڵکوژییانە بە چەندین ناوی ناوخۆیی ناسرابوون کە ڕەنگە گرنگترینیان «سەیفۆ/سیفو/ܣܝܦܐ» بێت کە بە واتای ([[شمشێر]]) دێت و لە ساڵی ١٩١٥، کاتێک لە ناوچەی تور عابدین/ ھەڤێرکان دەستی پێکرد و پێی گوترا «شاتۆ دسێڤۆ–ܫܢܬܐ ܕܣܝܦܐ»، بە واتای «ساڵی شمشێرەکە». ھەروەھا لە وێژەی سوریانیدا کۆمەڵکوژییەکان ناویان لێنراوە «ܩܛܠܐ ܕܥܡܐ ܣܘܪܝܐ–قَەطلا دەعَمّا سُورایا» / «قَطلو دعَمّو سُریویو» بە زمانی [[سوریانی]] ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە واتای «کۆمەڵکوژی گەلی ئاشووری/ سوریانی». ھەروەھا ناسراوە بە کورتکراوەی «gtala’ama/qat’al-ammo» بە واتای «[[پاکتاوی نەژادی|پاکتاوکردنی نەتەوەیی]]». لە [[تورکیا]]، ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی گشتی بە «قەتلعامی سوریانی یان Süryani Katliamı یان Süryani Soykırımı بە واتای «کۆمەڵکوژی ئاشووری/سوریان» ناسراون سەرچاوە ڕۆژئاوایییەکان ئەم کۆمەڵکوژیانە بە ناوی «سەیفۆ» و «جینۆسایدی ئاشوورییەکان» ناودەنێن. == ھۆکارەکان == توێژەران چەند ھۆکارێکیان بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی قڕکردنە خستەڕوو کە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]] دژی کەمینە مەسیحییەکان ئەنجامیاندا و لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە دەستیپێکرد؛ و ترسی سەرکردە سەربازییەکانی تورک لەوەی ھەر شۆڕشێک یان شەڕێک لەو ناوچانە دەبێتە ھۆی جیابوونەوەی بەشێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتەکە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی بەڵکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا، کاتێک زۆربەی ئەو ناوچانە لە دەوڵەتی عوسمانی ھەڵگەڕانەوەو سەربەخۆیی خۆیان بەدەستھێنا. ھەروەھا ھەوڵدان [[تورکاندن|بۆ بە تورکیکردنی]] ئەو گەلانەی کە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا دەژین وتاواندنەوەیان لە بۆتەی نەتەوەی تورکدا، کاردانەوەی لێکەوتەوە و بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی بیری نەتەوەگەری دژ ئەم سیاسەتە لە نێو گەلانی کورد و عەرەب و ئەرمەنی و ئاشووری<ref>Richard G. (EDT) Hovannisian "The Armenian People from Ancient to Modern Times" page 198</ref> لە ئەنجامدا بووە ھۆی بەکارھێنانی توندوتیژی لەلایەن عوسمانییەکانەوە یەکەمین جینۆسایدی بەرفراوان لە ساڵی ١٨٩٥ لە کاتی کۆمەڵکوژیی حەمیدییە دەستیپێکرد، کاتێک سەدان ھەزار [[ئەرمەنییەکان|ئەرمەنی]] [[ئاشوورییەکان|و ئاشووری]] لە شارەکانی باشووری تورکیا، بەتایبەتی [[ئادانا|ئەدەنە]] و ئامەد کوژران، دوای ئەوەی چالاکوانە ئەرمەنیەکان تۆمەتباران کران بە ھەوڵی تیرۆرکردنی سوڵتان [[عەبدولحەمیدی دووەم]].<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide Armenian Massacres]، [[زانیارینامەی بریتانیکا|الموسوعة البریطانیة]] {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نسخة مؤرشفة|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|ڕێکەوتی سەردان=4 یونیو 2011}}</ref> بەڵام ھۆکاری سەرەکی لە پشت ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەسەر ئاشوورییەکان/سوریاکاندا ھات، ترسی عوسمانییەکان بوو لە پەیوەستبوون بە ڕووسەکان و شۆڕشگێڕانی ئەرمەنستانەوە، بە تایبەت دوای شکستی [[حملة القوقاز الأولی فی شتاء ١٩١٤|یەکەم لەشکرکێشی قەفقاز لە زستانی ساڵی ١٩١٤]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Erickson, Edward J.|سەردێڕ=Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War|ناونیشان=https://archive.org/details/orderedtodiehist0000eric|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group|ساڵ=٢٠٠١|ژپنک=٩٧٨٠٣١٣٣١٥١٦٩}}</ref> تێوەگلانی کورد لە کۆمەڵکوژییەکاندا، پاش بڵاوبوونەوەی دەنگۆی ئەوەی کە ئەرمەن و ئاشوورییەکان لەم ناوچانەدا لە ھەوڵدان بە پشتیوانی ڕووسیا دوو دەوڵەتی سەربەخۆ، لەسەر حسابی کوردان، لە وان و ئامەد و ورمێ و ھەکاری دروست بکەن و ئەفسەرانی و لایەنگرانی پارتی لاوانی تورک ئەم دەنگۆیانەیان وەک ھەڕەشە دەگەیاندنە سەرۆک ھۆزە کوردەکان و ھانیان دەدان بۆ ئەوەی لە دژی ئەم ھەوڵانەی ڕووسیا بوەستنەوە. تەنانەت ئەو کوردانەی دژ بە سیاسەتی دەوڵەت بوون بە دڕندەترین شیواز قەتلوعام کران وەک قەتلوعامی بازید و ئەڵشگرد دژ بە کوردان. == پاشخانی مێژوویی == ژمارەی [[ئاشوورییەکان]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی]] لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە نزیکەی یەک ملیۆن مەزەندە دەکرا و ناوچەکانیان لە ناوجەرگەی کوردستان کە ئێستا بەسەر [[ئێران]] [[عێراق|و عێراق]] [[تورکیا|و تورکیا]] دابەش دەبێت.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> مێژوونووسانی وەک دەیڤید گاونت ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاشوورییەکان پێش دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] نزیکەی ٦٠٠ ھەزار کەس بوون.<ref name="Travis2"/> [[ئاشوورییەکان]] لە ڕۆژاوای [[دەریاچەی ورمێ]] و [[دەریاچەی وان|باشووری دەریاچەی وان]] (بەتایبەت ناوچەی [[میرنشینی ھەکاری|ھەکاری]]) [[مێزۆپۆتامیا|و میزۆپۆتامیا]] و لە ویلایەتەکانی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی وەک [[ویلایەتی دیاربەکر|ئامەد،]] [[ویلایەتی ئەرزڕۆم|ئەرزرۆم و]] بیتلیس دەژیان. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی وەک ھاووڵاتی پلە دوو مامەڵەی لەگەڵ ئاشوورییەکان دەکرد، وەک ئەو مەسیحیانەی کە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا دەژیان، و ڕێگرییان لێدەکرد کە پۆستی پلەبەرز لە دەوڵەتەکەدا بەدەستبھێنن. توندوتیژی بەرامبەر بەم کەمینانە پێش ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانی گەورە ھەر ھەبوو بەڵأم زیاتر مۆرکێکی ناوخۆیی و تەسکی ھەبوو وەک کوشتاری بەدرخانییەکان لە ساڵانی دوای ١٨٤٠ز کوشتاری سوارەی حەمیدییەی سەر بە دەوڵەت لە ساڵانی ١٨٩٥ و ١٨٩٦.<ref name="Anahit">Khosoreva, Anahit.</ref> کاتێک سەرکردەکانی سوارەی حەمیدی فەرمانیان لە سوڵتانی عوسمانی وەرگرت، و دژ بە چالاکوانە ئەرمەنەکان لە ئورفا و ئامەد.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> === ھەڵگیرسانی شەڕ === ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٩٠ دەستی کرد بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژ بە ئاشوورییەکان ئەوسا عوسمانییەکان پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ ئینگلیز و ئەڵمانەکان ھەبوو و بەڵێنیان دابوو بەرگری لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بکەن لە بەرامبەر ھێرش و ھەڕەشەکانی ڕووسیادا، لەکاتێکدا [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]] لە ھەوڵدا بوو بەرگری لە کەمینەی مەسیحس ئەرتۆدۆکسی ئەرمەن و ئاشووریی ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی بکات و بۆ مەرامی سیاسی و گوشار دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بەکاریان بێنێت<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> دوای ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی جەنگی دژ بە ڕووسیا و ئینگلیز و فەرەنسا ڕاگەیاند و چووە پاڵ ئەڵمانەکان لە جەنگی گەورەدا، ھێرشی کردە سەر سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و جیھادی دژبە مەسیحییەکان<ref name="Travis2"/> ڕاگەیاند. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٤ دەستی کرد بە دەرکردن و قەتلوعامی ئاشووری و ئەرمەنەکان لە شاری وان.<ref name="Travis2">Travis, Hannibal.</ref> د ئەڵمانەکانیش دۆخەکەیان قۆستەوە پشتگیری دارایی تەواویان پێشکەش بە عوسمانییەکان کرد لە شەڕەکەیان دژی [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا]].<ref name="Travis2"/> === بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی === لە بارەی بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی و ئایا جینۆسایدەکە بە شێوازێکی سیستماتیک بووە یان نا، بۆچوونی جیاواز ھەن. سەبارەت بە بەرپرسیارێتی حکوومەتی عوسمانی، ھیلمار کایزەر دەنووسێت، تەڵعەت پاشا لە [[٢٦ی تشرینی یەکەم]]ی [[١٩١٤]] فەرمانی دەرکردنی ئاشوورییەکانی لە ناوچەکە دەرکرد، لە ترسی ھاوکاریکردنیان لەگەڵ ھێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا، بەڵام فەرمانەکە دواخرا و دوای سێ ڕۆژ وازی لێھێنرا بەھۆی نەبوونی سەرباز. == دۆخی پێش جەنگی گەورە == [[ئاشووری]]/[[ئاشوورییەکان|سوریان]]/[[ئاشوورییەکان|کلدان]] لە کەمینە ئایینی و نەتەوەیییە گرنگەکانی ناو [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]ن، جگە لەوەی لە شارە گەورەکانی دەوڵەت وەک [[مووسڵ| مووسڵ]]، [[حەلەب]] و [[ئامەد]] دەژیان، بەڵام زۆربەیان لە گوندەکاندا دەژیان لە ناوچەیەکانی [[ورمێ]] و تا [[مێردین|ماردین]] ھاوسێ لەگەڵ [[کورد]] و [[ئەرمەنییەکان| ئەرمەنەکان]] دەژیان. توێژەران مەزەندە دەکەن کە ژمارەی پەیڕەوانی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی (ئاشووری و کلدان) لە نێوان ٤٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەسدا بووە. ھەروەھا سوریانی ([[ئۆرتۆدۆکس]] و [[کاسۆلیکی]] [[سووریا]]) ژمارەیەکی ھاوشێوەیان پێکدەھێنا؛ کە دەکاتە کۆی ژمارەیان ٧٠٠٬٠٠٠–١٠٠٠٬٠٠٠. گرنگترین ناوچە مێژوویییەکانیان بریتی بوون لە: === ورمێ === [[ورمێ]] دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای [[ئێران]]ی ئێستا. ھەرچەندە بە ناو لەژێر دەسەڵاتی [[قاجاڕەکان|شانشینی قاجار]]دا بووە، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کاریگەری [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]]دا بووە. ورمێ بووە یەکێک لە ناوچە پێشکەوتووەکان، کە ڕۆژنامەی «زەھریرا دەبھرا» (ܙܗܪܝܪܐ ܕܒܗܪܐ) لە ساڵی ١٨٤٩ دامەزرا کە بە یەکەم [[ڕۆژنامە]]ی زمانی [[زمانی سوریانی|سوریانی]] دادەنرێت. چەندین مژدەدەر - کەسێکە فێرکارییەکانی [[ئینجیل]] لە ڕێگەی بانگەواز، فێرکردن، خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی بڵاودەکاتەوە تاکو خەڵک باوەڕ بە [[مەسیحییەت]] بھێنن. - مەسیحی لە ساڵانی ١٨٢٠ەوە لە ناوچەکەدا چالاک بوون، [[چاپخانە]]یان دامەزراند و ڕۆژنامەیان بڵاوکردەوە بە ئامانجی گۆڕینی دانیشتووانی مەسیحی، کە شوێن [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] و [[کاسۆلیک|کڵێسای کاسۆلیکی]] [[کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی|کلدان]] کەوتبوون، بۆ ئایینی [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات|ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات]] و پرۆتستانتی. ھەرچەندە تەنھا ژمارەیەکی زۆر کەم گۆڕابوون بۆ ئەم مەزھەبانە، بەڵام کاریگەریی ئەم مژدەدەرانە لە ناوچەکەدا زۆر قووڵ بوو، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ بڵاوبوونەوەی [[ڕۆژنامەگەری]] و [[پەروەردە]] لەنێو دانیشتووانە مەسیحییەکەیدا، ھەستانەوەیەکی کولتووریی ڕووبدات.<ref>https://web.archive.org/web/20160325152500/http://www.assyriancc-nohadra.com/files_bank/748fec36089a58b47191455f99519efc.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170501094955/http://www.aina.org/books/fla/fla.htm</ref> === ھەکاری === [[پەڕگە:Qudshanis-Hakkari_Mar_Shimon_house.jpg|وێنۆک|200x200پیکسڵ| شوێنی نیشتەجێبوونی پاتریارکەکانی کڵێسای ڕۆژھەڵات دەکەوێتە قەدشانس لە [[ھەکاری]].]] ئەم ناوچەیە بە یەکێک لە ناوچە ناڕێکەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] دادەنرا، کە لە [[دھۆک]]ەوە لە باشوورەوە تا [[وان]] لە باکوور درێژدەبێتەوە. بەھۆی سەختی داگیرکردنی لەلایەن سوپا نیزامییەکانەوە بۆیە دەسەڵاتێکی خۆبەڕێوەبەرییان ھەبوو. زۆربەی دانیشتووانەکەی شوێنکەوتووی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات]] بوون و دانیشتووانەکەی بە مەیلی خێڵەکی تایبەتمەند بوون. ھەر خێڵێک لەلایەن کەسێکەوە بە ناوی «مالک» “ܡܠܟ” سەرکردایەتی دەکرا. ئەمانەش لە بەرامبەردا بەیعەتیان بە سەرکردەی ڕۆحی خۆیان کە پاتریارکی کڵێسای ڕۆژھەڵات بوو، کە لە بنەماڵەی شەمعوونە و «کڵێسای مار شالیتا» “ܡܪܝ ܫܠܝܛܐ” لە شارۆچکەی قەدشانس لە باشووری [[تورکیا]] وەک ناوەندی خۆی وەرگرتووە. ئاشوورییەکانی ھەکاری سەربەخۆ بوون و دابەشبوون بەسەر عەشیرەتەکاندا کە پێیان دەگوترا ئاشەرات: تیاری سەرەوە، تیاری خوارەوە، تەخومی، تەل، باز، جیلو، زاران، زیر و دێسین. ئاشوورییەکانی ھۆزەکانی [[ھەکاری]] لە ڕووی سیاسی و مەزھەبییەوە یەکگرتوو بوون لەژێر ئیدارەی [[بنیامین مارشەمعوون|مار شەمعوون]] کە ملکەچی دەسەڵاتی حکوومەتی عوسمانی بوو. ئەم کۆمەڵگایە لەژێر دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەریدا یەکگرتوو بوو، ئاشوورییەکانی ھەکاریش دابەش بوون بەسەر ھۆزێکدا کە سەرکردە ھۆزەکان کە پێیان دەگوترا مەلیک فەرمانڕەوایییان دەکرد. ھەروەھا ھۆزەکان دابەش بوون بەسەر خێڵەکاندا کە لە ھەندێک بنەماڵە پێکھاتبوون. خێڵەکە سەرکردەیەکی ھەبوو کە بەزۆری خوێندەوارترین یان بەتەمەنترین بوو. ناوەندی ئیداری ھەموو ھۆزەکانی ئاشووری لە شارۆچکەی قوچانیس بوو.<ref>Heazell & Smith 1913، لاپەڕە 9</ref><ref>Wigram 1929، لاپەڕە 167-168</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190810202944/http://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william3.htm</ref> تا [[سەدەی نۆزدەھەم]]، [[میرنشینە کوردییەکان]] دەستیان کرد بە ھەوڵدان بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ئەم ناوچەیەدا. شازادەی کورد [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد ڕەواندزی]] لە ناوچەکانی [[ڕێکەوتی]] و [[شنگال]] چەند کۆمەڵکوژییەکی ئەنجامدا کە [[مەسیحی|مەسیحییەکان]] و [[ئێزدی|ئێزیدییەکانی]] کردە ئامانج. ھەروەھا ھەوڵیدا ئایینی [[ئیسلام]] بەسەریاندا بسەپێنێت. ھەروەھا لە ناوچەکانی ڕێکەوتی و ھەکاری و [[بۆتان]] [[کۆمەڵکوژی]]ی بە ئامانجی مەسیحییە نا موسڵمانەکان و ئێزیدییەکان ئەنجامداوە. دەسەڵاتی گەشەی کرد و دەستی بەسەر ناوچەکانی ناوچەی [[فورات]]دا گرت لەکاتێکدا عوسمانییەکان سەرقاڵی ھەڵمەتی [[محەممەد عەلی پاشا]] بوون لە سووریا؛ بەڵام سوڵتانی عوسمانی بەخێرایی سوپای خۆی نارد و [[میرنشینی سۆران]]ی ڕووخاند و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر ئەو ناوچانەدا سەپاند. چالاکیی مژدەدەرە [[پرۆتێستانت]]ەکان لە ناوچەکەدا لە ساڵانی ١٨٤٠دا گومانی خێڵە کوردەکانی ورووژاند و [[دەشتی نەینەوا]] و ناوچەی ڕێکەوتیش شاھیدی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی بوون بە سەرکردایەتی میری [[میرنشینی بۆتان]]ی کورد [[بەدرخان]] کە بووە ھۆی کوشتنی دەیان ھەزار مەسیحی و وێرانکردنی زۆرێک لە گوندەکانی ناوچە خێڵەکییەکانی ئاشووری. فشاری زلھێزەکانی ڕۆژاوا بۆ ڕاگرتنی کۆمەڵکوژییەکان بووە ھۆی دەستوەردانی دوودڵانەی پۆرتەی سوبلیم ([[باب ئەلعالی]]) و دوا میرنشینی کوردیش ڕووخا.<ref>McDowall 2000، لاپەڕە 42-44</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304090511/http://www.bethsuryoyo.com/currentevents/KurdishHiddenPages/KurdishHiddenPages.htm</ref><ref>McDowall 2000، لاپەڕە 45-47</ref> === توور عەبدین/ ھەڤێرکان === {{سەرەکی|کۆمەڵکوژییەکانی دیاربەکر (١٨٩٥)}} ئەم ناوچەیە گرنگترین ناوەند بوو بۆ کۆمەڵگەی ئۆرتۆدۆکسی سوریانییەکان، و شایەتحاڵی گۆڕینی ھەندێکیان بوو بۆ ئایینی [[کاسۆلیکی]]، و بڵاوبوونەوەی کاسۆلیکی سوریانیش بە ھەمان شێوە، بە تایبەت لە [[ماردین]]. بە پێچەوانەی ئاشوورییەکانی ھەکاری، سوریانییەکان لە [[توور عەبدین]] مەیلی سەربەخۆیییان نەبووە؛ بەڵام ئەوەی دەسەڵاتدارانی عوسمانیی نیگەران کرد، جیاوازییەکی زۆری ئاستی خوێندن بوو لە نێوان مەسیحییەکان و موسڵمانانی ئەو ناوچانەدا، ئەمەش وای کرد عوسمانییەکان بڕیار دەربکەن و فەرمانی داخستنی قوتابخانە مەسیحییەکانیان دەرکرد، مەگەر بە فەرمانی فەرمی کراوە نەبن. لە ساڵی ١٨٨٤ دەسەڵاتدارانی عوسمانی یاسایەکیان دەرکرد و تێدا ھاتبوو کە پۆرتی سوبلیم ئەو کەسەیە کە بڕیار دەدات قوتابخانە لە ناوچەکاندا بکرێتەوە یان نا.<ref>Joseph 1983، لاپەڕە 88</ref> تەواوی [[پارێزگای دیاربەکر]] لە ساڵی ١٨٩٥دا تووشی زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی کرا کە ژمارەی مەسیحییەکانی کەمکردەوە. ژمارەی دانیشتووانی سەنجەقی ماردین پێش ھەڵگیرسانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]] نزیکەی ٢٠٠ ھەزار کەس بوو، مەسیحییەکان نزیکەی دوو لەسەر پێنجی دانیشتووانەکەی پێکدەھێنن. ئێستا [[کورد]] نزیکەی ٥٠٪ی دانیشتووانی [[توور عەبدین]] پێکدەھێنن کە نزیکەی ٤٥ ھەزار کەسن.<ref>Andrieu, Sémelin & Gensburger 2010، لاپەڕە 386</ref> == کۆمەڵکوژییەکان == [[پەڕگە:Shimun_Benyamin.jpg|وێنۆک| [[بنیامین مارشەمعوون]]، سەرکردەی ڕۆحی ئاشوورییەکان لە سەردەمی کۆمەڵکوژییەکان.]] مار شەمعوون بیست و یەکەم بنیامین، سەرۆکی ڕووحانی [[کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات|کڵێسای ڕۆژھەڵاتی ئاشووری]] و پاتریارکی، پێش ئەوەی [[دەوڵەتی عوسمانی]] بچێتە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەڵێنی پێدرا کە قوتابخانەکان بکرێنەوە و ناوچەکانی ئاشوورییەکان لە ھەکاری پەرە پێبدرێن، بە مەرجێک کە لە ھەر جەنگێکی داھاتوودا بەرامبەر [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ڕووسیا]] بێلایەن بمێنێتەوە. لە ڕاستیدا، [[ئاشوورییەکان]] لە سەرەتای کارە سەربازییەکانی پاییزی ١٩١٤دا نەچوونە پاڵ ڕووسەوە یان شۆڕشگێڕە [[ئەرمەنییەکان]]ەوە. تەنانەت پاتریارکی کەنیسەی ڕۆژھەڵات نامەی بۆ گەلی خۆی نارد کە داوای لێکردن لە فەرمانڕەوایەتی ناوخۆیی عوسمانییەکان بکەون و بەرامبەر میللیشیاکانیان ڕێگری نەکەن. بە شکستی ھەڵمەتی یەکەمی عوسمانییەکان لە بەرەی [[قەوقاز]] بەرەو [[باتومی]]، عوسمانییەکان بڕیاریاندا کە تەھا ڕێگا بۆ سەرکەوتن لەو بەرەیە گۆڕینی [[دیمۆگرافیا]]ی ناوچەکانی [[بەرزاییەکانی ئەرمەنستان|ئەرمەنییە بەرزەکانییەتی]]، بە کوشتن و ئاوارەکردنی دانیشتووانی ئەرمەنی؛ بەڵام کردەوەکانی پاکتاویکردن تەنھا ئەرمەنییەکان نەبوو. لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٤، [[محەممەدی پێنجەم|سوڵتان محەممەدی پێنجەم]]ی عوسمانی [[جیھاد]]ی دژ بە «دووژمنانی ئیسلام» ڕاگەیاند، و شێخی ئیسلامی عوسمانی بە [[فەتوا]]ی جیھاد لە ١٤ی تشرینی دووەم ئەم بانگەوازەی پشتڕاست کردەوە. سەرەڕای شکستی یەکەمی عوسمانییەکان، بەڵام لە ڕۆژی سەری ساڵی ١٩١٥ توانیان بە بێ بەرگرییەکی بەرچاو بچنە ناو بەرگرییەکانی [[ڕووسیا]] لە [[ئێران]] و [[تەورێز]] و [[ورمێ]] کۆنتڕۆڵ بکەن. لە ھەمان کاتدا لە [[ھەکاری]]، میلیشیاکانی [[کورد]] کە لەژێر فەرمانی عوسمانییەکان کاردەکەن، کردەوەکانی لەناوبردنی گوندەکانی ئەرمەنی و ئاشوورییان دەستپێکرد. لەم کردەوانەدا، گوندنشینە ئاشووری/کلدانییەکانی ناوچەکانی ئالباق و غاوار (باشووری [[دەریاچەی وان]]) تاڵان و کوژران. ھەروەھا عوسمانییەکان سەرکردە سووریانییەکانی ناوچەی «بەشکالی» (باکووری ھەکاری)یان دەستبەسەر کرد بۆ ئەوەی وەک بارھەڵگر بۆ سوپای عوسمانی کاربکەن، و دوای تەواوبوونی کارەکانیان کوژران. لە ١٥ی نیسانی ١٩١٥، باڵیۆزی ئەڵمانی «فانگنھایم» بە تەلەگرامێک بۆ سەرۆک وەزیرانی ئەڵمانیای ڕاگەیاند کە مەسیحییەکانی وان تووشی «قڕکردنێکی گشتگیری» بوون لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆیییەکانەوە.<ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 57</ref><ref>Totten, Bartrop & Jacobs 2008، لاپەڕە 19</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 136</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 135</ref> بەڵام ئەو ھۆکارەی کە ئاشوورییەکانی ناچار کرد بچنە ناو جەنگەوە، دەستبەسەرکردنی براکەی پاتریارک، ھوورمز شەمموون بوو کاتێک لە [[ئەستەمبوڵ]] خوێندنی دەکرد. ئەو گواسترایەوە بۆ [[مووسڵ]] و وەک گیراو بەکارھێنرا. عوسمانییەکان داوایان لە پاتریارک کرد کە بەرامبەر داواکاری سەرکردە ھۆزە ئاشوورییەکان بۆ یەکگرتنی لەگەڵ [[ڕووسیا]] بانگھێشتنامەکانیان وەڵام نەداتەوە. پاتریارک وەڵامی دایەوە کە ژیانی گەلەکەی گرنگترە لە ژیانی براکەی؛ بۆیە ھوورمز شمعوون لە مووسڵ لە سێدارەدرا. پاتریارک بە دان بە فشارەکانی سەرکردە ھۆزەکان، لە ١٠ی ئایاری ١٩١٥ جەنگی دژ بە دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند.<ref>Stafford 2006، لاپەڕە 25</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181010132238/http://www.aina.org/books/tat.htm</ref> === ئۆپەراسیۆنەکان لە (ھەکاری) === سەرەڕای بەڵێنەکانی ڕووسیا بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییەکانی ھەکاری، تەنیا ٤٠٠ سوارەی قەزاکیان نارد، کە پێش ئەوەی بگەنە چیای ھەکاری لەلایەن میلیشیا [[کوردەکان]]ەوە لەناوچوون. ئاشوورییەکان بە سەرۆکایەتی شەمعوون بنیامین پەنایان بردە بەر شاخە بەرزەکان کە بەرزییەکەی زیاتر لە ٣٠٠٠ مەتر بوو، کە ئەستەمە بۆ سوپای ئاسایی بتوانن بچنە ناوییەوە؛ بەڵام تورکەکان ھێزەکانیان لە ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتەوە، دەیانزانی بەفری تشرین ئاشوورییەکان ناچار دەکات دابەزین. پاتریارک لە نامەیەکدا کە ئاراستەی سەرکردایەتی ڕووسیا کراوە، دۆخی چیای ھەکاری دەگێڕێتەوە:<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، لاپەڕە 121</ref> {{وتە|دوای مانگێک لە شەڕ لەگەڵ [[کورد]]، مەھدی پاشا، والی عوسمانی [[مووسڵ]]، یەکەکانی عوسمانی بە تۆپخانەی قورس نارد. گوندەکانی ئێمەیان داگیر کرد و سووتاندیان… ئێستا ئاشوورییەکان لەسەر لووتکەی چیاکانی تیاری و تەخوما و دیز دەژین و لە نەبوونی خۆراکدا دەمرن. ئێمە ھیچ کەرەستەیەکمان نییە و تورکەکان گەمارۆمان دەدەن، بژاردەمان تەواو بووە.}} ==== ڕاکردن بەرەو ورمێ ==== شەمعوون بنیامین دەیزانی ھاتنی [[زستان]] بە مانای لەناوچوونی تەواوەتی گەلەکەی دەبێت. سەفەری بۆ [[ئێران]] کرد و لەوێ ھەوڵیدا ڕووسەکان ڕازی بکات کە ھێزی دووەم بنێرن بۆ پشتیوانی لە ئاشوورییە گەمارۆدراوەکان؛ بەڵام لە مەحاڵبوونی ئەمەیان ئاگادار کردەوە و ئامۆژگارییان کرد کە نەگەڕێتەوە بۆ ھەکاری، چونکە ئەمە مانای مردنی دەبێت؛ بەڵام زۆری نەخایاند گەڕایەوە و توانی زۆرینەی گەمارۆدراوەکان لە ڕێگایەکی دڕ و سەختدا کە [[عوسمانییەکان]] پێشبینییان نەکردبوو بەرەو [[ورمێ]] ڕابەرایەتی بکات. نزیکەی ٥٠ ھەزار کەسیان گەیشتنە دەشتی ورمێ و لە شارۆچکەکانی [[سەڵماس]] و ورمێ نیشتەجێ بوون. ھەزاران کەس لەکاتی پەڕینەوە لە شاخەکانی درێژبوونەوەی نێوان ھەکاری و ورمێ بەھۆی برسێتی و ماندووێتی گیانیان لەدەستدا.<ref>Hovannisian 2007، لاپەڕە 271</ref> دوای ئەوەی عوسمانییەکان زانیان کە خەڵکی شاخ توانیوویانە ھەڵبێن، ھێرشیان کردە سەر گوندە مەسیحییەکان کە دەکەونە دەشتی نێوان بەرزایییەکانی ھەکاری و دەریاچەی وان، بەڵام دوای ئەوەی ڕووسەکان لە ھاوینی ساڵی ١٩١٥دا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر شاری واندا سەپاند بەرەو ڕۆژاوا کشانەوە. === کۆمەڵکوژیی سێرت === [[پەڕگە:Copy_of_L._de_Mango's_painting,_picturing_the_outrage_of_the_Wadi_Wawela_valley.jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ| سکێچێکی نیگارکێشی ئیتاڵی لیۆناردۆ دی مانگۆ کە لەناوبردنی ژنان و منداڵان نیشان دەدات.]] ھەرچەندە زۆرێک لە دانیشتووانی گوندە شاخاوییەکانی ھەکاری ھەڵھاتن، بەڵام دانیشتووانی شار و دەشتەکانی بەرزایییەکانی ئەرمەن، چارەنووسێکی جیاوازیان بەرەوڕوو بووەوە. دوای شکستیان لەلایەن ڕووسەکان لە [[وان]] لە نیسانی ١٩١٥، سوارەی حەمیدییە کە لە نیمچە سەربازی کورد پێکھاتبوو، پاشەکشەیان کرد بۆ [[سێرت]]، لەوێ لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥ ھەموو پیاوە کلدانییەکانی شارۆچکەکەیان دەستگیر کرد و بە فەرمانی حاکمەکەی حیلمی پاشا ماڵەکانیان تاڵان کرد. شایەتحاڵەکان باسیان لەوە کردووە کە چۆن ھێرشبەرەکان جلوبەرگیان لە دەستگیرکراوەکان بردووە و ڕووتیان کردوون و بە چەکی سپی - [[چەقۆ]] یان تەور یان قەمە - کوشتوویانن. دوای چەند ڕۆژێک فەرمانی دەرکردنی ئەو ژن و منداڵانەی کە ماونەتەوە لە [[سێرت]] و حەفتا گوندی مەسیحی لەو ناوچەیە دەرکران. بە یاوەری سوارەکانی کورد بۆ [[مێردین]] ١٠٠ کیلۆمەتر ڕێپێوانیان کرد. پێش ئەوەی بگەن، بەدری پاشا، پارێزگارەکەی، تەلەگرامێکی نارد و داوای لە سوارەکان کرد ھەموو ئەو ژن و منداڵانەی ھەڵیان گرتبوو پاکتاوی بکەن. ئەوان ھێنرانە دۆڵێک کە بە واویلە ناسراوە، لەوێ سوارە بە سەدان ژن و پیاوی کورد لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بەھێزکرابوون، زۆربەیان بە [[شمشێر]] و [[خەنجەر]] و [[بەرد]] کوشتیانن و تەنھا ئەو کەسانە ژیان کە وا خۆیان نیشان دا کە مردوون. لە ھەمان کاتدا ھێزەکانی جەودەت پاشا و خەلیل پاشا کە لە ھەکاری جێگیر بوون، بەرەو گوندەکانی سەنجەقی سێرت بەڕێکەوتن کە نزیکەی ٦٠ ھەزار [[مەسیحی]] لێ بوون کە زۆربەیان کلدان و ئۆرتۆدۆکسی سووریانی بوون و ھەموو دانیشتووانی گوندە مەسیحییەکانیان کوشت. ڕافایێل دی نۆگالێس مێندێز، ئەفسەرێکی [[ڤێنێزوێلا]] کە لە سەردەمی عوسمانییەکاندا لەگەڵیان شەڕی کردووە، باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵکوژییەکان پێشوەختە لەلایەن دەسەڵاتدارانی عوسمانییەوە پلانیان بۆ دانرابوو. لەگەڵ گەیشتنی بە [[سێرت]]، دی نۆگالێس ئەوەی بینیوویەتی دەگێڕێتەوە: {{وتە|شوێنەواری کۆمەڵکوژییەکان لەسەر [[گرد]]ەکان دەبینرا کە ڕوویان لە ڕێگای سەرەکی بوو، کە لێوارە تاریکەکانیان بە ھەزاران تەرمی نیوە ڕووت و خوێناوی داپۆشرابوو، کە کەڵەکەبوون و بەیەکەوە لکاون یان لە کۆتا ھەناسەبڕکێی مردنیاندا یەکتریان لە باوەش گرتبوو. من و پیاوەکانم توانیمان بە سەختی بچینە ناو سێرتەوە بەھۆی کەڵەکەبوونی لاشە کە ڕێگاکەمانی گرتبوو. لەوێ بینیمان کە چۆن ھەندێک لە دانیشتووانەکەی بە یاوەری پۆلیسی ناوچەکە ماڵی مەسیحییەکانیان تاڵان کردووە. لەگەڵ گەیشتنمان بە سێرت، چاومان بە پارێزگارە ناوخۆییەکان کەوت کە لەگەڵ جەودەت پاشا کۆدەبوونەوە. لە گفتوگۆکەیان کۆبوومەوە کە ئەو کۆمەڵکوژییە ڕۆژی پێشتر لەلایەن خودی جەودەت پاشاوە پلانی بۆ دانراوە.}} ھەروەھا دی نۆگالێس دەگێڕێتەوە کە کاتێک لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، پارێزگاری [[دیاربەکر]] قسەی کردووە، دووەمیان ئاگاداری کردووەتەوە کە فەرمانی قڕکردن لە ڕێگەی تەلعەت پاشا وەزیری جەنگەوە وەرگرتووە، کە سێ وشەی تێدایە: سووتاندن - لەناوبردن - کوشتن (Yak-Vur-Öldür). === کۆمەڵکوژییەکانی ویلایەتی ئامەد === [[پەڕگە:Rafael_de_Nogales_Mendez.png|ڕاست|وێنۆک|334x334پیکسڵ| ڕافایل دی نۆگالێس مێندێز بە جلوبەرگی سەربازی عوسمانی، چەتەیەکی ڤەنزوێلی بوو کە لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]دا وەک ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا کاری کردووە. ئەو [[کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان|کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەن]] و ئاشوورییەکانی بە [[جینۆساید]]ێکی پلان بۆ داڕێژراو وەسف کرد.]] جۆزێف نەعیم، کە قەشەیەکی کلدانی بوو و لە کۆمەڵکوژییەکانی ڕوھا ڕزگاری ببوو، لە کتێبەکەیدا بە ناوی «ئایا ئەم نەتەوەیە لەناو دەچێت؟» ئاماژەی بەوە کردووە کە پرۆسەی ڕاوەدوونانی زۆرەملێ لە ئازاری ١٩١٥دا دەستی پێکرد، کاتێک کاروانەکانی ئاوارە ئەرمەنییەکان لە گوندەکانی دەوروبەرەوە بە بارودۆخێکی خراپ گەیشتنە ناو شارەکە. لە کاتێکدا پرۆسەی کۆمەڵکوژی لە مانگی دواتردا دەستی پێکرد و ھەموو مەسیحییەکانی بێ جیاوازی گرتەوە. کۆمەڵێک لە پیاوانی ئاشووری/سوریانییان لە تەمەنی شانزە ساڵییەوە کۆکردەوە و لە گۆڕەپانەکانی شاردا ئەشکەنجەیان دان و کوشتیانن. دواتر وێنەیان گرتن و وا نیشانیان دان کە گوایە ئەوانە [[تورک]]ن و لەلایەن مەسیحییەکانەوە کوژراون.<ref>https://web.archive.org/web/20170320105005/http://www.aina.org/books/stnd.htm</ref> بەڵام لە ناوەندی ویلایەتی ئامەد (دیاربەکر)، سەرەتا دەسەڵاتداران ھەزاران کەس لە ناودارانی ئەرمەن و سوریانییان لەسەر دەستی والییەکەی، [[محەممەد ڕەشید پاشا]]، دەستگیرکرد و لەسێدارە دان پێش ئەوەی ئەوانی دیکە لەناو ببەن و ڕاوەدوویان بنێن. ژمارەی کوژراوانی سوریانی لەوێ لە نێوان ٧٠،٠٠٠ بۆ ١٠٠،٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت.<ref>Hovannisian 2007، صفحة 269</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، صفحة 265</ref> دی نۆگالسیش دەگێڕێتەوە کە لەکاتی قسەکردنی لەگەڵ محەممەد ڕەشید پاشا، ناوبراو پێی ڕاگەیاندووە کە فەرمانی کۆمەڵکوژییەکەی لە ڕێگەی تەلەگرافێکەوە لە [[تەلعەت پاشا]]ی وەزیری جەنگەوە پێگەیشتووە کە تەنھا سێ وشەی تێدا بووە: بسوتێنە - تێکبدە - بکوژە (Yak-Vur-Öldür).<ref>Ungor 2005، صفحة 63</ref><ref>Ungor 2005، صفحة 48</ref> ==== کۆمەڵکوژییەکانی توور عەبدین ==== [[پەڕگە:Mehmet_Talat_Pasha.jpg|وێنۆک|215x215پیکسڵ| [[تەلعەت پاشا]] وەزیری جەنگی عوسمانی. تەلەگرامێکی کورتی بۆ پارێزگاری ئامەد نارد، کە تێدا نووسیبووی: «بسووتێنە-لەناوببە-بکوژە».]] لە مانگی حوزەیرانی ١٩١٥دا ھێزەکان دەستیان کرد بە ھێرشکردنە سەر گوندە سوریانییەکان لە ناوچەی [[جزیر|جەزیرەی فوراتی]]. لە ١٠ی حوزەیراندا [[کۆمەڵکوژیی مێردین]] و دەوروبەری ڕوویدا، و لە ١٤ی حوزەیرانیشدا ھێرش کرایە سەر [[نسێبین]]. بەڵام لە نسێبین، [[نووری پاشا]]ی حاکمی تورک ڕێگەی نەدا سوپا بچێتە ناو شارەکە، چونکە دەیزانی ئەمە دەبێتە ھۆی کۆمەڵکوژی. لەو کاتەدا [[محەممەد ڕەشید پاشا]]ی والی دیاربەکر فەرمانی تیرۆرکردنی دا، و دوای ئەوە لە بیست و یەکی ھەمان مانگدا کۆمەڵکوژییەک لە [[مدیاد]] ڕوویدا.<ref>https://web.archive.org/web/20171012050414/http://www.ermenisoykirimi.net/thesis.pdf</ref> [[خەلیل پاشا]] دوای گەڕانەوەی لە سێرت، چاوی بە نێردەیەک کەوت بە سەرۆکایەتی ناجی پاشا و بە پاڵپشتی ڕاوێژکارە سەربازییە ئەڵمانییەکان کە گرنگترینیان شۆبنەر-ریختەر بوو، کە دواتر بوو بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[پارتی نازی]] لە [[ئەڵمانیا]]؛ ئەرکی ئەم نێردەیە ھەماھەنگی پرۆسەکان بوو لە [[توور عەبدین]]. سەرەڕای بیرۆکە [[ڕەگەزپەرستی]]یەکانی، بەڵام شۆبنەر-ریختەر زۆرجار ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی دەربڕیوە کە سەرکردە تورکەکان گرتبوویانە بەر، وەک چۆن لە نامەکانیدا بۆ فەرماندەیی باڵا لە [[بەرلین]] دەردەکەوێت. ئەم نێردەیە ڕووبەڕووی بەرگرییەکی توند بووەوە کاتێک ویستی بچێتە ناو شارۆچکە سوریانییەکانی [[ھەزەخ]]، [[ئێوەرت]] و [[باسبرین]]، ئەمەش وای لە فەرماندە عوسمانییەکان کرد ناوی بنێن «ڕاپەڕینی مدیاد». سەرەڕای کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە عوسمانییەکان بۆ ھەوڵی چوونە ناو ئەو شارۆچکانە، بەڵام شکستی بەردەوامیان سەرنجی گەورە فەرماندە سەربازییەکانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا، لەوانە ژەنەڕاڵە ئەڵمانییەکە فۆن دەر گۆڵتز کە یەکێک بوو لە گرنگترین فەرماندە ئەڵمانییە چالاکەکان لە دەوڵەتی عوسمانیدا. [[ئەنوەر پاشا]] ناوبراوی لەسەر ئەسپی فەیلەقێکی سوپای سێیەمی عوسمانی ناردی بۆ تەسلیمکردنی ناوچەکە، بەڵام دوای چەندین شەڕ عوسمانییەکان و ئەڵمانییەکان نەیانتوانی بچنە ناو [[بەرگری لە ھەزەخ|ھەزەخ]] و [[بەرگری لە ئێوەرت|ئێوەرت]]. بۆیە ڕێککەوتن لەسەر ئاگربەست لە نێوان ھەردوولا کرا.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، صفحة 194</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، صفحة 281</ref> لە ٢٩ی تشرینی یەکەمدا، ناجی پاشا تەلەگرافێکی نارد و تێدا ھاتبوو کە سوریانییەکان لە جەزیرە، دیاربەکر و مدیاد ڕاپەڕیون و دەستیان بە کۆمەڵکوژی دژی موسڵمانان کردووە. ھەروەھا داوای فەیلەقێکی زیادە و تۆپخانەی قورسی کرد. لە ھەفتەکانی دواتردا چاوی بە ناودارانی ھەزەخ کەوت و داوای لێکردن چەکەکانیان ڕادەست بکەن و موڵک و ماڵیان بەجێبھێڵن بۆ ئەوەی ڕاوەدوو بنرێن. ھەروەھا داوای لە شۆبنەر-ریختەر کرد فشار بخاتە سەر ئەڵمانەکان بۆ ناردنی ھێزی زیاتر بۆ گەمارۆدانی شارۆچکە سوریانییەکان. بەڵام ناوبراو بەو پاساوانەی ناجی پاشا قایل نەبوو، بەڵکو دۆخەکەی وەک یاخیبوون نەدەبینی، بەڵکو وەک «ھەوڵێکی ڕەوا» لەلایەن سوریانییەکانەوە بۆ پاراستنی خۆیان لەو چارەنووسەی کە بەسەر ئەرمەنییەکاندا ھاتبوو. بۆ ئەوەی ئەڵمانەکان بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی دژی مەسیحییەکانی عوسمانی تۆمەتبار نەکرێن، داوای لە ھەموو فەرماندە ئەڵمانییەکان کرد لە [[توور عەبدین]] بکشێنەوە و پیاوەکانیان بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندە تورکەکانەوە.<ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، صفحة 282</ref><ref>Gaunt & Beṯ-Şawoce 2006، صفحة 283</ref> ==== [[بەرگری لە ھەزەخ|شەڕی ھەزەخ]] ==== لە ٧ی تشرینی دووەمدا، ناجی پاشا ڕەتیکردەوە چاوی بە شاندی ناودارانی [[ھەزەخ]] بکەوێت و فەرمانی بە ھێزەکانی دا کە بە سوارچاک و تۆپخانەی قورسەوە ھێرش بکەنە سەر شارۆچکەکە. لەکاتی ھێرشی سەرەتاییدا، تورکەکان نەیانتوانی بچنە ناو گوندەکە و ئەفسەرێکی تورک و ژمارەیەکی زۆر سەرباز لەکاتی ھەوڵدان بۆ سەرکەوتن بەسەر دیوارەکانیدا کوژران. ھەروەھا تۆپبارانکردنی شارۆچکەکەش سوودی نەبوو لە تەسلیمکردنیدا، و ھەوڵەکانی ھەڵکەندنی [[تونێل]] لە ژێر دیوارەکانیدا شکستی ھێنا. باڵیۆزی ئەڵمانیا لە [[ئەستەنبوڵ]] لە نامەیەکدا بۆ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا [[بێتمان ھۆڵویگ]]، دۆخی ناوچەی [[توور عەبدین]]ی ڕوونکردەوە و باسی لە قەناعەتی فەرماندەی ھێزە ئەڵمانییەکان لە دەوڵەتی عوسمانی کرد کە ئەوەی ڕوودەدات ڕاپەڕین نییە، بەڵکو ھەوڵێکی سوریانییەکانە کە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی نێوان [[مێردین]] و [[مدیاد]] خۆیان حەشارداوە بۆ ئەوەی لە چارەنووسی ئەرمەنییەکان دوور بکەونەوە. ھەروەھا لە باڵیۆزی [[ئەڵمانیا]] لە [[مووسڵ]]ەوە خواستی والییەکەی بۆ ڕاگرتنی پرۆسە سەربازییەکانی دژی ئەوانی گواستەوە. گەمارۆدانی ھەزەخ بەردەوام بوو و تورکەکان ھەزاران کەس لە ھێزەکانیان کە لە [[مووسڵ]] و [[سووریا]] جێگیر بوون بانگھێشت کرد بۆ بەدەستەوەدانی شارۆچکەکە. بەڵام خاڵی وەرچەرخان لە شەڕەکەدا لە شەوی ١٣-١٤ی تشرینی دووەم بوو، کاتێک گروپێکی «فیدایانی یەسووع»، کە گروپێکی شەڕکەر بوون و لەلایەن سوریانییەکانی ھەزەخەوە پێکھێنرابوون، دزەیان کردە ناو سەربازگەی تورکەکان و دەستیان کرد بە کوشتنی سەربازەکان لەکاتی خەوتندا، ئەمەش بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی ترس لە نێوانیاندا و لەناو پشێوییەکەدا دەستیان کرد بە تەقەکردن لە یەکتر. ژمارەیەکی زۆریان ھەڵھاتن و چەکە قورسەکانیان وەک دەستکەوت بۆ خەڵکی شارۆچکەکە بەجێھێشت، بۆیە [[ناجی پاشا]] پەلەی کرد لە بەستنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵیاندا. === کۆمەڵکوژیی و خۆڕاگری لە ورمێ === [[پەڕگە:Ruins_of_Gulpashan.jpg|وێنۆک|213x213پیکسڵ| وێرانەی گوندی گوڵباشان، یەکێک لە ئاوایییە گرنگەکانی ئاشووری لە [[دەشتی ورمێ]].]] [[پەڕگە:Cavalry_during_the_Assyrian_Genocide.jpg|ڕاست|وێنۆک| کوشتاری [[سمکۆی شکاک]] دژ بە [[ئاشوورییەکان]] لە [[ورمێ]].]] ==== تیرۆرکردنی مارشەمعوون ==== === کۆچکردن بەرەو عێراق === == ئاوارەبوون و نیشتەجێکردنی دواتر == [[پەڕگە:Assyrian leader Agha Petros portrait prior to 1930.jpg|وێنۆک|279x279پیکسڵ| بوترۆس ئاغا، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی ئاشووری لە [[ورمێ]]، لە کۆنفرانسی لۆزان سەرۆکایەتی شاندی کلدان-ئاشووری کرد.]] دوای سەرکەوتنی تورکەکان لە [[شەڕی سەربەخۆییی تورکیا]] بە سەرۆکایەتی [[مستەفا کەمال ئەتاتورک]]، پاشماوەی سوریانی و ئەرمەنییەکانیان لە ناوچەکانی [[جەزیرەی سەروو]] و [[کیلیکیا]] ڕاوەدوو نا، و زۆربەی ئەمانە کۆچیان کرد بۆ شارەکانی باکووری سووریا و بەتایبەتی [[حەلەب]]، بەوەش ژمارەی دانیشتووانی حەلەب زیادی کرد. شێخ کامل غەزی لە کتێبەکەیدا «نھر الذھب في تاريخ حلب» دەگێڕێتەوە کە ڕێژەی ئەرمەنەکان لەوێ لە چەند خێزانێکەوە بۆ نزیکەی چارەکی دانیشتووانی حەلەب بەرزبووەوە، ھەروەھا سوریانییەکان ڕێژەیەکی زۆریان پێکھێنا و ڕێژەی مەسیحییەکان گەیشتە زیاتر لە ٤٠٪. ھەروەھا ئاوارە سوریانی/ئاشوورییەکانی [[مێردین]] و [[نسێبین]] لە شاری [[قامیشلۆ]] لە بەری [[سووریا]] بەرامبەر نسێبین نیشتەجێ بوون. سەرەڕای ئەوەش، زۆربەی سوریانییە کاتۆلیکەکان بەرەو [[بەیرووت]] کۆچیان کرد و لە سەرەتادا لە کەمپەکانی نزیک ئەو شوێنەی کە دواتر بوو بە گەڕەکی سوریانییەکان ژیان، و تا ساڵی ١٩٧١ ڕەگەزنامەی لوبنانییان وەرنەگرت.<ref>كامل الغازي (1991)، نهر الذهب في تاريخ حلب، ص. 449-450</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161023053742/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Beirut_bw.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170226212629/http://www.zouhairghazzal.com/opinions/massacres.htm</ref> زۆربەی ئەو ئاشوورییانەی کە لە ساڵی ١٩١٨ لە [[ورمێ]] ھەڵاتبوون، گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان دوای ئەوەی دۆخەکە لەوێ جێگیر بوو بەھۆی کۆنترۆڵکردنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە و ڕەزامەندی ناچارییان بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان. ھەروەھا زۆربەی ئەو [[ئاشووری]]یانەی کە لە ناوچەکانی بەرواری لە نێو سنوورەکانی [[شانشینی عێراق|پادشایەتی عێراق]] دەرکرابوون گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لەوێ، بەڵام ھێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ھۆزە کوردەکان ناچاری کردن بڕۆن و بۆ ھەمیشە لە شارە گەورەکانی وەک [[بەغدا]]، [[مووسڵ]] و [[بەسرە]] نیشتەجێ بوون. بەڵام زۆربەی ئاوارەکان لە ئاشوورییەکانی [[حەکاری]] پێکھاتبوون کە [[تورکیا]] داواکارییەکانی ئاغا پترۆسی بۆ پێشوازیکردن لێیان لەکاتی ڕێککەوتنی [[پەیماننامەی لۆزان]] ڕەتکردەوە. ھەروەھا ھەوڵەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە ناوچەی «[[برادۆست]]» لە [[باشووری کوردستان]] شکستی ھێنا و پێشنیازەکان بۆ نیشتەجێکردنیان لە کەنەدا ڕەتکرانەوە. بۆیە ڕێککەوتن کرا لەسەر نیشتەجێکردنی ھەندێکیان لە ناوچەکانی باشووری [[پارێزگای دھۆک]]ی ئێستا. بەڵام [[سوپای عێراق]] زۆری نەخایاند زۆربەی ئەو گوندانەی وێران کرد و نزیکەی ٣،٠٠٠ ئاشووری کوشت لەوەی کە بە [[کۆمەڵکوژیی سێمێل]] لە ساڵی ١٩٣٣ ناسراوە، دوای بڵاوبوونەوەی دەنگۆ دەربارەی ئارەزووی ئەوان بۆ پێکھێنانی قەوارەیەکی سەربەخۆ. بەھۆی ئەوەوە نزیکەی ١٥,٠٠٠ کەس چوونە [[سووریا]] و لە چەند گوندێک لەسەر کەنارەکانی ڕووباری [[خابوور (فورات)|خابوور]] لە [[پارێزگای حەسیچە]] نیشتەجێ بوون.<ref>Stafford 2006، صفحة 41</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170724024837/http://www.atour.com/~aahgn/news/20040306a.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171012052757/https://www.fidh.org/IMG/pdf/iq350a.pdf</ref><ref>"Modern Aramaic Dictionary & Phrasebook" By Nicholas Awde. Page 11.</ref> ==پێشانگە== [[پەڕگە:Memorial to the Assyrian Genocide in Sarcelles, France.jpg|وێنۆک|183x183پیکسڵ| یادی کۆمەڵکوژی لە [[پاریس]]ی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]]]] [[پەڕگە:Assyrian_Genocide_Memorial_Wall_and_Plaque_at_St._Mary's_Parish_in_Tarzana_CA_17February2007.jpg|وێنۆک| مۆنۆمێنتی جینۆسایدی ئاشوورییەکان لە شاری [[تارزانا]] لە [[ئەمریکا]]]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|تورکیا|سووریا|کوردستان|ئێران|ئەرمەنستان|جەنگی جیھانیی یەکەم|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} {{نیشانی وتاری باش|جیدة}} {{پۆلی کۆمنز|Assyrian genocide}} [[پۆل:مێژووی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]] [[پۆل:مێژووی تورکیا]] [[پۆل:مێژووی ئێران]] [[پۆل:مێژووی ئایینی مەسیحییەت]] [[پۆل:مێژووی عێراق]] [[پۆل:پێشێلکاری مافی مرۆڤ لە تورکیا]] [[پۆل:جەنگی جیھانیی یەکەم]] [[پۆل:کۆمەڵکوژیی ١٩١٥]] [[پۆل:ئاشووریەکان]] [[پۆل:سمکۆ شکاک]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] [[پۆل:جینۆسایدەکان]] cfvazza6u0hebpcfl7fao5esnyxs1b4 2 239162 1586815 1582280 2026-05-25T10:07:34Z Ari Qasm 57423 1586815 wikitext text/x-wiki == دەربارەی من == {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو=ئارى|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات={{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[باشووری کوردستان]]،[[هەولێر]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین=[[ئیسلام]]|وێنە=Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|ڕەنگی فۆنت=Blue|ڕەنگ=Red|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com ariqasm580@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} {{سەرەتای کۆکردنەوە}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|60px]] | id-c = #FFFFFF | info = ئەم بەکارھێنەرە سەرسامی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سەردەمەکەیەتی | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژی یان شاری ھەولێری خۆش دەوێت.</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }}{{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}}{{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە مەیلی بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{Text-shadow|[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/Ari Qasm#0|وتارەکانم لە ویکیپیدیا]]}} {{کۆتایی کۆکردنەوە}} === وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)]] lz8w669ywxw53bds049k10vuakos1lz 4 241625 1586745 1586318 2026-05-24T21:00:32Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1586745 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٣٥٦٢٧٨ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٧١٦٢ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٤٠٩ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٦ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٢١ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٣٤٧٨ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] cwwukb4npgelibiu4ym30f858cd3bsa 0 244084 1586748 1586506 2026-05-24T21:04:27Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1586748 wikitext text/x-wiki '''کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم''' یان '''لیوای ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم''' میلیشیایەکە کە لە [[مەسیحییەت|مەسیحییەکانی]] [[عێراق]] پێکھاتووە و لەلایەن میلیشیایەکی [[شیعە]]ی عێراقییەوە وەک گرووپێکی لاوەکی بۆ شەڕی دژی [[داعش|دەوڵەتی ئیسلامیی]] مەشقی پێکراوە. == پێکھاتن و چالاکییەکان == کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا لە مانگی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ وەک گرووپێکی لاوەکی مەسیحی لە [[کەتیبەکانی ئیمام عەلی]] پێکھێنراون، کە خۆی باڵێکی چەکداریی بزووتنەوەی ئیسلامیی عێراقە.<ref>https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kataib-al-imam-ali-portrait-iraqi-shiite-militant-group-fighting-isis</ref> کەتیبەکانی ئیمام عەلی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤ بە یاوەری کارمەندانی یەکپۆش چوونە ناو شەڕی داعش. لە [[ئامرلی]] و [[دووزخورماتوو|دووز]] و [[پارێزگای دیالە|دیالە]] شانبەشانی میلیشیا شیعەکانی دیکەی عێراق چالاکییەکی زۆری ھەبوو، کە ھەموویان لەلایەن [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سوپای پاسدارانی ئێران]]ەوە پاڵپشتی دەکرێن. لە قایمقامییەتی سەلاحەدین شەڕکەرانی ئەم گرووپە لە گرتە ڤیدیۆییەکانیان سەری بڕاوی دووژمنەکانیان پیشاندا. لە کۆتایی مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤، گرووپەکە مەسیحییەکانی بۆ گرووپێکی لاوەکی بەناوی کەتیبەکانی باڵی ڕووح ڕاھێنا.<ref>https://web.archive.org/web/20190323224834/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/kataib-al-imam-ali-portrait-of-an-iraqi-shiite-militant-group-fighting-isis</ref> == ڕووداوی سوتاندنی قورئان == لە ساڵی ٢٠٢٣ سەرکردەیەکی دیاری ناو کەتیبەکە بە ناوی [[سەلوان مۆمیکا]] کە [[ئاشوورییەکان|ئاشوورییەکی]] خەڵکی [[پارێزگای نەینەوا]]یە، لە [[سوێد]] چاپێکی [[قورئانی پیرۆز]]ی سووتاند و مشتومڕێکی بەرفراوانی نێونەتەوەیی لێکەوتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20230701180811/https://www.eremnews.com/news/world/feabmwde56</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{حەشدی شەعبی}} {{تووڵی دەروازە|مەسیحییەت|عێراق|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠}} [[پۆل:حەشدی شەعبی]] [[پۆل:گرووپە سەربزێوەکان لە عێراق]] ge2ud1hus4spbakmhut35mna2mqlldp 0 248845 1586774 1578409 2026-05-25T06:15:05Z MFTG 21816 /* کارگێڕی */ 1586774 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی قەسرێ | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[قەسرێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ٢٠٠٧ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی قەسرێ''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء قسری''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Qasre Subdistrict'') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[قەسرێ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[قەسرێ]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی قەسرێ: * لە باکوورەوە [[ناحیەی گەڵاڵە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی ناودەشت]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناوچەی ناوەندی شارستانی پیرانشار]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی وەرتێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079217</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (٨٩١٣) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٣٥) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان= | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئیسکاو]] * [[بنەڵە]] * [[بەردەڕەشان، چۆمان|بەردەڕەشان]] * [[بەستێ]] * [[بوران]] * [[پردی زەرد]] * [[چۆمانی مستەفائاغا]] * [[چۆمساک]] * [[چۆمە]] * [[خەزێنە، چۆمان|خەزێنە]] * [[داڵکان]] * [[دیلمان]] * [[ڕەزمیر]] * [[ڕەزوێکە]] * [[ڕەژدوور]] * [[زەنگەڵین]] * [[زێوکان]] * [[سایە]] * [[سمۆرە، چۆمان|سمۆرە]] * [[سەرکان، قەسرێ|سەرکان]] * [[سەرنێڵ]] * [[سۆرەبان]] * [[شیناوە]] * [[شیوێ گوڵان]] * [[قەڵات، چۆمان|قەڵات]] * [[کاولان، قەسرێی چۆمان|کاولان]] * [[کۆیلە، چۆمان|کۆیلە]] * [[ماکۆسان]] * [[ماونان]] * [[مێرگە]] * [[مێرگەی خواروو]] * [[نێوخانان]] * [[وەسان]] * [[وەڵاش]] * [[وەڵزە]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی گەڵاڵە]] * [[ناحیەی سمێلان]] * [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] * [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]] == سەرچاوەکان == {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|عێراق}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] ra3lk1mbc77661s2j7hqmyxhibi4bu8 3 266313 1586639 1585025 2026-05-24T13:06:08Z Tessla 41338 /* سڵاو */ بەشی نوێ 1586639 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 3eszl41ijcml6kkkwzg27ml1uigigkl 1586641 1586639 2026-05-24T13:17:13Z Hivja 64112 /* سڵاو */ وەڵامدانەوە 1586641 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) p05atx0z7117qf0opr0jvgzdibrtny2 1586642 1586641 2026-05-24T13:17:45Z Hivja 64112 /* سڵاو */ وەڵامدانەوە 1586642 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) h9lqfzjz6ze1dycc3oawc98h7k5no8g 1586644 1586642 2026-05-24T13:23:44Z Tessla 41338 /* سڵاو */ وەڵامدانەوە 1586644 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 9ilk2f0lqfzf0s34i6ab0nsc0gr2mtz 1586645 1586644 2026-05-24T13:25:00Z Hivja 64112 /* سڵاو */ وەڵامدانەوە 1586645 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) e67e9tmp4velrnjt8z5eg6vlt8z9qzb 1586672 1586645 2026-05-24T14:32:52Z -Haryad 40333 /* سڵاو */ لێدوان 1586672 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 1xpf14p9n9u70759ptz9kurpz9fpveh 1586704 1586672 2026-05-24T17:39:20Z Hivja 64112 /* سڵاو */ وەڵامدانەوە 1586704 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏١٧:٤٤، ١٩ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو هیڤجای بەڕێز، توانیت به دوو مانگ بگەی به ۱۰۰۰ دەستکاری له ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی، لەبەر وەش ئەو نیشانەت پێشکێش دەکەم و دەست خۆشیت لێ دەکەم که له ویکی کوردی بەردەوامی و بەشداری دەکەی، هیوادارم هەروا بەردەوام بی. بژی [[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|سینا خزری ]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sina Khezrii|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٠، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) |} :زۆر سپاس بەڕێز @[[بەکارھێنەر:Sina Khezrii|Sina Khezrii]] دڵخۆش بووم بەو نیشانە جوانەتان، ھیوادارم ئێوەش ھەر بمێنن بۆ پڕۆژەکەمان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٠٥، ١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاوو ڕێز تکایە پيگەی فەرمی بزووتنەوەی ئایندە با نە سڕێتەوە ڕێکی بخەن [[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|لێدوان]]) ١٤:١٠، ١٢ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان|بزووتنەوەی ئایندەی کوردستان]] سەرەتا لە بەشێکی ھەڵە باسەکەتان کردەوە (دەبێ لە خوارەوە لە بەشێکی سەربەخۆدا باسی بکەیت). دواتر بەڕێوەبەرێک سەیری پەڕەکە دەکات و ئەگەر لەگەڵ یاساکان یەک نەگرێت ئەوە دەیسڕێتەوە و ئەگەریش کێشەی نەبێ ئەوە تاگی سڕینەوە لادەدات و پەڕەکە دەمێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠١:٠٩، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == پێڕستی گەورەترین شارەکانی ئێران == دەم باش Hivja، ئەرێ [[fa:فهرست کلان‌شهرهای ایران]] ([[پێڕستی گەورەشارەکانی ئێران]]) و [[fa:فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت]] (کە لای خۆمان نییە) یەک شت نین؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٦:١٣، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] سڵاوت لێ بێت. جیاوازییان ھەیە؛ یەکەمیان سەبارەت بە [[:en:Megacity|گەورەشارەکانی]] ئێرانە و دووەمیشیان سەبارەت بە تەواوی شارەکانی ئێرانە (گەورەشار، شاری ئاسایی و شارۆچکە) کە بەپێی ژمارە دانیشتووانەوە ڕیزبەندی کراون. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٨:٠٨، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەھا، زۆر سپاس بۆ وەڵامەکەت! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢١:٤٩، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == شێوازی ھەواڵەکان == سڵاو Hivja، ھیوادارم باش بیت. تەماشایەکی [[داڕێژە:لە ھەواڵەکاندا|داڕێژەی لە ھەواڵەکاندا]] بکە، سێ ھەواڵی کۆتا سەرەتاکانیان بە دەستەواژەی ئاگاداریی «بەھۆی..» دەستپێدەکات، پێموایە جوان نییە ھەموویان لەسەریەک بە یەک شێواز دابنرێ. ھیچ جێگرەوەیەکیشم نەدۆزییەوە تا لەجیاتی 'بەھۆی' دایبنێم. تۆ دەڵێی چی؟ [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٠٧، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zamand Karim|Zamand Karim]] سڵاوت لێ بێت. ڕاست دەکەی، دەستێکم لە ھەواڵەکاندا وەردا ئێستا بزانە چۆنە. سپاس بۆ ئاگادارکردنەوەت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٢:٢٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) ::باشتر دیارە. دەستتخۆش بێ. [[User:Zamand Karim|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zamand Karim|لێدوان]]) ‏٢٢:٣٥، ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی دەستکاریکەر''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | چونکە شایەنیت {{زۆر سوپاس}} بۆو دەستکاریانەی کردوتن و دەیانکەیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ‏٢٢:٥١، ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) |} :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] سڵاوت لێ بێت، گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏٢٠:١٦، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == Translation request == Hello, Hivja. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Sorani Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٠٩:٠٥، ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] سڵاو، {{کرا}} ('''[[دانی ڕۆدریک]]'''). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[بەکارھێنەر:Moroike|Moroike]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Moroike|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) == داواکاری == سڵاو بەڕێز ھیڤجا! داڕێژەیەک ھەیە کە لە ٤٣ ویکیپیدیای تردا ھەیە، لێرەش زۆر پێویستمانە ([[:en:Template:Infobox_storage_medium|داڕێژە: زانیاریدانی میدیاکانی داکردن]])، ئەگەر بتوانرێت لێرەش دروستبکرێتەوە زۆر چاک دەبێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] سازم کرد، بڕوانە [[داڕێژە:زانیاریدانی میدیاکانی داکردن|داڕێژەکە]]. من لەژێر ئەو بەستەرەی داتنا ناوی داڕێژەکەم نووسی، بەڵام خۆت لەسەر دروستیی ناوەکە بڕیار بدە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::'''زۆر سوپاس!''' بۆ ناوەکەش بەڕای من درووستە، لە ھەندێک ویکی تەنیا نووسیویانە (میدیا)، بەڵام لە ویکیپیدیای ئینگلیزی (storage)ی لەگەڵدایە، کە بە مانای (داکردن، تێکردن، خەزن کردن، پاراستن) دێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥١، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] لە خزمەتدام، ئەگەر وایە ناوەکە کێشەی نییە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٥، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::: وەڵا ناوەکە زۆر سەیرە! ''storage medium'' دەبێتە «کەرەستەی عەمبارکردن». ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٧، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] تکایە ئەگەر ناوەکەت پێ ھەڵەیە، گومان مەکە لە گواستنەوەیدا. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٦:٥٨، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::: {{وب|Ari Qasm}} ھاوڕایت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::medium ئەگەر ھەڵە نەبم بە مانای (ناوەند) دێت، لەبەرئەوەی لە ویکیپیدیا عەرەبیش نووسراوە (وسيط)، بێجگەلەوانەش دەتوانین بڵێین (یەکە)، بۆ (Storage)ەکەش، عەمبار جیاوازی نییە لەگەڵ داکردن، یان ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەم پێکردن. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٢٩، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::: {{وب|Ari Qasm}} دەزانم medium لە کتێبەکانی پەروەردەش بە «ناوەند» مانایان کردووەتەوە، بەڵام فرەمانایە و ھەموو جارێک یەک مانای نییە. لێرەدا بە مانای شتێکی فیزیکی یان ئامڕازێک دێت کە بۆ کردەوەی store بە کاردێت، ناوی ھاتووە. ئەمە لە ئێوەوە بزانم «داکردن» بۆ storage بە کار دێت. ئەوەندەی من بزانم storage ھەر بە عەمبار و عەمبارکردن مانا کراوەتەوە. «داکردن» زیاتر بۆ بارانبارین و داندانە بە پەلەوەر. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::عەمبارکردنیش تەواوە، بەڵام بڕوانە [https://bgprogram.org/Default.aspx?page=programs_detail2&c=163&l=3 وەزارەتی پەروەردە] لە کتێبی کۆمپیوتەر (لاپەڕە ١٥) لەبەرامبەر وشەی storage (داکردن)ـی بەکارھێناوە، ھەربۆیە کتێبی کۆمپیوتەرم کردە نموونە، چونکە داڕێژەکە خۆی لەسەر ئەو فۆرماتانەیە کە دەتوانرێ داتای لەسەر تۆماربکرێت. :::::::::لە [https://ferheng.info/alfba/22515/ فەرهەنگ] لە وشەی عەمبارکردن، ئاماژەی بە داکردن کردووە، نووسراوە داکردنی دانەوێڵە، واتا (هەڵگرتنی دانەوێڵە)، کەواتە دەتوانین بڵێین (داکردنی داتا). :::::::::بێجگە لەو دووە دەتوانین (پاشەکەوت کردن، تێخستن، ھەڵگرتن، تۆماکردن، تێکردن) بەکاربێنین. :::::::::وە ئەگەر لە ترانزلەیت بنووسیت (داکردن) ئەوا (installation) و لە عەرەبی (تثبيت)ت دەداتێ. :::::::::ئینجا دەیکەن بە ھەر چی ناوێک، من ڕازیم. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٠٠، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] من کتێبەکانی ئامادەیی و بەتایبەت فیزیا و کیمیای پۆلی دوازدەم بۆ medium بە نموونە ھێنایەوە. بۆ storage، کاتێک پەکمان بۆ سەرچاوەی وشەیەک کەوت، ئەو کاتە ئاسایییە بچیتە سەر ئەو کتێبەی پۆلی حەوت، بەڵام کاتێک وشەیەک ھەیە خوێنەر لێی تێ بگات، ناکرێت بچین وشەیەکی نامۆ بێنین و سەر لە خوێنەر تێک بدەین. پێم وایە فەرھەنگی ئەناھیتا لە ئاماژەدان بە داکردن لە وشەی عەمبارکردن ھەڵەی کردبێت. داکردن بۆ storage نابێت. «داکردنی دانەوێڵە» کەی مانای «ھەڵگرتنی دانەوێڵە» دەدات؟! یانی تۆ دانەوێڵە لە سایلۆ ھەڵگریت، مانای وایە دات کردووە؟! تێخستن بۆ input و insert و، پاشەکەوتکردنیش بۆ save دانراوە کە کارە نەک بۆ storage کە ناوە. دامەزراندن بۆ installation دانراوە. لەو ترانزلەیتەش کە باست کرد، تێناگەم. لە کوێ بینووسین؟ من زمانەوان نیم، بەڵام بەپێی شارەزاییم ھەوڵی خۆم دا ڕوونکردنەوەیەک بۆ باسەکە بدەم. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٢:٣٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::خۆی وشەی (storage) واتا (کۆگا) وتاری ([[عەمباری دراوەکان|کۆگای دراوە]]) ھەبوو، ئێستا کراوە بە (عەمباری دراوە). :::::::::::ئەم وتارەش ([[کۆگەی دراوەی کۆمپیوتەر]])، بەڵام ئەمە نەکراوە بە (عەمبار) [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٣، ١٢ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} لە هەنبانە دەڵێ گەنمەکەم داکرد واتە هەڵمگرت زیاتر بۆ هەڵگرتنی ناو چاڵ و داکردنی کادێن بەکارهاتووە. [[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:مامۆستا|لێدوان]]) ٠١:٤٦، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] کۆگا/کۆگە بۆ بەرامبەری storage ھەیە و ناڵێم وا نییە، بەڵام جیاوازییەکەیان لەوەدایە کۆگا/کۆگە شوێنێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت لەکاتێکدا storage شتێکە، ئامڕازێکە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت. @[[بەکارھێنەر:مامۆستا|مامۆستا]] پێشگری دا- بۆ شتێکە کە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بێت، بەڵام پێشگری ھەڵ- بۆ شتێکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت و پێچەوانەی یەکن. تۆ کە گەنمەکەت لە ناوی لۆرییەک ھێنایە خوارەوە، دەکرێ بڵێین دا کراوە، بەڵام کە لەو شوێنە مایەوە تا دواتر بە کار بێتەوە، ئەو کاتە دەڵێین ھەڵگیراوە. ھەڵگرتن و عەمبارکردن دەکرێ یەک بگرنەوە، بەڵام قەت لەگەڵ داکردن یەک شت نین. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٢:٢٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::تەواوە، خۆت وا دەیڵێیت storage ئەو شوێنەیە کە شتی تێدا ھەڵدەگیرێت، بۆ نموونە (سی دی، فلاش، دی ڤی دی، یان ھەر جۆرە ئامرازێکی تر) ھەموویان شتیان تێدا ھەڵدەگیرێت. ::::::::::::::وە مادام داکردن ئەو مانایە نادات ئەوا ناوەکە بگۆڕن. لێرەدا (عەمبارکردن و ھەڵگرتن) مایەوە، من دەڵێم ھەر بکرێت بە (عەمبارکردن)، ھەر عەمبارکردنەکە مانای تەواوی خۆی دەدات. بەڵام پێم باشە ھەر ھەموو وتارەکانی ویکیپیدیا بکرێن بە عەمبارکردن، نەک یەکیان داکردن بێت یەکیان کۆگە و یەکیان ھەڵگرتن. ::::::::::::::واتا (کۆگە) دەبێت بە (عەمبارگە)، وایە؟ [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٣٤، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) :::::::::::::::@[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] نا، من وتم کۆگا/کۆگە شوێنە، بەڵام storage ئامڕازە. من نامەوێ قسەی خۆم بسەپێنم، بەس بەخوا لە عەمبارکردن باشتر نایەتە خەیاڵم. ناوی وتارم نەبینیوە داکردنی تێدا بێت. بۆ پرسیارەکەشت، دڵنیا نیم، بەڵام نزیکن لە یەکەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٤٠، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) ::::::::::::::::تەواو با عەمبار بێت، ھەرخۆی منیش ھیچ ووشەی ترم نی یە بۆ ئەوەی لە جێی داکردن دابنرێت. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٣، ١٣ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) == دوژمن و دووژمن == سڵاو کاکە گیان. بینیم زەحمەتت کێشاوە و دەستکاریتان لە ناوی [[بەڕێوەبەرایەتیی خاکە داگیرکراوەکانی دوژمن|ئێرەدا]] کردوە. ئایا دووژمن ڕاستترە یان دوژمن؟ وتارمان بە ھەردوو وشەکە ھەیە. سپاس. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٢:٤٣، ٣ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] بوورە بۆ درەنگ وەڵامدانەوە، دوژمن ڕاستترە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٠، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Zemen|Zemen]] دژمن (یان دوژمن) ڕاستە، بەڵام دووژمن ھەڵەیە. ئەمە لە پاڵەویدا «دوشمەن» بووە. دژ لە ئەم وشەیەدا ھەر ئەو دژ -ەیە کە لە دژایەتی، دژوار و دژنێو یان دژوێن (کە بە جنێو یان جوێن باوە)دا ھەیە. لە [https://en.m.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Iranian/du%C5%A1m%C3%A1n%C4%81h ئێرە] بنۆڕن. ‎'''[[بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#EB3C27;">G</span>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Gejeluk|<span style="color:#1D3F6E;">êjełûk</span>]]''' ٠٨:٥٣، ١ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی uploader بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «uploader» (بارکەرەکان) لە 15:27، 5ی ئابی 2025 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٣، ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ (UTC) == تێبینییەک! == سڵاو ھیڤجا، سەبارەت بە پڕۆژەی خانمەکتەرە ئەمریکییەکان ویستم ئاگادارت بکەمەوە. لە ناوەکانی خانمەکتەرەکاندا تا ئەم چرکەیە 1500 ناویان بە ژیریی دەستکرد گۆڕیومن، هەروەها بەردەوام دەبم تا هەموو ناوەکان دەگۆڕم. ژیریی دەستکردەکە لە ئێمە باشتر و خێراترە بۆ ڕاستکردنەوە یان بابڵێین باشترکردنی ناوەکان. ویستم ئاگاداربیت کار لەسەر ناوەکان مەکە. دوای تەواوبوونم، ئەوکات گەر ویستت کار لەسەر ناوی شارەکان بکە یان ئەوەشیان من دەیکەم تەنیا تۆ لەکۆتاییدا وەک پێداچوونەوە چاوێکی پیابخشێنەوە نەکا هەڵە لە پیتا کرابێت. لەکۆتایی هەموو کارەکاندا، هاوڕێیان لێرەش ئاگاداردەکەینەوە بۆ چاوپێخشان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٠:٠٤، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە سپاست دەکەم. بێگومان ئامادەم بۆ پێداچوونەوەی دوایی، کاتێک کارەکانت تەواو بوون تکایە ئاگادارم بکەوە تاوەکوو پێداچوونەوەیان بۆ بکەم. دیسان سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٨، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گیان چەند پرسیارێکم سەبارەت بە بەکارھێنانی ژیریی دەستکرد بۆ ویکیپیدیا لە بەڕێزت ھەیە. دیسکۆردت ھەیە لەوێ لێت بپرسم؟ [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٣١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :::گەر لە گرووپەکەی دیسکۆردیت، بەڵێ هەمە بەناو: Tessla. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٧:٢٠، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، Add Friendـم بۆ ناردی، سپاس. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:١١، ١٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == [[Kurdistan futuer movment.jpg]] == سڵاو، کە کرتە لەسەر بەستەری وێنەکە دەکەم لە کامنز نایبینم ئەتوانیت تۆ بەستەرەکەی دابنێی تا بزانم بەردەستە یان نا؟ گەرنا پێویستە [[:پەڕگە:Kurdistan futuer movment.jpg|تاگەکە]] لابدەین. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٥٩، ١٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] «[[commons:File:Kurdistan_futuer_movment.jpg|فەرموو]]». [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٥:١٠، ١٩ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) == خەریکە مافی patroller بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «patroller» (پاسدەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == خەریکە مافی reviewer بەسەر دەچێت == سڵاو، ئەمە وەک بەشێک لە [[metawiki:Global reminder bot|بۆتی بیرخەرەوەی سەرانسەری]]، بیرخەرەوەیەکی خۆگەڕکراوە تا پێت بڵێت کە دەسەڵاتت بۆ مافی «reviewer» (بەسەرداچوونەوەکەران) لە 18:12، 4ی شوباتی 2026 (UTC) بەسەر دەچێت. بۆ زۆربەی مافەکان، پێویستە لە [[وپ:دم]] نوێی بکەیتەوە مەگەر ئەوەی لەکاتی وەرگرتنی مافەکە شتێکی ترت پێ وترابێت. <small>{{ڕەساسی|بۆ لابردنی ئاگادارییەکانی بەسەرچوونی ماف، خۆت بۆ [[m:Global reminder bot/Exclusion|ئەم پەڕە]] زیاد بکە.}}</small> [[بەکارھێنەر:Leaderbot|Leaderbot]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Leaderbot|لێدوان]]) ١٩:٤٢، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]<nowiki/>تکایە ئەو مافانەی کە کاتیان بەسەر چوون بۆم (پاسدەر و بەسەرداچوونەوەکەر)ـم پێ بدەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥٢، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: بەشێوەی هەمیشەیی '''پێت درا''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٢٢، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] گەلێک سپاس بۆ بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥١، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == نوێ! == '''بەخێربێیتەوە!''' '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٤٨، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاو تێسلا گیان، زۆر سپاس، هەروەها دەستت خۆش بێ ئەو ماوەیە لە ویکیپیدیا چالاک بوویت و نەهێشت ویکییەکە بکوژێتەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٥١، ١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: هەرچەندە کاک ئارامیش نیمچە خانەنشین بووە و نەمانتوانی دوایین کۆمەڵەوتارەکان تەواو بکەین، بەڵام کێشە نییە، و هەوڵ دەدەین خۆمان بەپێی کات و توانا ویکیی بگەینینە ١٠٠ هەزار وتار. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:١٦، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ڕاستە بەداخەوە، بەڵام ئارامبۆت ماوە و خۆشت تێسلابۆتت لایە، دەکرێ لە داھاتووشدا خۆمان کاری لەسەر بکەین و بۆ ئەنجامدانی سەربەخۆ ببین. سپاس بۆ هەموو هەوڵەکانی کاک ئارام و ھەر بژیش بۆ بەڕێزت و بەھیوای بەردەوامی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٩:٥٠، ٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: کاک ئارام گەر بەهەڵە بیرم نەبێت وتی؛ گەر خۆتان شتەکانتان ڕێکخست کێشەم نییە بۆ بڵاوکردنەوەی وتارەکان. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٢٢، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::زۆر شتێکی باشە، سپاس بۆ بەڕێزی، لە ئێستاوە من ئامادەم بۆ هەر یارمەتییەکی، ئەگەر هەر کات توانیت با دەست بە پرۆژەکان بکەینەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٦، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٥٧، ٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: من لە ئێستاوە ئامادەم، یارمەتی ژیریی دەستکردیشمان هەیە بۆ ڕەگەکان، بەس ڕاست بڵێم من وەک تۆ لەم پڕۆژەی کۆمەڵەوتارە نازانم، هەربۆیە تۆ بڵێ ئەوە بکە و منیش دەیکەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٥:٢١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] جێبەجێیە، با بچینە کۆمەڵە وتارەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١١:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سوپاس بۆ دەستکارییەکانی وتاری "ئامۆن گۆت" == <blockquote>زۆر سوپاس بۆ ئەو یارمەتی و دەستکارییانەی کە لە وتاری "ئامۆن گۆت"دا ئەنجامت دا. کارەکەم بەهۆی ڕێکخستنەکانی تۆوە زۆر پیشەیی و ڕێکخراوتر بووە. وەک بەکارهێنەرێکی تازە لە ویکیپیدیا، ئەم هاوکارییەت بۆ من زۆر بەنرخە و هانم دەدات کە بەردەوام بم. دەستخۆشی لە ماندووبوونت دەکەم.</blockquote>[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:١٦، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] سڵاو، سپاسی ناوێ، ئەوە ئێوە بوون کە ئەو وتارە بەنرخەتان لێرە بڵاو کردەوە؛ سپاس بۆ ئێوەش. زۆر خۆشحاڵم کە بووەتە ھۆی ھاندانی ئێوە بۆ زیاتر بەردەوامبوونتان؛ بێگومان ھەتا بتوانم یارمەتیتان دەکەم بۆ بەشدارییەکانتان تا ئەو کاتەی شارەزا ببن :) [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:٢٠، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::رێزت هەیە سپاس (: [[بەکارھێنەر:SanoKurdishS|SanoKurdishS]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:SanoKurdishS|لێدوان]]) ١٠:٣٧، ٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سەبارەت بە ئایپییەکەت == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: لەسەر بەربەستی ئایپییەکەت قسەم لەگەڵ کردن بەشێوەیەکی کاتی مافی ipblock-exempt پێ بەخشیوی لە مێتا تا بەربەستی ئایپییەکەت لاچێ. ئێستا بزانە ئەتوانی بچیتە مێتا پەڕەکە ئەکرێتەوە؟ ئەگەر چارەسەر بوو، زوو ھەژمارێکی نوێ دروست بکە چونکە مافەکە کاتییە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٣٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر زۆر سپاس دەستت خۆش بێت، بەڵام بەداخەوە ئێستاش هەر بەربەستم و ناتوانم دەستکاریی بکەم. ناتوانم ھەژماری نوێش دروست بکەم. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٢٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::شایەنی نییە. یانی پەڕەی مێتاش لات ناکرێتەوە؟ دوێنێ وتت کە پەڕەیەک ئەھێنێ نووسراوە ئایپییەکەت بلۆک کراوە، بزانە ناوی ئەو کەسە (ستیواردەکە کە ئایپییەکەتی بلۆک کردووە) چییە لێرە بۆم بنێرەوە تا قسەی لەگەڵ بکەم بەربەستەکە لابات. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٥:٤٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا ھەر ئەوەی دوێنێ دێنێتەوە، سەیری دەستکاریی پێش ئەوەم بکە، ئەو بەڕێوەبەرەی داخوازییەکەی ڕەت کردییەوە ئەوە لێرە هۆکارەکەم بۆ نووسی، بڵێی بیبینێت؟ ئەگەر دەتوانی [[لێدوانی بەکارھێنەر:Xaosflux#IP|ئەو داخوازییەی]] پێ نیشان بدە، بەشکم بە شێوەیەکی سەرانسەری مافەکەم بدەنێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٥:٥١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: ئێ باشە بەربەستەکەتی لە مێتا لابردووە. بەڵێ داواکەت ئەبینێ و بۆیە ڕەتی کردەوە ئەڵێ لەبەر ئەوەی کە تەنیا لە ویکیپیدیای کوردی بەشداری ئەکا و بەشداری سەرانسەریت نییە مافەکەی پێت نەبەخشی. باشترین کار ئەوەیە کە ئەو ستیواردەی کە بەربەستی کردووی لەگەڵ ئەو قسە بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٦:٠٠، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] وەڵا وەڵامی دایەوە، بەڵام تێناگەم لە مەبەستی، چۆن ئەو بابەتە پەیوەندیی بە بەڕێوەبەرانی ئێرەوە ھەیە؟ دواتریش ھۆکاری بەشدارینەکردنی من لە ویکییەکانی تر ئەوەیە کە ناتوانم بەشداری بکەم! ئەگەرنا بێگومان دەمکرد. ئەوە تێسلاشم تاگ کرد بزانین چ دەبێ. کورە بوو بوو نەشبوو ئەوە هیچ لە دەست نادەین و کاری خۆمان وەک پێشوو دەکەین. بەڵام زۆر زۆر دەستخۆشیت لێ دەکەم، زەحمەتت کێشا ماڵت ئاوەدان بێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٤٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::ئەکاونتی منیش لەم ماوەیە لە خۆیەوە ئایپییەکەی بەربەست بوو، نەمەتوانی دەستکاریی پەڕەکان بکەم بەبێ ئەوەی ڤی پێ ئێنیش بەکاربێنم. کە دوای قسەم لەگەڵ یەکێک لە ستیواردەکان کرد بلۆکەکەی لابرد. ئەوەی تۆش لەوانەیە وەکو ئەوەی من بێ بەشکم چارەسەری بکەن. لە خزمەتام ھیچم نەکردووە ئەونەی توانیم کردم ئەوەی ماوەتەوە لەسەر بەڕێوەبەرانی مێتایە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] ڕاستییەکەی ئەوە جیاوازە، ئەوەی من ئۆتۆماتیک بلۆکت دەکا، واتە دەنووسێ پێنج ساڵ بلۆک کراوی بەڵام هەر کە ڤی پی ئێن بکوژێنییەوە ئەوە بلۆکەکە لادەچێت؛ بەڵام کێشە ئەوەیە ئەگەر وەیکوژێنم ئەوە سایتی ویکی نایکاتەوە! دیسان زۆر سپاس بۆ. بەڕێزت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:١٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::لە ئێستادا بەکارھێنەر:‪XXBlackburnXx‬ منی بلۆک کردووە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٢٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::کێشە نییە ئەگەر ھەر بۆیان چارەسەر نەکردی، ئەوە خۆم ئیشی بۆتەکە ئەکەم. جارێ ئەمەوێ کاتێکی زۆری بۆ دانێم چونکە کارەکە وردە پێی ئەچێت نامەوێ پەلە بکەم. ئێستا سەیری ئەکەم بزانم لە مێتا قسەی لەگەڵ ئەکەم. سپاس بۆ تۆش [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢٨، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] دە تەواوە دەستت خۆش بێ، ڕێک وایە ھەر چی بێ ئێمە کاری خۆمان دەکەین. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣١، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::::ئیشەڵا، نایەڵین پڕۆژەکە پەکی بکەوێ. تۆش ماندوو نەبی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٣٤، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]]، بێگومان وایە، زۆر سپاس ھەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٨:٣٥، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == سڵاوت لێبێت، پیرۆزە بۆتەکەت دروست کردووە، چی بکەین؟ مافەکەی بدەینێ یان چی دەڵێیت؟ هەروەها لە دیسکۆرد نامەم بۆ ناردوویت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٠٦، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] سڵاوت لێ بێ، ببوورە دیسکۆردم نەبینبی بەڵام ئێستا دەچم سەیری دەکەم. شکور بۆ خوا کاک هەریاد توانی لە مێتا ڕێگایەکم بۆ بدۆزێتەوە بۆ سازکردنی ھەژماری بۆت، دواتریش توانیم لە ڕێگای بەرنامەی Termuxەوە پایتۆن و Pywikibotی تێدا دابەزێنم بۆ ئەوەش یارمەتیم لە chatgpt وەرگرت، تاقیکردنەوەیەکیشم تێدا ئەنجام دا و توانی بە سەرکەوتوویی بچێتە ناو ویکیپیدیای ئینگلیزی و زانیاریی تێدا بەدەست بێنێت. ئێستاش دەمەویست لە ڕێگایەک بگەڕێم بۆ مۆڵەت وەرگرتن بۆ بۆتەکە بەڵام نەمدۆزییەوە، سپاسگوزار دەبم ئەگەر مۆڵەتی دەستکاریکردن و مافی ھەڵاواردن لە بەربەستبوونی ئایپی بدەنە هیڤجابۆت. بۆ کارەکانیش لەگەڵ بەڕێزت و کاک هەریاد هاوئاهەنگ دەبم، ئەوەش بڵێم کە لە تێلێگرام لەگەڵ کاک هەریاد بڕیارمان دا بۆ بە ٠٪ گەیاندنی هەڵەکان، پێش شارەکانی ئیسرائیل؛ وەک تاقیکردنەوە شارەکانی ئیمارات بڵاو بکەینەوە کە ژمارەیان کەمترە و ١٥ بۆ ٢٠ وتارە، پێم وایە ئەوە هەر لە دەرەوەی کۆمەڵە وتارەکان بێ؛ ئینشاڵڵا ئەگەر سەرکەوتوو بێ یەکسەر دەچینە شارەکانی ئیسرائیل و دواتر یەک دوو پڕۆژەی تر و هیوادارم بەزووییش بگەینە خانمەکتەرەکان. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] بەڕێزیشت با ئاگاداری ئەو باسە بیت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:١٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: دەستی هەردووکتان خۆش بێت و بژین. من کەمێکی تر ماف دەدەمە بۆتەکە، و دواتر لە دیسکۆرد پێت دەڵێم لەکوێ داوای ئاڵای بۆت بکەیت (گەر نەیزانیت)، بۆ وتارەکانی ئیماراتیش کێشە نییە و بیکەن، و منیش لێرەم بۆ هاوکاری. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٢٣، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] زۆر باشە جێبەجێیە، دەستت خۆش بێت و هەر بژی. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٣:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]: سپاس بۆ بانگکردنەکەت! @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ئەم ماوەیە خەریکی ئەو داوا و شتە بووم لە مێتا تا ئەو کێشەیەم بۆ ھیڤجابۆت چارەسەر کرد. لە ئێستاوە من کار لەسەر بۆتەکەم ئەکەم و خەریکی کۆمەڵەوتارەکان ئەبم، هەر شتێکیش ھەبوو ڕاو و سەرنجی ئێوەش وەرگرم. لەشی ئێوەش ساغ بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٣٢، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سپاس بۆ بەڕێزت. جێبەجێیە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٩، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) g221p7ke6w7jcvuq9mmxntsrfqv8edj 0 268064 1586723 1585920 2026-05-24T19:33:37Z مامۆستا 39489 1586723 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''یەحیا عەبدوللەتیف عەیاش''' ({{بە عەرەبی|يحيى عياش}}؛ ٦ی ئازاری ١٩٦٦ – ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦) سەرۆکی بۆمبڕێژکەری [[حەماس]] بووە و سەرۆکی کەتیبەی [[کەناری ڕۆژاوا]]ی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] بوو. بەو پێگەیە نازناوی «'''ئەندازیار'''» ({{بە عەرەبی|المهندس}}) لەسەر عەیاش داندرا. عەیاش شانازیی بە پێشخستنی تەکنیکەکانی تەقینەوەی خۆکوژی لە [[ململانێی فەلەستین و ئیسرائیل|ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] دەکات. ئەو بۆردومانانەی کە ڕێکخرابوو نزیکەی ٩٠ ئیسرائیلی کوژران کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی بوون.<ref>{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ لەلایەن [[شاباک]] تیرۆر کرا.<ref>Former Shin Bet director Carmi Gillon confirmed the story in the documentary ''The Gatekeepers''.</ref> عەیاش لەلایەن کۆمەڵگە ناوخۆیییە فەلەستینییەکانەوە ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت کە بۆ ڕێزلێنان لێی لە شەقام و ناوچە ناوخۆیییەکانی دیکە ناوی ئەویان لێناوە.<ref name="Katz, 260">{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref><ref name="itic">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=The Palestinian Authority still allows and even encourages shaheeds to be turned into role models|ناونیشان=http://www.terrorism-info.org.il/malam_multimedia/English/eng_n/html/pa_e005.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110511073735/http://www.terrorism-info.org.il/malam_multimedia/English/eng_n/html/pa_e005.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Intelligence and Terrorism Information Center}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511073735/http://www.terrorism-info.org.il/malam_multimedia/English/eng_n/html/pa_e005.htm |date=١١ی ئایاری ٢٠١١ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Goldberg|یەکەم=J.J.|authorlink=J.J. Goldberg|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=The Problem With Netanyahu's Response to Jewish Terror|ناونیشان=http://forward.com/opinion/318420/the-problem-with-netanyahus-response-to-jewish-terror/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The Forward]]}}</ref> ھەروەھا ناوی ئەو موشەکی عەیاش-٢٥٠ بووە کە لەلایەن [[حەماس|حەماسەوە]] بەرھەم ھێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Hamas makes unverified claim it's using new rocket that can hit all of Israel|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/hamas-makes-unverified-claim-its-using-new-rocket-that-can-hit-all-of-israel|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> == ژیانی سەرەتایی == عەیاش لە ٦ی ئازاری ١٩٦٦ لە ڕافات لەدایکبووە، گەورەی سێ برایە. وەک منداڵێک، خەڵاتێکی وەرگرت لە متمانەی ئیسلامی بۆ بەھرەکەی لە [[حافیز قورئان|لەبەرکردنی قورئان]].<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Van Tuyll|یەکەم=Frederik|ساڵ=٢٠٠٩|سەردێڕ=The emergence of the Islamic trust|journal=Trusts and Trustees|بەرگ=١٢|issue=9|پەڕەکان=٧–٩|doi=10.1093/tandt/ttl009|وتەگێڕانەوە=The Islamic trust, governed by both the laws of the jurisdiction under which it is written and by Shari'ah law, has become a popular financial and devolution planning vehicle for assets held by Muslims.}}</ref> عەیاش لە تەمەنی لاویدا خولیای چاککردنەوەی [[ڕادیۆ]] و [[تەلەڤیزیۆن]] بووە. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە ساڵی ١٩٨٥، لە ساڵی ١٩٨٧ چووەتە زانکۆی بیرزەیت. لە ساڵی ١٩٩١ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی ئەندازیاری کارەبا وەرگرتووە.<ref>{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> عەیاش کە بە «خوێندەوار و پڕ وزە و قسە نەرم» وەسف دەکرێت، لە خێزانێکی تاڕادەیەک دەوڵەمەندەوە ھاتووە. ھاوسەرگیری کردبوو و یەک منداڵی ھەبوو. بەنیازی ئەوە بوو لە [[ئوردن]] [[ماستەر|بڕوانامەی ماستەر]] بخوێنێت، بەڵام ھەر زوو دوای ئەوەی ڤیزەی خوێندکاری ڕەتکرایەوە، پەیوەندی بە حەماسەوە کرد.<ref name="Rosalerp36">{{Harvard citation no brackets|Rosaler|2003}}</ref> == حەماس == عەیاش بۆمبەکانی دروست کرد کە لە ژمارەیەک ھێرشی خۆکوژی حەماس بەکارھاتوون: بۆمبارانەکەی مەھۆلا جۆنکشن، کۆمەڵکوژیی پاسی ئەفۆلا، کۆمەڵکوژی وێستگەی ناوەندی حەیدرا کۆمەڵکوژەکەی پاسی ٥ی تێل ئاڤیڤ، بۆمبارانکردنی پاسی ٣٦ی ئێگید، بۆمبارانی پاسی ڕامات گان ٢٠ و بۆمبارانکاریی پاسی ٢٦ی ئۆرشەلیم. وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی ستراتیژی لەنێوان حەماس و [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین]] عەیاش بۆمبەکانی جەنگی ئیسلامیی دروست کرد لە کۆمەڵکوژیی بێیت لید.<ref>Katz 2002, pg. 77, (Bet El), pp. 106–109 (Afula and Hadera), pg. 147 (#5 bus), pg. 167 (Biet Lid), pg. 191 (#20 bus), pg. 197 (#26 bus).</ref> عەیاش نەیتوانی TNT و تەقەمەنی بەرزی دیکە لە ناوچەکانی فەلەستین بەدەستبھێنێت، بەرھەمە ماڵییەکانی بەکارھێنا کە بە ئاسانی دەستدەکەوێت وەک تێکەڵەیەک لە ئەسیتۆن و پاککەرەوە. کاتێک ئەم ماددانە یەکدەگرن، ئەسیتۆن پەرۆکساید دروست دەکەن، کە تەقەمەنییەکە بە «دایکی شەیتان» ناسراوە بەھۆی ناسەقامگیرییەوە.<ref name="algemeiner">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eichler|یەکەم=Gabriel|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Inside Israel's Hunt for Arch Terrorists: How Shin Bet Always Gets Its Man|ناونیشان=https://www.algemeiner.com/2012/11/21/inside-israels-hunt-for-arch-terrorists-how-shin-bet-always-gets-its-man/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=[[Algemeiner Journal]]|زمان=en-US}}</ref> عەیاش دوای ھەوڵێکی شکستخواردووی بۆردومانکردن لە شاری ڕامەت ئەفعال ھاتە بەرچاوی ھێزە ئەمنییەکانی ئیسرائیل. دوای ڕاوکردنی خێرا، سێ خۆکوژی حەماس لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکران. کاتێک پۆلیس ئۆتۆمبێلەکەیان پشکنی، بینییان کە بە بۆمبێک ساختە کراوە- پێنج {{Convert|12|kg}} تانکی بەنزین کە تا توانای خۆیان پڕکراونەتەوە، بەستراوەتەوە بە تەقێنەرێکی بنەمای ئەسیتۆن پەرۆکساید. دوای چۆڵکردنی ناوچەکە، ساپەرەکان ڕۆبۆتێکیان بەکارھێنا کە دەمانچەیەکی چەکداری تێدابوو بۆ تەقەکردن لە تەقێنەرەکە بە ھیوای پووچەڵکردنەوەی بەڵام تەقییەوە و تەقینەوەیەکی گەورەی لێکەوتەوە. لێکۆڵەرانی پۆلیس دەڵێن، ئەگەر ئەمە لە ناوچەیەکی قەرەباڵغدا ڕوویدابا، سەدان کەس دەکوژران.<ref name="algemeiner"/> لەژێر لێپرسینەوەدا ئەو سێ بۆمبڕێژکەرە ناسنامەی عەیاشیان ئاشکرا کرد.<ref>{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> == تیرۆرکردن == دوای تیرۆرکردنی [[ئیسحاق ڕابین]]، [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] دەستی کرد بە ھاوکاری نزیکتر لەگەڵ شین بێت.<ref>{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref><ref name="algemeiner"/> بەتوانای شین زانیویەتی عەیاش زۆرجار شەوەکەی لە ماڵی ئوسامە حەمەد، ھاوڕێیەکی منداڵی و کامیل حەمەد، مامی بە ناوی دەسەڵاتدارانی غەززە، لە [[غەززە|شاری غەززە]] بەسەر دەبرد.<ref>{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٥ کامیل حەمەد لەگەڵ کارمەندانی شین بێت کۆبووەوە و داوای پارە و ناسنامەی ئیسرائیلی بۆ خۆی و ھاوسەرەکانی کرد. دوای ئەوەی ھەڕەشەی ئاگادارکردنەوەیان لەسەری کرد، ئەویش ڕازی بوو ھاوکاری بکات. بریکارەکانی شین بێت مۆبایلێکیان پێدا و پێیان وت کە مۆبایلەکە باگ کراوە بۆ ئەوەی بتوانن گوێ لە گفتوگۆکانی بگرن.<ref>Katz 2002, pp. 251–252.</ref> پێیان نەوتووە کە ١٥ دانەشی تێدایە گرام تەقەمەنی RDX.<ref name="Katz, 260">{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> حەمەد مۆبایلەکەی دا بە ئوسامەی کوڕەزای، دەیزانی عەیاش بە بەردەوامی مۆبایلەکانی ئوسامە بەکاردەھێنێت.<ref>{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> کاتژمێر ٠٨:٠٠ی ٥ی ١ی ١٩٩٦ باوکی عەیاش تەلەفۆنی بۆ کرد و عەیاش وەڵامی دایەوە. لە ئاسمانەوە فڕۆکەیەکی ئیسرائیلی گفتوگۆکانی ئەوانی ھەڵگرت و گواستەوە بۆ بنکەیەکی فەرماندەیی ئیسرائیل. کاتێک بە تەلەفۆن پشتڕاستکرایەوە کە عەیاش بوو، شین بێت لە دوورەوە تەقاندەوە و دەستبەجێ کوشتی.<ref name="Katz, 260">{{Harvard citation no brackets|Katz|2002}}</ref> ئەو کاتە لە [[بێت لاھیا]] بوو.<ref name="NYTimes">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Schmemann|یەکەم=Serge|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|سەردێڕ=Palestinian Believed to Be Bombing Mastermind Is Killed|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1996/01/06/world/palestinian-believed-to-be-bombing-mastermind-is-killed.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=New York Times}}</ref> ئیسرائیل سیاسەتێکی ھەیە کە ھەرگیز بەشداریی خۆی لە کوشتنی بە ئامانجدا پشتڕاست ناکاتەوە یان ڕەتی ناکاتەوە. بەپێی ئەم سیاسەتە ئیسرائیل ڕۆڵی خۆی لە کوشتنی عەیاش پشتڕاست نەکردەوە و ڕەتی نەکردەوە، ئەمەش بووە ھۆی دەنگۆ و قسە و باس لەسەر ڕادەی دەستوەردانی ئیسرائیل.<ref name="NYTimes"/> لە ساڵی ٢٠١٢ کارمی گیلۆن دەرھێنەری پێشووی فیلمی Shin Bet لە فیلمی دیکۆمێنتاریی ''The Gatekeepers'' چیرۆکەکەی پشتڕاستکردەوە. کامیل حەمەد دیارنەما و دەنگۆی ئەوە ھەیە کە یەک ملیۆن دۆلاری ئەمریکی و پاسپۆرتێکی ساختە و ڤیزەی بۆ ئەمریکا وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=How the phone bomb was set up|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/how-the-phone-bomb-was-set-up-1323096.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140421081912/https://www.independent.co.uk/news/world/how-the-phone-bomb-was-set-up-1323096.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٤|ئیش=The Independent|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|یەکەم=Patrick|دوایین=Cockburn}}</ref> === دوای ئەوە === دوای مردنی عەیاش، چوار تەقینەوەی خۆکوژی لە مانگەکانی شوبات و ئازاری ١٩٩٦دا حەفتا و ھەشت ئیسرائیلی کوژران.<ref name="Rubin135">Rubin 1999, pg. 135.</ref> یەکەمیان دوای ماوەیەکی کەم لە کۆتایی ھاتنی ماوەی ٤٠ ڕۆژەی ماتەمینی بۆ عەیاش ڕوویدا و ئەو شانەی کە بەرپرسیارێتی خۆی لە ئەستۆ گرتبوو، خۆی بە "موریدەکانی شەھید یەحیا عەیاش" ناوبرد، و ڕای گەیاند کە ئەوە ھێرشێکی تۆڵەسەندنەوە بووە لە تیرۆرکردنی. خزمەتگوزارییە ئەمنییەکانی ئیسرائیل کە دواتر لێکۆڵینەوەیان لە یەکێک لە ڕێکخەرانی ھێرشەکان کرد و وتیان کە لەلایەن گرووپێکی لاوەکی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی قەسامەوە]] ئەنجامدراون، و کە، "ئەو ھێرشانە بە ئەگەرێکی زۆرەوە کاردانەوەی ڕاستەوخۆ بووبێت بەرامبەر بە تیرۆرکردنی عەیاش”.<ref name="Gunningp210">{{Harvard citation no brackets|Gunning|2008}}</ref> == میرات == ''ڕۆژنامەی میلیتان'' کە ھەفتەنامەیەکی نێودەوڵەتی [[کۆمۆنیزم|کۆمۆنیستییە]]، بڵاوی کردەوە «١٠٠ ھەزار فەلەستینی… بەشدارییان لە پرسەکەدا کردووە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wagner|یەکەم=Candace|ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|سەردێڕ=Gaza: 100,000 Palestinians Protest Assassination|ناونیشان=http://www.themilitant.com/1996/603/603_19.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The Militant]]}}</ref> [[یاسر عەرەفات]] سەرۆکی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین]] سەرەخۆشی لە سەرکردەکانی حەماس کرد. عەرەفات لە وتارێکدا ھەر زوو دوای مردنەکەی، ستایشی عەیاشی بە شەھید کرد و ئیسرائیلی بە ھۆکاری تیرۆرکردنی زانی.<ref name="Rubin135">Rubin 1999, pg. 135.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Greenberg|یەکەم=Joel|سەردێڕ=Arafat Accuses Israel of Killing a Palestinian Bomb-Maker|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1996/01/08/world/arafat-accuses-israel-of-killing-a-palestinian-bomb-maker.html|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦}}</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٠، کەناڵی ١٠ ی ئیسرائیل بڵاوی کردەوە، دەسەڵاتی فەلەستین شەقامێکی شاری ڕامەڵڵای بە ناوی عەیاشەوە ناوناوە. کۆمەڵگەی سەرۆکایەتی داھاتووی PA لەسەر شەقامەکە دروست دەکرێت. تەنھا چەند ھەفتەیەک پێشتر گۆڕەپانێک لە شاری ڕامەڵڵا ناوی ئەو چەکدارە فەلەستینییە دالال موغرابی ناونرا کە لە ساڵی ١٩٧٨دا کۆمەڵکوژییەکەی ڕێگای کەنار دەریاکانی دەرھێنەری بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel slams naming of Ramallah street after arch-terrorist|یەکەم=Herb|دوایین=Keinon|ئیش=The Jerusalem Post|ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=172631|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100413170344/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=172631|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرچاوەکانی PA ئاماژەیان بەوەشکردووە، PA بەنیازی ئەوە نەبووە شەقامەکە بە ناوی عەیاشەوە بنێت. شارەوانی ڕامەڵڵا ڕای گەیاندووە کە ناوی شەقامەکە لە کۆتایییەکانی ساڵانی نەوەدەکاندا ھەڵبژێردرابوو دوای ماوەیەکی کەم لە مردنی عەیاش.<ref name="itic"/> لە بەرامبەردا ئیسرائیل، ئەمریکا و کەنەدا دەسەڵاتی فەلەستینیان شەرمەزار کرد.<ref name="mfa">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Israel condemns the naming of a street in Ramallah after terrorist Yehiye Ayash|ناونیشان=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian_incitement/Israel_condemns_naming_street_after_terrorist_7_Apr_2010|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121012084319/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian_incitement/Israel_condemns_naming_street_after_terrorist_7_Apr_2010|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Israeli Ministry of Foreign Affairs}}</ref><ref name="state">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠١٠|سەردێڕ=Daily Press Briefing|ناونیشان=https://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2010/4/139894.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100412120457/http://www.state.gov/r/pa/prs/dpb/2010/4/139894.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=U.S. Department of State}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Canada condemns decision to name PA building after terrorist|agency=AFP|ئیش=YnetNews|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3873490,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> نووسینگەی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بە «شکۆمەندییەکی تووڕەیی تیرۆر لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە»<ref name="mfa"/> لەقەڵەمدا لەکاتێکدا وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند "ئێمە بە توندی شکۆمەندکردنی تیرۆریستانیش ئیدانە دەکەین. ڕێزگرتن لەو تیرۆریستانە کە خەڵکی مەدەنی بێتاوانیان کوشتووە یان بە لێدوانی فەرمی یان… بە تەرخانکردنی شوێنە گشتییەکان ئازاری ھەوڵەکانی ئاشتی دەدات و دەبێت کۆتایی پێبێت”.<ref name="state"/> پێشتر دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی ناوی شەقامەکانی لە جێنین<ref name="itic"/> و بێت لاھیا و ھەروەھا گۆڕەپانەکانی ئەریحا بۆ ڕێزلێنان لە عەیاش ناونابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Abbas' PA Again Honors Terrorist Who Murdered Israelis|ناونیشان=http://www.zoa.org/sitedocuments/pressrelease_view.asp?pressreleaseID=718|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605110242/http://www.zoa.org/sitedocuments/pressrelease_view.asp?pressreleaseID=718|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Zionist Organization of America}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605110242/http://www.zoa.org/sitedocuments/pressrelease_view.asp?pressreleaseID=718 |date= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunning|یەکەم=Jeroen|سەردێڕ=Hamas in politics: democracy, religion, violence|ناونیشان=https://archive.org/details/hamasinpoliticsd0000gunn|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ساڵ=٢٠٠٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٧٠٠٤٤-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katz|یەکەم=Samuel|سەردێڕ=The Hunt for the Engineer|ناونیشان=https://archive.org/details/huntforengineerh0000katz|بڵاوکەرەوە=[[Lyons Press]]|ساڵ=٢٠٠٢|ژپنک=١-٥٨٥٧٤-٧٤٩-١|بەستەری نووسەر=Samuel M. Katz}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rosaler|یەکەم=Maxine|سەردێڕ=Hamas: Palestinian Terrorists|ناونیشان=https://archive.org/details/hamaspalestinian0000rosa|بڵاوکەرەوە=The Rosen Publishing Group|ساڵ=٢٠٠٣|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٣٩-٣٨٢٠-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rubin|یەکەم=Barry|ناونیشان=https://archive.org/details/transformationof00rubi|سەردێڕ=The Transformation of Palestinian Politics: From Revolution to State-Building|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press|ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٠-٦٧٤-٠٠٠٧١-٤|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تد|ژیاننامە|شەڕ|سیاسەت|فەلەستین|ئیسرائیل|ئیسلام}} {{پۆلی کۆمنز|Yahya Ayyash}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ژیاننامە|ئیسلام|فەلەستین|ئیسرائیل}} [[پۆل:ئەندامانی حەماس]] [[پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین]] [[پۆل:ئەندامانی قەسام]] [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦]] [[پۆل:مردووانی ١٩٩٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان]] [[پۆل:تیرۆرکردنەکان لە فەلەستین]] fb1zzwy9dgkmfyhqsjbgpkhpjzyj7ci 0 273716 1586772 1578406 2026-05-25T06:13:59Z MFTG 21816 /* کارگێڕی */ 1586772 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[ناحیە]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = Hawler Governorate.png | شرۆڤەی_وێنە = نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[چۆمان]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[ناحیە]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''ناحیة مرکز قضاء جومان''، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Choman Subdistrict center district '') یەکێکە لە ناحیەکانی [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شارەدێی [[چۆمان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = کوردی}}</ref> لە زۆربەی یەکەی کارگێڕی [[قەزا]]دا لە [[ھەرێمی کوردستان]] و [[عێراق]]دا، کاتێک یەکەی [[قەزا]] دێتە کایەوە، ئەوا ناحیەی ناوەندی قەزاکەش دێتە کایەوە بە ھەمان ناو. == ناو == * ناوی ئەم ناحیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شارەدێی [[چۆمان]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ووڵاتەکەت بناسە | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* وڵاتەکەت-باشتر-بناسە/ | نووسەر = جەمیل ڕۆژبەیانی | زمان = کوردی }}{{بەستەری مردوو|url=http://www.historyofkurd.com/2016/03/23/.PDF?* |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == مێژوو == == جوگرافیا == سنوری ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان: * لە باکوورەوە [[ناحیەی سمێلان]]. * لە باشوورەوە [[ناحیەی قەسرێ]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] و [[شارستانی پیرانشار]]. * لە ڕۆژاواوە [[ناحیەی گەڵاڵە]] و [[ناحیەی قەسرێ]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/11079215</ref> == دانیشتوان == ژمارەی دانیشتووانی (١٣٩٦٥) ھەزار کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٧٧دا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> == کشتووکاڵ == == شوێنەوار == == کارگێڕی == ئەم ناحیەیە لە (٢٤) گوند پێکھاتووە:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان| ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf |ڕێکەوتی سەردان= | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {{div col|colwidth=14em}} * [[ئێنێ]] * [[باسان]] * [[بندایزان]] * [[خۆشکان، چۆمان]] * [[دێڵزێ]] * [[سەکران]] * [[سینگۆرە]] * [[شیخ وەتمان]] * [[شیوەڵۆک]] * [[شێخان، چۆمان]] * [[قەڵاتەبۆر]] * [[کانی سپی، چۆمان]] * [[کەوەرتە]] * [[کۆسرەتان]] * [[کۆنەخانان]] * [[گۆرۆنێ]] * [[مژدەنیان]] * [[مەران]] * [[مەمی خەلان]] * [[ناوبەرگە]] * [[ناوپردان]] * [[وەردێ]] * [[وێزێ]] {{Div col end}} ==ئەمانەش ببینە== * [[قەزای چۆمان]] * [[ناحیەی قەسرێ]] * [[ناحیەی گەڵاڵە]] * [[ناحیەی سمێلان]] * [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] == سەرچاوەکان == {{گوندەکانی چۆمان}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] fjubr5ey7p5dg019hi7dad7otuco4l1 0 282634 1586769 1579075 2026-05-25T05:43:43Z ~2026-30973-50 76612 /* ناو */ 1586769 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گەڵۆزی | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord= {{Coord| 35.72935| 44.21037}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی گەڵۆزی''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باشووری کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.72935| 44.21037 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی پردێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٨٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''گەڵۆزی''' (''{{lang-ar| کلوزي}})، ({{lang-en| Gallozi }}'') یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی پردێ]]، [[قەزای دووبز]]، [[پارێزگای کەرکووک]]، [[باشووری کوردستان]]، لە [[عێراق]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غفور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997 | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2014033100400797421&lng=1|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ماددەی ١٤٠ | ناونیشان = http://www.com140.com/pdf/karkok%20morahalin.pdf | ڕێکەوتی سەردان = ١ی ئایاری ٢٠٢٤ | زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240509082804/http://www.com140.com/pdf/karkok%20morahalin.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی [[پردێ]] بە دووری (٨)کم.<ref>https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html</ref> == ناو ڕەنگە ناوەکە تورکی بێت. == == جوگرافیا == گوندی '''گەڵۆزی''' ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[سێبیران]]. * لە باشوورەوە گوندی [[گورزەیی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[گەوەنی]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[کتکەی تازە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گەڵۆزی | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/8088118964#map=13/35.72769/44.20943 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == == دانیشتوان == دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی [[کورد]] پێکهاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٥٠٠) کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی باشووری کوردستان لە سەرژمێری دانیشتوانی عێڕاقدا - ١٩٥٧، | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٩٢٤) کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی باشووری کوردستان لە سەرژمێری دانیشتوانی عێڕاقدا - ١٩٧٧ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی پردێ]] * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک]] == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] ivp05oahj974weqskh2pr4ity43pl1r 1586770 1586769 2026-05-25T05:44:19Z ~2026-30973-50 76612 /* ناو ڕەنگە ناوەکە تورکی بێت. */ 1586770 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = گەڵۆزی | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 |coord= {{Coord| 35.72935| 44.21037}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی گەڵۆزی''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[باشووری کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 35.72935| 44.21037 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا| کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref>{{ھن}}[[باشووری کوردستان]]{{ھن}}([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/kagb/|سەردێڕ= دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم|بڵاوکەرەوە=KRG |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢٣}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای دووبز]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی پردێ]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٨٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = | دانیشتووان_لە = | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]]([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''گەڵۆزی''' (''{{lang-ar| کلوزي}})، ({{lang-en| Gallozi }}'') یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی پردێ]]، [[قەزای دووبز]]، [[پارێزگای کەرکووک]]، [[باشووری کوردستان]]، لە [[عێراق]]([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|ناوچە جێناکۆکەکان]]).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غفور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997 | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=2014033100400797421&lng=1|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = ماددەی ١٤٠ | ناونیشان = http://www.com140.com/pdf/karkok%20morahalin.pdf | ڕێکەوتی سەردان = ١ی ئایاری ٢٠٢٤ | زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240509082804/http://www.com140.com/pdf/karkok%20morahalin.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دەکەوێتە باکووری شارۆچکەی [[پردێ]] بە دووری (٨)کم.<ref>https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html</ref> == ناو == == جوگرافیا == گوندی '''گەڵۆزی''' ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە گوندی [[سێبیران]]. * لە باشوورەوە گوندی [[گورزەیی]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە گوندی [[گەوەنی]]. * لە ڕۆژئاواوە گوندی [[کتکەی تازە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گەڵۆزی | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/node/8088118964#map=13/35.72769/44.20943 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = openstreetmap |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == == دانیشتوان == دانیشتوانی ئەم گوندە لە نەتەوەی [[کورد]] پێکهاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٥٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٥٠٠) کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی باشووری کوردستان لە سەرژمێری دانیشتوانی عێڕاقدا - ١٩٥٧، | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2021/394960.PDF?ver=132724670930000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> * لە سەرژمێری دانیشتوانی ساڵی ١٩٧٧ی عێراقدا ژمارەی دانیشتوانی ئەم گوندە (٩٢٤) کەس بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = گوندەکانی باشووری کوردستان لە سەرژمێری دانیشتوانی عێڕاقدا - ١٩٧٧ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000|ڕێکەوتی سەردان= ١ی ئایاری ٢٠٢٤| نووسەر = دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ناحیەی پردێ]] * [[قەزای دووبز]] * [[پارێزگای کەرکووک]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای کەرکووک]] == سەرچاوەکان == {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{گوندەکانی قەزای دووبز}} {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای کەرکووک]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]] ig9pgdvfygmqxvrsd69o0gj6f3era6l 0 284130 1586638 1585972 2026-05-24T13:04:32Z Sakura emad 42467 ھۆکاری سڕینەوە نەدراوە... 1586638 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{بێدەستپێک|}} }} {{ویکیسازی}} {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی شەنگال (٢٠٠٣) | place = [[شنگال]], [[کوردستان]], [[عێراق]] | partof = [[داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]] | date = ١٢-١٣ی نیسانی ٢٠٠٣ | result = سەرکەوتنی پێشمەرگە | combatant1 = {{flag|Ba'athist Iraq|1991}} | combatant2 = {{flagicon|Kurdistan}} [[کوردستان]] | commander1 = {{flagicon|Iraq|1991}} [[سەددام حوسێن]] | commander2 = {{flagicon|Kurdistan}} [[مەسعود بارزانی]] {{flagicon|Kurdistan}} [[جەلال تاڵەبانی]] | strength1 = ھێزە وشکانییەکانی عێراق : 1,200 + [[فیداییەکانی سەددام]] | strength2 = هێزە کوردییەکان ([[پێشمەرگە]]): 1,700، پشتیوانی هەواڵگری ئەمریکی | casualties1 = هێزەکانی عێراق: 154 کوژراو، بریندار، یان دیل کراون | casualties2 = هێزە کوردییەکان: ١٤ کوژراو, ٩ بریندار }} شەڕی [[شەنگال]] لە ساڵی ٢٠٠٣ == سەرەتا == شەڕی شەنگال لە ساڵی ٢٠٠٣ بەشێک بوو لە پێشڕەوی فراوانتری کورد لە کاتی داگیرکردنی عێراق بە سەرۆکایەتی ئەمریکا. دوابەدوای لەشکرکێشی سەرەتایی لە مانگی ئازاری ٢٠٠٣، ڕژێمی بەعسی عێراق بە خێرایی کۆنترۆڵی لە باکوری عێراق لەدەست دەدا. لەگەڵ پێشڕەویکردنی هێزەکانی ئەمریکا بەرەو باشوور، چەکدارانی پێشمەرگەی کورد کە بە پلەی یەکەم لە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە بوون، دەستیان کرد بە دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵکردنی ناوچە سەرەکییەکانی باکوور، لەنێویاندا شنگال، شارۆچکەیەک کە دەکەوێتە پارێزگای نەینەوا لە نزیک سنووری سوریا. شنگال دەیان ساڵ بوو لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسی عێراقدا بوو، گرنگی ستراتیژییەکەی بۆ حکومەتەکەی سەدام حوسێن بە بەراورد لەگەڵ شارە گەورەکانی وەک موسڵ سنووردار بوو. بەڵام لەگەڵ داڕمانی خێرای هێزە سەربازی و ئەمنییەکانی عێراق لە ناوچەکەدا، هێزە کوردییەکان دەرفەتێکیان بینی بۆ وەرگرتنەوەی ئەو ناوچانەی کە لەمێژە ناکۆکییان لەسەر بوو یان لەژێر کۆنترۆڵی ستەمکارانەدا بوون. تا کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٠٣، هێزە کوردییەکان پێشڕەوی خۆیان بەرەو شنگال دەست پێکرد، بە پشتیوانی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا و هێرشە ئاسمانییەکان. زە کلاش: هێزە کوردییەکان کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە چەکدارانی پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران پێکهاتبوون، لە لایەن فەوجێکی بچووکی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکاوە پاڵپشتی دەکران. ئەم هێزانە بە هاوبەشی کاریان دەکرد، ئەمریکا پشتگیری ئاسمانی و هەواڵگری و هەماهەنگی لۆجستیکی پێشکەش کرد بۆ دڵنیابوون لەوەی ئۆپەراسیۆنەکە بە ئاسانی بەڕێوەدەچێت. شەڕڤانانی کورد کە ئاشنای زەوییەکە بوون، بەرەو شنگال پاڵیان نایەوە بەرەو شنگال و بەرخۆدانی ڕێکخراوێکی کەم یان هیچ ڕووبەڕووی هێزە عێراقییەکان بووەوە. لەو کاتەدا سوپای عێراق لە ناوچەکەدا تا ڕادەیەکی زۆر لە هەڵوەشانەوە بوو، سەربازێکی زۆر لە بەرامبەر هێزە پێشڕەوەکانی کورد و ئەمریکادا هەڵهاتن یان خۆیان ڕادەست کرد. هەروەها یەکینەکانی پاسەوانی کۆماری عێراقی کە لە ناوچەکە جێگیر بوون، بەهۆی پێشڕەوی خێرای هێزە کوردییەکانەوە، بێئاگا بوون. لەگەڵ هاتنی پێشمەرگە بۆ ناو شنگال، زۆربەی هێزە عێراقییەکان لە ناوچەکە کشانەوە و تەنیا گیرفانی بچووکی بەرخۆدانیان بەجێهێشت. هێزە کوردییەکان بە کەمترین شەڕ دەستیان بەسەر شارۆچکەکەدا گرت و تا 1ی ​​نیسانی 2003 دەستیان بەسەر شارۆچکەکەدا گرت. هۆکارە سەرەکییەکان: شەڕڤانانی پێشمەرگە: نزیکەی هەزار و 700 چەکداری کورد بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنەکەدا کردووە. ئەم شەڕڤانانە ئامادەکارییەکی باشیان کردبوو و ئیرادەیان هەبوو بۆ ئەمنیەتی ناوچەکە بۆ ناوچەی خۆسەری کوردی. پاڵپشتی ئەمریکا: سوپای ئەمریکا پاڵپشتی ئاسمانی و هاوکاری لۆجستیکی جەوهەری پێشکەش کرد، ئەمەش یارمەتی هێزە کوردییەکانی دا بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان. هاوکاری نێوان هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا و پێشمەرگە بەشێک بوو لە ستراتیژییەکی گەورەتر بۆ تێکدانی سەقامگیری ڕژێمی سەدام حوسێن و پشتیوانیکردن لە خودموختاری کورد. هێزەکانی عێراق: سوپای عێراق لە شنگال ناڕێکخراو و بێ مۆڕاڵ کرا. سەربازەکان ئامێری خراپیان هەبوو و ئامادە نەبوون شەڕێکی بەهێز بکەن، ئەمەش بووە هۆی پاشەکشەی خێرایان. هەروەها میلیشیای بەعسی و هەندێک لە هێزە ئەمنییە ناوخۆییەکان بەبێ ئەوەی بەشداری شەڕێکی مانادار بکەن، هەڵاتن. قوربانی و زیانەکان: ١. هێزی کوردی و ئەمریکا: کەمترین زیانی گیانی لە نێو شەڕڤانانی کورد و هێزە تایبەتەکانی ئەمریکادا هەبووە. پێشمەرگە ڕووبەڕووی دژایەتییەکی کەم بووەوە، تەنیا شەڕ و پێکدادانێکی بچووک ڕاگەیەندرا. هێزە عێراقییەکان: هێزەکانی عێراق کە ژمارەیان لە دەوروبەری 1000-2000 کەس بووە، زیانی گیانی سووکیان بەرکەوتووە. بەڵام زۆرێک لە سەربازە عێراقییەکان خۆیان ڕادەست کرد یان هەڵهاتن لە بەرەکانی شەڕ و ئەستەمە بتوانین ژمارەی وردی قوربانییەکانی عێراق بزانرێت. زۆرینەی زیانەکانی عێراق لە ئەنجامی ئەو هێزە هەڵهاتووانە یان ئەو هێزانە بووە کە بەهۆی هێرشی ئاسمانییەوە گیریان خواردووە. کۆتایی: تا 1ی ​​نیسانی 2003 شنگال بە توندی لەژێر کۆنترۆڵی کورددا بوو، ئەمەش سەرکەوتنێکی بەرچاو بوو بۆ هێزە کوردییەکان لە هەڵمەتەکەیاندا بۆ دووپاتکردنەوەی کۆنتڕۆڵکردنی باکووری عێراق. گرتنەوەی شنگال لەگەڵ شارە سەرەکییەکانی دیکەی باکوور، سەرکەوتنێکی ڕەمزی بوو بۆ پاڵنەرەکانی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی لە عێراقی دوای سەدام. لەگەڵ پێشڕەویکردنی هێزەکانی ئەمریکا بۆ باشوور و لەتبوونی ڕژێمی بەعس، هێزە کوردییەکان دەستیان کرد بە فراوانکردنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر ناوچە کێشە لەسەرەکان و خۆیان بۆ ڕۆڵێکی گەورەتر لە داڕشتنەوەی سیاسی عێراقدا ئامادەکرد. گرتنی شنگال لەلایەن هێزە کوردییەکانەوە یارمەتیدەر بوو بۆ دامەزراندنی کاریگەریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ناوچەکەدا و ڕۆڵی ئەوانی لە داهاتووی باکووری عێراقدا چەسپاند. == ئەنجام == شەڕی شەنگال لە ساڵی ٢٠٠٣ شەڕێکی تاڕادەیەک کورت بوو و کەمترین شەڕ بوو. هێزە کوردییەکان بە ئاسانی شەنگالیان مسۆگەر کرد، سوودیان لە داڕمانی سوپای عێراق و پاڵپشتی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هێزە تایبەتەکان وەرگرت. لە کاتێکدا شارۆچکەکە خۆی بەهایەکی ستراتیژی کەمی هەبوو، بەڵام گرتنی هێما بوو بۆ هەوڵەکانی کورد بۆ دووپاتکردنەوەی کۆنترۆڵی خاکەکانیان و دووپاتکردنەوەی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی عێراقی نوێی دوای سەدامدا. هەروەها سەرکەوتنەکە تیشکی خستە سەر پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان پێشمەرگەی کورد و سوپای ئەمریکا، هاوکارییەک کە لە ساڵانی دواتردا بەردەوام دەبێت چونکە کورد ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە سەقامگیرکردنی عێراق لە دوای لەشکرکێشی. == ئاماژەکان == * https://www.chathamhouse.org/2024/03/responding-instability-iraqs-sinjar-district/02-post-2003-sinjar-national-transnational * https://dengekan.info/archives/1557 * https://rudawrc.net/sorani/article/shengal-shwengey-shery-dahatuw * https://www.usip.org/iraq-timeline-2003-war {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113034134/https://www.usip.org/iraq-timeline-2003-war |date=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ }} * https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D9%84%DB%95_%D8%B3%D8%A7%DA%B5%DB%8C_%D9%A2%D9%A0%D9%A0%D9%A3 {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 1fi61pyjsjra0f5g7ejm01fm3gzn4yz 0 293077 1586765 1580985 2026-05-25T04:09:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1586765 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=شەڕی ئێران ٢٠٢٦|width=|partof=|image=Operation-Roaring-Lion-0018.jpg|caption=|date=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|place=[[ڕۆژاوای ئاسیا]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=|status=بەردەوامە|combatants_header=شەڕکەرەکان|combatant1={{ئاڵا|ئێران}}{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}{{ھن}} [[حەشدی شەعبی]]{{ھن}}{{flagicon image|Kata'ib_Hezbollah_sans_logo.JPG}}[[حیزبوڵڵای عێراق]]|combatant2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|combatant3=|commander1=|commander2=|commander3=|units1={{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەلی خامنەیی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[مەسعوود پزیشکیان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلی لاریجانی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[موجتەبا خامنەیی]]{{WIA}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}} [[عەباس عێراقچی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەلیرەزا ئەعرافی]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەزیز نەسیرزادە]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]{{Assassinated}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Iran.svg}}[[محەممەد پاکپوور]]{{Assassinated}}|units2={{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دۆناڵد ترەمپ]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[پیت ھێگسێت]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[دان کەین]]{{ھن}}{{flagicon image|US_flag_49_stars.svg}}[[براد کوپەر]]{{ھن}} {{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[بێنیامین نێتانیاھوو]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[یسرائیل کاتز]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[ئیال زەمیر]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag_of_Israel.svg}}[[تۆمەر بار]]|units3=|strength1={{ئاڵا|ئێران}}|strength2={{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}|strength3=|casualties1='''بەپێی ئێران:'''{{ھن}}١،٤٤٤ کەس کوژراوە، و ١٨،٥٥١ کەسیش بریندار بووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/us-hegseth-claims-irans-new-supreme-leader-mojtaba-khamenei-injured|title=US’s Hegseth claims new Iran Supreme Leader Mojtaba Khamenei injured|work=Aljazeera|quote=1,444 people have been killed and 18,551 injured in US-Israeli attacks on Iran per Iranian Health Ministry}}</ref> ---- '''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}٤،٠٠٠-٥،٠٠٠ سەربازی ئێرانی کوژراون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Fabian |first1=Emanuel |title=IDF: Between 4,000 and 5,000 Iranian troops have been killed by Israeli strikes since war’s start |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-between-4000-and-5000-iranian-troops-have-been-killed-by-israeli-strikes-since-wars-start/ |access-date=13 مارس 2026 |publisher=The Times of Israel |date=13 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٠ ھەزار سەربازی ئێرانی کوژراون یان بریندار بوون (تەنھا بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل)<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}زیاتر لە ١٩٠ مووشەکی بالیستی لەناوبراون<ref>{{استشهاد بخبر|title=בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים" |url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-03-13|trans-title=Senior military official: "The Americans did not believe we would succeed in the attack; Iran counts over 10,000 casualties"| language=he}}</ref>{{ھن}}٩٠ کەشتیی دەریایی نوقم بوونە یان زیانیان پێگەیشتووە<ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.cbsnews.com/news/us-fired-at-iranian-vessel-that-approached-aircraft-carrier-officials-say/|title=U.S. fired at Iranian vessel that approached aircraft carrier, officials say}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iranian-army-says-least-104-killed-us-attack-iranian-warship-last-week-2026-03-08/|title=Iranian army says at least 104 killed in US attack on Iranian warship last week|work=Reuters|date=8 مارس 2026}}</ref><nowiki>}}</nowiki>{{ھن}}{{ئاڵا|Hezbollah}}: ٢٠٠ چەکدار کوژراون<ref>{{استشهاد بويب|date=2026-03-08 |title=Israel killed 200 Hezbollah fighters in Lebanon, IDF says |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-889214 |access-date=2026-03-08 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref>{{ھن}}حەشدی شەعبی: ٥٤ چەکدار کوژراون و ٨١ی دیکەش برینداربوون<ref name="Kurdistan 24-2026">{{استشهاد بويب|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897811/slug|title=Airstrike Targets PMF Base in Diyala, Drone Intercepted Near Baghdad Airport Amid Ongoing Strikes|date=4 مارس 2026|website=Kurdistan 24}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|url=https://shafaq.com/en/Security/Airstrike-hits-PMF-in-Kirkuk-six-killed|title=Airstrike hits PMF in Kirkuk, six killed}}</ref><ref>{{استشهاد بويب|title=PMF: 27 members killed in 32 airstrikes on its sites across Iraq|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-27-members-killed-in-32-airstrikes-on-its-sites-across-Iraq}}</ref><ref>{{استشهاد بخبر|url=https://shafaq.com/en/Security/One-killed-seven-wounded-in-attack-on-PMF-site-in-Kirkuk|title=One killed, seven injured in attack on PMF site in Kirkuk}}</ref> ---- '''بەپێی ڕێکخراوە مرۆیییەکان:'''{{ھن}}مافەکانی مرۆڤ: ٣ ھەزار و ١٩ کەس کوژراون کە لانیکەم ھەزار و ٢٩٨ کەسیان ھاووڵاتیی مەدەنی بوونە.{{ھن}}'''بەپێی [[ڕێکخراوی ھەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ|ھەنگاو]]:'''{{ھن}}لانیکەم ٤ ھەزار و ٣٠٠ کەس کوژراون کە سێ ھەزار و ٩١٠ سەرباز و ٣٩٠ ھاووڵاتیی مەدەنی بوون.|casualties2='''بەپێی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسڕائیل:'''{{ھن}}{{ئاڵا|ئیسرائیل}}:{{ھن}}٢ سەرباز کوژراون<ref>{{استشهاد بخبر|last1=Planas |first1=Roque |last2=Dunbar |first2=Marina |last3=Lowe |first3=Yohannes |last4=Datoo |first4=Siraj |last5=Ellis-Petersen |first5=Hannah |title=Middle East crisis live: Israel warns it will pursue Iran's next supreme leader; black smoke smothers Tehran after missiles strike oil depots |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/08/middle-east-crisis-live-china-warns-world-cannot-return-to-law-of-the-jungle-trump-says-iran-being-decimated |access-date=8 مارس 2026 |work=the Guardian |date=8 مارس 2026}}</ref>{{ھن}}٢٠ کوژراو{{ھن}}٢،٩٧٥ بریندار{{ھن}}برینداربوونی ١٤ ئەندامانی سوپا{{ھن}}{{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}}:{{ھن}}کوژرانی ١٣ ئەندامانی ھێزی سەربازی{{ھن}}برینداربوونی ٢٠٠ کەس{{ھن}}لانیکەم ١٧ شوێنی ئەمریکی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زیانیان بەرکەوتووە|casualties3={{ئاڵا|لوبنان}}: ٦٨٧ کوژراو و ١٧٧٤ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}: ٣٠ کوژراوی ھێزە ئەمنی و ٢ کوژراوی مەدەنی، و برینداربوونی ٢ کەس{{ھن}}{{ئاڵا|کووەیت}}: چوار ئەندامی خزمەت و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی گیانیان لەدەستداوە، ھەروەھا ٦٧ ئەندامی خزمەت و ٣٢ مەدەنی برینداربوون.{{ھن}}{{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}: دوو سەرباز و چوار ھاووڵاتیی مەدەنی کوژراون و ١٣١ کەسیش بریندار بوون.{{ھن}}{{ئاڵا|بەحرەین}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|عەرەبستانی سعوودی}}: ٣ کوژراو و ٣٨ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|فەڕەنسا}}: سەربازێک کوژرا و چەندی دیکەش بریندار بوون{{ھن}}{{ئاڵا|عومان}}: ١ کەس کوژراوە{{ھن}}{{ئاڵا|قەتەر}}: ١٦ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئوردن}}: ١٩ بریندار{{ھن}}{{ئاڵا|ئازەربایجان}}: ٤ بریندار|notes=|campaignbox= }}لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] ھێرشی ئاسمانی لەناکاویان بۆ سەر چەندین شوێن و شار لە سەرانسەری [[ئێران]] دەستپێکرد و بەھۆیەوە [[سەید عەلی خامنەیی|عەلی خامنەیی]]، ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی [[ئێران]] و ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی دیکەی ئێران [[کوشتنی عەلی خامنەیی|کوژران]]. ئێران بە ھێرشی مووشەکی و [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] بۆ سەر ئیسرائیل و بنکەکانی ئەمریکا و لە وڵاتانی ھاوپەیمانی ئەمریکا لە ناوچەکە وەڵامی دایەوە. دوای ئەوەی قەیرانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] لە ساڵی ٢٠٢٣ دەستیپێکرد، ئێران و ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢٤ دا ھێرشی مووشەکییان کردە سەریەکتری و بۆ جارێکی دیکە لە [[شەڕی ئێران و ئیسرائیل|جەنگی دوازدە ڕۆژەدا]] لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٥ کە [[ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران|ھێرشی ئاسمانی ئەمریکای بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران]] بەخۆیەوە بینی. لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێزە ئەمنییەکانی ئێران لەکاتی یەکێک لە [[ناڕەزایەتییەکانی ئێران ٢٠٢٥–٢٠٢٦|گەورەترین ناڕەزایەتی]] لە دوای [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئیسلامییەوە]] کە تێدا ھەزاران خۆپیشاندەریان کوژران و برینداربوون. [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] سەرۆکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]، ھەڕەشەی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازی لە دژی ڕژێمی ئێرانی کرد لەسەر ئەو کوشتنانە. ئێران و ئەمریکا لە مانگی شوباتدا [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|دانوستانی ناڕاستەوخۆی ئەتۆمییان]] ئەنجامدا، لەھەمانکاتدا ئەمریکا زۆرترین ھێزی سەربازی خۆی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە دوای [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣]]ەوە ئەنجامدا. ھێرشە ھاوبەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لەکاتی نوێبوونەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکانی ئێران و ئەمریکادا، عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێرانیان تیرۆر کرد. ھەروەھا بەرپرسانی دیکەی ئێرانیش کوژراون. پاشان ئێران سەدان [[فڕۆکەی بێفڕۆکەوان]] و [[مووشەکی بالیستیکی]] ئاراستەی ئامانجەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر بەحرەین ٢٠٢٦|بەحرەین]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئوردن٢٠٢٦|ئوردن]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر کووەیت ٢٠٢٦|کووەیت]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر قەتەر ٢٠٢٦|قەتەر]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عەرەبستانی سعوودی ٢٠٢٦|عەرەبستانی سعوودی]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر تورکیا ٢٠٢٦|تورکیا]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] کرد. لە ئێران زیانی گیانی مەدەنی ھەبووە، ھەروەھا زیان بە [[قوتابخانە]] و [[نەخۆشخانە]] و شوێنەوارە کولتوورییەکان کەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Brown |یەکەم=Paul |دوایین٢=Sardarizadeh |یەکەم٢=Shayan |دوایین٣=Murphy |یەکەم٣=Matt |ڕێکەوت=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo|سەردێڕ=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[BBC Verify]]}}</ref> بینایەکی قوتابخانە لە ئێران بە ھەڵە وەک ئامانجێک بۆ ھێرشی مووشەکی ئەمریکا کرا بە ئامانج تێیدا و زیاتر لە ١٠٠ قوتابی کوژران. ئامانجە مەدەنییەکان لە [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ئازەربایجان ٢٠٢٦|ئازەربایجان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر ھەرێمی کوردستان ٢٠٢٦|کوردستان]] و [[ھێرشی ئێران بۆ سەر عومان ٢٠٢٦|عومان]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/|سەردێڕ=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |وێبگە=[[The Times of Israel]]}}</ref> لەلایەن ئێرانەوە کرانە ئامانج. بنکەی سەربازی ئەکرۆتیری [[بەریتانیا]] لەسەر [[قوبرس]] لەلایەن فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانەوە کرایە ئامانج. ململانێی نێوان [[حیزبوڵڵای لوبنان]] و ئیسرائیل، کە لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە سنووردار بوو بە ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا لە لوبنان]]، پەرەی سەند بۆ [[شەڕی لوبنان لە ساڵی ٢٠٢٦]] کاتێک حیزبوڵڵا دەستیان بە ئاراستەکردنی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردەوە بۆ سەر شوێنە سەربازییەکانی ئیسرائیل، ئیسرائیلیش ھێرشە ئاسمانییەکانی لە [[لوبنان]] زۆر فراوانتر کرد و بۆردومانی [[بەیرووت]]ی دەستپێکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/israel-attacks-central-beirut-in-escalation-of-deadly-assault-on-lebanon|سەردێڕ=Israel attacks central Beirut in escalation of deadly assault on Lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Al Jazeera]] |زمان=en}}</ref> ئەمریکا ئامانجی ئۆپەراسیۆنەکەی ڕوون نەکردەوە؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Sarovic |یەکەم=Alexander |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.spiegel.de/ausland/donald-trump-und-der-iran-krieg-praesident-siegessicher-kriegsziel-unbekannt-a-2df3b848-6ade-4cbb-a4c7-45ed6738fe63|سەردێڕ=(S+) Trump und Iran: Präsident siegessicher, Kriegsziel unbekannt |via=www.spiegel.de}}</ref> سەرۆک دۆناڵد ترەمپ و بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا ھۆکاری جیاوازیان بۆ ھێرشەکە خستووەتەڕوو، لەوانە ئەوەی کە بۆ بەرپەرچدانەوەی ھەڕەشەی ئێران کە ببێتە خاوەن [[چەکی ئەتۆم]]، بۆ پێشگرتن لە تۆڵەسەندنەوەی ئێران لە سەروەت و سامانی ئەمریکا دوای ھێرشێکی حەتمی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بۆ لەناوبردنی توانا مووشەکی و [[ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|سەربازییەکانی]] ئێران بۆ دەستەبەرکردنی سامانە سروشتییەکانی<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=GOP Sen. Lindsey Graham Brags 'We Are Going to Make a Ton of Money' on Iran War |ناونیشان=https://people.com/lindsey-graham-brags-make-ton-of-money-iran-war-11922350 |journal=[[People (magazine)|People]] |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٦|وتەگێڕانەوە="Venezuela and Iran have 31% of the world's oil reserves. We're going to have a partnership with 31% of the known reserves. This is China's nightmare. This is a good investment," he said.}}</ref> و دواجار بە ھێنانەدی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بۆ سەر دەسەڵات، گۆڕینی ڕژێم.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Glasser |یەکەم=Susan |بەستەری نووسەر=Susan Glasser |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Can Donald Trump Win a War with Iran If He Can't Explain Why He Started It? |ناونیشان=https://www.newyorker.com/news/letter-from-trumps-washington/can-donald-trump-win-a-war-with-iran-if-he-cant-explain-why-he-started-it |journal=[[The New Yorker]] |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2 March 2026 |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ئێران و ھەروەھا بەرپرسانی [[پنتاگۆن]] ئەو بانگەشانەیان ڕەتکردەوە کە گوایە ئێران ئامادەکاری بۆ ھێرشکردن کردووە.<ref name="Scahill-2026">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Scahill |یەکەم=Jeremy |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.dropsitenews.com/p/exclusive-interview-iran-deputy-foreign-minister-esmail-baghaei-trump-israel-big-lie|سەردێڕ=EXCLUSIVE: Iran’s Deputy Foreign Minister Rejects Trump’s “Big Lie” About Why He Went to War |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Drop Site News]] |زمان=en |وتەگێڕانەوە='They claim that Iran posed an imminent threat to the United States,' Baghaei added. 'Did we come to the Gulf of Mexico to target Los Angeles and other U.S. cities? Or did they come 6,500 miles away to Iranian shores?'}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Stewart |یەکەم=Phil |دوایین٢=Pamuk |یەکەم٢=Humeyra |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/us/pentagon-tells-congress-no-sign-that-iran-was-going-attack-us-first-sources-say-2026-03-02/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Reuters]]}}</ref> [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی]] ڕای گەیاند کە ئەو دەستڕاگەیشتنەی نییە کە پێویستی پێیەتی بۆ دڵنیابوون لەوەی کە [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران|بەرنامەی ئەتۆمی ئێران]] بە تەنیا ئاشتیانە بێت، بەڵام لە کاتی ھێرشەکاندا ھیچ بەڵگەیەک لەسەر بەرنامەیەکی ستراکتۆری چەکی ئەتۆمی نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni|سەردێڕ=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Wall Street Journal |زمان=en-US}}</ref> [[ئەنتۆنیۆ گوتیرێس]] سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و چەند وڵاتێکی دیکە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلیان ئیدانە کرد؛ دواتر [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان|ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] بڕیارنامەیەکی دەرکرد کە ھێرشە تۆڵەسەندنەوەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو شەرمەزار دەکات. ڕەخنەگرانی مانگرتنە سەرەتاییەکان، لەوانەش شارەزایانی یاسایی، ئەو ھێرشانەیان بە پێشێلکردنی [[سەروەری]] ئێران وەسف کردووە بەپێی [[یاسای نێودەوڵەتی|یاسا نێونەتەوەیییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار |دوایین=Schneid |یەکەم=Rebecca |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |سەردێڕ=How the World Is Reacting to the Attack on Iran |ناونیشان=https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |journal=[[Time (magazine)|Time]] |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦ |archive-date=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412130753/https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.philstar.com/world/2026/03/01/2511286/us-israel-defend-strikes-un-iran-alleges-war-crime|سەردێڕ=US, Israel defend strikes at UN as Iran alleges 'war crime' |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Philippine Star}}</ref>ململانێکان بووە ھۆی بەرزبوونەوەی دەستبەجێی نرخی [[نەوت]] و [[گاز]] و پچڕانی بەرفراوانی فڕۆکەوانی و گەشتیاری و بەرزبوونەوەی ناجێگیری لە بازاڕە داراییەکان.<ref name="Oxford Economics-2026">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications|سەردێڕ=The 2026 Iran War, An Initial Take and Implications|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Oxford Economics|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260309001808/https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێران [[تەنگاوی ھورمز|گەرووی ھورمز]]ی داخست و ھێرشی کردە سەر دامەزراوەکانی وزە و ناردنی نەوت و غازی جیھانی پەکخست. لە ٨ی نیساندا ئەمریکا ئاگربەستێکی دوو حەفتەیی ڕاگەیاند بۆ ئەوە کە بە ناوجێیەتیی [[پاکستان]] وتووێژێک بکرێت.<ref name="Pager-2026">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref> لە ماوەی ئاگربەستەکەدا ئێران و گرووپە هاوپەیمانەکانی هێرشەکانیان بۆ [[ھەرێمی کوردستان]] بەردەوام بوو کە ئەنجامی [[کوژرانی غەزال مەولان]] و چەند کەسی تر بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect|ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}</ref> ئیسرائیلیش دەستی لە بۆمببارانی لوبنان هەڵنەگرت و هەتا ١٣ی نیسان بە خەستی لوبنانی کوتا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=[[The Guardian]]|ڕێکەوت=١٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 Iran war}} {{تووڵی دەروازە|ڕووداوە بەردەوامەکان|شەڕ|سیاسەت|دەیەی ٢٠٢٠|ڕۆژھەڵاتی ناوین|ئێران|ئیسرائیل|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران| ]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی]] [[پۆل:شەڕەکانی عێراق]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی یۆنان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] [[پۆل:ململانێی بریکاریی ئێران و ئیسرائیل]] [[پۆل:وتارەکان کە ڤیدیۆ کلیپەکان لەخۆدەگرن]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فارسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری]] [[پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images]] [[پۆل:ھەموو ناکۆکییە دروستیبوونەکان]] [[پۆل:شەڕەکانی فەلەستین]] 6wr0qgwxo607stmxd7smoum58j7b8g9 0 294306 1586737 1573952 2026-05-24T20:45:47Z Serchia 5238 Serchia پەڕەی [[چێشت]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[دەستاو]]: ناوی شیاوتر 1573952 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس |وێنە = Espaguetis_carbonara.jpg }} '''چێشت''' شێوازێکی چێشتلێنانە کە بە کەرەستە تایبەتەکان، تەکنیکەکان، و [[چێشت (خۆراک)|ژەمەکان]] دەناسرێتەوە، و بەزۆری بە [[چاند|چاندێک]] یان ناوچەیەکی جوگرافیی دیاریکراوەوە بەستراوەتەوە. تەکنیکەکانی ئامادەکردنی خۆراکی ناوچەیی، دابونەریت و کەرەستەکان تێکەڵ دەبن بۆ ڕەخساندنی ژەمە بێھاوتاکانی ناوچەیەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئەورووپا|کیمیا|ھیندستان|تایلەند|چاند|تاجیکستان|ژینناسی|فەڕەنسا|خواردنەوە|خۆراک}} {{پۆلی کۆمنز|Cuisine}} [[پۆل:لێنان]] [[پۆل:چێشتکەری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] iheiactcfgzxdnmmup2oqv6sslbnyg9 1586740 1586737 2026-05-24T20:49:07Z Serchia 5238 1586740 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس |وێنە = Espaguetis_carbonara.jpg }} '''دەستاو''' شێوازێکی چێشتلێنانە کە بە کەرەستە تایبەتەکان، تەکنیکەکان، و [[چێشت (خۆراک)|ژەمەکان]] دەناسرێتەوە، و بەزۆری بە [[چاند|چاندێک]] یان ناوچەیەکی جوگرافیی دیاریکراوەوە بەستراوەتەوە. تەکنیکەکانی ئامادەکردنی خۆراکی ناوچەیی، دابونەریت و کەرەستەکان تێکەڵ دەبن بۆ ڕەخساندنی ژەمە بێھاوتاکانی ناوچەیەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٧ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{شریتی دەروازە|ئەورووپا|کیمیا|ھیندستان|تایلەند|چاند|تاجیکستان|ژینناسی|فەڕەنسا|خواردنەوە|خۆراک}} {{پۆلی کۆمنز|Cuisine}} [[پۆل:لێنان]] [[پۆل:چێشتکەری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] dnrmtrvtmic2zavko1qvnxodbvlbpqt 1 294861 1586766 1579155 2026-05-25T04:10:01Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1586766 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئێران ٢٠٢٦]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1576903 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260309001808/https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications/ بۆ https://www.oxfordeconomics.com/resource/the-2026-iran-war-an-initial-take-and-implications زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٠٦، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1586765 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20260412130753/https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ بۆ https://time.com/7381811/iran-war-world-leaders-reaction-russia-china-europe/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:١٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) fwfe1273alwc3522caph9n8vu7qs28q 0 294880 1586805 1576957 2026-05-25T08:35:17Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئابووری نێجیریا]] 1586805 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئابووری نێجیریا]] eg535dthqqmohw7wd9ja4e984jk0k2v 0 294885 1586594 1586573 2026-05-24T12:00:23Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586594 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئابووریی [[کێرالا]]''' ١١ەمین گەورەترینە لە ھیندستان، بە بەرھەمی ناوخۆییی گشتیی ویلایەت (جی ئێس پی)ی ساڵانەی ١٣٫١١ لاک کرۆر (١٥٧٫٤٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی) لە ٢٠٢٤–٢٠٢٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://prsindia.org/budgets/states/kerala-budget-analysis-2024-25|سەردێڕ=Kerala Budget Analysis 2024-25 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=PRS Legislative Research |زمان=en-US}}</ref> جی ئێس پی بۆ ھەر تاکێکی [[کێرالا]] لە ھەمان ماوەدا {{INRConvert|372783}}یە، کە شەشەم گەورەترینە لە ھیندستان.<ref name="PRSIndia-KeralaBudget2023-24">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/kerala/2023/KL_State_Budget_Analysis_2023-24.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=[[PRS Legislative Research]]}}</ref> لە ٢٠١٩–٢٠دا، کەرتی سێیەم نزیکەی ٦٣٪ی جی ئێس ڤی ئەیی (GSVA) ویلایەتەکەی دابین کردووە، بە بەراورد بە ٢٨٪ لەلایەن [[دووەم کەرتی ئابووری|کەرتی دووەم]]، و ٨٪ لەلایەن کەرتی یەکەمەوە.<ref name="eco">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf|سەردێڕ=Economic Review 2020 - Volume I|بڵاوکەرەوە=Kerala State Planning Board|ساڵ=٢٠٢١|شوێن=Thiruvananthapuram}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} q27vxszwn85195vp37pe4ty51optfnf 1586729 1586594 2026-05-24T20:01:24Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1586729 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئابووریی [[کێرالا]]''' ١١ەمین گەورەترینە لە ھیندستان، بە بەرھەمی ناوخۆییی گشتیی ویلایەت (جی ئێس پی)ی ساڵانەی ١٣٫١١ لاک کرۆر (١٥٧٫٤٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی) لە ٢٠٢٤–٢٠٢٥.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://prsindia.org/budgets/states/kerala-budget-analysis-2024-25|سەردێڕ=Kerala Budget Analysis 2024-25 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤|وێبگە=PRS Legislative Research |زمان=en-US}}</ref> جی ئێس پی بۆ ھەر تاکێکی [[کێرالا]] لە ھەمان ماوەدا {{INRConvert|372783}}یە، کە شەشەم گەورەترینە لە ھیندستان.<ref name="PRSIndia-KeralaBudget2023-24">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/kerala/2023/KL_State_Budget_Analysis_2023-24.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=[[PRS Legislative Research]]}}</ref> لە ٢٠١٩–٢٠دا، کەرتی سێیەم نزیکەی ٦٣٪ی جی ئێس ڤی ئەیی (GSVA) ویلایەتەکەی دابین کردووە، بە بەراورد بە ٢٨٪ لەلایەن [[دووەم کەرتی ئابووری|کەرتی دووەم]]، و ٨٪ لەلایەن کەرتی یەکەمەوە.<ref name="eco">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf|سەردێڕ=Economic Review 2020 - Volume I|بڵاوکەرەوە=Kerala State Planning Board|ساڵ=٢٠٢١|شوێن=Thiruvananthapuram}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} qkbisrt7j2x0ts77vkeozgq1lptrwep 0 294890 1586802 1576978 2026-05-25T08:34:47Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئابووری ئوکرانیا]] 1586802 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئابووری ئوکرانیا]] p89tze9dw5l83ouba20rxzccu07ued9 0 294940 1586806 1577296 2026-05-25T08:35:27Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئابووری ڤێنیزوێلا]] 1586806 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئابووری ڤێنیزوێلا]] dhm1i0d9z414eylf75gegnm9ut0i51e 0 295341 1586754 1585393 2026-05-24T23:20:08Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1586754 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = سەلیم ساداک | office = ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا]] | term_start = ١٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ | term_end = ٣ی ئازاری ١٩٩٤ | citizenship = | education = [[زانکۆی دیجلە|ئینستیتووتی پەروەردەی ئامەد]] | office2 = سەرۆک شارەوانیی [[سێرت]] | term_start2 = ٢٩ی ئازاری ٢٠٠٩ | term_end2 = ٣٠ی ئازاری ٢٠١٤ | constituency = [[شرنەخ (بازنەی ھەڵبژاردن)|شرنەخ]] ([[ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا (١٩٩١)|١٩٩١]]) | image = Selîm Sadak.jpg | birth_name = سەلیم سەداک | birth_date = ١٩٥٤ | birth_place = [[ئەزەخ]]، [[پارێزگای شرنەخ]]، [[باکووری کوردستان]] | death_date = {{death date and given age|2026|1|23|71|df=y}} | death_place = [[ھایڵبڕۆن]]، [[بادەن-ڤویرتمبێرگ]]، [[ئەڵمانیا]] | predecessor2 = مەروان گول | successor2 = [[تونجەر باکیرھان]] | party = [[پارتی کاری گەل|ھەئەپە]]<br/>[[پارتی دیموکراسی (تورکیا)|دێپ]]<br/>[[پارتی کۆمەڵگای دیموکراتی|دەتەپە]] | children = ١٠ }} '''سەلیم سەداک''' (١٩٥٤ – ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦) [[ڕامیار]]ێکی [[کورد]]ی [[باکووری کوردستان]] بوو. ==پێشینە== سەلیم سەداک لە ساڵی ١٩٥٤ لە [[ئەزەخ]] لەدایکبووە.<ref name=okimdir.com>[http://www.okimdir.com/selim-sadak-biyografi.html Selim Sadak kimdir?], Okimdir.com, '''Erişim Tarihi:''' 6 December 2008.</ref> ئەو لە بەشی بیرکاریی [[زانکۆی دیجلە|ئینستیتووتی پەروەردەی ئامەد]] دەرچووە. پاشان وەک وەرگێڕی سەربەخۆ لە زمانەکانی کوردی، ئینگلیزی و عەرەبیدا کاری کردووە. ئەو ھاوسەرگیری کردبوو و ١٠ منداڵی ھەبوو.<ref name=okimdir.com/> سەداک لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا بەھۆی نەخۆشیی [[شێرپەنجە]]وە لە [[ھایڵبڕۆن]] لە [[ئەڵمانیا]] کۆچی دوایی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Selim Sadak yaşamını yitirdi|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260124012859/https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Evrensel|زمان=tr-TR|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==ژیانی ڕامیاری== لە [[ھەڵبژاردنی گشتیی تورکیا (١٩٩١)|ھەڵبژاردنی گشتیی پەرلەمانی تورکیا لە ساڵی ١٩٩١]]، ئەو چووە پاڵ «لەیلا زانا»، «مەحموود ئالیناک»، «خەتیب دیجلە»، «ئۆرھان دۆغان»، «ئەحمەد تورک»، «سرری ساکک» و «سەدات یورتداش» لە ناو [[پارتی گەلی سۆسیال دیموکرات (تورکیا)|پارتی گەلی سۆسیال دیموکرات]] (SHP) و وەک ئەندامی پەرلەمان بۆ [[شرنەخ]] لە خولی ١٩یەمی پەرلەمانی تورکیا ھەڵبژێردرا. لە ئازاری ١٩٩٤، [[پارێزبەندیی پەرلەمانی لە تورکیا|پارێزبەندیی پەرلەمانی]] لەسەر سەلیم ساداک، [[ئۆرھان دۆغان]]، [[خەتیب دیجلە]] و [[لەیلا زانا]] لادرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Human rights of parliamentarians: 167th Council session |ناونیشان=http://archive.ipu.org/hr-e/167/Tk39.htm |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=archive.ipu.org}}</ref> لە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٩٤ [[پارتی دیموکراسی (تورکیا)|پارتی دیموکراسی]] (DEP) لەلایەن [[دادگای دەستووریی تورکیا]] داخرا، و سەلیم سەداک لەگەڵ ئەندامانی تری پارتەکە خرایە زیندانەوە. بەپێی بڕیارێکی دادگای ئاسایشی دەوڵەت، لە ساڵی ١٩٩٤دا سزای ١٥ ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN|سەردێڕ=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377|وێبگە=www.europarl.europa.eu|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> لە نیسانی ٢٠٠٤ [[پەرلەمانی ئەورووپا|پەرلەمانی ئەورووپا]] زیندانیکردنی سەداکی سەرکۆنە کرد و لە بڕیارنامەیەکدا ھیوای ھەڵوەشاندنەوەی سزاکەی خواست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0377+0+DOC+XML+V0//EN|سەردێڕ=Texts adopted - Thursday, 22 April 2004 - Trial against Leyla Zana and others in Ankara - P5_TA(2004)0377|وێبگە=www.europarl.europa.eu|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> ئەو لە حوزەیرانی ٢٠٠٤ بەدوای بڕیارێکی دادگای تێھەڵچوونەوەی تورکیا ئازاد کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/nt_zana_/nt_zana_en.pdf|سەردێڕ=Leyla Zana, European Parliament's Sakharov Prize Winner of 1995|وێبگە=Europarl|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> ===ژیانی دواتر و دادگاییکردن=== دوای ئازادبوونی لە زیندان، سەداک بە وڵاتدا گەڕا بۆ تاقیکردنەوەی ئەگەرەکانی دامەزراندنی پارتێکی نوێ.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Vick |یەکەم=Karl |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ=As Turkey Reaches Out, Kurdish Politicians Look Back |ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2005/10/06/as-turkey-reaches-out-kurdish-politicians-look-back/6359fc65-1727-45f2-9989-22f01b754dbb/ |وێبگە=[[Washington Post]]}}</ref> لەو کاتەدا ئەو وای دەبینی کە ئەستەمە پارتێکی کوردی بەبێ ئاماژەدان بە [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان|ئۆجەلان]] پێکبھێنرێت.<ref name=":0" /> سەداک لەگەڵ لەیلا زانا و خەتیب دیجلە [[پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتیک]] (DTP)یان دامەزراند و وەک سەرۆک شارەوانیی [[سێرت]] لەژێر ناوی دەتەپە ھەڵبژێردرا، کە ٤٩،٤٪ی دەنگەکانی لە [[ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی تورکیا (٢٠٠٩)|ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکان]] لە ئازاری ٢٠٠٩دا بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/|سەردێڕ=PARTİ İL SEÇİM SONUÇLARI|وێبگە=secim.haberler.com|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200808184132/https://secim.haberler.com/2009/illerde-durum/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەڵام لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩، تورکیا [[کەیسی داخستنی پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتیک|دەتەپەی قەدەغە کرد]] بەھۆی پەیوەندییە گومانلێکراوەکانی لەگەڵ پەکەکە و سەلیم سەداک و ھەروەھا ئەحمەد تورک، «ئایسەل توغلوک»، لەیلا زانا و «[[نوورەددین دەمیرتاش]]»، بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە [[ڕامیاری]] قەدەغە کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Turkey's Constitutional Court closes DTP - Hurriyet Daily News |ناونیشان=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111007035823/http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-votes-to-xx-turkey-pro-kurdish-part-2009-12-11 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=[[Hürriyet Daily News]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن وەزارەتی ناوخۆوە لە پۆستی سەرۆک شارەوانیی سێرت دوورخرایەوە دوای ئەوەی سزای ١٠ مانگ زیندانیکردنی ساڵی ٢٠٠٨ی پشتڕاستکرایەوە، بڕیارێک کە ئەو ناڕەزایەتی بەرامبەر دەربڕی. پاشان ئەنجومەنی گشتیی دادگاییکردنی کارگێڕیی ئەنجومەنی دەوڵەت بڕیاری وەزارەتی ناوخۆی بۆ دوورخستنەوەی سەداک ھەڵوەشاندەوە و بڕیاری دا کە دەتوانێت تا کۆتایی خولەکەی وەک سەرۆک شارەوانیی [[سێرت]] بمێنێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190106104356/https://www.worldbulletin.net/politics/turkeys-council-of-state-overrules-sacking-of-mayor-over-pkk-propaganda-h96091.html|ڕەوشی ناونیشان=usurped|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Turkey's Council of State overrules sacking of mayor over PKK propaganda|وێبگە=World Bulletin}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://anfenglish.com/news/siirt-mayor-sadak-will-not-be-removed-5975|سەردێڕ=Siirt mayor Sadak will not be removed|وێبگە=ANF News|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١٠ بەھۆی بەکارھێنانی وشەی کوردستان سزای یەک ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێندرا و لە ١٣ی نیسان سزای ١٠ مانگ زیندانیکردنی بۆ وێنەیەک کە لە ساڵنامەیەکی ٢٠١٠دا کێشراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://bianet.org/english/english/121608-1-year-and-10-months-in-jail-for-mayor-selim-sadak|سەردێڕ=1 Year and 10 Months in Jail for Mayor Selim Sadak|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٠|وێبگە=Bianet}}</ref> لە ئابی ٢٠١١ لە دادگای تاوانەکانی سێرت سزای پێنج مانگ زیندانیی بەسەردا سەپێندرا، سزایەک کە دواتر گۆڕدرا بۆ سزای دارایی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Siirt Mayor Selim Sadak'a were sentenced to 5 months in prison|بڵاوکەرەوە=Haber Monitor|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠٢٢|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331105926/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to|url-status=dead}}</ref> لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ لە دادگای ئامەد سزای یەک ساڵ و ھەشت مانگ زیندانیی بەسەردا سەپێندرا بەھۆی بانگەشەی تیرۆریستی پەیوەست بە وتارێک کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا پێشکەشی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= 150 ans de prison pour trois députées kurdes dont Leyla Zana |بڵاوکەرەوە=Le Post|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان= http://www.lepost.fr/article/2011/10/13/2612904_150-ans-de-prison-pour-trois-deputees-kurdes-dont-leyla-zana.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:کوردانی تورکیا]] [[پۆل:ڕامیارانی کورد]] [[پۆل:ڕامیارانی پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتیک]] [[پۆل:ڕامیارانی پارتی دیموکراسی]] [[پۆل:ڕامیارانی پارتی ڕەنجی گەل]] [[پۆل:ئەندامانی کۆمەڵەی نیشتمانیی گەورەی تورکیا]] [[پۆل:سەرۆک شارەوانییەکانی سێرت]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی خەڵکی ئەزەخ]] [[پۆل:خوێندکارانی زانکۆی دیجلە]] [[پۆل:مردن بەھۆی شێرپەنجە لە ئەڵمانیا]] 34r5q5edz8iybtpic1dq1p1ov864pyb 0 295494 1586803 1581585 2026-05-25T08:34:57Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئابووری بیلاڕووس]] 1586803 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئابووری بیلاڕووس]] ja2o21qgw1e8j0x6mh81qkf9g01rdo8 0 295520 1586804 1581823 2026-05-25T08:35:07Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئابووری نیپال]] 1586804 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئابووری نیپال]] nzl6cdxjrqqsslv0sat6ksd9m3rm02d 0 295527 1586807 1581849 2026-05-25T08:35:37Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ئابووری کۆماری ئیرلەندا]] 1586807 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ئابووری کۆماری ئیرلەندا]] n8cjx0xcd2izykg6ykap5dtjinq90su 0 296034 1586627 1586305 2026-05-24T12:07:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586627 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Chapeaux_en_peau_de_castor.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک شەبقەی پەڕووی سەگی ئاوی پیاوان لە سەدەکانی ١٨ و ١٩]] '''شەبقە''' پۆشەرێکی سەرە کە بە ھۆکاری جۆراوجۆر لەبەر دەکرێت، لەوانە پاراستن لە بارودۆخی کەشوھەوا، ھۆکاری ڕێوڕەسمی وەک دەرچوونی زانکۆ، ھۆکاری ئایینی، کۆمیدی، سەلامەتی، یان وەک پێداویستییەکی مۆدە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pauline Thomas |ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm|سەردێڕ=The Wearing of Hats Fashion History |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hats}} {{تووڵی دەروازە|چاند}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 36pp7vf10h4ciecfnhr8nilgbq24eze 1586761 1586627 2026-05-25T03:38:43Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1586761 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Chapeaux_en_peau_de_castor.jpg|وێنۆک|کۆمەڵێک شەبقەی پەڕووی سەگی ئاوی پیاوان لە سەدەکانی ١٨ و ١٩]] '''شەبقە''' پۆشەرێکی سەرە کە بە ھۆکاری جۆراوجۆر لەبەر دەکرێت، لەوانە پاراستن لە بارودۆخی کەشوھەوا، ھۆکاری ڕێوڕەسمی وەک دەرچوونی زانکۆ، ھۆکاری ئایینی، کۆمیدی، سەلامەتی، یان وەک پێداویستییەکی مۆدە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pauline Thomas|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm|سەردێڕ=The Wearing of Hats Fashion History|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئایاری ٢٠١٨|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524002101/http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm|url-status=dead}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Hats}} {{تووڵی دەروازە|چاند}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} damenuhqo5cnnt2hqqwq6h1dxxj8mhr 1 296035 1586762 1586249 2026-05-25T03:38:54Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1586762 wikitext text/x-wiki == ناو == من شەبقەم هەڵبژاردووە، بەرامبەر cap کڵاوم داناوە، چۆنتان پێ باش بوو دەستکاری ناو بکەن. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٣:٣٥، ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شەبقە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1586761 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20180524002101/http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm بۆ http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٣:٣٨، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) cpv6vpll28nwebpt895a4b4je7tl07j 0 296036 1586626 1586306 2026-05-24T12:07:00Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586626 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''کڵاو''' سەرپۆشێکی تەختە. ئەوان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٣٢٠٠ی پێش زایین دەرکەوتن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشان=https://fashionablehats.com/blogs/hat-articles/invented-hat|سەردێڕ=Who Invented The Hat? - Amazing Hat History |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Fashionable Hats |زمان=en}}</ref> بنەچەی وشەی "cap" لە وشەی فەڕەنسیی کۆنی "chapeau"و ھاتووە کە بە واتای "سەرپۆش" دێت. بە تێپەڕبوونی کات، وشەکە گەشەی کردووە و واتاکەی گۆڕاوە، بەڵام ھێشتا پەیوەندییەکەی بە پۆشاکی سەرەوە پاراستووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.typingadventure.com/cap-vs-hat/|سەردێڕ=Cap vs. Hat: Differentiating the Meaning of Different Headgear |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201124195940/https://www.typingadventure.com/cap-vs-hat/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Typing Adventure |زمان=en-US}}</ref> ئەوان لە شوێنە ئاسایی و ناڕەسمییەکاندا باون، و لە وەرزش و مۆدەدا دەبینرێن.<ref name=":0"/> ئەوان بە شێوەیەکی ئاسایی بۆ گەرمی دیزاین کراون، و زۆرجار سێبەرێک لەخۆ دەگرن بۆ ڕێگریکردن لە تیشکی خۆر لە چاوەکان. ئەوان بە چەندین شێوە و قەبارەی جیاواز دێن و لە براندە جیاوازەکانن. کڵاوەکانی بەیسبۆڵ یەکێکن لە باوترین جۆرەکانی کڵاو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://baseball.epicsports.com/baseball-hats.html#:~:text=They%20were%20first%20worn%20by,that%20time%20and%20still%20today. |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=baseball.epicsports.com}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Caps}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} nc1sv1nkwv14ilex6i0wp1c5lnz4met 0 296038 1586700 1586303 2026-05-24T17:01:55Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] و [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1586700 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''سەرۆکی ئیندۆنیزیا''' [[سەرۆکی دەوڵەت]] و [[سەرۆکی حکوومەت]]ی [[ئیندۆنیزیا|کۆماری ئیندۆنیزیایە]]. سەرۆک ڕێبەری [[دەسەڵاتی جێبەجێکار]]ی حکوومەتی ئیندۆنیزیا و [[فەرماندەی گشتی]]ی ھێزە چەکدارە نیشتمانییەکانی ئیندۆنیزیا و پۆلیسی نیشتمانیی ئیندۆنیزیایە. لە ساڵی ٢٠٠٤ەوە، سەرۆک و جێگری سەرۆک ڕاستەوخۆ بۆ ماوەی پێنج ساڵ ھەڵدەبژێردرێن، کە یەک جار دەتوانرێت نوێ بکرێتەوە، ئەمەش ڕێگە دەدات بۆ زۆرترین ماوەی دە ساڵ لە پۆستەکەدا بمێننەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|سیاسەت}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئیندۆنیزیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیندۆنیزی]] k71nz8xodswd3x3xzhhzcs5jxlcyy38 0 296039 1586622 1586331 2026-05-24T12:06:10Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586622 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''خانکەندی''' (بە [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]]: Xankendi) ([[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]: Ստեփանակերտ) و بێژەکردنی ''Stepanakert''، شارێکە لە [[ئازەربایجان]]، و پایتەخت و گەورەترین شاری [[کۆماری ئارتساخ|کۆماری پێشووی ناگۆرنۆ-کارباخ (ئارتساخ)]] بووە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە نزیکەی ٢٢ ھەزار کەس مەزەندە کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://en.apa.az/social/azerbaijan-reveals-population-figures-for-khankendi-aghdara-and-khojaly-480427|سەردێڕ=Azerbaijan reveals population figures for Khankendi, Aghdara, and Khojaly |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Apa.az |زمان=en}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧٥ ھەزار کەسە و زۆربەیان [[ئەرمەنستان|ئەرمەنیین]] و کەمینەی ئازەری ھەیە. لە قۆناغە سەرەتاییەکانی [[یەکەمین شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ|شەڕی ناگۆرنۆ و قەرەباغدا]] لە شارەکە ھەڵھاتن. خانکەندی لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی [[١٩٩١]] لەلایەن ئەرمەنستانەوە داگیرکرا. لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠٢٣ لە نێوان ھێرشێکدا کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئازەربایجانەوە دەستیپێکرد، شارەکە گیرا و زۆربەی دانیشتووانی ئەرمەنی ھەڵھاتن لە ھێزەکانی ئازەربایجانی پێشڕەو بەرەو [[ئەرمەنستان]]. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251006033352/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=The Independent |زمان=en |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پاشان ئازەربایجان لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ بە کردنەوەی زانکۆی قەرەباخ دەستی کرد بە نیشتەجێکردنی دانیشتووانی ھەمیشەیی نوێ لەوێ. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.aktualinfo.az/news/qarabag-universiteti-acilisi-azerbaycanin-tehsil-ve-inkisafinin-yeni-simvoludur/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250521083536/https://www.aktualinfo.az/news/qarabag-universiteti-acilisi-azerbaycanin-tehsil-ve-inkisafinin-yeni-simvoludur/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=az |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ]] [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوکراینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی بیلاڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئۆزبەکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکمانی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئازەربایجانی]] mpuwikbxgubsx4pxukyiabed7d0pwww 1586674 1586622 2026-05-24T15:00:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی داڕێژەی بەجێماوی {{[[داڕێژە:سەرچاوەکان|سەرچاوەکان]]}} 1586674 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''خانکەندی''' (بە [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]]: Xankendi) ([[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]: Ստեփանակերտ) و بێژەکردنی ''Stepanakert''، شارێکە لە [[ئازەربایجان]]، و پایتەخت و گەورەترین شاری [[کۆماری ئارتساخ|کۆماری پێشووی ناگۆرنۆ-کارباخ (ئارتساخ)]] بووە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە نزیکەی ٢٢ ھەزار کەس مەزەندە کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://en.apa.az/social/azerbaijan-reveals-population-figures-for-khankendi-aghdara-and-khojaly-480427|سەردێڕ=Azerbaijan reveals population figures for Khankendi, Aghdara, and Khojaly |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Apa.az |زمان=en}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧٥ ھەزار کەسە و زۆربەیان [[ئەرمەنستان|ئەرمەنیین]] و کەمینەی ئازەری ھەیە. لە قۆناغە سەرەتاییەکانی [[یەکەمین شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ|شەڕی ناگۆرنۆ و قەرەباغدا]] لە شارەکە ھەڵھاتن. خانکەندی لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی [[١٩٩١]] لەلایەن ئەرمەنستانەوە داگیرکرا. لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠٢٣ لە نێوان ھێرشێکدا کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئازەربایجانەوە دەستیپێکرد، شارەکە گیرا و زۆربەی دانیشتووانی ئەرمەنی ھەڵھاتن لە ھێزەکانی ئازەربایجانی پێشڕەو بەرەو [[ئەرمەنستان]]. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251006033352/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=The Independent |زمان=en |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پاشان ئازەربایجان لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ بە کردنەوەی زانکۆی قەرەباخ دەستی کرد بە نیشتەجێکردنی دانیشتووانی ھەمیشەیی نوێ لەوێ. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.aktualinfo.az/news/qarabag-universiteti-acilisi-azerbaycanin-tehsil-ve-inkisafinin-yeni-simvoludur/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250521083536/https://www.aktualinfo.az/news/qarabag-universiteti-acilisi-azerbaycanin-tehsil-ve-inkisafinin-yeni-simvoludur/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=az |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ]] [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوکراینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی بیلاڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئۆزبەکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکمانی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئازەربایجانی]] joinuca4cabahz60u09ddx0ueuopf94 1586696 1586674 2026-05-24T17:00:30Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئازەربایجان|ئازەربایجان]]، [[دەروازە:ئەرمەنستان|ئەرمەنستان]]، [[دەروازە:ئەورووپا|ئەورووپا]] و [[دەروازە:جوگرافیا|جوگرافیا]] 1586696 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''خانکەندی''' (بە [[زمانی ئازەربایجانی|ئازەربایجانی]]: Xankendi) ([[زمانی ئەرمەنی|ئەرمەنی]]: Ստեփանակերտ) و بێژەکردنی ''Stepanakert''، شارێکە لە [[ئازەربایجان]]، و پایتەخت و گەورەترین شاری [[کۆماری ئارتساخ|کۆماری پێشووی ناگۆرنۆ-کارباخ (ئارتساخ)]] بووە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٥دا بە نزیکەی ٢٢ ھەزار کەس مەزەندە کراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://en.apa.az/social/azerbaijan-reveals-population-figures-for-khankendi-aghdara-and-khojaly-480427|سەردێڕ=Azerbaijan reveals population figures for Khankendi, Aghdara, and Khojaly |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Apa.az |زمان=en}}</ref> ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٧٥ ھەزار کەسە و زۆربەیان [[ئەرمەنستان|ئەرمەنیین]] و کەمینەی ئازەری ھەیە. لە قۆناغە سەرەتاییەکانی [[یەکەمین شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ|شەڕی ناگۆرنۆ و قەرەباغدا]] لە شارەکە ھەڵھاتن. خانکەندی لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی [[١٩٩١]] لەلایەن ئەرمەنستانەوە داگیرکرا. لە مانگی ئەیلولی ساڵی ٢٠٢٣ لە نێوان ھێرشێکدا کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئازەربایجانەوە دەستیپێکرد، شارەکە گیرا و زۆربەی دانیشتووانی ئەرمەنی ھەڵھاتن لە ھێزەکانی ئازەربایجانی پێشڕەو بەرەو [[ئەرمەنستان]]. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251006033352/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-refugees-b2421023.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=The Independent |زمان=en |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پاشان ئازەربایجان لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ بە کردنەوەی زانکۆی قەرەباخ دەستی کرد بە نیشتەجێکردنی دانیشتووانی ھەمیشەیی نوێ لەوێ. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.aktualinfo.az/news/qarabag-universiteti-acilisi-azerbaycanin-tehsil-ve-inkisafinin-yeni-simvoludur/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250521083536/https://www.aktualinfo.az/news/qarabag-universiteti-acilisi-azerbaycanin-tehsil-ve-inkisafinin-yeni-simvoludur/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥|زمان=az |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|ئەورووپا|جوگرافیا}} [[پۆل:قەزاکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:ناگۆرنۆ-قەرەباغ]] [[پۆل:شار و شارۆچکەکانی ئازەربایجان]] [[پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوکراینی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی بیلاڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئۆزبەکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکمانی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ڕووسی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئازەربایجانی]] epl8qy8t44tdfyg0zp63zeib3xq3lst 0 296042 1586625 1586311 2026-05-24T12:06:50Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586625 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''شەڕ و پێکدادانی بۆزانێ لە ساڵی ٢٠٢٠–٢٠٢١''' زنجیرەیەک پێکدادان بوو لە نێوان [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]] سەر بە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] و [[سوپای نیشتمانیی سووریا]] کە لەلایەن [[تورکیا]]وە پشتیوانی دەکرێت لە [[بۆزانێ]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]. == پێکدادانەکان == === تۆپبارانی سەرەتایی === گرژییەکان زیادیان کرد کاتێک ھێزە تورکییەکان و ھێزە ھاوپەیمانەکانیان تۆپبارانیان بۆ سەر بۆزانێ و دەوروبەری لە گوندەواری باکووری [[پارێزگای ڕەققە|ڕەققە]] لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا چڕکردەوە، بەمەش [[ناوچەی ئارامی باکووری سووریا|ڕێککەوتنەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩]]یان پێشێل کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=SDF official: Russian grantor keeps watching Turkish attacks on Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50314/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> بەرپرسان ڕایان گەیاند کە پێشێلکارییەکان لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا خراپتر بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=SDF official: Russian grantor keeps watching Turkish attacks on Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50314/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> ڕاپۆرت کرا کە ١١ شەڕکەری [[سوپای نیشتمانیی سووریا]] و چەند شەڕکەرێکی [[ھەسەدە]] لە کاتی پێکدادانەکاندا کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Infiltration attempt {{!}} 11 Turkish-backed militiamen killed in clashes with SDF nearby Ain Issa|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/193211/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en-US}}</ref> ڕۆژی دواتر، ڕاپۆرت کرا کە زیاتر لە ٣٠ شەڕکەری سوپای نیشتمانیی سووریا لە کاتی ھەوڵێکی شکستخواردووی دزەکردن لە دەوروبەری بۆزانێ کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Dozens among opposition groups killed and injured in Syria's Raqqa countryside|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50327/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> دوای چەند ڕۆژێک ھێرشێکی مووشەکیی تورکیا لە نزیک شارۆچکەکە بەپێی ڕاپۆرتەکان دوو منداڵی بریندار کرد و ھەندێک خانوویشی وێران کرد. بەھۆی ئەمە و چەند ڕووداوێکی تر، خەڵکی مەدەنی دەستیان کرد بە ڕاکردن لە ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/193779/|سەردێڕ=In full sight of Russian troops &#124; Residents of Ain Issa in northern Raqqa flee their area, as Turkish shelling on the region continues|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە ١ی کانوونی یەکەمدا، تۆپبارانە تورکییەکان لە گوندی سەیدا و دەوروبەری [[بۆزانێ]] نوێ بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=North of Raqqa {{!}} Turkish forces and proxy factions shell villages near M4 road|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/194257/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> دەزگاکانی ھەواڵی ناوخۆیی لە ٦ی کانوونی یەکەمدا ڕایان گەیاند کە شەڕکەرانی سوپای نیشتمانیی سووریا کە لەلایەن توخمە تورکییەکانەوە پشتگیری دەکران، ھێرشەکانیان بۆ سەر بۆزانێ چڕکردەوە لە نێو ترس و دڵەڕاوکێ لە ھێرشێکی نوێی تورکیا بۆ سەر ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkish-Backed Rebels Intensify Attacks on Syrian Town|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_turkish-backed-rebels-intensify-attacks-syrian-town/6199248.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref> لە ١٠ی کانوونی یەکەمدا، [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] (SOHR) ڕای گەیاند کە ٧،٠٠٠ کەس لە ماڵەکانیان لە بۆزانێ لە ماوەی مانگی ڕابردوودا ھەڵاتوون، لە ترسی ھەڵمەتێکی سەربازیی تورکیا. تۆپبارانی ڕۆژانە چڕ ببووەوە لەسەر بۆزانێ و دەوروبەری و ڕێگای «M4». لە وەڵامی بێدەنگیی [[ڕووسیا]] بەرامبەر بە پەرەسەندنەکان، دانیشتووانی شارۆچکەکە دوو خۆپیشاندانیان ئەنجام دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkish military escalation in a month {{!}} Nearly 7,000 people flee from Ain Issa and countryside, amid fears of imminent military operation|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/195410/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> === ھەوڵی پێشڕەویی سوپای نیشتمانیی سووریا === دوای ھەفتەیەک لە ئارامیی ڕێژەیی، ھێزەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا کە لەلایەن تۆپخانەی تورکیاوە پشتگیری دەکران، لە ١٨ی کانوونی یەکەمدا ھێرشێکیان بۆ سەر گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە لە گوندەواری ڕۆژھەڵاتی بۆزانێ ئەنجام دا. گرووپەکان نەیانتوانی ھیچ پێگەیەکی نوێ بگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkey-backed fighters clash with Kurdish forces in north Syria town|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-ainissa-idUSKBN28S298|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201218164041/https://www.reuters.com/article/us-syria-security-ainissa-idUSKBN28S298 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Reuters}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Backed by intensive Turkish artillery fire {{!}} Turkish-backed factions launch violent attacks on east Ain Issa frontlines|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/196453/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> نۆ شەڕکەری سوپای نیشتمانیی سووریا و دوو شەڕکەری ھەسەدە لە کاتی ھێرشەکەدا کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Ain Issa countryside {{!}} Two SDF members killed in shelling and clashes with Turkish-backed factions, as shelling continues on frontlines|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/196473/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە ١٩ی کانوونی یەکەمدا، جارێکی تر پێکدادان لە ھەمان بەرەی شەڕدا ڕاپۆرت کرا بەبێ ئەوەی ھیچ گۆڕانکارییەکی زەوینی ڕوو بدات. ھەفتەی دواتر بە تۆپبارانی ڕۆژانە و پێکدادان لە گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە لە دەوروبەری باکووری ڕۆژھەڵاتی بۆزانێ تایبەتمەند بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkish-backed opposition renew shelling on Syria's northeast Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/51898/|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> پێکدادانەکان چەندین ھەوڵی سوپای نیشتمانیی سووریایان لەخۆگرتبوو بۆ دەستبەسەرداگرتنی گوندی مشێرفە. ئەم گوندە وەک گوندێکی ستراتیژی دەبینرێت، چونکە دەکەوێتە سەر ڕێگای نێونەتەوەیی [[ڕێگای ئێم ٤ (سووریا)|M4]]، کە ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا ھەوڵیان دەدا بیبڕن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Infiltration attempt {{!}} Turkish forces and their proxies sneak to key village in rural Ain Issa, amid intensive shelling and clashes|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/197553/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لەم نێوەندەدا، فەرماندەیەکی [[ھەسەدە]] ڕەخنەی لە ھەڵوێستی [[تورکیا]] و [[ڕووسیا]] لە ململانێکاندا گرت. لە وتووێژەکانی ئەم دواییانەدا ئەو ھاوتا ڕووسییەکەی تۆمەتبار کرد بەوەی گوشار دەخاتە سەر ھەسەدە بۆ ڕادەستکردنی زەوییەکانی [[بۆزانێ]] بە [[حکوومەتی سووریا]] لە بەرامبەر پاراستنی ڕووسیا دژی ھێرشەکانی تورکیا. شەڕەکە لە ھەفتەی یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٢١دا بەرەو گوندەواری باکووری ڕۆژاوای بۆزانێ گۆڕا. پێکدادانەکان کاتێک سەریان ھەڵدا کە سوپای نیشتمانیی سووریا، بە پاڵپشتی تۆپخانەی تورکیا، ھەوڵیان دا بەرەو گوندەکانی خالدییە و موعەلەق پێشڕەوی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Turkish-backed factions try to advance on western frontlines of Ain Issa|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/198749/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> گوندەکان لە ٦ی کانوونی دووەمدا دیسانەوە شاھیدی پێکدادان بوون، کە تێیدا ھەسەدە توانی تەکنیکاڵێکی سەر بە سوپای نیشتمانیی سووریا لە بەرەی موعەلەق تێکبشکێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Renewed clashes in villages in Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/52524/ |وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> بەرپرسانی [[کورد]] بانگەشەیان کرد کە تورکیا ھەوڵەکانی خێراتر دەکات بۆ دەستبەسەرداگرتنی خاکی زیاتر لە باکووری سووریا لە ماوەی [[ڕاگوزەری سەرۆکایەتیی جۆ بایدن|ماوەی ڕاگوزەری سەرۆکایەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]. بەرپرسێک ڕای گەیاند کە ئەنقەرە دەزانێت ئیدارەی داھاتووی [[ئەمریکا]] [[ڕامیاری]]یەکی جیاوازی بەرامبەر ناوچەکە دەبێت، و ئەمەش ھۆکاری ئەوە بووە کە گوشارێکی زۆر بخرێتە سەر [[ھەسەدە]] لە دەوروبەری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fighting Continues Over Flashpoint Town in Northern Syria|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_fighting-continues-over-flashpoint-town-northern-syria/6200367.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref> === پێکدادانەکانی دواتر === دوای شەش ڕۆژ لە ئارامییەکی پڕ لە گرژی، لە ١٢ی کانوونی دووەمدا پێکدادانەکان لە گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە نوێ بوونەوە، ئەمەش دوای ھەوڵێکی ھێزەکانی ژێر پشتگیریی [[تورکیا]] ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=After nearly six days of tense calm {{!}} Clashes resume in Ain Issa countryside between SDF and Turkish-backed factions|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/200233/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا، بەپێی ڕاپۆرتەکان ھەسەدە ھەوڵێکی دزەکردنی سوپای نیشتمانیی سووریای لە ھەمان بەرەدا پووچەڵ کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=SDF foils infiltration attempt by Turkish-backed groups in Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/53401/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> سێ ڕۆژ دواتر، ھێزە تورکییەکان پێگەکانی ھەسەدەیان لە گوندی سەیدا و ڕێگای «M4» تۆپباران کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=North of Raqqa {{!}} Turkish forces shell Ain Issa frontlines and "M4" road|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/202284/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لەکاتێکدا ھێزە تورکییەکان گوندەکانی خالدییە، موعەلەق و ئیستیراحەت سەقریان لە باکووری ڕەققە تۆپباران کرد، [[ھێزە چەکدارەکانی سووریا]] دەیان سەربازیان ھێنایە ناو لیوای ٩٣ لە باشووری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ain Issa {{!}} Turkish forces and proxies shell several positions, while tens of regime soldiers brought in to the 93rd Brigade|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/203139/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> گرژییەکانی نێوان ھەسەدە و سوپای سووریاش دوای [[گەمارۆدانی قامیشلۆ و حەسیچە]] زیادی کرد. ھەسەدە دەترسا کە حکوومەتی سووریا، لەگەڵ ڕووسیا، ڕێککەوتنێک لەگەڵ تورکیا بکەن و لە بۆزانێ بکشێنەوە وەک ناپاکی. لە بەرامبەردا، دیمەشق بەدوای پلانێکدا دەگەڕا بۆ دەرکردنی ھێزە یاخیبووەکان و کۆتاییھێنان بە ئامادەیی سەربازیی تورکیا لە [[پارێزگای ئیدلیب]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Fresh Clashes Erupt Between Kurdish, Government Forces in Northeast Syria|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_fresh-clashes-erupt-between-kurdish-government-forces-northeast-syria/6201448.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=How Turkey fits in regime-Kurdish showdown in Syria|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2021/02/turkey-syria-damascus-kurds-escalation-where-ankara-stands.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210204190201/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2021/02/turkey-syria-damascus-kurds-escalation-where-ankara-stands.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Monitor}}</ref> ڕووسیا لە ٢١ی شوباتدا لە بۆزانێ و [[حەسیچە]] کشایەوە بە مەبەستی گوشارخستنە سەر ھەسەدە دوای ئەوەی ڕەتی کردەوە گوندە نزیکەکان و سایلۆکانی خۆراک ڕادەستی ھێزەکانی ڕژێم بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=To exert pressure on SDF and force it to agree to their demands {{!}} Russian forces withdraw from military bases in al-Hasakeh and Raqqa provinces|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/206112/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> دوای چەند کاتژمێرێک، ھێزەکانی ڕووسیا گەڕانەوە دوای ناڕەزایەتی دانیشتووانی ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Hours after withdrawal {{!}} The Russians return to Ain Issa base, amid popular anger over "Russia's extortion against SDF"|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/206128/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە مانگی دواتردا ئەفسەرێکی تورک، ٣ چەکداری ژێر پشتگیریی تورکیا، و ٢ شەڕکەری ھەسەدە لە ١٩ی ئازاردا بەپێی ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ کوژران دوای چەندین پێکدادان و ئاڵوگۆڕی تۆپباران لە نێوان ھەردوولادا.<ref name="violent" /> تۆپبارانی تورکیا بۆ سەر گوندی حەدریات لە ڕۆژھەڵاتی [[بۆزانێ]] بووە ھۆی گیانلەدەستدانی منداڵێک، ھەروەھا ڕایان گەیاند کە چوار کەسی دیکەش بریندار بوون. لە ڕۆژی دواتردا ھێزە تورکییەکان دەستیان کرد بە بەکارھێنانی فڕۆکە بۆ بەئامانجگرتنی پێگەکانی [[ھەسەدە]] لە دەوروبەری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Military escalation {{!}} Turkish aircraft join Ain Issa battles, as ground troops failing to advance into its villages|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/210203/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210321073742/https://www.syriahr.com/en/210203/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=First aerial operation in 17 months {{!}} Turkish jet strikes positions near contested areas between SDF and Turkish-backed factions in northern Al-Raqqah|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/210202/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210320230554/https://www.syriahr.com/en/210202/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] گیانلەدەستدانی ٥ شەڕکەری ھەسەدەی تۆمارکرد کە لە کاتی تۆپبارانەکانی تورکیا و پێکدادانەکانی زیاتری شارۆچکەکە لە ٢١ی ئازاردا کوژرابوون. دوای چەند ڕۆژێک، ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا ٧ ئەندامی دیکەی [[ئەنجومەنی سەربازیی ڕەققە]]ی سەر بە ھەسەدەیان کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=With the help of agents {{!}} Turkish-backed faction kills seven members of "Tahrir Al-Raqqah Forces" in infiltration operation near Ain Issa|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/211091/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210324130133/https://www.syriahr.com/en/211091/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> لەگەڵ پێشڕەویی وەرزی بەھاردا، بارودۆخەکە ئارام بووەوە، دوایین پێکدادانەکان لە ١٩ی نیساندا ڕاپۆرت کران کاتێک ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا پێگەکانیان لە بۆزانێ تۆپباران کرد و سێ کەسیان لە وێستگەیەکی بەنزیندا بریندار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Renewed bombardment {{!}} Turkish forces and their proxies shell positions in Ain Issa countryside and M4 highway|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/214165/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210418200725/https://www.syriahr.com/en/214165/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|کوردستان|سووریا|شەڕ|دەیەی ٢٠٢٠}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} h1iq3l466y9bcfs8g8uwtz0jjoied26 1586697 1586625 2026-05-24T17:00:48Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:تورکیا|تورکیا]] 1586697 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}} '''شەڕ و پێکدادانی بۆزانێ لە ساڵی ٢٠٢٠–٢٠٢١''' زنجیرەیەک پێکدادان بوو لە نێوان [[ھێزەکانی سووریای دیموکرات]] سەر بە [[خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا]] و [[سوپای نیشتمانیی سووریا]] کە لەلایەن [[تورکیا]]وە پشتیوانی دەکرێت لە [[بۆزانێ]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی سووریا|شەڕی ناوخۆییی سووریادا]]. == پێکدادانەکان == === تۆپبارانی سەرەتایی === گرژییەکان زیادیان کرد کاتێک ھێزە تورکییەکان و ھێزە ھاوپەیمانەکانیان تۆپبارانیان بۆ سەر بۆزانێ و دەوروبەری لە گوندەواری باکووری [[پارێزگای ڕەققە|ڕەققە]] لە ٢٣ی تشرینی دووەمدا چڕکردەوە، بەمەش [[ناوچەی ئارامی باکووری سووریا|ڕێککەوتنەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩]]یان پێشێل کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=SDF official: Russian grantor keeps watching Turkish attacks on Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50314/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> بەرپرسان ڕایان گەیاند کە پێشێلکارییەکان لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا خراپتر بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=SDF official: Russian grantor keeps watching Turkish attacks on Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50314/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> ڕاپۆرت کرا کە ١١ شەڕکەری [[سوپای نیشتمانیی سووریا]] و چەند شەڕکەرێکی [[ھەسەدە]] لە کاتی پێکدادانەکاندا کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Infiltration attempt {{!}} 11 Turkish-backed militiamen killed in clashes with SDF nearby Ain Issa|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/193211/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en-US}}</ref> ڕۆژی دواتر، ڕاپۆرت کرا کە زیاتر لە ٣٠ شەڕکەری سوپای نیشتمانیی سووریا لە کاتی ھەوڵێکی شکستخواردووی دزەکردن لە دەوروبەری بۆزانێ کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Dozens among opposition groups killed and injured in Syria's Raqqa countryside|ناونیشان=https://npasyria.com/en/50327/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> دوای چەند ڕۆژێک ھێرشێکی مووشەکیی تورکیا لە نزیک شارۆچکەکە بەپێی ڕاپۆرتەکان دوو منداڵی بریندار کرد و ھەندێک خانوویشی وێران کرد. بەھۆی ئەمە و چەند ڕووداوێکی تر، خەڵکی مەدەنی دەستیان کرد بە ڕاکردن لە ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/193779/|سەردێڕ=In full sight of Russian troops &#124; Residents of Ain Issa in northern Raqqa flee their area, as Turkish shelling on the region continues|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠}}</ref> لە ١ی کانوونی یەکەمدا، تۆپبارانە تورکییەکان لە گوندی سەیدا و دەوروبەری [[بۆزانێ]] نوێ بوونەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=North of Raqqa {{!}} Turkish forces and proxy factions shell villages near M4 road|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/194257/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> دەزگاکانی ھەواڵی ناوخۆیی لە ٦ی کانوونی یەکەمدا ڕایان گەیاند کە شەڕکەرانی سوپای نیشتمانیی سووریا کە لەلایەن توخمە تورکییەکانەوە پشتگیری دەکران، ھێرشەکانیان بۆ سەر بۆزانێ چڕکردەوە لە نێو ترس و دڵەڕاوکێ لە ھێرشێکی نوێی تورکیا بۆ سەر ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Turkish-Backed Rebels Intensify Attacks on Syrian Town|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_turkish-backed-rebels-intensify-attacks-syrian-town/6199248.html|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref> لە ١٠ی کانوونی یەکەمدا، [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] (SOHR) ڕای گەیاند کە ٧،٠٠٠ کەس لە ماڵەکانیان لە بۆزانێ لە ماوەی مانگی ڕابردوودا ھەڵاتوون، لە ترسی ھەڵمەتێکی سەربازیی تورکیا. تۆپبارانی ڕۆژانە چڕ ببووەوە لەسەر بۆزانێ و دەوروبەری و ڕێگای «M4». لە وەڵامی بێدەنگیی [[ڕووسیا]] بەرامبەر بە پەرەسەندنەکان، دانیشتووانی شارۆچکەکە دوو خۆپیشاندانیان ئەنجام دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkish military escalation in a month {{!}} Nearly 7,000 people flee from Ain Issa and countryside, amid fears of imminent military operation|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/195410/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> === ھەوڵی پێشڕەویی سوپای نیشتمانیی سووریا === دوای ھەفتەیەک لە ئارامیی ڕێژەیی، ھێزەکانی سوپای نیشتمانیی سووریا کە لەلایەن تۆپخانەی تورکیاوە پشتگیری دەکران، لە ١٨ی کانوونی یەکەمدا ھێرشێکیان بۆ سەر گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە لە گوندەواری ڕۆژھەڵاتی بۆزانێ ئەنجام دا. گرووپەکان نەیانتوانی ھیچ پێگەیەکی نوێ بگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkey-backed fighters clash with Kurdish forces in north Syria town|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/us-syria-security-ainissa-idUSKBN28S298|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201218164041/https://www.reuters.com/article/us-syria-security-ainissa-idUSKBN28S298 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Reuters}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Backed by intensive Turkish artillery fire {{!}} Turkish-backed factions launch violent attacks on east Ain Issa frontlines|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/196453/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> نۆ شەڕکەری سوپای نیشتمانیی سووریا و دوو شەڕکەری ھەسەدە لە کاتی ھێرشەکەدا کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Ain Issa countryside {{!}} Two SDF members killed in shelling and clashes with Turkish-backed factions, as shelling continues on frontlines|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/196473/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە ١٩ی کانوونی یەکەمدا، جارێکی تر پێکدادان لە ھەمان بەرەی شەڕدا ڕاپۆرت کرا بەبێ ئەوەی ھیچ گۆڕانکارییەکی زەوینی ڕوو بدات. ھەفتەی دواتر بە تۆپبارانی ڕۆژانە و پێکدادان لە گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە لە دەوروبەری باکووری ڕۆژھەڵاتی بۆزانێ تایبەتمەند بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Turkish-backed opposition renew shelling on Syria's northeast Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/51898/|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> پێکدادانەکان چەندین ھەوڵی سوپای نیشتمانیی سووریایان لەخۆگرتبوو بۆ دەستبەسەرداگرتنی گوندی مشێرفە. ئەم گوندە وەک گوندێکی ستراتیژی دەبینرێت، چونکە دەکەوێتە سەر ڕێگای نێونەتەوەیی [[ڕێگای ئێم ٤ (سووریا)|M4]]، کە ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا ھەوڵیان دەدا بیبڕن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Infiltration attempt {{!}} Turkish forces and their proxies sneak to key village in rural Ain Issa, amid intensive shelling and clashes|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/197553/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لەم نێوەندەدا، فەرماندەیەکی [[ھەسەدە]] ڕەخنەی لە ھەڵوێستی [[تورکیا]] و [[ڕووسیا]] لە ململانێکاندا گرت. لە وتووێژەکانی ئەم دواییانەدا ئەو ھاوتا ڕووسییەکەی تۆمەتبار کرد بەوەی گوشار دەخاتە سەر ھەسەدە بۆ ڕادەستکردنی زەوییەکانی [[بۆزانێ]] بە [[حکوومەتی سووریا]] لە بەرامبەر پاراستنی ڕووسیا دژی ھێرشەکانی تورکیا. شەڕەکە لە ھەفتەی یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٢١دا بەرەو گوندەواری باکووری ڕۆژاوای بۆزانێ گۆڕا. پێکدادانەکان کاتێک سەریان ھەڵدا کە سوپای نیشتمانیی سووریا، بە پاڵپشتی تۆپخانەی تورکیا، ھەوڵیان دا بەرەو گوندەکانی خالدییە و موعەلەق پێشڕەوی بکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Turkish-backed factions try to advance on western frontlines of Ain Issa|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/198749/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> گوندەکان لە ٦ی کانوونی دووەمدا دیسانەوە شاھیدی پێکدادان بوون، کە تێیدا ھەسەدە توانی تەکنیکاڵێکی سەر بە سوپای نیشتمانیی سووریا لە بەرەی موعەلەق تێکبشکێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Renewed clashes in villages in Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/52524/ |وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> بەرپرسانی [[کورد]] بانگەشەیان کرد کە تورکیا ھەوڵەکانی خێراتر دەکات بۆ دەستبەسەرداگرتنی خاکی زیاتر لە باکووری سووریا لە ماوەی [[ڕاگوزەری سەرۆکایەتیی جۆ بایدن|ماوەی ڕاگوزەری سەرۆکایەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]. بەرپرسێک ڕای گەیاند کە ئەنقەرە دەزانێت ئیدارەی داھاتووی [[ئەمریکا]] [[ڕامیاری]]یەکی جیاوازی بەرامبەر ناوچەکە دەبێت، و ئەمەش ھۆکاری ئەوە بووە کە گوشارێکی زۆر بخرێتە سەر [[ھەسەدە]] لە دەوروبەری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fighting Continues Over Flashpoint Town in Northern Syria|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_fighting-continues-over-flashpoint-town-northern-syria/6200367.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref> === پێکدادانەکانی دواتر === دوای شەش ڕۆژ لە ئارامییەکی پڕ لە گرژی، لە ١٢ی کانوونی دووەمدا پێکدادانەکان لە گوندەکانی جەھبەل و مشێرفە نوێ بوونەوە، ئەمەش دوای ھەوڵێکی ھێزەکانی ژێر پشتگیریی [[تورکیا]] ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=After nearly six days of tense calm {{!}} Clashes resume in Ain Issa countryside between SDF and Turkish-backed factions|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/200233/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا، بەپێی ڕاپۆرتەکان ھەسەدە ھەوڵێکی دزەکردنی سوپای نیشتمانیی سووریای لە ھەمان بەرەدا پووچەڵ کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=SDF foils infiltration attempt by Turkish-backed groups in Syria's Ain Issa|ناونیشان=https://npasyria.com/en/53401/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=North press agency|زمان=en-US}}</ref> سێ ڕۆژ دواتر، ھێزە تورکییەکان پێگەکانی ھەسەدەیان لە گوندی سەیدا و ڕێگای «M4» تۆپباران کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=North of Raqqa {{!}} Turkish forces shell Ain Issa frontlines and "M4" road|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/202284/|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لەکاتێکدا ھێزە تورکییەکان گوندەکانی خالدییە، موعەلەق و ئیستیراحەت سەقریان لە باکووری ڕەققە تۆپباران کرد، [[ھێزە چەکدارەکانی سووریا]] دەیان سەربازیان ھێنایە ناو لیوای ٩٣ لە باشووری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Ain Issa {{!}} Turkish forces and proxies shell several positions, while tens of regime soldiers brought in to the 93rd Brigade|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/203139/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> گرژییەکانی نێوان ھەسەدە و سوپای سووریاش دوای [[گەمارۆدانی قامیشلۆ و حەسیچە]] زیادی کرد. ھەسەدە دەترسا کە حکوومەتی سووریا، لەگەڵ ڕووسیا، ڕێککەوتنێک لەگەڵ تورکیا بکەن و لە بۆزانێ بکشێنەوە وەک ناپاکی. لە بەرامبەردا، دیمەشق بەدوای پلانێکدا دەگەڕا بۆ دەرکردنی ھێزە یاخیبووەکان و کۆتاییھێنان بە ئامادەیی سەربازیی تورکیا لە [[پارێزگای ئیدلیب]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=Fresh Clashes Erupt Between Kurdish, Government Forces in Northeast Syria|ناونیشان=https://www.voanews.com/a/extremism-watch_fresh-clashes-erupt-between-kurdish-government-forces-northeast-syria/6201448.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=Voice of America|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=How Turkey fits in regime-Kurdish showdown in Syria|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2021/02/turkey-syria-damascus-kurds-escalation-where-ankara-stands.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210204190201/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2021/02/turkey-syria-damascus-kurds-escalation-where-ankara-stands.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Monitor}}</ref> ڕووسیا لە ٢١ی شوباتدا لە بۆزانێ و [[حەسیچە]] کشایەوە بە مەبەستی گوشارخستنە سەر ھەسەدە دوای ئەوەی ڕەتی کردەوە گوندە نزیکەکان و سایلۆکانی خۆراک ڕادەستی ھێزەکانی ڕژێم بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=To exert pressure on SDF and force it to agree to their demands {{!}} Russian forces withdraw from military bases in al-Hasakeh and Raqqa provinces|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/206112/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> دوای چەند کاتژمێرێک، ھێزەکانی ڕووسیا گەڕانەوە دوای ناڕەزایەتی دانیشتووانی ناوچەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|سەردێڕ=Hours after withdrawal {{!}} The Russians return to Ain Issa base, amid popular anger over "Russia's extortion against SDF"|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/206128/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US}}</ref> لە مانگی دواتردا ئەفسەرێکی تورک، ٣ چەکداری ژێر پشتگیریی تورکیا، و ٢ شەڕکەری ھەسەدە لە ١٩ی ئازاردا بەپێی ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ کوژران دوای چەندین پێکدادان و ئاڵوگۆڕی تۆپباران لە نێوان ھەردوولادا.<ref name="violent" /> تۆپبارانی تورکیا بۆ سەر گوندی حەدریات لە ڕۆژھەڵاتی [[بۆزانێ]] بووە ھۆی گیانلەدەستدانی منداڵێک، ھەروەھا ڕایان گەیاند کە چوار کەسی دیکەش بریندار بوون. لە ڕۆژی دواتردا ھێزە تورکییەکان دەستیان کرد بە بەکارھێنانی فڕۆکە بۆ بەئامانجگرتنی پێگەکانی [[ھەسەدە]] لە دەوروبەری بۆزانێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Military escalation {{!}} Turkish aircraft join Ain Issa battles, as ground troops failing to advance into its villages|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/210203/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210321073742/https://www.syriahr.com/en/210203/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=First aerial operation in 17 months {{!}} Turkish jet strikes positions near contested areas between SDF and Turkish-backed factions in northern Al-Raqqah|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/210202/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210320230554/https://www.syriahr.com/en/210202/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> [[ڕووانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ]] گیانلەدەستدانی ٥ شەڕکەری ھەسەدەی تۆمارکرد کە لە کاتی تۆپبارانەکانی تورکیا و پێکدادانەکانی زیاتری شارۆچکەکە لە ٢١ی ئازاردا کوژرابوون. دوای چەند ڕۆژێک، ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا ٧ ئەندامی دیکەی [[ئەنجومەنی سەربازیی ڕەققە]]ی سەر بە ھەسەدەیان کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=With the help of agents {{!}} Turkish-backed faction kills seven members of "Tahrir Al-Raqqah Forces" in infiltration operation near Ain Issa|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/211091/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210324130133/https://www.syriahr.com/en/211091/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئازاری ٢٠٢١}}</ref> لەگەڵ پێشڕەویی وەرزی بەھاردا، بارودۆخەکە ئارام بووەوە، دوایین پێکدادانەکان لە ١٩ی نیساندا ڕاپۆرت کران کاتێک ھێزەکانی ژێر پشتگیریی تورکیا پێگەکانیان لە بۆزانێ تۆپباران کرد و سێ کەسیان لە وێستگەیەکی بەنزیندا بریندار کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Renewed bombardment {{!}} Turkish forces and their proxies shell positions in Ain Issa countryside and M4 highway|ناونیشان=https://www.syriahr.com/en/214165/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=The Syrian Observatory For Human Rights|زمان=en-US|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210418200725/https://www.syriahr.com/en/214165/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|کوردستان|سووریا|شەڕ|دەیەی ٢٠٢٠|تورکیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} p335prg7cli761tioc3w98zmzqt4ih0 0 296044 1586624 1586312 2026-05-24T12:06:40Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586624 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = ڤیان فایەق | نەتەوە = [[کورد]] | پیشە = [[گۆرانیبێژ]]، [[گیتار|ژەنیاری گیتار]] | ساڵانی چالاکی = ١٩٨٠–١٩٨٤ | ڕێکەوتی مەرگ = ٢٠١١ | شوێنی مەرگ = [[بەغدا]]، [[عێراق]] | کارە دیارەکان = ھەی مینە، خانە میری، ھۆپ زیندان }} '''ڤیان فایەق''' ھونەرمەند، گۆرانیبێژ و ژەنیاری گیتاری کورد بوو، کە لە سەرەتای ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی بیستەمدا وەک یەکێک لە دیارترین دەنگەکانی [[تیپی مۆسیقای خانزاد]] دەرکەوت. == ژیانی ھونەری == ڤیان فایەق لە ساڵی ١٩٨٠ پەیوەندی بە تیپی مۆسیقای خانزادەوە کرد، کە لەسەر داوای یەکێتیی ئافرەتان لەلایەن ھونەرمەند و مۆسیقازانی کورد [[وریا ئەحمەد]] لە شاری [[ھەولێر]] دامەزرابوو <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFuyL0Fxfw6-rR1ieudLiwA7HsRo5mRs1FKPp8_GR5P3kzUPWIq9YD0mW5Jp4eWKOrrUnezoR9lVG8WrH7mD8n7raG7Y0PC0puUptO1GBk3dOO7VWpTM4sfIEE= |سەردێڕ=تیپی موزیكی (خانزاد)ی كچان تەمەنێكی كورت‌ و خزمەتێكی زۆر |ناوی بنەماڵەیی=حاجی ئەلیاس |ناو=کامەران |وێبگە=CHRA.TV |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref>. ڤیان لەو تیپەدا نەک تەنیا وەک گۆرانیبێژی سەرەکی ڕۆڵی دەگێڕا، بەڵکوو ژەنیاری ئامێری گیتاریش بوو و لە زۆربەی چالاکییەکانی تیپەکەدا ئامادەیی ھەبوو. لە ساڵی ١٩٨٢، ڤیان بەشداری لە «فیستیڤاڵی ھونەریی گۆرانی» کرد لە ئاستی عێراق و ئاستی تیپەکەیان بووە جێگەی سەرنجی ئامادەبووان و سەرپەرشتیارانی فیستیڤاڵەکە. دواتر لە ساڵی ١٩٨٣، کۆمەڵێک گۆرانییان بۆ تەلەڤیزیۆنی کەرکووک تۆمار کرد. ھەروەھا بەشدارییان لە بەرنامەی (سهرە ئەربیلییە - شەوانی ھەولێر) لە تەلەڤیزیۆنی عێراق کرد، کە بەشێکی لە ھاوینەھەواری سەری ڕەش وێنە گیرابوو <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGSjNxn17iIU1uPI_0h0YYE5b6uWen2-u37VisSkeK8ne9Oyh0riDGX46LbrWKcTAvFNinkm8z4KZJwj-D3SDmORh756f2R3LGFoxbOn48_bxfhDJISH_1bvipo7gnNsDZ2 |سەردێڕ=( ھــــەی مینا عـــەمرم مینا ) ڤیان فایەق تیی ۆسقا خانزاد - ١٩٨٣ * تیپی خانزاد |نووسەر=<!--نەوتراوە--> |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ |وێبگە=YouTube |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref>. لە بەناوبانگترین ئەو گۆرانییانەی کە ڤیان فایەق وتوویەتی یان بەشداری تێدا کردووە بریتین لە: «ھەی مینە عەمرم مینە»، «خانە میری»، «ھۆپ زیندان»، «دەک نەمینێم ئەلەززە»، «ئایشۆکی دەلالی»، «وەز تازەممە»، لەگەڵ گۆرانیی «پەشیمانی» کە ھۆنراوەی [[گۆران (شاعیر)|گۆران]] و ئاوازی وریا ئەحمەدە. == وازھێنان و مردن == لە ناوەڕاستی ھەشتاکاندا بەھۆی ھەڵگیرسانی [[شەڕی عێراق و ئێران]] و ئەو گوشارە زۆرەی لەلایەن [[ڕژێمی بەعس]]ەوە خرایە سەر ھونەرمەندان بۆ ئەوەی خزمەت بە بانگەشەی جەنگ بکەن، تیپەکەیان لە چالاکی کەوت و ھەڵوەشایەوە. بەمەش کۆتایی بە کاری ھونەریی ڤیان فایەق ھات و بە یەکجاری لە کارکردن لەو بوارەدا دوورکەوتەوە. ڤیان فایەق پاش چەندین ساڵ دوورکەوتنەوە لە ھونەر، لە ساڵی ٢٠١١ لە شاری [[بەغدا]] کۆچی دوایی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:گۆرانیبێژانی کورد]] [[پۆل:گۆرانیبێژانی ژنی کورد]] [[پۆل:ژەنیارانی گیتار]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١١]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] 3tcl9zedbnerocbn47k3wn9p6n3g5vo 0 296050 1586699 1586392 2026-05-24T17:01:29Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئوکراینا|ئوکراینا]] و [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1586699 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سەرۆکی ئوکراینا''' [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی [[ئوکراینا|ئوکراینایە]]. سەرۆک نوێنەرایەتیی نەتەوەکە دەکات لە [[پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکاندا]]، چالاکیی سیاسیی دەرەوەی دەوڵەت بەڕێوە دەبات، دانوستان دەکات و پەیماننامە نێونەتەوەیییەکان دەبەستێت. سەرۆک ڕاستەوخۆ لەلایەن ھاووڵاتییانی ئوکرایناوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە پۆستەکەیدا ھەڵدەبژێردرێت (چی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پێشوەختە بێت یان لە کاتی خۆیدا)، کە تەنھا بۆ دوو خولی یەک لە دوای یەک سنووردارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئوکراینا|سیاسەت}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئوکراینا]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:CS1 uses Russian-language script (ru)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوکراینی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] rzoarb6ph2olv4s6nqynd2rfc5btkmb 1586725 1586699 2026-05-24T20:00:27Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1586725 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} {{داتابۆکس}} '''سەرۆکی ئوکراینا''' [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی [[ئوکراینا|ئوکراینایە]]. سەرۆک نوێنەرایەتیی نەتەوەکە دەکات لە [[پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکاندا]]، چالاکیی سیاسیی دەرەوەی دەوڵەت بەڕێوە دەبات، دانوستان دەکات و پەیماننامە نێونەتەوەیییەکان دەبەستێت. سەرۆک ڕاستەوخۆ لەلایەن ھاووڵاتییانی ئوکرایناوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە پۆستەکەیدا ھەڵدەبژێردرێت (چی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پێشوەختە بێت یان لە کاتی خۆیدا)، کە تەنھا بۆ دوو خولی یەک لە دوای یەک سنووردارە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ئوکراینا|سیاسەت}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکان بەپێی وڵات]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئوکراینا]] [[پۆل:CS1 Russian-language sources (ru)]] [[پۆل:CS1 uses Russian-language script (ru)]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئوکراینی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] p6qtv8mtsko4vord1l40q8ls54m6kru 0 296051 1586603 1586395 2026-05-24T12:01:57Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1586603 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سەرۆکی ئیرلەندا''' [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] و فەرماندەی باڵای ھێزە بەرگرییەکانی ئیرلەندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=John Coakley |سەردێڕ=An Ambiguous Office? The Position of Head of State in the Irish Constitution |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/44027497 |journal=Irish Jurist |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2012 |بەرگ=٤٨|پەڕەکان=٤٣–٧٠|jstor=44027497 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> سەرۆکایەتییەکە لەلایەن دەستووری ئیرلەندا لە ساڵی ١٩٣٧ دامەزرا. یەکەم سەرۆک لە ساڵی ١٩٣٨ دەستبەکاربوو، و لە ساڵی ١٩٤٩ دوای چوونە واری جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیرلەندا، بە شێوەیەکی نێونەتەوەیی وەک سەرۆکی دەوڵەت ناسێندرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] m37uuwjqot4twatlq162tbv8eepsjqk 1586698 1586603 2026-05-24T17:01:06Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:سیاسەت|سیاسەت]] 1586698 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''سەرۆکی ئیرلەندا''' [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] و فەرماندەی باڵای ھێزە بەرگرییەکانی ئیرلەندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=John Coakley |سەردێڕ=An Ambiguous Office? The Position of Head of State in the Irish Constitution |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/44027497 |journal=Irish Jurist |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2012 |بەرگ=٤٨|پەڕەکان=٤٣–٧٠|jstor=44027497 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> سەرۆکایەتییەکە لەلایەن دەستووری ئیرلەندا لە ساڵی ١٩٣٧ دامەزرا. یەکەم سەرۆک لە ساڵی ١٩٣٨ دەستبەکاربوو، و لە ساڵی ١٩٤٩ دوای چوونە واری جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیرلەندا، بە شێوەیەکی نێونەتەوەیی وەک سەرۆکی دەوڵەت ناسێندرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] h5au2xzib328tl6663hhb03rydq586m 1586726 1586698 2026-05-24T20:00:37Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1586726 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''سەرۆکی ئیرلەندا''' [[سەرۆکی دەوڵەت]]ی [[کۆماری ئیرلەندا|ئیرلەندا]] و فەرماندەی باڵای ھێزە بەرگرییەکانی ئیرلەندایە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=John Coakley |سەردێڕ=An Ambiguous Office? The Position of Head of State in the Irish Constitution |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/44027497 |journal=Irish Jurist |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2012 |بەرگ=٤٨|پەڕەکان=٤٣–٧٠|jstor=44027497 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> سەرۆکایەتییەکە لەلایەن دەستووری ئیرلەندا لە ساڵی ١٩٣٧ دامەزرا. یەکەم سەرۆک لە ساڵی ١٩٣٨ دەستبەکاربوو، و لە ساڵی ١٩٤٩ دوای چوونە واری جێبەجێکردنی یاسای کۆماری ئیرلەندا، بە شێوەیەکی نێونەتەوەیی وەک سەرۆکی دەوڵەت ناسێندرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیری]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} qye6eac5lan2ab9wc7coxpr7yrjw6wv 2 296131 1586636 1586572 2026-05-24T12:35:04Z Hivja 64112 /* */ 1586636 wikitext text/x-wiki {{بۆت|Hivja|codebase=pywikibot}} {{Emergency-bot-shutoff}} 244qqhp22i4zw4hltjwwpw50kpi540a 0 296137 1586690 2026-05-24T15:56:05Z 1silent scientist 51740 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1344822533|Kashkan Bridge]]» 1586690 wikitext text/x-wiki '''پردی کاشکان''' ( {{Langx|fa|پل کشکان}} ) پردێکی مێژووییە لە [[پارێزگای لوڕستان]] [[ئێران|لە ئێران]]، ڕۆژھەڵاتی کوردستان. دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ٩٩٩ی زایینی لە سەردەمی [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە|بەدری کوڕی حەسەنوەی]] دەستی پێکردووە و ١٠ ساڵی خایاند تا تەواو بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-01-22 |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97110201268/آغاز-مرمت-کوله-شرقی-پل-تاریخی-کشکان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> درێژی پردەکە ٣٢٠ مەتر بووە، لە سەرەتادا ١٢ کەوانە لەخۆدەگرێت، کە ٩ کەوانەیان تا ئەمڕۆش ماونەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2012-12-09 |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/photo/193809/آشنایی-با-پل-تاریخی-کشکان-لرستان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |زمان=fa}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-05-07 |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/435594/Restoration-commences-on-Iran-s-flood-hit-Sassanid-bridge |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref> ئەم پردە بە ژمارە ٣٥٥ لە [[ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران|پێڕستی میراتی نیشتمانی ئێراندا]] هاتووە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:پردەکانی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] svuab1wfadv034cnkbivzy2nuorwxz5 1586691 1586690 2026-05-24T15:56:46Z 1silent scientist 51740 1586691 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پردی کاشکان''' ({{Langx|fa|پل کشکان}}) پردێکی مێژووییە لە [[پارێزگای لوڕستان]] [[ئێران|لە ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ٩٩٩ی زایینی لە سەردەمی [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە]] دەستی پێکردووە و ١٠ ساڵی خایاند تا تەواو بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-01-22 |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97110201268/آغاز-مرمت-کوله-شرقی-پل-تاریخی-کشکان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> درێژی پردەکە ٣٢٠ مەتر بووە، لە سەرەتادا ١٢ کەوانە لەخۆدەگرێت، کە ٩ کەوانەیان تا ئەمڕۆش ماونەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2012-12-09 |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/photo/193809/آشنایی-با-پل-تاریخی-کشکان-لرستان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |زمان=fa}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-05-07 |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/435594/Restoration-commences-on-Iran-s-flood-hit-Sassanid-bridge |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref> ئەم پردە بە ژمارە ٣٥٥ لە [[ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران|پێڕستی میراتی نیشتمانی ئێراندا]] ھاتووە. == سەرچاوەکان == [[پۆل:پردەکانی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 0lfkdj9fjcsua6g1wfl6vl6nlikd7h8 1586692 1586691 2026-05-24T16:01:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Kashkan Bridge}} 1586692 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پردی کاشکان''' ({{Langx|fa|پل کشکان}}) پردێکی مێژووییە لە [[پارێزگای لوڕستان]] [[ئێران|لە ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ٩٩٩ی زایینی لە سەردەمی [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە]] دەستی پێکردووە و ١٠ ساڵی خایاند تا تەواو بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-01-22 |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97110201268/آغاز-مرمت-کوله-شرقی-پل-تاریخی-کشکان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> درێژی پردەکە ٣٢٠ مەتر بووە، لە سەرەتادا ١٢ کەوانە لەخۆدەگرێت، کە ٩ کەوانەیان تا ئەمڕۆش ماونەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2012-12-09 |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/photo/193809/آشنایی-با-پل-تاریخی-کشکان-لرستان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |زمان=fa}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-05-07 |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/435594/Restoration-commences-on-Iran-s-flood-hit-Sassanid-bridge |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref> ئەم پردە بە ژمارە ٣٥٥ لە [[ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران|پێڕستی میراتی نیشتمانی ئێراندا]] ھاتووە. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kashkan Bridge}} [[پۆل:پردەکانی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 2n1lnkz34ituzmwubzyts7cracq4ott 1586695 1586692 2026-05-24T17:00:20Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ئێران|ئێران]] و [[دەروازە:مێژوو|مێژوو]] 1586695 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پردی کاشکان''' ({{Langx|fa|پل کشکان}}) پردێکی مێژووییە لە [[پارێزگای لوڕستان]] [[ئێران|لە ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ٩٩٩ی زایینی لە سەردەمی [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە]] دەستی پێکردووە و ١٠ ساڵی خایاند تا تەواو بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-01-22 |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97110201268/آغاز-مرمت-کوله-شرقی-پل-تاریخی-کشکان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> درێژی پردەکە ٣٢٠ مەتر بووە، لە سەرەتادا ١٢ کەوانە لەخۆدەگرێت، کە ٩ کەوانەیان تا ئەمڕۆش ماونەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2012-12-09 |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/photo/193809/آشنایی-با-پل-تاریخی-کشکان-لرستان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |زمان=fa}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-05-07 |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/435594/Restoration-commences-on-Iran-s-flood-hit-Sassanid-bridge |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref> ئەم پردە بە ژمارە ٣٥٥ لە [[ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران|پێڕستی میراتی نیشتمانی ئێراندا]] ھاتووە. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kashkan Bridge}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|مێژوو}} [[پۆل:پردەکانی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] od872eph8cqelpzhozhvri2fc7t6zki 1586727 1586695 2026-05-24T20:00:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1586727 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{Databox}}'''پردی کاشکان''' ({{Langx|fa|پل کشکان}}) پردێکی مێژووییە لە [[پارێزگای لوڕستان]] [[ئێران|لە ئێران]]، [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]. دروستکردنی پردەکە لە ساڵی ٩٩٩ی زایینی لە سەردەمی [[بەدری کوڕی حەسەنوەیە]] دەستی پێکردووە و ١٠ ساڵی خایاند تا تەواو بوو. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-01-22 |ناونیشان=https://www.isna.ir/news/97110201268/آغاز-مرمت-کوله-شرقی-پل-تاریخی-کشکان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=ایسنا |زمان=fa}}</ref> درێژی پردەکە ٣٢٠ مەتر بووە، لە سەرەتادا ١٢ کەوانە لەخۆدەگرێت، کە ٩ کەوانەیان تا ئەمڕۆش ماونەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2012-12-09 |ناونیشان=https://www.hamshahrionline.ir/photo/193809/آشنایی-با-پل-تاریخی-کشکان-لرستان |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=همشهری آنلاین |زمان=fa}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=2019-05-07 |ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/435594/Restoration-commences-on-Iran-s-flood-hit-Sassanid-bridge |ڕێکەوتی سەردان=2022-08-12 |وێبگە=Tehran Times |زمان=en}}</ref> ئەم پردە بە ژمارە ٣٥٥ لە [[ئاسەوارە نیشتمانییەکانی ئێران|پێڕستی میراتی نیشتمانی ئێراندا]] ھاتووە. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Kashkan Bridge}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|مێژوو}} [[پۆل:پردەکانی ئێران]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] 51n1hraqljhy8rssp7dcro4erlnop7f 3 296138 1586703 2026-05-24T17:37:49Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1586703 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٧:٣٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 41ifgjw9upw9bomz2q3pskdlcdc8qng 1586720 1586703 2026-05-24T19:11:05Z هاوکار فەرەج 76599 /* تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە (Healing Architecture) */ بەشی نوێ 1586720 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ١٧:٣٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە (Healing Architecture) == تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە لقێکی تەلارسازییە کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و پتەوی لەگەڵ زانستی دەروونناسیدا هەیە. تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە، هەر وەک ئەوەی لە ناوەکەی ڕا دیارە؛ بایەخ بەوە دەدات چۆن توخمەکانی شوێن (وەکو ڕەنگ، دەنگ، دیمەنەکان و هتد) کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر دەروون هەیە. تەلارسازی، بە تەنیا ئەرک و جوانکاریی باڵەخانەکان نییە. ئەم بوارە بەتایبەت گرینگی بەوە دەدات کە چۆن دیزاینی باڵەخانەی نەخۆشخانە و سەنتەرە تەندرووستییەکان کار دەکات سەر خێرایی و کوالێتیی ساڕێژبوونەوەی نەخۆشەکان. تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە بە لقێک لە دەروونناسیی تەلارسازی (Architectural psychology) دادەنرێت [[بەکارھێنەر:هاوکار فەرەج|هاوکار فەرەج]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:هاوکار فەرەج|لێدوان]]) ١٩:١١، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 9e9ofofkntglo0bupumy5u2rb6i76n7 3 296139 1586717 2026-05-24T18:47:18Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1586717 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ١٨:٤٧، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) kwarm0lz3bdfl887sn24epj4kae5iyg 4 296140 1586719 2026-05-24T18:52:01Z Payam faisal 76602 پەڕەی دروست کرد بە «فیصڵ شێخانی کەسایەتی دڵسۆزی ڕێبازی بارزانی نەمر ئەندام لە لقی ١٠ـی سۆران»ەوە 1586719 wikitext text/x-wiki فیصڵ شێخانی کەسایەتی دڵسۆزی ڕێبازی بارزانی نەمر ئەندام لە لقی ١٠ـی سۆران bu1rm750xkiesfj83kbr9yhger9w1yh 0 296141 1586722 2026-05-24T19:32:20Z هاوکار فەرەج 76599 بابەتێکێ نوێم زیاد کرد نەک دەستکاری. 1586722 wikitext text/x-wiki تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە (Healing Architecture) h37mypf2s999tsdy5qwy7jn1chrak04 1586724 1586722 2026-05-24T20:00:17Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}}، {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}}، {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1586724 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{بنبەست|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} }} تەلارسازیی ساڕێژبوونەوە (Healing Architecture) {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 27vvvxb20fwy0xetlph5cl6d6c2nhaa 0 296142 1586731 2026-05-24T20:07:17Z Serchia 5238 نوێ 1586731 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Mustard plant flower.jpg|وێنۆک|گوڵی گیای خەردەل]] '''گیای خەردەل''' یان '''خەرتەلە''' یەکێکە لە چەندین جۆری ڕووەک لە ڕەگەزەکانی ''[[براسیکا]]'' (''Brassica'')، ''[[ڕامفۆسپێرموم]]'' (''Rhamphospermum'') و ''[[سیناپیس]]'' (''Sinapis'') لە [[خێزانی خەردەل]] (Brassicaceae). [[تۆوی خەردەل]] وەک [[بەهارات]] بەکاردەهێنرێت. بە هاڕین و تێکەڵکردنی تۆوەکان لەگەڵ ئاو، سرکە، یان شلەمەنییەکانی تر، چێژبەخشێکی زەرد دروست دەبێت کە بە [[خەردەلی ئامادەکراو]] ناسراوە. هەروەها دەکرێت تۆوەکان بگوشرێن بۆ دەرهێنانی [[ڕۆنی خەردەل]]، و گەڵا خۆراکییەکانیشی دەکرێت وەک [[سەوزەی خەردەل]] بخورێن. زۆرێک لە سەوزەکان جۆرە چێنراوەکانی ڕووەکی خەردەلن؛ لەوانەیە ماڵیکردنیان ٦٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردبێت.<ref>{{Cite book|last=Nyerges|first=Christopher|title=Foraging Washington: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Foods|publisher=Falcon Guides|year=2017|isbn=978-1-4930-2534-3|location=Guilford, CT|oclc=965922681}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://flora.org.il/en/books/plant-stories-2/chapter-e/useful_plants_e2/|title=Edible Leaves and Fruits}}</ref><ref>Warnock, Barton H. (1977) "Wildflowers of the Davis Mountains and the Marathon Basin, Texas", p. 111</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان]] qaulk6i77067fn6ehy2eapvq77qj35l 1586746 1586731 2026-05-24T21:00:58Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1586746 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Mustard plant flower.jpg|وێنۆک|گوڵی گیای خەردەل]] '''گیای خەردەل''' یان '''خەرتەلە''' یەکێکە لە چەندین جۆری ڕووەک لە ڕەگەزەکانی ''[[براسیکا]]'' (''Brassica'')، ''[[ڕامفۆسپێرموم]]'' (''Rhamphospermum'') و ''[[سیناپیس]]'' (''Sinapis'') لە [[خێزانی خەردەل]] (Brassicaceae). [[تۆوی خەردەل]] وەک [[بەهارات]] بەکاردەهێنرێت. بە هاڕین و تێکەڵکردنی تۆوەکان لەگەڵ ئاو، سرکە، یان شلەمەنییەکانی تر، چێژبەخشێکی زەرد دروست دەبێت کە بە [[خەردەلی ئامادەکراو]] ناسراوە. هەروەها دەکرێت تۆوەکان بگوشرێن بۆ دەرهێنانی [[ڕۆنی خەردەل]]، و گەڵا خۆراکییەکانیشی دەکرێت وەک [[سەوزەی خەردەل]] بخورێن. زۆرێک لە سەوزەکان جۆرە چێنراوەکانی ڕووەکی خەردەلن؛ لەوانەیە ماڵیکردنیان ٦٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردبێت.<ref>{{Cite book|last=Nyerges|first=Christopher|title=Foraging Washington: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Foods|publisher=Falcon Guides|year=2017|isbn=978-1-4930-2534-3|location=Guilford, CT|oclc=965922681}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://flora.org.il/en/books/plant-stories-2/chapter-e/useful_plants_e2/|title=Edible Leaves and Fruits}}</ref><ref>Warnock, Barton H. (1977) "Wildflowers of the Davis Mountains and the Marathon Basin, Texas", p. 111</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان]] [[پۆل:براسیکا]] [[پۆل:سەوزە گەڵاییەکان]] 2ivb3acsx0xmy2ra6hkalz8fpep8u66 1586814 1586746 2026-05-25T09:57:19Z Serchia 5238 چاکسازی 1586814 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Mustard plant Flower1.jpg|250px|وێنۆک|گوڵی گیای خەردەل]] '''گیای خەردەل''' یان '''خەرتەلە''' یەکێکە لە چەندین جۆری ڕووەک لە ڕەگەزەکانی ''[[براسیکا]]'' (''Brassica'')، ''[[ڕامفۆسپێرموم]]'' (''Rhamphospermum'') و ''[[سیناپیس]]'' (''Sinapis'') لە [[خێزانی خەردەل]] (Brassicaceae). [[تۆوی خەردەل]] وەک [[بەهارات]] بەکاردەهێنرێت. بە هاڕین و تێکەڵکردنی تۆوەکان لەگەڵ ئاو، سرکە، یان شلەمەنییەکانی تر، چێژبەخشێکی زەرد دروست دەبێت کە بە [[خەردەلی ئامادەکراو]] ناسراوە. هەروەها دەکرێت تۆوەکان بگوشرێن بۆ دەرهێنانی [[ڕۆنی خەردەل]]، و گەڵا خۆراکییەکانیشی دەکرێت وەک [[سەوزەی خەردەل]] بخورێن. زۆرێک لە سەوزەکان جۆرە چێنراوەکانی ڕووەکی خەردەلن؛ لەوانەیە ماڵیکردنیان ٦٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردبێت.<ref>{{Cite book|last=Nyerges|first=Christopher|title=Foraging Washington: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Foods|publisher=Falcon Guides|year=2017|isbn=978-1-4930-2534-3|location=Guilford, CT|oclc=965922681}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://flora.org.il/en/books/plant-stories-2/chapter-e/useful_plants_e2/|title=Edible Leaves and Fruits}}</ref><ref>Warnock, Barton H. (1977) "Wildflowers of the Davis Mountains and the Marathon Basin, Texas", p. 111</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فندقی و تۆوە خۆراکییەکان]] [[پۆل:براسیکا]] [[پۆل:سەوزە گەڵاییەکان]] 33ck406ocxth43czjfp9wh3ntun560h 0 296143 1586732 2026-05-24T20:09:59Z Serchia 5238 ڕەوانە کرا بۆ [[بەھارات]] 1586732 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[بەھارات]] 9rauzj43av10bfnk4orqld16jmxf3ih 0 296144 1586735 2026-05-24T20:42:06Z Serchia 5238 نوێ 1586735 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:20150319-OC-LSC-0194 (16682627630).jpg|وێنۆک|چەپ|مامۆستایەکی هونەری چێشتلێنان لە [[کۆلێژی تەکنیکیی گوینێت]] لە [[لۆرێنسڤیڵ، جۆرجیا]]، ٢٠١٥]] '''هونەرەکانی چێشتلێنان''' بریتین لە هونەرەکانی [[دەستاو]] کە خۆیان لە [[پوختەی ئامادەکردنی خۆراک|ئامادەکردن]]، [[لێنان]]، و [[پێشکەشکردنی خۆراک]]دا دەبیننەوە، بەزۆری لە شێوەی [[ژەم|ژەمەکان]]دا.<ref>{{Cite book |last1=Gleason |first1=Jerry |url=https://books.google.com/books?id=mCFzMAEACAAJ |title=Introduction to Culinary Arts |last2=America |first2=Culinary Institute of |date=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-273744-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gibson |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=jycsDwAAQBAJ |title=Food Science and the Culinary Arts |date=2018-01-04 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-811817-7 |language=en}}</ref> ئەو کەسانەی لەم بوارەدا کار دەکەن&nbsp;– بەتایبەتی لە [[ڕێستۆرانت]]ەکان&nbsp;– بەگشتی پێیان دەوترێت [[شێف]] یان [[چێشتلێنەر (پیشە)|چێشتلێنەر]]. شێفە شارەزاکان بەرپرسن لە ئامادەکردنی ئەو ژەمانەی کە هەم لە ڕووی دەرکەوتەوە جوانن و هەمیش بەتامن. ئەمەش زۆرجار پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لە [[زانستی خۆراک]]، [[ژیواندن]]، و [[پارێز]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک|خواردنەوە}} qgaqdg1gxm4w06v8n49bjc932zul1hk 1586736 1586735 2026-05-24T20:42:43Z Serchia 5238 + [[پۆل:لێنان]] ([[ویکیپیدیا:خێراپۆل|خێراپۆل]]) 1586736 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:20150319-OC-LSC-0194 (16682627630).jpg|وێنۆک|چەپ|مامۆستایەکی هونەری چێشتلێنان لە [[کۆلێژی تەکنیکیی گوینێت]] لە [[لۆرێنسڤیڵ، جۆرجیا]]، ٢٠١٥]] '''هونەرەکانی چێشتلێنان''' بریتین لە هونەرەکانی [[دەستاو]] کە خۆیان لە [[پوختەی ئامادەکردنی خۆراک|ئامادەکردن]]، [[لێنان]]، و [[پێشکەشکردنی خۆراک]]دا دەبیننەوە، بەزۆری لە شێوەی [[ژەم|ژەمەکان]]دا.<ref>{{Cite book |last1=Gleason |first1=Jerry |url=https://books.google.com/books?id=mCFzMAEACAAJ |title=Introduction to Culinary Arts |last2=America |first2=Culinary Institute of |date=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-273744-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gibson |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=jycsDwAAQBAJ |title=Food Science and the Culinary Arts |date=2018-01-04 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-811817-7 |language=en}}</ref> ئەو کەسانەی لەم بوارەدا کار دەکەن&nbsp;– بەتایبەتی لە [[ڕێستۆرانت]]ەکان&nbsp;– بەگشتی پێیان دەوترێت [[شێف]] یان [[چێشتلێنەر (پیشە)|چێشتلێنەر]]. شێفە شارەزاکان بەرپرسن لە ئامادەکردنی ئەو ژەمانەی کە هەم لە ڕووی دەرکەوتەوە جوانن و هەمیش بەتامن. ئەمەش زۆرجار پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لە [[زانستی خۆراک]]، [[ژیواندن]]، و [[پارێز]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک|خواردنەوە}} [[پۆل:لێنان]] gjy9xot1rov0369klig870ozk2ytxyw 1586741 1586736 2026-05-24T20:52:34Z Serchia 5238 چاکسازی 1586741 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:20150319-OC-LSC-0194 (16682627630).jpg|وێنۆک|چەپ|مامۆستایەکی هونەری چێشتلێنان لە [[کۆلێژی تەکنیکیی گوینێت]] لە [[لۆرێنسڤیڵ، جۆرجیا]]، ٢٠١٥]] '''هونەرەکانی چێشتلێنان''' بریتین لە هونەرەکانی [[دەستاو]] کە خۆیان لە [[پوختەی ئامادەکردنی خۆراک|ئامادەکردن]]، [[چێشتلێنان|لێنان]]، و [[پێشکەشکردنی خۆراک]]دا دەبیننەوە، بەزۆری لە شێوەی [[ژەم|ژەمەکان]]دا.<ref>{{Cite book |last1=Gleason |first1=Jerry |url=https://books.google.com/books?id=mCFzMAEACAAJ |title=Introduction to Culinary Arts |last2=America |first2=Culinary Institute of |date=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-0-13-273744-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gibson |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=jycsDwAAQBAJ |title=Food Science and the Culinary Arts |date=2018-01-04 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-811817-7 |language=en}}</ref> ئەو کەسانەی لەم بوارەدا کار دەکەن&nbsp;– بەتایبەتی لە [[ڕێستۆرانت]]ەکان&nbsp;– پێیان دەگوترێت [[شێف]] یان [[چێشتلێنەر (پیشە)|چێشتلێنەر]]. شێفە شارەزاکان بەرپرسن لە ئامادەکردنی ئەو ژەمانەی کە هەم لە ڕووی دەرکەوتەوە جوانن و هەمیش بەتامن. ئەمەش زۆرجار پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لە [[زانستی خۆراک]]، [[ژیواندن]]، و [[پارێز]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|خۆراک|خواردنەوە}} [[پۆل:لێنان]] 2q1mizcrow42jvjr98shou7mvdl4ty4 0 296145 1586738 2026-05-24T20:48:11Z Serchia 5238 پەڕەی دروست کرد بە «{{دەقی ڕوونکردنەوە}} * [[دەستاو]]، شێوازێکی چێشتلێن * [[چێشت (خۆراک)]] {{ڕوونکردنەوە}}»ەوە 1586738 wikitext text/x-wiki {{دەقی ڕوونکردنەوە}} * [[دەستاو]]، شێوازێکی چێشتلێن * [[چێشت (خۆراک)]] {{ڕوونکردنەوە}} 8i6puh7ew6ouhcu0xsfjxf37zroo5vb 1586739 1586738 2026-05-24T20:48:26Z Serchia 5238 1586739 wikitext text/x-wiki {{دەقی ڕوونکردنەوە}} * [[دەستاو]]، شێوازی چێشتلێنان * [[چێشت (خۆراک)]] {{ڕوونکردنەوە}} t22nv628s5ehd9r4qby03018p3dpmn7 0 296146 1586750 2026-05-24T21:09:35Z Serchia 5238 نوێ 1586750 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:黑松 Pinus thunbergii 20211007185113 01.jpg|وێنۆک|توێکڵی ''[[Pinus thunbergii]]'' لە چەندین چینی بریقەدار پێکدێت.]] '''توێکڵ''' چینی هەرە دەرەوەی [[قەد (ڕووەک)|قەد]] و [[ڕەگ|ڕەگی]] [[ڕووەکی دارین|ڕووەکە دارینەکانە]]. ئەو ڕووەکانەی کە توێکڵیان هەیە بریتین لە [[دار|دار]]، [[مێو]]ە دارینەکان، و [[دەوەن|دەوەنەکان]]. توێکڵ ئاماژەیە بۆ هەموو ئەو [[شانە (ژیانناسی)|شانانەی]] دەکەونە دەرەوەی [[کامبیۆمی لوولەیی]] (Vascular cambium) و زاراوەیەکی ناتەکنیکییە.<ref name="Raven1981">{{Citation | last1 = Raven | first1 = Peter H. | last2 = Evert | first2 = Ray F. | last3 = Curtis | first3 = Helena | year = 1981 | title = Biology of Plants | page = [https://archive.org/details/biologyofplants03rave/page/641 641] | isbn = 0-87901-132-7 | publisher = Worth Publishers | location = New York, N.Y. | oclc = 222047616 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/biologyofplants03rave/page/641 }}</ref> ئەم چینە دارەکە دادەپۆشێت، و لە توێکڵی ناوەوە و توێکڵی دەرەوە پێکدێت. توێکڵی ناوەوە، کە لە [[قەد (ڕووەک)|قەدە]] بەتەمەنەکاندا شانەیەکی زیندووە، چینی هەرە ناوەوەی پێریدێرم (Periderm) لەخۆ دەگرێت. توێکڵی دەرەوەی قەدە بەتەمەنەکان ئەو شانە مردووانەی سەر ڕووی قەدەکان دەگرێتەوە، لەگەڵ بەشگەلێک لە چینی هەرە دەرەوەی پێریدێرم و هەموو ئەو شانانەی دەکەونە لای دەرەوەی پێریدێرم. هەروەها بە توێکڵی دەرەوەی دارەکان کە دەکەوێتە دەرەوەی پێریدێرمە زیندووەکە دەگوترێت ڕیتیدۆم (Rhytidome).<ref>{{Citation |title=rhytidome, n. |date=2023-03-02 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/1202365019 |work=Oxford English Dictionary |access-date=2023-10-09 |publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oed/1202365019 |url-access=subscription }}</ref><ref name="Larson 1994 33–97">{{Citation |last=Larson |first=Philip R. |title=Defining the Cambium |date=1994 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-642-78466-8_4 |work=The Vascular Cambium |series=Springer Series in Wood Science |pages=33–97 |access-date=2023-10-09 |place=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer Berlin Heidelberg |doi=10.1007/978-3-642-78466-8_4 |isbn=978-3-642-78468-2|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |title=Growing Shrubs and Vines |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctt20p57wz.12 |work=Shrubs and Vines of Iowa |pages=215–222 |access-date=2023-10-09 |publisher=University of Iowa Press|doi=10.2307/j.ctt20p57wz.12 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |url=http://dx.doi.org/10.1159/issn.1422-6405 |title=Cells Tissues Organs |date=2015 |publisher=S. Karger AG|doi=10.1159/issn.1422-6405 |s2cid=138777755 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=Periderm |url=http://dx.doi.org/10.1036/1097-8542.498200 |access-date=2023-10-09 |website=AccessScience|doi=10.1036/1097-8542.498200 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |title=Growing Woody Plants for Experimental Purposes |date=2001-03-29 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781482270563-23 |work=Woody Plants and Woody Plant Management |pages=545–558 |access-date=2023-10-09 |publisher=CRC Press|doi=10.1201/9781482270563-23 |isbn=9780429078057 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |title=Specification for percussive rock-drilling bits, rods and stems. Integral stems |url=http://dx.doi.org/10.3403/30309158 |access-date=2023-10-09 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30309158 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |title=Meeting Trees |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv3c0tgz.2 |access-date=2023-10-09 |publisher=Indiana University Press|doi=10.2307/j.ctv3c0tgz.2 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Citation |title=What the bark tells me of the tree... |date=2017 |url=http://dx.doi.org/10.7551/mitpress/11239.003.0021 |work=Bark |pages=114–121 |access-date=2023-10-09 |publisher=The MIT Press|doi=10.7551/mitpress/11239.003.0021 |isbn=9780262342629 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Vines |first1=Sydney Howard |url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.22654 |title=An elementary text-book of botany, by Sydney H. Vines ... |last2=Vines |first2=Sydney Howard |date=1898 |publisher=S. Sonnenschein & Co. |location=London |doi=10.5962/bhl.title.22654 }}</ref>{{Excessive citations inline|reason=Kinda ironic this doesn't have sufficient citations yet manages to have excessive citations|date=May 2025}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ڕوەک}} luxxa73zkp8r1xwq4yvxvyt3y9nl6kt 3 296147 1586752 2026-05-24T21:25:26Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1586752 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٥، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ijl87mt572kkmhfxdx5kc3rj6kvrod5 1 296148 1586755 2026-05-24T23:20:19Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1586755 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[سەلیم ساداک]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1586754 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220331105926/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to بۆ http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/31997/siirt-mayor-selim-sadak39a-were-sentenced-to زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٢٣:٢٠، ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 94378hc9nl94o568k1rzvwznat95mhq 1 296149 1586758 2026-05-25T00:35:15Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1586758 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[شارستانی خوڕەماوە]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1586757 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210422153606/http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html بۆ http://yaftenews.ir/news/other/22438-khademi9701.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٠:٣٥، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) m6iwwksc1a8s8m0daj965es94cpzlpp 1 296150 1586768 2026-05-25T05:06:49Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1586768 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[عاموودێ]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1586767 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20160420212130/http://ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/syriakurd1028.htm بۆ http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2014/1/syriakurd1028.htm زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٠٦، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ivm8cceog3c3ry1i1qpx5if1s2nbuve 3 296151 1586816 2026-05-25T11:29:27Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1586816 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- > [[بەکارھێنەر:Kushared|kushared]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kushared|لێدوان]]) ١١:٢٩، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) 1m99bvkgnnid3da00y70egocyld3uod 0 296152 1586819 2026-05-25T11:50:02Z ئاریان محەمەد 76617 دکتۆر غالب سەرۆکی لیستی هەڵوێست بوو بۆ هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی عێراق توانی ٥٣ هەزار دەنگ بەدەست بهێنێت و ئێستا یەکێکە لە سەرکردەکانی ڕەوتی هەڵوێست کە وەکو دەستەی بەڕێوەبردنی ڕەوتەکەش کار دەکات 1586819 wikitext text/x-wiki '''د. غالب محەمەد عەلی''' یەکێکە لە کەسایەتییە سیاسی و ئەکادیمییە دیارەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق، کە زیاتر بەهۆی هەڵوێستە توندەکانی لەسەر دۆسیەی نەوت، غازی سروشتی، و داهاتەکانی هەرێمی کوردستان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Xebat |ڕێکەوت=2021-02-27 |سەردێڕ=د.غالب محەمەد: هەواڵگریی عێراق مانگێک پێش ئێستا ئاگاداری کردوومەتەوە خۆم بپارێزم - |ناونیشان=https://rojnews.news/?p=185470 |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-25 |وێبگە=کوردی - RojNews.News}}</ref> لێرەدا پوختەیەک لە ژیاننامە و پێگەی سیاسی ئەو دەخەینەڕوو، کە دەتوانیت وەک بنەمایەک بۆ وتار یان پەیجی ویکیپیدیا بەکاریبهێنیت:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=جەبار |first=ئاسۆ |ڕێکەوت=2017-12-06 |سەردێڕ=دکتۆر غالب محەمەد عەلی: حکومەتی هەرێم دەتوانێت نەوت و موچە بدات بە خەڵک بەڵام نایدات |ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/kurdistan/4152142.html |ڕێکەوتی سەردان=2026-05-25 |وێبگە=Voice of America |زمان=ku}}</ref> === ١. ناسنامە و باکگراوندی ئەکادیمی === * '''پسپۆڕی زانستی:''' د. غالب محەمەد خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە لە بواری '''جیۆلۆجی و نەوتدا'''. پێش چوونە ناو کایەی سیاسی، وەک مامۆستای زانکۆ لەم بوارەدا کاری کردووە، ئەمەش وایکردووە شیکارییەکانی لەسەر کێڵگە نەوتییەکانی هەرێم زیاتر ڕەهەندێکی زانستی و تەکنیكی وەربگرن. === ٢. وێستگە سیاسییەکان === * '''ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی:''' سەرەتای دەرکەوتنی سیاسی فەرمی لەسەر لیستی بزووتنەوەی گۆڕان بوو، کە تێیدا بووە سەرۆکی لیژنەی وزە و سامانە سروشتییەکان لە ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی. لەم قۆناغەدا بەدواداچوونی زۆری بۆ دۆسیەی پاڵاوگەکان و قاچاخچێتی سووتەمەنی دەکرد. * '''ئەندامی پەرلەمانی عێراق:''' لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٨ی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، توانی دەنگێکی زۆر بەدەستبهێنێت و ببێتە ئەندامی پەرلەمانی عێراق (لیژنەی نەوت و وزە). لە بەغداوە بووە یەکێک لە دەنگە هەرە دیارەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردی کە دژی سیاسەتی نەوتی سەربەخۆی هەرێمی کوردستان دەوەستایەوە. * لە ئێستادا یەکێکە لە دامەزرێنەرانی ڕەوتی هەڵوێست و وەکو سەرکردەیەکی ڕەوتەکە دەردەکەوێت، بۆ خولی شەشەمی پەرلەمانی عێراق خۆی کاندید کرد تاکە کاندید بوو لەسەر ئاستی پارێزگای سلێمانی توانی ٣٠ هەزار دەنگ بەدەست بهێنێت لەسەر ئاستی عێراق ریزبەندی پلەی شەشەمی دەنگدەران بوو توانی ٥٣ هەزار دەنگ بەدەست بهێنێت لەسەر ئاستی پارێزگای سلێمانی و هەردوو ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕین و گەرمیان. === ٣. دیدگا و گوتاری سیاسی === * '''دۆسیەی نەوت و دارایی:''' ئەو پێیوایە کە پێویستە دۆسیەی نەوتی هەرێمی کوردستان بە تەواوی ڕادەستی کۆمپانیای سۆمۆ (حکومەتی فیدراڵی) بکرێت، لە پێناو مسۆگەرکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم و بڕینی دەستی کۆمپانیا حزبییەکان. * '''ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات:''' بەردەوام لە ڕێگەی میدیاکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە ڕەخنەی توند لە هەردوو پارتی باڵادەست (پارتی و یەکێتی) دەگرێت و ئەوان بە بەرپرسیاری داڕمانی ئابووری و لێکترازانی سیاسی هەرێم دەزانێت. 9of3zhnqpz6d7bt4m65y6y4mx5svk1r