ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 363 1588757 1588478 2026-06-04T23:23:34Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1588757 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] b4mi1pl448jyto96tsnn4n51clmm7tu 0 538 1588775 1562489 2026-06-05T05:02:33Z Bahoz ebrahimi 72394 1588775 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٩ | شوێنی مردن = | هۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = [[بازرگانی]] لە [[زانکۆی تاران]] | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە هۆی = | سەرناو = سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرانبەرەکان = | ئایین = | هاوسەر = [[ناهید بەهمەنی]] | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = [[ڕەحمان موهتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موهتەدی]] | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = | ئیمزا = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = }} '''عەبدوڵڵا موھتەدی''' (لەدایکبووی ١٩٤٩ لە [[بۆکان]]) چالاکی سیاسی و سکرتێری گشتیی [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]]ە. ئەو ھەروەھا یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بووە. عەبدوڵڵا موھتەدی کوڕی [[ڕەحمان موھتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موھتەدی]] لە وەزیرەکانی [[کۆماری کوردستان]] و زایینەی شاری [[بۆکان]]ە. قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندییی لە [[تاران]] خوێندووە و بە وتەی خۆی خزمی ئەمیرکەبیرە، دەرچووی [[بازرگانی]]یە لە [[زانکۆی تاران]]. عەبدوڵڵا موھتەدی، [[فواد مستەفاسوڵتانی]]، [[محەممەد حوسێن کەریمی|محەمەدحسێن کەریمی]] و [[سدیق کەمانگەر]] و چەند کەسی تر لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە بوون لە ٢٧ی [[ئۆکتۆبەر]]ی [[١٩٦٩]] (٥/٨/١٣٤٨ [[کۆچیی ھەتاوی]]). پێش لە سەرکەوتنی [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] سێ جار قۆڵبەست کرا کە جارێکیان مەحکووم کرا بە سێ ساڵ بەندیخانە. [[ناھید بەھمەنی]] ھاوسەریەتی و دوو کچیان ھەیە کە ئێستا خوێندکارن. عەبدوڵا موهتەدی و ناهید بەهمەنی لە ڕوانگەی سیاسییەوە نزیکن لە شاپەرستەکانی فارس و بەردەوام هەوڵدەدەن لۆبی بۆ ئەو بابەتە بکەن و داخوازی و چاوەڕوانیان ئەوەیە كە عەبدوڵا موهتەدی وەك فەرمانداری بۆكان لەلەلایەن ڕەزای پەهلەوی كوڕی دیكتاتۆری پێشووی ئێرانەوە بە ڕەسمی دەستنیشان بكرێت. == سەرچاوەکان == * [http://kurdane.com/archive/farsi/data/archive-64.html سی و نۆ ساڵ کۆمەڵە، وتووێژ لەگەڵ عەبدووڵای موهتەدی سکرتێری گشتی کۆمەڵە (فارسی)]{{بەستەری مردوو|url=http://kurdane.com/archive/farsi/data/archive-64.html |date=شوباتی ٢٠٢٠ }} - ماڵپەڕی کوردانە {{کورت}} {{کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Abdullah Mohtadi}} [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی بۆکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩]] [[پۆل:سیاسییەکانی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:سیاسییەکانی کۆمەڵە ڕێکخراوی کۆمۆنیستی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مەھاباد]] [[پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان]] el1ef45dfp9g61bsusjhxikw5puo9y1 1588791 1588775 2026-06-05T07:58:43Z Bahoz ebrahimi 72394 1588791 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٩ | شوێنی مردن = | هۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = [[بازرگانی]] لە [[زانکۆی تاران]] | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە هۆی = | سەرناو = سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرانبەرەکان = | ئایین = | هاوسەر = [[ناهید بەهمەنی]] | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = [[ڕەحمان موهتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موهتەدی]] | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = | ئیمزا = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ھاوسەر=ناھید بەھمەنی}} '''عەبدوڵڵا موھتەدی''' (لەدایکبووی ١٩٤٩ لە [[بۆکان]]) چالاکی سیاسی و سکرتێری گشتیی [[حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]]ە. ئەو ھەروەھا یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] بووە. عەبدوڵڵا موھتەدی کوڕی [[ڕەحمان موھتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موھتەدی]] لە وەزیرەکانی [[کۆماری کوردستان]] و زایینەی شاری [[بۆکان]]ە. قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندییی لە [[تاران]] خوێندووە و بە وتەی خۆی خزمی ئەمیرکەبیرە، دەرچووی [[بازرگانی]]یە لە [[زانکۆی تاران]]. عەبدوڵڵا موھتەدی، [[فواد مستەفاسوڵتانی]]، [[محەممەد حوسێن کەریمی|محەمەدحسێن کەریمی]] و [[سدیق کەمانگەر]] و چەند کەسی تر لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە بوون لە ٢٧ی [[ئۆکتۆبەر]]ی [[١٩٦٩]] (٥/٨/١٣٤٨ [[کۆچیی ھەتاوی]]). پێش لە سەرکەوتنی [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران]] سێ جار قۆڵبەست کرا کە جارێکیان مەحکووم کرا بە سێ ساڵ بەندیخانە. [[ناھید بەھمەنی]] ھاوسەریەتی و دوو کچیان ھەیە کە ئێستا خوێندکارن. عەبدوڵا موهتەدی و ناهید بەهمەنی لە ڕوانگەی سیاسییەوە نزیکن لە شاپەرستەکانی فارس و بەردەوام هەوڵدەدەن لۆبی بۆ ئەو بابەتە بکەن و داخوازی و چاوەڕوانیان ئەوەیە كە عەبدوڵا موهتەدی وەك فەرمانداری بۆكان لەلەلایەن ڕەزای پەهلەوی كوڕی دیكتاتۆری پێشووی ئێرانەوە بە ڕەسمی دەستنیشان بكرێت. == سەرچاوەکان == * [http://kurdane.com/archive/farsi/data/archive-64.html سی و نۆ ساڵ کۆمەڵە، وتووێژ لەگەڵ عەبدووڵای موهتەدی سکرتێری گشتی کۆمەڵە (فارسی)]{{بەستەری مردوو|url=http://kurdane.com/archive/farsi/data/archive-64.html |date=شوباتی ٢٠٢٠ }} - ماڵپەڕی کوردانە {{کورت}} {{کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|موکریان|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Abdullah Mohtadi}} [[پۆل:سیاسەتوانانی کورد]] [[پۆل:خەڵکی بۆکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٩]] [[پۆل:سیاسییەکانی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:سیاسییەکانی کۆمەڵە ڕێکخراوی کۆمۆنیستی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:مەھاباد]] [[پۆل:کۆمۆنیستە ئێرانییەکان]] g0zol1th83czfyh3vyhu230md745gxr 0 591 1588728 1587840 2026-06-04T19:01:28Z Ari Qasm 57423 1588728 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{نیشانی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{کەسایەتی ئایینی | ناو = محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەليب | وێنە =The Prophet Muhammad.png | قەبارەی وێنە =300px | alt = | لێدوان = نووسراوەی محەممەد بە عەرەبی | نازناو = «ئەحمەد، ئەبووقاسم، ئەبووتەییب، پێغەمبەری گەڕانەوە، پێغەمبەری بەزەیی، پێشەوای بەنی ئادەم، خۆشەویستی ڕەحمان، موختار، مستەفا، موجتەبا، سادق، مەسدووق، ئەمین، خاوەن شەفاعەت و پێگەی بەرز، خاوەن چاکە و پلەی بەرز، خاوەن تاج و میعراج، پێشەوای لە خواترسان، پێشەوای نێردراوان، پێغەمبەری نەخوێندەوار، پێغەمبەری خوا، [[کۆتا پێغەمبەر|دوایین پێغەمبەر]]، پێغەمبەری مەزن، چرایەکی ڕووناک، نوور، میھرەبان و ھتد» | مێژووی لەدایکبوون = ١٢ی ڕەبیعولئەوەل ٥٢ی پێش کۆچی ([[نیسان (مانگ)|نیسان]]ی [[٥٧١]] زایینی) | شوێنی لەدایکبوون = [[مەککە]] | مێژووی کۆچی دوایی = ڕەبیعولئەوەل [[١١]]ی کۆچی / [[حوزەیران]]ی [[٦٣٢]]ز | شوێنی کۆچی دوایی = [[مەدینە]] | ڕێزلێنراوە بە = [[ئیسلام]] | مێژووی ناردن = [[ڕەمەزان (مانگ)|ڕەمەزان]] ١٢ پ. ک / [[ئاب]]ی [[٦١١]]ز | شوێنی ناردن = ئەشکەوتی حەراء لە [[مەککە]] | شوێنگەی سەرەکی = حوجرەی عائیشە لە [[مزگەوتی پێغەمبەر]] لە [[مەدینە]] | مێژووی یادەوەری = ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ھەموو ساڵێکی کۆچیی | ھێماکان = [[قورئان]] | شەفیعە بۆ =بەگشتی بۆ ھەموو خەڵکی بەتایبەتیش بۆ ئیمانداران | نەژاد = لە [[عەرەب]]ە لە [[قوڕەیش]] لە نەوەی [[ئیسماعیل]] کوڕی [[ئیبراھیم]]{{ھن}}'''دایکی''' [[ئامینە کچی وەھب]]{{ھن}}'''باوکی''' [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب]]{{ھن}}'''دایکی بە شیری''' حەلیمە سەعدی، و سۆیبە{{ھن}}'''باوکی بە شیری''' حارس کوڕی عەبدول عیز{{ھن}}{{ھن}}'''[[خوشک و برا]]کانی بە شیری''' [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] (مامی)، و ئەبووسەلەمە کوڕی عەبدئەسەد، و ئەبووسوفیان کوڕی حارس (کوڕی مامی)، و عەبدوڵڵا کوڕی حارس، و شەیما کچی حارس، و ئەنیسە کچی حارس{{ھن}}'''خێزانەکانی''' [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، و سوودە کچی زمعە، و [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]]، و حەفسە کچی عومەر، و زەینەب کچی خزیمە، و ئوم سەلەمە، وزەینەب کچی جەحش، و جوبریە کچی حارس، و ماریە قبتی، و ئوم حەبیبە، و سەفییە کچی حەیی، و مەیموونە کچی حارس{{ھن}}'''کوڕەکانی''' قاسم، و عەبدوڵڵا، وئیبراھیم{{ھن}}'''کچەکانی''' زەینەب، و ڕوقەیە، و ئوم کەلسوم، و فاتیمە | مۆر =Muhammad Seal.svg }} '''محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب''' ({{بە عەرەبی|أَبُو ٱلْقَاسِمِ ﷴٌ بْنُ عَبْدِﷲِ بْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ بْنُ ھَاشِمِ}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ٥۷١ – ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢) پێغەمبەرێکی عەرەبی (مستعرب)ە مستعرب واتە عەرەب کراو<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=History of al-tabari vol 2|پەڕەکان=١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=صحيح مسلم|پەڕەکان=٢٩٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.academia.edu/22460657/What_Ethnicity_Was_Muhammad|سەردێڕ=?What ethnicity was Muhammad}}</ref>،پێغەمبەری [[ئیسلام|ئیسلامە]] و کەسایەتییەکە کە [[موسڵمانان]] بە پێغەمبەری خوای دادەنێن کە بۆ ھەموو مرۆڤەکان ھاتووە ھەتا خەڵک بگەڕێنێتەوە بۆ [[یەکتاپەرستی]] و [[خواپەرستی]] لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]]. شوێنکەوتووانی لەو باوەڕەدان کە باشترین دروستکراوەی خوایە و پێشەوای مرۆڤە و لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن «صلی اللە علیە وسلم» واتە «دروودی خوای لێبێت». ئەم سڵاوناردنە لە [[قورئان]] و سوننەتدا ھاتووە و وایان لێدەکات سڵاواتی لەسەر بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكم الصلاة على النبي عليە الصلاة والسلام عند ذكرە|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/7645/حكم-الصلاة-على-النبي-عليە-الصلاة-والسلام-عند-ذكرە|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}</ref> موسڵمانان وتە و کردار و سیفەتەکانیان پاراستووە لە پەڕتووکەکانی [[ژیننامەی پێغەمبەر|ژیننامە]] و [[فەرموودە]]، و یادی لەدایکبوونی دەکەنەوە لەمانگی [[ڕەبیعەلئەووەڵ|ڕەبیعول ئەوەل]] لە ھەموو ساڵێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=متى ولد النبي بالميلادي والھجري ؟ .. تعرف على آراء العلماء|ناونیشان=https://www.elbalad.news/4787299|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref> لە [[مەککە]] لە مانگی ڕەبیعولئەولی [[ساڵی فیل]]، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] لە دایکبووە،<ref>ژیاننامەی پێغەمبەر، ئەکرەم زیاء عەمری.</ref> پێش ئەوەی لەدایک بێت باوکی کۆچی دواییی کردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایکی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم]] باپیرەی پاشان لای [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب]] مامی، لەو ماوەیەدا خەریکی شوانی دەبێت، پاشان [[بازرگانی]] دەکات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە لەگەڵ [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، کە دایکی ھەموو مناڵەکانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم. سەرچاوەی سەربەخۆ دەربارەی سەرەتای ژیانی محەممەد و پێش پێغەمبەری زۆر کەمن و ئەوەی لەبەر دەستدایە نووسراوەی موسڵمانانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Serjeant |یەکەم=R. B. |ڕێکەوت=١٩٩٠|editor-last=Crone |editor-first=Patricia |سەردێڕ=Meccan Trade and the Rise of Islam: Misconceptions and Flawed Polemics |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/603188?origin=crossref |journal=Journal of the American Oriental Society |بەرگ=١١٠|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٢–٤٨٦|doi=10.2307/603188 |issn=0003-0279}}</ref> دوای کۆچ بۆ [[مەدینە]] چەند سەرچاوەیەکی نائیسلامی بە کورتی باسیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bishop |یەکەم=James |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Non-Muslim Seventh Century Sources for the Prophet Muhammad |ناونیشان=https://jamesbishopblog.com/2020/10/15/the-non-muslim-seventh-century-sources-for-the-prophet-muhammad/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Bishop's Encyclopedia of Religion, Society, and Philosophy |زمان=en}}</ref> بەپێی سەرچاوە ئیسلامییەکان، محەممەد لە پێش [[ئیسلام]]دا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]] و پەرستنی بتی ڕەتکردووەتەوە کە لەو کاتانەدا بەربڵاوبووە لە [[مەککە]]دا، [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە نیگای خوای پێ گەیشتووە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(6) الدعوة في مرحلتھا السرية - السيرة النبوية|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79171|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref> پاشان دە ساڵی تری لە مەککە بەسەر برد بە بانگکردنی خەڵکەکەی و بازرگانەکان و سەردانکەرانی کەعبە کە دەھاتنە مەککە، لە ساڵی ٦٢٢ز کۆچی کرد بۆ شاری [[مەدینە]] کە ناودەبرا بە یەسرب، دوای ئەوەی گەورەکانی [[قوڕەیش]] کەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەکەیان ڕەت دەکردەوە، دە ساڵی کۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی، و بناغەی دەوڵەتی ئیسلامیی دانا، کە دواتر فراوان بوو و مەککە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبییەکانی گرتەوە، و بۆ یەکەم جار عەرەبی یەکخست لەسەر یەک ئایینی یەکتاپەرستی و لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا،<ref>"Muhmmad," Encyclopedia of Islam and the Muslim world</ref><ref name="Lapidus 2002 pp 0">سەیری سەرچاوەکان بکە: * Holt (1977a), p.57 * Lapidus (2002), pp 0.31 and 32</ref> بانگەشەی بۆ دورکەوتنەوە لە ڕەگەزپەرستی و وەلانانی دەمارگیری ھۆزایەتی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حبايبە|یەکەم=صمود|سەردێڕ=مناھضة التمييز العنصري ما بين الحقيقة والوھم|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/3/31/مناھضة-التمييز-العنصري-ما-بين-الحقيقة|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الإسلام و نبذ العنصرية|ناونیشان=https://islamonline.net/الإسلام-و-نبذ-العنصرية/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=لا عنصرية في الإسلام|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/97456/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=العنصرية في الاسلام {{!}} سيدنا محمد|ناونیشان=https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%86%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083939/https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقف|ناونیشان=https://www.seo7u.com|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Seo7u|زمان=En}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.seo7u.com/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == سەرچاوەکانی ژیاننامەی == لەبەر ئەوەی کەسایەتییەکی کاریگەرە لە مێژوودا، بۆیە ژیان و کاروبار و بیروباوەڕی بە شێوەیەکی بەرفراوان لێدوانی لەسەر کراوە لەلایەن لایەنگران و نەیارەکانی بە درێژایی سەدەکان. [[ئیسلام|موسڵمانان]] لە کۆن و نوێدا گرنگییان داوە بە ژیاننامەکەی بەوەی بە پەیڕەوێکی کرداری دادەنرێت بۆ [[ئیسلام]]، زانایانی ئیسلام دانراوی زۆریان لەسەر داناوە و ھەموو شتێکی پەیوەندیداریان پێوەی نوسیوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أهم مصادر السيرة النبوية - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14184/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> === قورئان === {{سەرەکی|قورئان}} [[پەڕگە:Opened Qur'an.jpg|وێنۆک|قورئان بە گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت بۆ زانینی ژیاننامەی محەممەد]] [[قورئان]] بە سەرچاوەیەکی سەرەکیی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد،<ref name="محمد أنور-القرآن">مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص1-31، مجمع الملك فهد.</ref> دێرینترن و باوەڕپێکراوترین سەرچاوەی ژیاننامەی پێغەمبەرە، لەبەرئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی محەممەد خۆی و ھەموو موسڵمانان یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە لەگەڵ جیاوازی کۆمەڵە ئیسلامییەکاندا،<ref name="السباعي1">السيرة النبوية دروس وعبر، مصطفى السباعي، ص22-29، المكتب الإسلامي.</ref><ref name="دراسة مصادر السيرة">[http://www.albadri.info/books/madkhal/index.htm دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304062422/http://albadri.info/books/madkhal/index.htm |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> لەگەڵ ئەوەی قورئان ھەموو ژیاننامەی محەممەد لە خۆناگرێت، بەڵام چەند ئاماژەدانێکی تیایە بۆ ژیانی بە دەربڕینی ئاشکرا بێت یان بە ئاماژەدان. ھەندێک لە سیفەتەکانی باسکراوە لەگەڵ [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگەکانی]] پێغەمبەرێتی، ڕەوشت و تایبەتمەندییەکانی، و باری دەروونی، و ھەندێک شت لە بارەی غەزاکانییەوە باسکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=منزلة الرسول ﷺ في القرآن الكريم|ناونیشان=https://islamonline.net/منزلة-الرسول-في-القرآن-الكريم/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القرآن في حياة الرسول صلى الله عليه وسلم - خالد سعد النجار|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/12603|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رسول الله صلى الله عليه وسلم في القرآن الكريم {{!}} موقع نبي الرحمة|ناونیشان=http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=mercyprophet.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185256/http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەقورئاندا ٢٨٠ ئایەت باسی غەزاکان دەکات کە دەکاتە ڕێژەی (٪٤،٦٥) ی قورئان، ھەندێکیان بە ئاماژە باسیان کردووە و ھەندێکیان ڕاستەوخۆ، وەک [[شەڕی بەدر|غەزای بەدر]]، [[جەنگی ئوحود|غەزای ئوحود]]، [[غەزای خەندەق]]، [[سوڵحی حودەیبییە]]، [[غەزای خەیبەر]] و [[فەتحی مەککە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات المذكورة في القرآن - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/fatwa/79914/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B0%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات الواردة في القرآن|ناونیشان=http://www.iid-quran.com/Statistics/NumQu20.php|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.iid-quran.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما هى الغزوات التى ذكر اسمها فى القران الكريم - إسألنا|ناونیشان=https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.isalna.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083941/https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=konouz.com|سەردێڕ=الغزوات التي ذكرت في القرآن الكريم - من كنوز القرآن الكريم : -|ناونیشان=http://konouz.com//ar/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%83%D9%86%D9%88%D8%B2/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85.s.8.12800/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=konouz.com|زمان=ar}}</ref> بۆ نموونە [[ئەحزاب|سوورەتی ئەحزاب]] باسی ژیانی پێغەمبەر دەکات لەگەڵ خێزان و ھاوەڵەکانی، و وردەکاری زۆری تێدایە دەربارەی غەزای خەندەق.<ref>قورئانی پیرۆز، سوورەتی ئەحزاب</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - أسباب النزول - سورة الأحزاب- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=351&idto=363&bk_no=63&ID=378|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|سەردێڕ=سبب نزول سورة الممتحنة إسلام ويب {{!}} كنج كونج|ناونیشان=https://wikiarticle.xyz/?s=%D8%B3%D8%A8%D8%A8+%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84+%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%AD%D9%86%D8%A9+%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85+%D9%88%D9%8A%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en-US}}</ref> === کتێبی فەرموودە === {{سەرەکی|فەرموودە}} ژیاننامەی پێغەمبەر بەشێکی فراوانی گرتووە لە کتێبەکانی [[فەرموودە]]دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات في الحديث النبوي وتاريخ تدوينه - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=https://waqfeya.net/book.php?bid=2582|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=waqfeya.net}}</ref> ھەموو ئەوانەی کتێبیان لە فەرموودەدا داناوە، بەش و دەروازەی تایبەتیان داناوە لەسەر ژیانی پێغەمبەر محەممەد، و بانگەوازەکەی، و ھاوەڵەکانی، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕووداوانە بەپێی کات ڕیزبەند نەکراوان، لەبەرئەوەی ئەوان مەبەستیان کۆکردنەوەی وتەکانی محەممەد و کردار و فەرمان و حوکمەکانی بووە.<ref>فقه السيرة، محمد سعيد رمضان البوطي، ص21، دار الفكر، ط1978.</ref> بەشێک لە ژیاننامەکەی لەو کێبانەدا ھاتووە بەمەبەستی بەڵگە ھێنانەوە بۆ حوکمی شەرعی، بەم ھۆیەوە زۆر بەوردی باس نەکراوە و تەنیا گێرانەوەی ھەندێک ھەواڵ بووە بەپێی ڕێبازی فەرموودەناسان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول من كتب في السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أول_من_كتب_في_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19538|سەردێڕ=مصادر تلقي السيرة النبوية والعناية بها عبر القرون الثلاثة الأولى|زمان=ar}}</ref> زانایانی موسڵمان کۆکن لەسەرئەوەی کە ناودارترین و دێرینترین کتێب لەبارەی ھەواڵی ژیاننامەی پێغەمبەرەوە [[موەتتەئی مالیک|موەتتەئی مالیکە]]، کە کۆمەڵێک فەرموودەی دەربارەی ژیاننامە و سیفاتەکانی پێغەمبەر ھێناوە و باسێکی تایبەتی جیھادی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=نظرة سريعة للموطأ|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130861/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة كتاب.. موطأ الإمام مالك مَن السبب فى تأليفه|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2021/5/3/سيرة-كتاب-موطأ-الإمام-مالك-مَن-السبب-فى-تأليفه/5302198|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref> پاشان [[سەحیحی بوخاری]] باسی چەند لایەنێکی کردووە پێش پێغەمبەرایەتی و دوای دابەزینی سروش، کتێبێکی تایبەت کردووە بە غەزاکانی و جیھاد، بەشێکی زۆر لەسیفاتەکانی و بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی باسکردووە، کەدەکاتە دەیەکی کتێبەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صحيح البخاري - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16729/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> و دواتر [[سەحیحی موسلیم]] کە بەشێکی زۆریان لە ژیانی محەممەد باسکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=صحيح مسلم (ط. طيبة) - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170720183400/http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ھەریەکە لە [[ئەبووداوود]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أبو داود السجستاني - طريق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/scholar/802/أبو-داود-السجستاني|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net}}</ref> [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الإمام أحمد بن حنبل|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210916104531/https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>[[ئیبن ماجە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=تعرف على ابن ماجه القزويني صاحب كتاب "السنن"|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/culture-and-art/2017/05/29/تعرف-على-ابن-ماجه-القزويني-صاحب-كتاب-السنن-|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=العربية|زمان=ar}}</ref> و [[ترمزی]]، بەھەمان شێوە بەشێکی کتێبەکانیان تەرخان کردووە بۆ ژیانامەی پێغەمبەر بەڵام بە جیاوازی لە شێوەی ڕێکخستن و ڕیزبەندیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب فقه السيرة النبوية مع موجز لتاريخ الخلافة الراشدة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/23657|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> === کتێبەکانی ژیاننامە (سیرە) === کتێبەکانی ژیننامەییەکان لە قۆناغێکی دواتر لە نوسیەوەی [[فەرموودە]] نوسراون، ھاوەڵەکان گرنگییان دەدا بە گێڕانەوەی ژیاننامەکەی بە زارەکی، یەکەم کەس کە گرنگی دا بە نووسینەوەی ژیاننامەکەیدا [[عوروە کوڕی زوبەیر]] بوو. پاشان ئەبان کوڕی عوسمان (مردن ١٠٥کۆچی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Chapter 2: Saqifa, The First Manifestations|ناونیشان=https://www.al-islam.org/origins-and-early-development-shia-islam-sayyid-husayn-muhammad-jafari/chapter-2-saqifa-first|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Islam.org|زمان=en}}</ref> پاشان وەھاب کوری مونەبی (مردن ١١٠ کۆچی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=موقع قصة الإسلام {{!}} إشراف الدكتور راغب السرجاني|ناونیشان=http://www.islamstory.com/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200509023916/http://www.islamstory.com/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاشان شوڕەحەبیل کوری سەعید (مردن ١٢٣کۆچی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص339 - كتاب الجرح والتعديل لابن أبي حاتم - شرحبيل - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/2170/1924|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> و لە دواتریش ئیبن شیھابی زوھری (مردن ١٢٤کۆچی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=ابن شهاب الزهري معلومات عن الفقيه المؤرخ أول من دون العلم|ناونیشان=https://www.i7lm.com/ابن-شهاب-الزهري/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موقع احلم|زمان=ar}}</ref> بەڵام بەشی زۆری نووسینەکانیان لە ناوچوون، نەگەیشتوون بە ئێمە، جگە لە چەند پاشماوەیەکی پەرتەوازە کە لەلایەن محەممەد کوڕی جەریری تەبەرییە گێردراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216172028/http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=‮سعيد‬‎ ‮الجوماني‬‎|ناونیشان=https://brill.com/view/book/9789004462922/back-1.xml|سەردێڕ=‮قائمة المصادر والمراجع‬‎|دوایین٢=‮كونراد‬‎ ‮ھيرشلر‬‎|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٦٢٩٢-٢}}</ref> لە دواتردا محەممەد کوڕی ئیسحاق دێت لە نووسینەوەی ژیاننامەی محەممەددا بە تەواوی و شارەزایان بە ڕاسترین کتێبی ژیننامەی دادەنێن لەو سەردەمەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=كتب الدلائل والشمائل والخصائص|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/85074/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=مصنفات ومناهج للتعريف بحياة الرسول ﷺ|ناونیشان=https://islamonline.net/مصنفات-ومناهج-للتعريف-بحياة-الرسول/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref> کتێبەکەی بە ئێمە نەگەیشتووە بەڵام [[ئیبن ھیشام]] (مردن ٢١٨ کۆچی) ھەستاوە بە گێرانەوەی کتێبەکەی بە پوختکراوەیی کە ناسراوە بە [[ژیننامەی ئیبن ھیشام]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ابن هشام السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ابن_هشام_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=نبذة عن السيرة النبوية لابن هشام|ناونیشان=https://mqaall.com/prophetic-biography-ibn-hisham/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مقال|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19487|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن هشام|زمان=ar}}</ref> [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەری]] (مردووی ٣١٠ی کؤچی) لە مێژووەکەیدا بەشێوەیەکەی سەرەکی پشتی بە گێڕانەوەکانی ئیبن ئیسحاق بەستووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المدخل إلى دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي ـ الباب الثالث : تعريف بالموسوعات التاريخية وأصولها ومصنفيها ـ الفصل الثاني: تراجم أصحاب الموسوعات التاريخية التي اعتمد عليها ابن أبي الحديد ـ أبو جعفر محمد بن جرير الطبري (ت310هـ)|ناونیشان=https://www.albadri.info/books/madkhal/madkhal48.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.albadri.info}}</ref><ref>موارد السيرة النبوية في تاريخ الطبري : من المولد حتى الهجرة للحبشة,[https://search.emarefa.net/ar/search?append=PERSON_FILTER_AR_NAME_ss%3A%22%D8%B7%D9%87+%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84+%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF%22 طه جميل أحمد],[https://search.emarefa.net/ar/search?append=SOURCE_s%3A%22%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%A9+%D9%83%D9%84%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8%22 مجلة كلية الآداب].</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=تأريخ الرسل والملوك لمحمد جرير الطبري|ناونیشان=https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نفحات من علوم المسلم|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010114437/https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کتێبەکانی شەمائل و دەلائل === {{سەرەکی|زانستی شەمائیل}} بە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەددا،<ref name="محمد أنور-الشمائل">مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص31-39، مجمع الملك فهد.</ref> ئەمانەش ئەو کتێبانەن کە دانەرەکانیان گرنگییان داوە بە باسی محەممەد و خوو ڕەوشت و سیفەتەکانی، و ھەڵسوکەوتی لە شەو و ڕۆژدا.<ref name="ReferenceE">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> زانستی شەمائیل جێگای گرینگی پێدانی زانایانی موسڵمان بووە، و یەکێک بووە لە بابەتەکانی کتێبەکان فەرموودە، دواتر زانایان کتێبی تایبەتیان لەسەر نوسیووە، ئەبول بەختەری (مردووی ٢٠٠ی کۆچی) یەکەم کەسە کتێبی لەسەر شەمائیل نوسیووە بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر ئەبول حەسەن مەدائینی (مردووی ٢٢٤ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر کتێبی شەمائیلە محەممەدیەکان ی [[ترمزی]]، دواتر [[داوود کوڕی عەلی زاھیری|داوود کوڕی عەلی ئەسفەھانی]] (مردووی ٢٧٠ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الشمائل المحمدية}}،<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە21-52، مكتبة العلوم والحكم</ref> دواتر قازی ئیسماعیل مالیکی (مردووی ٢٨٢ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الأخلاق النبوية}}، دواتر ئیبن فارس (مردووی ٢٩٥ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|أخلاق النبي}}، و چەندانی تر لەسەردەمەکانی دواتردا.<ref>مصادر السيرة النبوية وتقويمها، فاروق حمادة، لاپەڕە ٣٦-٤٤، دار الثقافة،١٩٨٠</ref> ھەروەھا '''کتێبەکانی دەلائل''' بە یەکێکی تر لە سەرچاوە بنەڕەتییەکانی ژیاننامەکەی دادەنرێن،<ref name="ReferenceE"/><ref>منتهى السول على وسائل الوصول إلى شمائل الرسول، عبد الله بن سعيد محمد عبادي اللحجي، ج1، ص31-32، دار طوق النجاة، ط1998.</ref> ئەمەش ئەو کتێبانە دەگرێتەوە کە بەڵگە و نیشانەکانی پێغەمبەرایەتیی محەممەد دەسەلمێنێت بەپێی بیروباوەڕی [[ئیسلام|موسڵمانان]]. زۆر کتێب لەم بوارەدا دانراون و ناودارترینییان بەڵگەکانی پێغەمبەرێتی بەیھقییە. هەروەها بوخاری و موسلیم بەشێک لە کتێبەکەیان تایبەت کردووە بە بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی. === سەرچاوەکانی تر === ھەروەھا چەندین جۆری تر سەرچاوە ھەیە، وەک کتێبەکانی تەفسیری [[قورئان]] و ھۆکانی ھاتنە خوارەوە.<ref name=":1">السيرة من موقع المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية التابع لوزارة الأوقاف المصريةنسخة محفوظة 08 يناير 2009 على موقع واي باك مشين.</ref> بەھۆی ئەوەی بەشێکی زۆری زانایانی ئیسلامی پشت بە ڕاڤە و لێکدانەوەکانی سەدەکانی سەرەتایی سەرھەڵدانی ئایینی ئیسلام دەبەستن، لە ناویشیان ئەو ئایەتانەی پەیوەندی بە ژیانی پێغەمبەری ئیسلامەوە ھەیە. لە نموونەی ئەو کتێبانەش تفسیری [[ئیبن کەسیر]]، [[تەفسیری تەبەری]]، و ھەروەھا تەفسیری قورتوبی.<ref name=":1" /> جگە لەو کتێبە مێژوویانەی بە شێوەیەکی گشتی گرینگی بە ڕووداوە مێژووییەکان داوە وەک تاری تەبەری و تاریخی [[ئیبن خەلدوون]]، ھەروەھا ئەو سەرچاوانەی جیا لە زمانی عەرەبی نوسراونەتەوە.<ref>Philip K. Hitti, History of the Arabs, 10th edition (1970), p.112.</ref><ref>Seeing Islam as others saw it: a survey and evaluation of Christian, Jewish, Robert G. Hoyland p.22 '''^'''</ref> == کورتەیەکی مێژوویی == {{ئیسلام}} [[پەڕگە:Map of Arabia 600 AD-ar.svg|ڕاست|وێنۆک|گرینگترین ھۆزە عەرەبیەکان لە نیمچە دورگەی عەرەب]] لە ڕووی سیاسییەوە، [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] لێک ھەڵوەشابوو، نە دەوڵەتێک یەکی دەخست و نە حکوومەتێک بەڕێوەی دەبرد، دەوڵەتە دێرینەکانی کە لە [[یەمەن]] و [[نەجد]] و دەورووبەری [[عێراق]] و [[شام]] بوون لێک ھەڵوەشابوون، و ژیانی کۆچەری دەستی بەسەر شارەکانی [[حیجاز|حیجازدا]] گرتبوو، و ھۆزەکان یەکەی سەرەکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كيف كانت الأوضاع السياسية في شبه جزيرة العرب قبل الإسلام|ناونیشان=https://mawdoo3.com/كيف_كانت_الأوضاع_السياسية_في_شبه_جزيرة_العرب_قبل_الإسلام|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=المحرر|سەردێڕ=موجز الحالة السياسية عند العرب قبل الإسلام {{!}} سجل التاريخ|ناونیشان=https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185229/https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و کاروبارەکانی مەککە لە ڕێگای [[دارول نەدوە]] بەڕێوەدەبرا. لە شاری مەدینە بە شێوەیەکی گشتیی بەردەوام کێشە و ناکۆکی لە نێوان [[ئەوس]] و [[خەزرەج]] ھەبوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> دەوڵەتی مەنازرە لە [[حارەبشا|حیرە]] و دەوڵەتی غەساسینە لە [[شام]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|فارس]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکان]] ڕێگە بەگەشەیان درابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕێگر لەبەردەم فراوانخوازی عەرەبەکان. فارسەکان دەوڵەتی مەنازیرەیان ھەشت ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی ڕوخاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> لە ڕووی ئابوورییەوە، دەشتەکییە عەرەبەکان پشتیان بە شوانکارەیی و کۆچکردن دەبەست بۆ ئەو ناوچانەی ئاویان لێیە، ئەمەش ببووە ھۆی [[شەڕ]] بۆ دەستکەوتنی پێداویستییەکان، بەڵام لە شارەکاندا چالاکی [[بازرگانی]] و [[وەرزێری|کشتوکاڵی]] و [[پیشەسازی]] ھەبوو، [[مەککە]] چالاکی بازرگانی تێیدا باڵادەست بوو و ڕێگەی بازرگانی نێوان [[شام]] و [[یەمەن]]ی بەڕێوە دەبرد، و سوودی لە پایە ئاینییەکەی وەردەگرت بۆ پاراستنی کاروانە بازرگانیەکان.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكة المكرمة قبل البعثة النبوية|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B1%D9%85%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref><ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٧-٨٢، مكتبة العبيكان، 2005.</ref> بەڵام [[مەدینە]] کشتوکاڵ تێیدا لەبرەودا بوو بەھۆی باخی [[میوە]] و [[خورما]] و [[ترێ|ترێوە]].<ref name=":2"/><ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص77-82، مكتبة العبيكان، ط2005</ref> عەرەب دیناری [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] و درھەمی فارسییان بەکاردەھێنا لە ئاڵوگۆڕی بازرگانیدا، بەڵام لە ڕووی پیشەسازییەوە [[مەدینە]] ناسرابوو بە داڕشتنی جوانکاریی [[زێڕ]] و [[زێو|زیو]]، لەگەڵ دروستکردنی شمشێر و تیر و ڕم و زرێپۆش، ھەروەھا لە شارە عەرەبییەکاندا ئاسەنگەری و زەڕەنگەری و پێست خۆشکردن و چنین پەرەی سەند، ھەروەھا عەرەب چەند جۆرێک مامەڵەی دارایییان دەزانی وەک قەرز و ڕەھن و باج. لە ڕووی ئایینییەوە، [[بتپەرستی|بت پەرستی]] [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] گرتبوویەوە بە شێوەیەکی گشتی،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص20-25.</ref> کۆمەڵە خواوەندێکیان دەپەرست دروست کرابوون لە بەرد و تەختە، ژمارەیان دەگەیشتە ٣٦٠ بت لە دەوری [[کەعبە]]، ئەو ھۆزانە دەیانپەرستن کە دەھاتن بۆ [[حەج]] و [[قوربانی]] و نەزریان بۆ دەکردن،<ref name=":2"/> گەورەترینیان کۆنترینیان بتی ([[ھوبەل]]) بوو کە قوڕەیش و کینانە دەیانپەرست ھەروەھا بتی (عووزا) شیان دەپەرست، و بتی (مەنات) ھوزەیل و خوزاعە دەیانپەرست، ھۆزی سەقیف بتی (لات) یان دەپەرست.<ref>المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، بەرگی ١١، لاپەڕە ٢٥٣</ref> لەگەڵ ئەمانەشدا چەند دروشمێکیان لە پاشماوەی ئایینی [[ئیبراھیم]] بۆ مابوویەوە وەک بەرز ڕاگرتنی کەعبە، و سەردان کردنی، و [[حەج]] و [[عەمرە|عومرە]]، لە ھەمان کاتدا چەند تاکێک ھەبوون کە لەسەر ڕێبازی [[ئیبراھیم]] و [[ئیسماعیل]] بوون بە تەنھا و ناسرابوون بە حەنەفییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تجلّيات «الحنيفية» في مكة قبل الإسلام|ناونیشان=https://www.makkawi.com/Article/497/%D8%AA%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.makkawi.com|زمان=ar}}</ref> ھەروەھا چەند ئایینێکی تر ھەبوو بە شێوەیکی دیاریکراو وەک [[جوو|جوولەکە]] لە [[یەمەن]] و [[مەدینە]]، و [[مەسیحییەت]] لە نەجران و حیرە و دەوروبەری [[شام]]، و ھەروەھا بڵاوبونەوەیەکی دیاریکراوی [[ئایینی زەردەشتی|ئاگرپەرستی]] ھەبوو کە لە [[ئێران|ئێرانەوە]] ھاتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة الدينية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16539/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> == نەژادی == {{سەیری ئەمەش بکە|داڕێژە:درەختی نەژادی محەممەد}} {{محەممەد}} [[پەڕگە:آباء وأمهات النبي.png|ڕاست|وێنۆک|ڕەچەڵکی پێغەمبەر]] ئەبوول قاسم محەممەدی کوڕی عەبدولڵای کوڕی [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەڵیب]] کوڕی [[عەبدولمەنناف کوڕی قوسەی|عەبدولمەنناف]] کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی موڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالیبی کوڕی فیھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خوزیمەی کوڕی مودرکەی کوڕی ئیلیاسی کوڕی مزەڕی کوڕی نزاری کوڕی مەعدی کوڕی عەدنانە (تائێرە زانایان کۆدەنگن)، لەگەڵ ئەوەی سەلمێنراوە دەچێتەوە سەر نەسەبی ئیسماعیلی کوڕی [[ئیبراھیم]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=نَسبُ الحبيب المصطفى ﷺ ويوم ميلاده|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/11/10/نسب-الحبيب-المصطفى-ويوم-ميلاده|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النسب النبوي الشريف|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/ملحق/النسب-النبوي-الشريف|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> ھیچ لقێک نییە لە [[قوڕەیش]]دا کە نزیکایەتی لەگەڵ محەممەددا نەبێت،<ref>بوخاری ڕیوایەتی کردووە لە سەحیحی بوخارییدا</ref> و [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە خوا ھەڵیبژاردووە لە باشترین ھۆز و پشت و نەسەبدا.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص69-102، دار الفكر المعاصر، ط1991</ref> گوتویەتی ({{عەرەبی|خرجتُ من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم إلى أن ولدني أبي وأمّي}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث ( خرجت من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم ... ) من الشريعة للآجري|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_443985|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141124/https://islamarchive.cc/H_443985|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (من لەئادەمەوە تاوەکوو [[دایک و باوک]]م لە ھاوسەرگیریەوە لەدایکبووم، لە داوێنپیسی لەدایک نەبووم). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل، واصطفى قريشًا من كنانة، واصطفى من قريش بني هاشم، واصطفاني من بني هاشم}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل ، واصطفى قريشا من كنانة ... ) من صحيح مسلم|ناونیشان=https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141125/https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (خوای گەورە کینانەی لە منداڵەکانی ئیسماعلدا ھەڵبژاردووە، و قوڕەیشی لە کینانەدا ھەڵبژاردووە، و بەنی ھاشمی لە قوڕەیشدا ھەڵبژاردووە، منیشی لە بەنی ھاشمدا ھەڵبژاردووە). گوتووشیەتی ({{عەرەبی|نحن بنو النضر بن كنانة لا نقفو أمنا ولا ننتفي من أبينا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/79916|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref> واتا (ئێمەی بەنوو نەزر تۆمەتی داوێن پیسی نادەینە پاڵ دایکمان، و خۆمان لە بابمان بێبەری ناکەین). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله كلمة تعالى خلق الخلق، فجعلني في خير فِرَقِهم، وخير الفرقتين، ثم تخيَّر القبائل فجعلني في خير قبيلة، ثم تخيَّر البيوت فجعلني في خير بيوتهم، فأنا خيرُهم نفسًا، وخيرُهم بيتًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث العباس بن عبدالمطلب - سنن الترمذي|ناونیشان=https://dorar.net/h/0774d1e09b668fd24ff7cb1f3ef3096a|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-اقتضاء الصراط المستقيم-12b-4|ناونیشان=https://www.alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=153367|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alathar.net}}</ref> واتا: (خوای گەورە دروستکراوەکانی دروستکردووە منی لە باشترین کۆمەڵەیان داناوە، دواتر لەتیرەکان منی لە باشترین تیرە داناوە، و دواتر لەماڵەکان منی لە باشترین ماڵدا داناوە). * '''باوکی'''؛ عەبدولڵای کوڕی عەبدولموتەڵیب بووە، دایکی فاتیمەی کچی عەمری کوڕی عائیزی کوڕی عیمران کوڕی مەخزوومی کوڕی یەقەزەی کوڕی موڕڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالب بووە.<ref>جامع الأحاديث، السيوطي، فەرموودەی ژمارە ٤٤٤٣٢.</ref><ref>لروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٢-٣٤.</ref> عەبدوڵڵا چاکترین کوڕەکانی باوکی بووە و لێبوردەترین و نزیکترینیان بووە لێوەی، و بچووکترینیان بووە،<ref name=":3">جامع الأحاديث، السيوطي، رقم:44432.</ref><ref>جمهرة أنساب أمهات النبي صلى الله عليه وآله وسلم، الحسين بن حيدر الهاشمي، ص1-58.</ref> نازناوی سەربڕدراوە بەھۆی ئەوەی باوکی سەد حوشتری بۆ سەربڕی لەجیاتی ئەو نەزرەی کە کردبووی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح والد النبي صلى الله عليه وسلم - موقع مثال|ناونیشان=http://www.methaal.com/articles/index?id=2054|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.methaal.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح أبو النبي :: قصص السيرة النبوية مصورة للاطفال ⋆ تطبيق حكايات بالعربي|ناونیشان=https://www.belarabyapps.com/BelarabyStories/قصة-عبدالله-الذبيح/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بالعربي نتعلم|زمان=ar}}</ref> * '''دایکی'''؛ ئامینەی کچی وەھب کوڕی عەبد مەناف کوڕی زوھرە کوڕی کیلاب بووە، لەو سەردەمەدا باشترین ژنی قوڕەیش بووە لە نەسەب و شوێندا، و باوکی پێشەوای بەنی زەھرە بووە لە نەسەب و شەرەفدا،<ref name=":3" /> و باوکی سەرۆک و باشترینی بەنوو زوھرە بووە لەو کاتەدا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە ١-٤٨</ref> *'''مام و پورەکانی:''' [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب|عەبباس]]، [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزە]]، زوبەیر، حارس، غەیداق، قوسەم، عەبدول کەعبە، موقەوەم، جەحل، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوو لەھەب،]] [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبوو تاڵیب]] و زیرار.<ref>ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، لاپەڕە ١٣٠-١٣٩، دار المنهاج، ٢٠٠٥</ref> پوورەکانی عاتیکە، ئومیمە، ئەروا، ئوم حەکیم، بەڕڕە و سەفییە. حەمزە و عەباس و سەفییە موسڵمان بوون.<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، لاپەڕە ١-٦٣</ref><ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، لاپەڕە ١٥٩-١٦٣، المطبعة الأدبية، بيروت، ١٨٩٢</ref> == ژیانی لە پێش بانگەواز == === لەدایکبوونی === [[پەڕگە:Mecca from Jabal Nur.JPG|ڕاست|وێنۆک|250px|دیمەنێکی مەککە لەسەر شاخی نوورەوە]] کاتێک عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەلیب گەیشتە تەمەنی ھەژدە ساڵی باوکی خوازبێنی ئامینەی کچی وەھبی بۆ کرد لەمامی وھەیب کوڕی عەبدول مەناف کەلەلای ئەوان دەژیا.<ref>مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، بەرگی ١ ، لاپەڕە ١٠٣-١١٠، المطبعة العلمية، ١٩٩٥</ref> عەبدوڵڵا لەمەککە گواستیەوە و ئامینە بە پێغەمبەر دووگیان بوو. ئامینە دەیگووت کاتێک پێغەمبەر لەزگیدا بووە پێی گوتراوە ({{عەرەبی|إنّك قد حملت بسيّد هذه الأمّة، فإذا وقعَ على الأرض فقولي "أعيذه بالواحد من شرِّ كل حاسد"، ثم سمّيه "محمدًا}})<ref>لطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ١، لاپەڕە ٩٤-١٠٨، دار صادر،بيروت.</ref> واتا (تۆ گەورەی ئەم ئوممەتەت لە زگدایە، کاتێک لەدایکبوو بڵێ بە خوای تاک و تەنیا دەیپارێزم لە خراپەی ھەموو چاوپیسێک، و دواتر ناوی بنێ محەممەد). عەبدوڵڵا بەمەبەستی بازرگانی بەرەو شام بەڕێکەوت مانگێک بەنەخۆشی لە مەدینە مایەوە و دواتر مرد.<ref>أعلام النبوة، أبو الحسن علي بن محمد بن حبيب الماوردي، لاپەڕە ٢٤٠، دار الكتاب العربي، ١٩٨٧</ref> لەو کاتەدا تەمەنی پێغەمبەر دوو مانگ لە زگی ئامینەدا(بەپێی بۆچوونی زۆربەی زانایان)، لەدوای خۆی پێنج حوشتر ڕانە مەڕێک و بەندەیەکی بەناوی بەرەکە کە [[کونیە|کونیەکەی]] ئوم ئەیمەن بوو بەجێھێشت.<ref>تاريخ الرسل والملوك، الطبري، بەرگی ١، لاپەڕە ٣٢٧-٣٢٨</ref><ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٨، دار المعرفة.</ref> [[پەڕگە:مكتبة مكة المكرمة.jpg|وێنۆک|شوێنی لەدایکبوونی '''پێغەمبەر محەممەد''' لەدۆڵی ئەبوو تاڵیب.]] پێغەمبەری ئیسلام محەممەد لە ماڵی باوکی لە شاری مەککە لە دایکبووە (بەپێی گێڕانەوەکانی سوننە لە ڕۆژی دووشەممە، ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ٢٠ یان ٢٢ی نیسانی ساڵی ٥٧١ یان ٥٧٠ی زایینی لە دایکبووە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أين ومتى ولد الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أين_ومتى_ولد_الرسول_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref> سەرچاوە مێژووییەکان سەبارەت بە ڕەووشی کاتی لە دایکبوونی ناکۆکیان ھەیە، بەشی زۆریان ئاماژە بەوەدەکەن محەممەد لە سکی دایکیدا بووە باوکی کۆچی دوایکردووە،<ref>تاتات</ref> بەڵام بەشێکی دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن باوکی لە ژیاندا بووە کاتێک لە دایکبووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یحیی الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای راشدین|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکراوەی ڕۆژھەڵات|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=٣٩٨}}</ref> بەشێکی دیکە دەڵین تەمەنی سێ ساڵ بوو کاتێک باوکی کۆچی دوایکردووە، و بەشێکی دیکە دیکە دەڵێن دووساڵ بووە. سەرچاوەیەکی دیکە دەلێت تەمەنی ٧ مانگ بووە، بەشێکی دیکە دەلێن تەمەنی یەک مانگ بووە کاتێک باوکی کۆچی دوایی کردووە. بەڵام ئەم سەرچاوە و قسانە بە شێوەیەکی گشتی ڕەتکراونەتەوە، بەشی زۆری مێژوو نوسان کۆکن لەسەر ئەوەی پێغەمبەر بەبێ باوکی لەدایکبووە.<ref name=":0" /> کاتێک عەبدولموتەڵیب باپیری پێغەمبەر ھەواڵەکەی پێدەگات زۆری پێ خۆش دەبێت و دەچێتە کەعبەوە سوپاسی خوا دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=نور|یەکەم=مكتبة|سەردێڕ=تحميل كتاب الرحيق المختوم pdf|ناونیشان=https://www.noor-book.com/كتاب-الرحيق-المختوم-pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.noor-book.com|زمان=ar}}</ref> و ناوی محەممەدی بۆ ھەڵدەبژێرێت کە لەو کاتەدا ئەو ناوە لە ناو عەرەب باو نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الروض الأنف،|یەکەم=السهيلي، ج1|پەڕەکان=٢٧٨-٢٩٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=جعفر|یەکەم=مرتضى العاملي|سەردێڕ=الصحيح من سيرة النبي الأعظم ج2|بڵاوکەرەوە=دار السيرة،|ساڵ=بيروت، ١٩٩٥|پەڕەکان=٦٣-٦٨}}</ref> تەنھا سێ کەس ھەڵگری ئەو ناوە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سبب تسميته صلى الله عليه وسلم باسم محمد - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/38609/سبب-تسميته-صلى-الله-عليه-وسلم-باسم-محمد|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref> لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە بە خەتەنکراویی لەدایکبووە،<ref>الاستيعاب في معرفة الأصحاب،ابن عبد البر، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠-١٧</ref> بەڵام گێڕانەوەی ڕاست ئەوەیە عەبدول موتەلیب لەڕۆژی حەوتەمدا خەتەنەی کردووە و خوانێکی بۆ ڕێکخستووە.<ref>الروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٧٨-٢٩٦</ref> دایکی گوتبووی ئەو ناخۆشی و لاوازی و قورساییانەی بەسەردا نەھاتووە کە بەسەر ژنانی دووگیاندا دێن،<ref>الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، بەرگی ١، لاپەڕە ١٦٧-١٦٨، دار الفكر،بيروت، ١٩٨٨</ref> و کاتێک لەدایکبووە ڕوەوە قیبلە لەدایکبووە سەری بەرزکردبوەوە بەرەو ئاسمان، پەنجەکانی قوچاندبوون وەک ئەوەی تەحیات بخوێنێ.<ref>مستدرك الحاكم ، بەرگی ٣، لاپەڕە ٣٢٧</ref><ref>دلائل النبوة، البيهقي، بەرگی ٥، لاپەڕە ٣٥٤</ref> ھەروەھا لەکاتی لەدایکبوونیدا وەک ئەوە وابووە نورێک لێوەی دەرچوبێت کە کۆشکەکانی شامی ڕوناک کردۆتەوە.<ref>رواه ابن تيمية في الردّ على البكري، عن العرباض بن سارية، فەرموودەی ژمارە ٦١</ref> ئوم عوسمان کچی ئەبول عاس دەڵێت: ({{عەرەبی|حضرتُ ولادة رسول الله صلى الله عليه وسلم، فرأيت البيتَ حين وضع قد امتلأ نورًا، ورأيت النجوم تدنو حتى ظننتُ أنها ستقعَ عليّ}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=في الذكرى العطرة.. معجزات رافقت مولد النبي (ص) - المصريون|ناونیشان=https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=almesryoon.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183724/https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المعجزة المنتظرة فى ذكرى المولد النبوى!|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/131762/59/461090/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%AD%D8%B1%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=الأهرام اليومي|زمان=ar}}</ref> واتا (لە کاتی لەدایکبوونی پێغەمبەردا مزگەوتی حەڕامم بینی پڕبوبوو لە نوور و ڕوناکی، و ئەستێرەکانم دیتن نیزیک دەبونەوە وامزانی بەسەرمدا دەکەون). کاتێک لەدایکبووە مژدەیان بە عەبدول موتەلیب داو زۆر پێی خۆشحاڵ بوو، و بردیە ناو کەعبە و سوپاسی خوای کرد و گووتی: ({{عەرەبی|ليكوننّ لابني هذا شأن}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة الحديث|ناونیشان=http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadith.islam-db.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183725/http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا (ئەم کوڕەم پلە و پایەیەکی گەورەی دەبێت). جوولەکە زانی کە محەممەد لەدایکبووە، [[حەسان کوڕی سابت]] دەڵێت: ({{عەرەبی|والله إني لغلام يفعة، ابن سبع سنين أو ثمان، أعقل كل ما سمعت، إذ سمعت يهوديًا يصرخ بأعلى صوته على أطمة بيثرب: يا معشر يهود، حتى إذا اجتمعوا إليه، قالوا له: ويلك ما لك؟ قال: طلع الليلة نجم أحمد الذي ولد به}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية - ط دار المعرفة - ابن هشام الحميري - کتابخانە مدرسە فقاھت|ناونیشان=http://lib.eshia.ir/44821/1/159|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=lib.eshia.ir|زمان=fa}}</ref> واتا (من منداڵ بووم، حەوت یان ھەشت ساڵ دەبووم، دەمزانی چ دەگوزەرێ، گوێم لە جوولەکەیەک بوو لەسەر بەرزایەکی مەدینە دەیگووت: ھۆ کۆمەڵی جوولەکە، ئەوانیش کۆبونەوە و گووتیان چی ڕویداوە؟ گووتی: ئەمشەو ئەستێرەی لەدایکبوونی ئەحمەد دەرکەوتووە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(رِوَايَةُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ مَوْلِدِهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b1%d9%90%d9%88%d9%8e%d8%a7%d9%8a%d9%8e%d8%a9%d9%8f-%d8%ad%d9%8e%d8%b3%d9%91%d9%8e%d8%a7%d9%86%d9%8e-%d8%a8%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%ab%d9%8e%d8%a7%d8%a8%d9%90%d8%aa%d9%8d%d8%8c-%d8%b9%d9%8e%d9%86/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref> === پەروەردە بوونی === دوای دایکی یەکەم کەس [[سوەیبە]] بەندەی [[ئەبوو لەھەب]] شیری پێدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من هم مرضعات النبي الثلاثة ؟|ناونیشان=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2016/12/10/998224.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=دنيا الوطن|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من الذي ربى الرسول|ناونیشان=https://mawdoo3.com/من_الذي_ربى_الرسول|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48.</ref> کە بە ھۆی مژدەی لەدایکبوونی پێغەمبەر ئازادی کردبوو، بوخاری دەگێڕێتەوە لە عوڕوەی کوڕی زوبەیرەوە ({{عەرەبی|لما مات أبو لهب رآه بعض أهله بمنامه، قال له: ماذا لقيت؟ قال أبو لهب: لم ألقَ بعدكم (أي لم ألقَ بعدكم خيرًا) غير أني سُقيت في هذه بعتاقتي ثويبة}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/4227|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لمن يتمشدق ويتجرأ على صحيح البخاري|ناونیشان=https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نسيم الشام|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183726/https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (کاتێک [[ئەبوو لەھەب]] مرد، کەسوکارەکەی لەخەودا دیتیان، پێیان گووت توشی چ بووی؟ گووتی توشی ھیچ شتێکی باش نەبووم، تەنیا ئەوە نەبێت ئاوم پێدراوە بە ھۆی ئازادکردنی سوەیبە). ئوم ئەیمەن لەباوەشی دەگرت تاوەکوو گەورەبوو،<ref>السيرة النبوية عرض وقائع وتحليل أحداث، علي الصلابي، لاپەڕە ١٤-٩٦</ref> پێغەمبەر پێی دەگووت دایە، و کاتێک تەماشای دەکرد دەیگووت ئەوە پاشماوەی بنەماڵەکەمە.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ٨، لاپەڕە ٢٢٤، دار صادر، بيروت.</ref> دوای لەدایکبوونی پێغەمبەری ئیسلام تەنھا بۆ ماوەیەکی کەم لای دایکی مایەوە تا ئەو کاتەی دایەنێکیان بۆ دۆزییەوە، ئەمەش بەھۆی ئەوەبوو یەکێک لە خوونەریتی خێزانە دەوڵەمەندەکانی قورەیش ناردنە دەرەوەی منداڵەکانیان بوو بۆ بیابان نشینیی، بەمەبەستی ئەوەی دووربن لە نەخۆشی و لە ئاوھەوایەکی تەندروست گەشە بکەن.<ref>هاشم یحی الملاح، کتێبی مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین، لا١٠٤–١٠٥</ref> سوەیبە لەھەمانکاتدا شیری خۆیداوەتە کوڕەکەی خۆی بەناوی مەسروح و ھەروەھا ئەبوو سەلەمەی مەخزوومی، ھەمزەی کوڕی عبدولموتەڵیب کە دواتر ئەم سێ کەسە بوونە برای شیری پێغەمبەر،<ref>ابن قيم الجوزية:زاد العماد، ج1، لا36</ref><ref>تاريخ الرسل والملوك، الطبري، ج1، ص327-328.</ref><ref>ابن سعد :الطبقات، ج1، لا108</ref> پاشان بردیانە لای [[حەلیمەی سەعدیە]] و ئەو گرتییە خۆی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من هي مرضعة النبي محمد|ناونیشان=https://e3arabi.com/%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/%d9%85%d9%86-%d9%87%d9%8a-%d9%85%d8%b1%d8%b6%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=e3arabi - إي عربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112856/https://e3arabi.com/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>السيرة النبوية، ابن هشام، بەرگی ٢، لاپەڕە ٢٩٥-٢٩٨، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ١٩٩٠</ref> و لەگەڵ عەبدوڵڵای کوڕی شیری پێدەدا لە بیابانی بەنی سەعد، مێردەکەی ناوی حارس کوڕی عەبدول عوزا بوو، دوو کچی ھەبوو بەناوی ئەنیسە و حوزافە کەپێشی دەگوترا شەیما، لەگەڵ دایکی ئەویش بەشداری دەکرد لەبەخێوکردنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=قصة حليمة السعدية مرضعة الرسول.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/8/15/قصة-حليمة-السعدية-مرضعة-الرسول-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4929734|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref> زانایانی ژیننامە کۆکن لەسەر ئەوەی لەو ساڵەدا بیابانی بەنی سەعد بە ھۆی وشکەساڵیەوە دەیناڵاند، بەڵام کاتێک پێغەمبەر ھات زەویەکانی حەلیمە سەوز بوون و گوانی ماڵاتەکەی پڕبوون لەشیر.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە ٦٩-١٠٢، دار الفكر المعاصر، ١١٩٩١</ref> دوو ساڵ لەلای حەلیمە ماوەیەوە تاوەکوو لەشیر چۆوە، و چەند مانگ جارێک دەیھێنایەوە بۆ لای دایکی. پاش ئەوەی جارێکی دیکە حەلیمە دایکی پێغەمبەر ڕازی دەکات بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی دیکەش لەلایان بمێنێتەوە، بە ھۆی ترس لەپەتایەک لەمەککەدا بڵاوبوەتەوە، و بە ھۆی بەرەکەتی پێغەمبەر بۆیە ئامینە ڕازیبوو.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48</ref> ھەندێک دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چوار ساڵ لەلای حەلیمە ماوەتەوە،<ref name="ReferenceF">السيرة النبوية سير وعبر، مصطفى السباعي، ص13-29، المكتب الإسلامي.</ref> بەڵام ئەوەی زیاتر زانایان و مێژوونوسان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە ماوەی پێنج ساڵ پێغەمبەر لەلای حەلیمەی سەعدی ماوەتەوە ئەویش بەھۆی ئەو فەرموودەیەی کە پێغەمبەر باس لە شانازیکردن بە وەرگرتنی شێوازی ئاخاوتنی لە خێڵی بەنی سەعد و کاری شوانی لەگەڵ برا شیرییەکەی دا دەکات.لەتەمەنی چوار یان پێنج ساڵی سنگی لەتکرا، کەچەند جارێکی تریش دووبارە بۆتەوە، بەم ھۆیەوە حەلیمە گێڕایەوە بۆ لای دایکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما فعلت حليمة السعدية بعد حادثة شق الصدر - موقع المختصر|ناونیشان=https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.almukhtsir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112857/https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حادثة شق صدر النبي صلى الله علية وسلم|ناونیشان=https://moga5.yoo7.com/t1701-topic|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=moga5.yoo7.com|زمان=ar}}</ref> موسلیم ئەو ڕوداوەی گێڕاوەتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان، فأخذه فصرعه فشق عن قلبه فاستخرج القلب، فاستخرج منه علقة، فقال: هذا حظ الشيطان منك. ثم غسله في طست من ذهب بماء زمزم، ثم لأمه (جمعه وضم بعضه إلى بعض) ثم أعاده في مكانه، وجاء الغلمان يسعون إلى أمه (مرضعته) فقالوا: إن محمدًا قد قُتل، فاستقبلوه وهو منتقع اللون. قال أنس: وقد كنت أرى أثر ذلك المخيط في صدره.}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(حَدِيثُ الْمَلَكَيْنِ اللَّذَيْنِ شَقَّا بَطْنَهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%ad%d9%8e%d8%af%d9%90%d9%8a%d8%ab%d9%8f-%d8%a7%d9%84%d9%92%d9%85%d9%8e%d9%84%d9%8e%d9%83%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%91%d9%8e%d8%b0%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%b4/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref><ref>رواه مسلم في صحيحه، عن أنس بن مالك، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠١،</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112854/https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=شرح حديث: أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/111770/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> واتا:<blockquote>کاتێک محەممەد لەگەڵ منداڵان یاری دەکرد جوبرەئیل ھات بۆلای، و خستیە سەر زەوی و سینگی لەت کرد و دڵی دەرھێنا، پارچەیەکی لەدڵی دەرھێنا و گووتی ئەمە بەشی شەیتانە، دواتر لەتەشتێکی زێڕدا بەئاوی [[زەمزەم]] شوشتی، دواتر بۆیەکی ھێنایەوە و دڵی خستەوە جێگای خۆی، منداڵەکان ڕایانکردە لای دایەنەکەی و گووتیان محەممەد کوژراوە، و بەڕەنگی چڕژاوی گەڕایەوە، ئەنەس دەڵێت: شوێنەواری ئەو ھێڵەم لەسەر سینگی دەدیت.</blockquote>لە تەمەنی شەش ساڵیدا بوو کاتێک دایکی کۆچی دوایی کرد،<ref>ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، لاپەڕە ١-٣</ref><ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، بەرگێ ٢، لاپەڕە ٨٣-٩٨ دار السيرة، بيروت، ١٩٩٥</ref> لەکاتی گەڕانەوەیان لەسەردان کردنی خاڵوانیان لە بەنی نەجار، و گۆڕەکەی لەشوێنێکە پێیدەگوترێت ئەبوا.<ref>نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، لاپەڕە ٧-٢١، دار المعرفة، ٢٠٠٤</ref> پاشان عەبدول موتەلیبی باپیرەی بردیە لای خۆی تا لەگەڵ منداڵەکانیدا بژی، و کاتێک لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا بوو عەبدول موتەلیب کۆچی دوایی کرد لە مەککە،<ref name="ReferenceG">نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص7-21، دار المعرفة، ط2004.</ref><ref>السيرة النبوية، أبو فارس، ص101.</ref> و پێش مردنی ئەبو تالیبی کوڕی ڕاسپارد بە پەروەردەی محەممەد.<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص83-98، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> === لاویەتی === مامی ئەبوتاڵیب داھاتێکی زۆری نەبوو، لەبەرئەوە محەممەد سەرەتا شوانی دەکرد لە بەنی سەعد لەسەر چەند قیڕاتیک بۆ خەڵکی مەککە (قیڕات بەشێکە لە درھەم یان دینار) بۆ یارمەتیدانی مامی<ref>السيرة النبوية سير وعبر،مصطفى السباعي، لاپەڕە ١٣-٢٩، المكتب الإسلامي.</ref>، دەڵێت ({{عەرەبی|ما بعث الله نبيًا إلا رعى الغنم. فقال أصحابه: وأنت؟ فقال: نعم، كنت أرعاها على قراريط (أجزاء من الدراهم والدنانير) لأهل مكة}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/118739|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=»الإجابة على الأسئلة العقائدية »مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: خوای گەورە ھیچ پێغەمبەرێکی نەناردووە شوانی نەکردبێت، ھاوەڵەکانی گووتیان تۆش کردووتە؟ گووتی بەڵێ منیش شوانیم بۆ خەڵکی مەککە کردووە بەرامبەر چەند قیڕاتێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - فتح الباري شرح صحيح البخاري - كتاب الإجارة - باب رعي الغنم على قراريط- الجزء رقم2|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=4118&idto=4119&bk_no=52&ID=1422|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref> «لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] ھەواڵی شوانییەکەی ڕەت دەکەنەوە»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل رسول الله يعمل راعي أغنام عند قريش يا سفهاء !!|ناونیشان=https://www.yahosein.com/vb/node/153358|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=منتديات يا حسين|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.yahosein.com/vb/node/153358 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٢ ساڵی لەگەڵ مامی ڕۆیشت بۆ [[شام]] بۆ بازرگانی، کاتێک گەیشتنە بوسڕا چوون بۆلای ڕاهیبێک بەناوی بەحیرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علامات نبوة "محمد".. هكذا عرفها راهب.. وحذر من أن يعرف بها اليهود|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە زانا بوو لەئینجیلدا سەیری محەممەدی دەکرد و تێیڕادەما، دواتر بە ئەبوو تاڵیبی گووت ({{عەرەبی|ارجع بابن أخيك إلى بلدك واحذر عليه اليهود فوالله إن رأوه أو عرفوا منه الذي أعرف ليبغنه عنتًا، فإنه كائن لابن أخيك شأن عظيم نجده في كتبنا وما ورثنا من آبائنا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل كان بحيرا الراهب موحدًا وهل كان إنجيله الذي وجد فيه صفة خاتم النبوة محرفًا - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/249691/%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AD%D9%8A%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF%D9%8B%D8%A7-%D9%88%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%88%D8%AC%D8%AF-%D9%81%D9%8A%D9%87-%D8%B5%D9%81%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%8B%D8%A7|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (هذا سيد العالمين هذا رسول رب العالمين هذا يبعثه الله رحمة ... ) من دلائل النبوة لأبي نعيم الأصبهاني|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_556401|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011115858/https://islamarchive.cc/H_556401|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: برازایەکەت بگەڕێنەوە بۆ شارەکەت ئاگات لەجوولەکە بێت ھیچی لێنەکەن، سوێند بەخوا ئەگەر ئەوەی من دەربارەی محەممەد دەیزانم ئەوان بیزانن ئەوا دەیکوژن ئێمە لەکتێبەکانمان و قسەی باب باپیرانمان پلە و پایەکەی دەزانیین. لەمەککە ناونرا بە ئەمین و ڕاستگۆ و خەڵک ئەمانەتیان لە لا دادەنا،<ref name="ReferenceG"/> بەوە ناسراوە ھەرگیز کڕنووشی بۆ بتەکان نەبردووە سەرەڕای بڵاویان لەناو قوڕەیشدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=في ذكرى مولد النبي العطرة.. الرسول محمد أعظم الشخصيات في تاريخ الإنسانية.. ومفكر يهودي: دعا لنبذ العنصرية والعصبية القبلية|ناونیشان=https://www.elbalad.news/3579496|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref> و بەشداری گاڵتەو گەپی گەنجەکانی نەکردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الأسوة الحسنة - الأهرام اليومي|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/NewsPrint/680733.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=gate.ahram.org.eg}}</ref> بەڵکوو لەگەڵ گەورەکان بەشداری جەنگەکانی کردووە و یارمەتی داون،<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣١٩-٣٣٢</ref> لەتەمەنی چواردە ساڵیدا جەنگی فیجار لەنێوان کینانە و قەیسی عەیلان ڕویدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=حروب الفجار الأربعة فى الجاهلية|ناونیشان=https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=شبكة الأبحاث العربية|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211020003631/https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=http://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرجع الالكتروني للمعلوماتية|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023212818/https://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێغەمبەر لەگەڵ قوڕەیش کە بەشێک بوون لە کینانە بەشداری کردووە، بەرامبەرەکانیان بریتی بوون لە تیرەکانی هەوازن، غەتەفان، سولەیم، عەدوان، فەھم و چەندانی تر لە تیرە قەیسییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفِجَار وشهود النبيﷺ لها - وِلادةُ خيرِ الأَنام ﷺ إلى بَيْعةُ العَقبةِ الأولى.|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79865|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref> پێغەمبەر دەربارەی ئەو جەنگە دەڵێت ({{عەرەبی|قد حضرته مع عمومتي، ورميت فيه بأسهم، وما أحب أني لم أكن فعلت}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: ذكر حضور رسول الله حرب الفجار{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023192906/http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص16 - كتاب ما شاع ولم يثبت في السيرة النبوية - اشتراكه صلى الله عليه وسلم في حرب الفجار - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/33458/16|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> واتا: لەگەڵ مامەکانم بەشداریم لەو جەنگەدا کردووە و تیرم ھاویشتووە، پێشم خۆشنییە بەشداریم نەکردبا. ھەروەھا دەڵێت ({{عەرەبی|كنت أنبل على أعمامي}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تعريب سيد المرسلين - جعفر الهادي - مکتبة مدرسة الفقاهة|ناونیشان=http://ar.lib.eshia.ir/86688/1/244|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.lib.eshia.ir|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=8 - فترة الشَباب في حياة النبيّ الاكرم|ناونیشان=http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211022222320/http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: لەگەڵ مامەکانم تیرم دەھاویشت. وەدەشڵێت ({{عەرەبی| ما سرني أني لم أشهده إنهم تعدوا على قومي عرضوا عليهم أن يدفعوا إليهم البراض صاحبهم فأبوا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمد رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم - حياته و سيرته - Page 7 - Wattpad|ناونیشان=https://www.wattpad.com/465698131-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%A2%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%88|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.wattpad.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=https://areq.net/m/%D8%AD%D8%B1%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=areq.net}}</ref> واتا: پێم خۆشنییە بەشدار نەبوبام ئەوان دەستدرێژیان کردە سەر گەلەکەم، سەرەڕای ئەوەی گەلکەم پێشنیازی ڕادەستکردنەوە بەڕڕاز_کەسێک بوو لەکینانە پیاوێکی کوشتبوو بەھۆی ئەوەوە جەنگی فیجار ھەڵگیرسا_ یان کردبووە. بەشداری کردووە لە ھاوپەیمانیەتی فزول،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ما هو حلف الفضول ؟|ناونیشان=https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موسوعة المحيط|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027221525/https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕێککەوتننامەیەک بوو قوڕەیش لەماڵی عەبدوڵڵا کوڕی جودعان لەمەککە بەستبوویان، ڕێککەوتبوون لەسەر پاراستنی کەسانی لاواز و ستەملێکراو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=حلف الفضول - حروف عربي|ناونیشان=https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حروف عربي موسوعة المحتوي العربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف الفضول - منار الإسلام|ناونیشان=https://www.islamanar.com/%d8%ad%d9%84%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%b6%d9%88%d9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}</ref> دەربارەی دەڵێت: ({{عەرەبی|لقد شهدتُ في دار عبد الله بن جدعان حِلفًا، لو دُعيت به في الإسلام لأجبتُ}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لقد شهدتُ مع عمومتي حلفاً !|ناونیشان=https://www.al-watan.com/news-details/id/265817/لقد-شهدتُ-مع-عمومتي-حلفاً-|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Watan|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف المطيبين وحلف الفضول .. ودروس في العمل الجماعي|ناونیشان=http://www.saaid.net/Minute/266.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref> واتا: لەماڵی عەبدوڵڵای کوڕی جودعان بەشداریم لە ھاوپەیمانیەتیەک کرد، ئەگەر لەئیسلامدا داوای بەشداریم لێبکەن بەشدار دەبم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/149778|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/134245|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref> ماوەیەک بەر لە دابەزینی سروش بۆ پێغەمبەر، بەهۆی لافاوەوە دیوارەکانی کەعبە داڕوخان، بۆیە خەڵکی مەککە بڕیاریاندا دوبارە کەعبە نوێبکەنەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الكعبة المشرفة.. بيت الله الحرام|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/citiesandregions/2015/9/6/الكعبة-المشرفة|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=النبي (ص) وإعادة بناء الكعبة المشرفة (9)|ناونیشان=http://www.hajij.com/ar/articles/religious-articles-viewpoints/item/1416-------9|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.hajij.com|زمان=ar-aa}}</ref> لە کاتی بنیادنانەوەی کەعبە کێشە و ناکۆکییەکی زۆر کەوتە نێوان ھۆزەکانی مەککە، بەھۆی ئەوەی ھەریەکەیان ھەوڵی دەدا ھۆزەکەی ئەوان [[بەردە ڕەشەکە]] بخەنەوە جێگای خۆی، ئەم ناکۆیییەکە چەند ڕۆژێکی خایەند، دواتر بەمەبەستی چارەسەرکردنی ئەم کێشە لە [[مزگەوتی حەرام]] کۆبوونەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكتبة الحرم- ومكان ولادة الرسول صلى الله عليه وسلم - مكة المكرمة|ناونیشان=http://wikimapia.org/7578409/ar/مكتبة-الحرم-ومكان-ولادة-الرسول-صلى-الله-عليه-وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=wikimapia.org|زمان=ar}}</ref> دواجار گەیشتنە ڕێکەوتنێک ھەرکەسێک یەکەم کەس لە دەرگای مزگەوتەوە بێتە ژوورەوە ئەو دەکەن بە ناوبژیوانی خۆیان و بەردەکە لە جێگای خۆی دابنێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم حمل الحجر الأسود|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> ئەوەبوو پێغەمبەر محەممەد ھاتە ژوورەوە، بەھۆی ناوبانگی لە ڕووی ڕاستگۆی و دەستپاکییەوە، ھەموویان ڕازی بوون لەسەر بڕیار و قسەکانی،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=حسن|یەکەم=مجدي عز الدين|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=تأملات في تأملات ديكارت: قراءة تأويلية في سيرة ديكارت الفكرية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.33914/1312-002-003-003|journal=مجلة آداب النيلين|پەڕەکان=٥٠|doi=10.33914/1312-002-003-003}}</ref> و گووتیان: ({{عەرەبی|هذا الأمينُ، قد رَضينا بما يقضي بيننا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سيرة ابن إسحاق - محمد بن إسحاق بن يسار - ج ٢ - الصفحة ٨٧|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211127175321/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: ئەوە ئەمینە ھات ڕازین ببێ بەناوبژیوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النبي هو الذی وضع الحجر الاسود في موضعه|ناونیشان=https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.tebyan.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی پێغەمبەر لە کێشەکە گەیشت، داوای پۆشاکێکی کرد و بەردەکەی خستە سەری و ھەموو تیرە و ھۆزەکانی شاری مەککەی بانگکرد و ھەر یەکەی چەمکێکیان گرت و ھەڵیان گرت، پاشان بە دەستی خۆی بەردەکەی خستەوە شوێنی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} شبابه صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/65/شبابه_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول عليه الصلاة والسلام شاباَ ووصيته للشباب|ناونیشان=https://adlat.net/showthread.php?t=22285|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=عدلات|زمان=ar}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی چارەسەرکردنی کێشەکە، زانایان و شوێنکەوتوانی ئایینی ئیسلام ئەم ڕووداوەیان وەک دانایی و لێھاتوویی پێغەمبەر لە چارەسەرکردنی خێرای کێشەکان داناوە.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ابن كثير|یەکەم=إسماعيل بن عمر|دوایین٢=صالح|یەکەم٢=فارس علي|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=رسالة في تجويد القرآن الإمام أبو الفداء إسماعيل بن عمر بن كثير القرشي الدمشقي الشافعي ت. 774 ھ., دراسة وتحقيق|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.51990/2228-008-024-015|journal=مجلة آداب الفراهيدي|پەڕەکان=١٠١|doi=10.51990/2228-008-024-015}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=الرشد في التفكير والتصرف وأثره في الحياة|ناونیشان=https://www.alshareyah.com/%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%A9-%D9%88%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/21-%D8%A2%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%88%D9%82%D9%81%D8%A7%D8%AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alshareyah.com|زمان=ar-aa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165520/https://www.alshareyah.com/%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25AB%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25A9/21-%25D8%25A2%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D9%2588%25D9%2588%25D9%2582%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرَّسول صلى الله عليه وسلم القدوة في الأمَانَة|ناونیشان=https://dorar.net/akhlaq/124|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> === ھاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە === {{سەرەکی|خەدیجە کچی خووەیلید}} [[پەڕگە:Khadija tomb.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەو گومەزەی لەسەر گۆڕی خەدیجە دروستکرابوو]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، ژنێکی بازرگانی شاری [[مەککە]] بوو،<ref name="ReferenceG"/> ڕێزلێگیراو و خاوەنی پارە و سامان بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خدیجة بنت خویلد|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%84%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحیفة الخلیج|زمان=ar}}</ref> کچی خوەیلدی کوڕی ئەسەدی کوری عبدالعزی کوڕی قصی بوو. دایکی فاتیمەی کچی زائدە کوڕی ئەسام کوڕی عامری کوڕی لوئەی بوو، خەدیجە پێش ئەوەی شوو بە پێغەمبەر بکات دوو شووی دیکەی کردبوو.<ref>الصحیح من سیرة النبی الأعظم، جعفر مرتضی العاملی، ج2، ص105-125، دار السیرة، بیروت، ط1995</ref> سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوەدەکەن لە ناو خانەوادەکەی شکۆمەند و خاوەن پلە و پایە بووە سەروەت و سامانی خۆی ھەبوو لەگەڵ ئەوەشدا سەرچاوە مێژووییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەوەیان ڕووننەکردووەتەوە خەدیجە چۆن ئەو ماڵ و سامانەی دەستکەوتووە بەڵام بەشێک لە سەرچاوەکان دەلێن بەھۆی بارزگانییەوە توانیویەتی گەشە بە سەروەت و سامانەکەی بکات.<ref name=":0" /> کاتیک ھەواڵی دەست پاکی محەممەد گەیشت پێی، ناردی بە شوێن محەممەدا و پێشنیاری خستە بەردەمی کە بەشداری بکات لە بازرگانییەکەیدا بۆ [[شام]]،<ref>أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابن الأثیر الجزری، ج1، ص1337-1338.</ref> محەممەد ڕازی بوو و دەرچوو بۆ شام و شتومەکی کڕی، لە گەشتەکەیدا خزمەتکارێکی لەگەڵ بوو بەناوی مەیسەرە، کاتێک گەشتنە شام لە بازاڕی بوسڕا لەژێر سێبەری دارێک دانیشت کە لە نزیک [[سەومەعە|سەومەعەی]] ڕاھیبێک بوو بەناوی نەستوڕا،<ref>عیون الأثر فی فنون المغازی والشمائل والسیر، ابن سید الناس، بەرگی ١،لاپەڕە ٧١، مؤسسة عز الدین، بیروت، ١٩٨٦</ref> ڕاھیبەکە بە مەیسەرەی گووت ({{عەرەبی|ما نزل تحت ھذە الشجرة قطّ إلا نبیّ}})<ref>ثقات ابن حبان، ابن حبان، بەرگی ١، لاپەڕە ٤٧</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ketabonline.com/ar/books/1311/read?part=1&page=123&index=819046/819081|سەردێڕ=الموسوعة فی صحیح السیرة النبویة - العھد المکی {{!}} مجلد 1 {{!}} صفحة 118 {{!}} مولد رسول اللە الرحمة المھداة صل|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عظیمات|ناونیشان=http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alfaseeh.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063559/http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: تەنیا پێغەمبەران لەژێر سێبەری ئەم دارەدا دانیشتوون، مەیسەرە کاتێک گەرما بەتین دەبوو دەیبینی دوو فریشتە سێبەر بۆ پێغەمبەر و حوشترەکەی دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة ام المؤمنین خدیجە رضی اللە عنھا مع الرسول الکریم|ناونیشان=https://tamimi.own0.com/t6163-topic|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tamimi.own0.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کتابات فی المیزان / لنعرف خدیجة علیھا السلام!!|ناونیشان=http://www.kitabat.info/print.php?id=154581|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.kitabat.info}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.kitabat.info/print.php?id=154581 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص81 - کتاب سیرة ابن اسحاق السیر والمغازی - حدیث خدیجة ابنة خویلد - المکتبة الشاملة الحدیثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/9862/84|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> کاتێک گەڕایەوە بۆ مەککە قازانجێکی زۆری کردبوو دوو ئەوەندەی جارانی پێشوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاجر النبی فی مال خدیجة.. فحقق أرباحًا ما لم یحققھا غیرە فی 40 سنة|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%DB%8C-%D9%81%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D8%A9-%D9%81%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D9%8B%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%84%D9%85-%DB%8C%D8%AD%D9%82%D9%82%DA%BE%D8%A7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%BE-%D9%81%DB%8C-40-%D8%B3%D9%86%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165541/https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A-%25D9%2581%25D9%258A-%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AE%25D8%25AF%25D9%258A%25D8%25AC%25D8%25A9-%25D9%2581%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582-%25D8%25A3%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25AD%25D9%258B%25D8%25A7-%25D9%2585%25D8%25A7-%25D9%2584%25D9%2585-%25D9%258A%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582%25D9%2587%25D8%25A7-%25D8%25BA%25D9%258A%25D8%25B1%25D9%2587-%25D9%2581%25D9%258A-40-%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مەیسەرەی خزمەتکاریش ئەو شتانەی بۆ خەدیجە گێڕایەوە کە بەسەریان ھاتووە، بۆیە لە دوای گەڕانەوەکەی لە شام خەدیجە پێشنیاری ھاوسەرگیری خستە بەردەمی لەڕێی نەفیسە کچی مەنییە،<ref>الاکتفاء بما تضمنە من مغازی رسول اللە والثلاثة الخلفاء، سلیمان بن موسی الکلاعی الأندلسی، ج1، ص114، عالم الکتب، بیروت، ط1996.</ref> محەممەدیش ڕازی بوو و داواکەی خستە بەردەم مامەکانی، ئەبوو تاڵیبی مامی لەگەڵی چوو خوازبێنی بۆ کرد لە عەمری کوڕی ئەسەدی مامی و مارەییەیەکەی بیست حوشتر بوو،<ref>البدایة والنھایة، ابن کثیر، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣٦١</ref> خەدیجەی خواست کاتێک لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو خەدیجە لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا یان ھەندێک دەڵێن ئەویش لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کیف تزوج النبی صلی اللە علیە وسلم من خدیجة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/34550/کیف-تزوج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-من-خدیجة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زواج النبی صلی اللە علیە وسلم بخدیجة رضی اللە عنھا - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/156056/زواج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-بخدیجة--رضی-اللھ-عنھا-|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> خەدیجە یەکەم ژنی محەممەدە و تاوەکوو لەژیاندا مابوو ژنی تری نەھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول امرأة تزوجھا رسول اللە صلی اللە علیە وسلم بعد خدیجة|ناونیشان=http://www.sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.sahaba.rasoolona.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210927003447/http://sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی بیست و پێنج ساڵ لەلای مایەوە پازدە ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی و دە ساڵ دوای پێغەمبەرایەتی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھی أول امرأة تزوجھا النبی صلی اللە علیە وسلم ؟|ناونیشان=https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ejaaba.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063555/https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و دایکی ھەموو منداڵەکانی بوو بێجگە لە ئیبراھیم کە دایکی ئەو ماریە قیبتی بوو، مناڵەکانی تری قاسم و عەبدوڵڵا و زەینەب و ئوم کەلسوم و فاتمە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=سعید|یەکەم=مریم|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=اسماء ابناء الرسول صلی اللە علیە وسلم|ناونیشان=https://www.fekera.com/94104/اسماء-ابناء-الرسول-صلی-اللھ-علیھ-وسلم/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موقع فکرة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fekera.com/94104/%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%DA%BE-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DA%BE-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> قاسم و عەبدولڵا لە سەردەمی نەفامیدا مردن بەڵام ھەموو کچەکانی موسڵمان بوون و لە گەڵیدا کۆچیان کرد بۆ مەدینە، بەڵام ھەموویان ھێشتا پێغەمبەر لە ژیاندا بوو مردن بێجگە لە فاتیمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الحکمة من موت أبناء الرسول الذکور|ناونیشان=https://www.almrsal.com/post/924895|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرسال|زمان=ar}}</ref> === مژدەکان لە نزیکبوونەوەی ناردنی === [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو بڕوایەدان کە خوا ھەر پێغەمبەرێکی ناردبێت بەڵێنی لێوەرگرتووە کە بە نەتەوەکەی بڵێت باوەڕ بە دوایین پێغەمبەر بھێنن کە محەممەدە و سەری بخەن،<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=49&ID=265 لە تەفسیری ئیبن کەسیر، سورەتی ئەنعام]</ref> و محەممەد خۆی فەرموویەتی: ({{عەرەبی|أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم}}) واتا: من بانگەوازی ئیبڕاھیمی باوکمم، مژدەکەی عیسام،<ref>دەقی فەرموودەکە؛ «أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم»</ref> ھەروەھا لە کتێبەکانی ژیننامەدا ھاتووە کەوا حاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] و قەشە مەسیحییەکانی ناو [[عەرەب]] باسیان لە ھاتنی پێغەمبەر محەممەد کردووە پێش ناردنی کاتێک کاتەکەی نزیک بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=كيف أخبرت الكتب السماوية عن النبي (ص) وشريعته؟|ناونیشان=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/كيف-أخبرت-الكتب-السماوية-عن-النبي-ص-وشريعته|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=وكالة أنباء الحوزة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/%D9%83%D9%8A%D9%81-%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5-%D9%88%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D9%87 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> فاڵگرەوە عەرەبەکان لە جنۆکە شەیتانەکانەوە زانیایان کە بەدزیەوە گوێیان دەگرت و ھەواڵەکانیان لەئاسمانەوە دەھێنا پێش ئەوەی ڕێگریان لێبکیرێت. قەشە مەسیحییەکان و حاخامە جوولەکەکان لە کتێبەکانیان سیفەتی خۆی سیفەتی کاتی ھاتنیان دەزانی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بعض صفات النبي الموعود {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/11307/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=rasoulallah.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> و پێغەمبەرەکانیان بەڵێنیان لێوەرگرتبوون کاتێک هات باوەڕی پێبێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من أوصاف الرسول في التوراة والإنجيل -2-|ناونیشان=https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamsyria.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027175444/https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صفات النبي (صلى الله عليه وآله) في التوراة - مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=https://www.aqaed.com/faq/1666/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aqaed.com}}</ref> ئیبن عەبباس دەڵێت : جوولەکەکانی خەیبەر جەنگیان لەگەڵ غەتەفان دەکرد کاتێک بەیەک گەیشتن جوولەکەکانی خەیبەر دۆڕان، و جوولەکەکان ئەم دوعایەیان کرد؛ خوایە ئێمە داوات لێدەکەین بەحەقی پێغەمبەر محەممەدی ڕاستگۆ کە بەڵێنت داوە بۆمانی بنێری سەرمان بخەی بەسەریاندا، بۆیە کاتێک گەیشتن بەغەتەفان ئەو دوعایەیان کرد و لێیان بردنەوە، کاتێک پێغەمبەر وەحی بۆ ھات باوەڕیان پێنەکرد، خوای گەورە ئایەتی دابەزاند (ئەوان لەپێشدا بە پێغەمبەر ھەڕەشەیان لە بێباوەڕان دەکرد بەڵام کاتێک ھات باوەڕیان پێنەھێنا).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بكر/السيوطي|یەکەم=جلال الدين عبد الرحمن بن أبي|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=jzdMDwAAQBAJ&pg=PT169&lpg=PT169&dq%253D%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25AA%25D9%2584%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2591%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D9%2587%25D9%258F%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D9%2581%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25B0%25D8%25AA%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%252B%25C2%25AB%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%25D9%2585%252B%25D8%25A5%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B3%25D8%25A3%25D9%2584%25D9%2583%252B%25D8%25A8%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2591%252B%25D9%2585%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25AF%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D9%2585%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B0%25D9%258A%252B%25D9%2588%25D8%25B9%25D8%25AF%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25A3%25D9%2586%252B%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25B1%25D8%25AC%25D9%2587%252B%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2581%25D9%258A%252B%25D8%25A2%25D8%25AE%25D8%25B1%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D8%25A5%25D9%2584%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B5%25D8%25B1%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2585%25C2%25BB%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2583%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A5%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2582%25D9%258E%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%258C%252B%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%258F%25D8%25B9%25D8%25AB%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%252B%25D8%25B5%25D9%2584%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%252B%25D9%2588%25D8%25B3%25D9%2584%25D9%2585%252B%25D9%2583%25D9%2581%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%252B%25D9%2581%25D8%25A3%25D9%2586%25D8%25B2%25D9%2584%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25EF%25B4%25BF%25D9%2588%25D9%258E%25D9%2583%25D9%258E%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%258F%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2592%252B%25D9%2585%25D9%2590%25D9%2586%252B%25D9%2582%25D9%258E%25D8%25A8%25D9%2592%25D9%2584%25D9%258F%252B%25D9%258A%25D9%258E%25D8%25B3%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2581%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%2590%25D8%25AD%25D9%258F%25D9%2588%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D8%25B9%25D9%258E%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2591%25D8%25B0%25D9%2590%25D9%258A%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D9%2583%25D9|سەردێڕ=تفسير السيوطي (الدر المنثور في التفسير بالمأثور) 1-7 ج1|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٣٠٠١-٣|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص5 - شرح كتاب قاعدة جليلة في التوسل والوسيلة - الكلام على حديث ابن عباس في معنى استفتاح اليهود على الذين كفروا - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32403/296|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> لەباسی موسڵمان بوونی [[سەلمانی فارسی]] دەڵێت یەکێک لەڕاھیبەکان پێیگووتوە: سەردەمی پێغەمبەرێک نیزیک بۆتەوە، بەدینی ئیبراھیم نێردراوە لەوڵاتی عەرەب دەردەکەوێت، کۆچدەکات بۆ زەوییەک لەنێوان دوو چیا دایە و خورمای لێدەچێندرێت، چەند نیشانەیەکی ھەیە؛ دیاری وەردەگرێت بەڵام خێر وەرناگرێت، لەنێوان شانەکانی مۆری پێغەمبەرایەتی ھەیە، ئەگەر بتوانی بگەی بەو وڵاتە ئەو پێی بگە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=iMR9DwAAQBAJ&pg=PT726&lpg=PT726&dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&source=bl&ots=JFDqO8C8LS&sig=ACfU3U0b7_r4XN8EyZYXaVMZ0AtDNkB_SQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgLEAM|سەردێڕ=البداية والنهاية 1-8 مع الفهارس ج1: البداية والنهاية 1/8 - لونان|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٢٧٨١-٥|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - هداية الحيارى في أجوبة اليهود والنصارى - القسم الأول في أجوبة المسائل - المسألة الثانية فيما لو اختاروا الكفر - قصة إسلام سلمان الفارسي - سلمان يلحق بقس عمورية- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&flag=1&bk_no=115&ID=20|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عويص|یەکەم=د إيهاب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=5go0EAAAQBAJ&pg=PT522&lpg=PT522&dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&source=bl&ots=yvBiBZtnkj&sig=ACfU3U1CKp3m8DCTd5EtjLjM0lFiXWA6aw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgNEAM|سەردێڕ=كهولة قبل البلوغ|بڵاوکەرەوە=ٌرواية|ژپنک=٩٧٨-٦٠٣-٩٠٤٣٧-٥-١|زمان=ar}}</ref> عامر کوڕی ڕەبیعە دەڵێت: ({{عەرەبی|سمعت زيد بن عمرو بن نفيل يقول أنا أنتظر نبيًا من ولد إسماعيل ثم من بني عبد المطلب بن هاشم ولا أراني أدركه، وأنا أؤمن به وأصدّقه وأشهد أنه نبيّ، فإن طالت بك مدة فرأيته فأقرئه مني السّلام، وسأخبرك ما نعته حتى لا يخفى عليك. قلت: هلمّ. قال: هو رجل ليس بالقصير ولا بالطويل ولا بكثير الشعر ولا بقليله وليست تفارق عينيه حمرة وخاتم النبوة بين كتفيه، واسمه أحمد، وهذا البلد مولده ومبعثه، ثم يخرجه قومه منها، ويكرهون ما جاء به حتى يهاجر إلى يثرب فيظهر أمره، فإيّاك أن تخدع عنه فإني طفت البلاد كلها أطلب دين إبراهيم، فكل من أسأل من اليهود والنصارى والمجوس يقولون "هذا الدين وراءك" وينعتونه مثل ما نعته لك ويقولون "لم يبق نبي غيره}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ مدينة دمشق - ابن عساكر - ج ١٩ - الصفحة ٥٠٤|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504 |date=ئابی ٢٠٢٥ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الاسلامية : أعـلام النبوة|ناونیشان=https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=taghrib.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://w11a.weebly.com/157516041585158716081604-158916041609-1575160416041607-1593160416101607-1608158716041605.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=عظماء في التاريخ الاسلامي}}</ref> واتا: گوێم لە عەمر کوڕی نوفەیل بوو دەیگووت چاوەڕێی پێغەمبەرێک دەکەم لەنەوەی ئیسماعیل، دواتر لەنەوەی عەبدول موتەڵیب کوڕی ھاشم و وانازانم پێیبگەم، من باوەڕم پێی ھێناوە و بەڕاستی دادەنێم و شایەتی دەدەم پێغەمبەرە، ئەگەر تەمەنت درێژ بوو و پێی گەیشتی لەمنەوە سەلامی لێبکە، و سیفاتەکانیت پێدەڵێم تاوەکوو لێت تێکنەچێ. گووتم: پێم بڵێ. گووتی: پیاوێکە نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، پرچی نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، سورایی ھەمیشە لەچاوەکانیدا ھەیە و مۆری پێغەمبەرایەتی لەنێوان شانەکانیەتی، ناوی ئەحمەدە و ئەو وڵاتەی ئێرە شوێنی لەدایکبوون و ناردنیەتی، دواتر گەلەکەی لە وڵات دەریدەکەن و ڕقیان لە بەرنامەکەیەتی، ئینجا کۆچدەکات بۆ مەدینە و سەردەکەوێت، ئاگات لێبێت لێت تێکنەچێت من ھەموو وڵاتان گەڕاوم بەدوای دینی ئیبراھیم، پرسیارم لە ھەر جوولەکە و مەسیحی و ئاگرپەرستێک کردبێت گووتویانە: بگەڕێوە لەوەڵاتی تۆ سەرھەڵدەدا، بەو شێوەیەی بۆم وەسف کردی ئاوا بۆیان وەسف کردووم و دەیانگووت تەنیا ئەو پێغەمبەرە ماوە بنێردرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زيد بن عمرو بن نفيل العدوي - The Hadith Transmitters Encyclopedia|ناونیشان=http://hadithtransmitters.hawramani.com/%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%86-%D9%86%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadithtransmitters.hawramani.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباب السابع عشر فيما هجست به النفوس من إلهام العقول بنبوته عليه السلام، الباب الثامن عشر في مبادىء نسبه وطهارة مولده صلى الله عليه وسلم - أعلام النبوة للماوردي|ناونیشان=http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی چەند شتێکی دەبینی لەوانە ({{عەرەبی|إني لأعرف حجرًا بمكة كان يسلّم علي قبل أن أُبعث، إني لأعرفه الآن}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=تسليم الحجر عليه صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://jeridety.com/ar/170292|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=جريدتي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171119/http://jeridety.com/ar/170292|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المطلب الحادي عشر: تسليم الحجر|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/2067|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> واتا: من بەردێک دەزانم لەمەککە پێش پێغەمبەرایەتی سەلامی لێدەکردم، ئێستا دەیناسمەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب فضل نسب النبي ﷺ ، وتسليم الحجر عليه قبل النبوة|ناونیشان=https://muslim.lna.io/2267/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ عبد المحسن العباد-صحيح مسلم-254-5|ناونیشان=http://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=243110|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=alathar.net}}</ref> ئەگەر ویستبای دەست بەئاو بگەیەنێت دوور دەکەوەتەوە تاوەکوو ماڵەکانی مەککە وندەبوون و دەچوو بۆ شیو و دۆڵەکانی دەوری مەککە، بەلای ھەر دار یان بەردێکدا تێپەڕیبا دەیگووت «سەلامت لێبێت ئەی پێغەمبەری خوا»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حجرُ يسلم على رسول الله - شبكة الشفاء العالمية|ناونیشان=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حجرُ يسلم على رسول الله|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سلام الحجر على النبي - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/202255/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> سەیری لای ڕاست و چەپی خۆیدەکرد تەنیا بەرد و داری دەبینی، ئەو بارودۆخە بەردەوام بوو تاوەکوو جبرەئیل ھات بۆلای لە [[ئەشکەوتی حیڕا|ئەشکەوتی حیرا]].<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٣، لاپەڕە ٥-٣٣</ref> == ژیانی دوای ناردنی تا پێش کۆچ == === دابەزینی سرووش === [[پەڕگە:Cave Hira.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەشکەوتی حیرا]] کاتێک گەیشتە تەمەنی چل ساڵی بە زۆری دەردەچوو بۆ [[ئەشکەوتی حیڕا]] <ref name="ReferenceF" /> دەمایەوە لە «[[چیای نوور]] لە دووری دوو میل لە مەککەوە»،<ref>[[:ar:الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.</ref> ئەمەش لە ھەموو ساڵێکدا بوو،<ref name=":4">البداية والنهاية ،[[ئیبن کەسیر]]، ج3، لا5-33</ref> ئاو و خواردنی لەگەڵ خۆی دەبرد و مانگێک تیایدا دەمایەوە و پەرستن و تێڕامانی دەکرد.<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص109-120، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref> موسڵمانان لەو بڕوایەدان کە بۆ یەکەم جار سروشی بۆ دابەزی لە ١٧ی ڕەمەزان<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص190-198، دار صادر، بيروت.</ref> یان ٢٤ی ڕەمەزان <ref name=":4" /><ref>في مسند أحمد، ج4، ص107، والجامع الصغير، للسيوطي، رقم:2734، وحسّنه: «أن رسول الله  قال: "أُنزل القرآن لأربع وعشرين خلت من رمضان"».</ref> یان ٢١ی ڕەمەزان <ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.</ref> بەرامبەر ١٠ی ئابی ٦١٠ز، (٢٧ی ڕەجەب دانراوە لای [[شیعە]]).<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص243-252، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> [[عائیشە]] بەسەرھاتی دابەزینی سروش دەگێڕێتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أول ما بدأ به رسول الله صلى الله عليه وسلم من الوحي الرؤيا الصالحة في النوم، فكان لا يرى رؤيا إلا جاءت مثل فلق الصبح، ثم حُبب إليه الخلاء، وكان يخلو بغار حراء، فيتحنّث فيه الليالي ذوات العدد قبل أن ينزع إلى أهله، ويتزوّد لذلك، ثم يرجع إلى خديجة فيتزود لمثلها، حتى جاءه الحقّ وهو في غار حراء، فجاءه المَلك فقال: اقرأ، قال: ما أنا بقاريء. قال: فأخذني فغطّني حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، قلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثانية حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، فقلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثالثة، ثم أرسلني فقال:{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤}} فرجع بها رسول الله صلى الله عليه وسلم يرجف فؤاده، فدخل على خديجة بنت خويلد رضي الله عنها فقال: زمّلوني زملّوني، فزمّلوه حتى ذهب عنه الروع، فقال لخديجة وأخبرها الخبر: لقد خشيت على نفسي. فقالت خديجة: كلا والله ما يخزيك الله أبدًا، إنك لتصل الرّحم، وتحمل الكلّ، وتكسب المعدوم، وتُقرِي الضيف، وتُعين على نوائب الحقّ. فانطلقت به خديجة حتى أتت به ورقة بن نوفل بن أسد بن عبد العزى، ابن عم خديجة، وكان امرءًا تنصّر في الجاهلية، وكان يكتب الكتاب العبراني، فيكتب من الإنجيل بالعبرانية ما شاء الله أن يكتب، وكان شيخًا كبيرًا قد عمي، فقالت له خديجة: يا ابن عمّ، اسمع من ابن أخيك. فقال له ورقة: يا ابن أخي ماذا ترى؟ فأخبره رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر ما رأى، فقاله له ورقة: هذا الناموس الذي نزل الله به على موسى، يا ليتني فيها جذع، ليتني أكون حيًا إذ يُخرجك قومك، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: أوَمخرجيّ هم؟ قال: نعم، لم يأتِ رجل قطّ بمثل ما جئتَ به إلا عُودِي، وإن يدركني يومك أنصرك نصرًا مؤزرًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بدء الوحي إِلى رسول الله صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/binbulihed/271.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=بدء الوحي|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/35963/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://muslim.lna.io/195/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إنكار أحاديث بدء الوحي|ناونیشان=http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&value=&type=|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.bayanelislam.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075717/http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&value=&type=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: [[پەڕگە:Siyer-i Nebi 158b.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سەردەمی عوسمانی لەلایەن سیەر نەبی، کە پێغەمبەر محەممەد نیشاندەدات (بێ ڕووخسار) لەسەر کێوی نوور (حیراء)]] <blockquote>پێغەمبەر سەرەتا خەونی ڕاستی دەبینی، ھەر خەونێکی دیتبا وەک بەری بەیان دەھاتە دی، دواتر خەڵوەتی لەلا خۆشەویستکرا و خەڵوەتی دەکرد لە ئەشکەوتی حیڕا، و چەند شەوێک تێیدا دەماوە بەندایەتی دەکرد پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ لای خێزانەکەی، بۆ ئەوەی کەلوپەلی پێویست لەگەڵ خۆی ببات، لەسەر ئەو کارە بەردەوامبوو تا وەکوو وەحی بۆ ھات لە ئەشکەوتی حیڕادا، جوبرەئیل ھات بۆ لای و پێیگووت: بخوێنە، ئەویش گووتی: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: بە توندی باوەشی پێداکردم تا وەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: بخوێنە، گووتم: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: جاری سێیەم بە توندی باوەشی پێداکردم تاوەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: {{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی=بخوێنە بەناوی ئەو خوایەی دروستی کردووی، مرۆڤی لە خوێنپارەیەک دروستکردووە، بخوێنە خوای تۆ بەخشندەترینە، ئەو خوایەی بەھۆی پێنووس مرۆڤی فێرکردووە، فێری ئەو شتانەی کردووە کە نەیزانیوە}}. پێغەمبەر بە ترسێکی زۆرەوە گەڕایەوە ماڵەوە و بە خەدیجەی گووت: دامبپۆشن دامبپۆشن، دایانپۆشی تاوەکوو ترسەکەی نەما، بەخەدیجەی گووت ج ڕویداوە و پێی گووت لەژیانی خۆم ترسام، خەدیجە گووتی: سوێند بەخوای گەورە ھەرگیز خوا سەرشۆڕت ناکات، تۆ خزمایەتی بەجێدەھێنی، یارمەتی بێتوانایان دەدەی، ھاوکاری کەسانی ھەژار دەکەی، ماف بۆ خەڵکی دەگێڕیەوە. خەدیجە لەگەڵ خۆی بردی بۆلای [[وەرەقە کوڕی نەوفەل]] کە ئامۆزای خەدیجە بوو، لەنەفامیدا ببوو بە مەسیحی، ئەوەندەی خوا ویستی لەسەربێت ئینجیلی بەعیبری دەنووسی، پیاوێکی پیربوو بینایی لەدەستدابوو. خەدیجە گووتی: ئەی ئامۆزاکەم گوێ لەبرازاکەت بگرە بزانە دەڵێ چی، وەرەقە گووتی کوڕە برا دەڵێی چی؟ پێغەمبەر ئەوەی دیتبووی بۆی گێڕایەوە، وەرەقە پێیگووت: ئەوە ھەر ئەو شتەیە کەبۆ مووسا دابەزیوە، خۆزگە گەنج و بەتوانا دەبووم کاتێکک گەلەکەت دەرتدەکەن، پێغەمبەر گووتی: ئەوان دەرمدەکەن؟ وەرەقە گووتی: بەڵێ، ھەر کەسێک شتێکی وەک ئەوەی تۆی ھێنابێت دوژمنایەتی کراوە، خۆئەگەر لەکاتەدا زیندووبم زۆر چاک سەرتدەخەم).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص193 - كتاب التعريف بالإسلام - بدأ الوحي - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/144/198|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث عن بدء الوحى من صحيح البخاري (7 أحاديث)|ناونیشان=https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-hamdoulillah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171109/https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. علي محمّد الصلابيّ - الحلقة التاسعة (9): نزول الوحي على سيِّد الخلق محمد صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://resalapost.com/2019/10/30/%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a7%d8%b3%d8%b9%d8%a9-9-%d9%86%d8%b2%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b3%d9%8a%d9%91%d9%90%d8%af-%d8%a7/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=رسالة بوست|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171111/https://resalapost.com/2019/10/30/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D8%A9-9-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D9%8A%D9%91%D9%90%D8%AF-%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب بدء الوحي (028) {{!}} الموقع الرسمي لمعالي الشيخ عبد الكريم بن عبد الله الخضير - حفظه الله تعالى -|ناونیشان=https://shkhudheir.com/scientific-lesson/258618227|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shkhudheir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016124449/https://shkhudheir.com/scientific-lesson/258618227|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref></blockquote>[[پەڕگە:Jabal Nur.JPG|وێنۆک|250px|شاخی نوور]] ئبن ئیسحاق دەڵێت: یەکەم جار جوبرائیل لە خەودا ھاتووەتە لای پێغەمبەر ،{{تێبینی|بەشێک لە سەرچاوەکان بە پێچەوانەی ئەو گێرانەوەی ئێستا ھەیە ڕەتی دەکەنەوە لە کاتی دابەزینی نیگا (وەحی) پێغەمبەر لە باری خەوودابووبێت بە ئاگا بووە بەڵام ئەمە جێگای بایەخی نەبووە زۆرینە لە سەر ئەوە کۆکن کە پێغەمبەر لە باری خەودا بووە ، بەھۆی ئەوەی خەوبینینی پێغەمبرە خەوی ساڵح بووە و دەھاتە دی.|group=تێبینیی}} دەگێڕێتەوە پێغەمبەر وتی لە کاتی خەودا ھات بۆلام ، پێی وتم بخوێنە ، وتم خوێندەواریم نیە جارێکی دیکە گەڕایەوە و ھەمان شتی دووبارە کردەوە ، ووتی بخوێنە ، منیش وتم خوێندەواریم نیە پاشان ئەم ئایەتەی گووت .{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی= بخوێنە بەناوی ئەو پەروەردگارەتەوە کە ھەموو شتێکی دروستکردووە ، ئادەمیزادی لە چەند خانەیەکی ھەڵواسراوا (لەناومنداڵدان) درووستکردووە ، بخوێنە لە کاتێکدا کە ھەر پەروەردگاری تۆ بەخشندەیە ، ئەو زاتەی کە بەھۆی قەڵەمەوە زانست و زانیاری فێرکردووە و ئادەمیزادی فێری ئەو شتانەکردووە کە نەیزانیوون}}.<ref>بوخاری ڕیوایەتی کردووە</ref> ئەمەش یەکەم ئایەتی [[قورئان]] بوو کە دابەزی بۆی .<ref name=":0" /> لە دوای ئەو ڕووداوە ماوەیەک سروشی بۆ نەھات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: مطلب أول سورة نزلت وفترة الوحي وسببها:{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075715/http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> گوتراوە چل ڕۆژ یان کەمتر،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%D9%87-_20124|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|زمان=ar}}</ref> گوتراوە شەش مانگ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي عن النبي صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://midad.com/article/203243|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مداد|زمان=ar}}</ref> گوتراوە نزیکەی سێ ساڵ یان کەمتر بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية (9)..عودة الوحي بعد إنقطاعه والدروس المستفادة - وضوح الاخبارى|ناونیشان=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> تا کۆتایی ھات بە دابەزینی ئایەتەکانی سەرەتای سورەتی مودەسیر ، پاشان سروش دابەزی و بەردەوام بوو بۆ ماوەی بیست و سێ ساڵ تا کۆچی دوایی کرد. دەربارەی چۆنیەتی دابەزینی وەحی پێغەمبەر دەڵێت: ({{عەرەبی|أحيانًا في مثل صلصلة الجرس، فهو أشده عليّ فيفصم عني وقد وعيت ما قال، وأحيانًا يتمثل لي الملك رجلاً فيكلمني فأعي ما يقول}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/72226|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموقع الرسمي لسماحة الشيخ عبدالله بن عبدالرحمن الجبرين - رحمه الله -|ناونیشان=https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.ibn-jebreen.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075716/https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: ھەندێک جار وەک زرینگانەوەی زەنگێک ھەستی پێدەکەم کە لە ھەموو شێوەکان لەلام گرانترە، دەنگەکە نامێنێت و من ئەوەم لەبەرکردووە کە گووتویەتی، ھەندێکجار فریشتەیەک لەشێوەی مرۆڤێک دێت بۆلام و قسەم لەگەڵ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/ibn-katheer/42/2|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tafsir.app}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حديث أحْيانًا يَأْتِيني مِثْلَ صَلْصَلَة الجَرَس|ناونیشان=https://islamic-content.com/hadeeth/1826|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamic-content.com|زمان=ar-SA}}</ref> عائیشە دەڵێت: ({{عەرەبی|ولقد رأيتُه ينزل عليه الوحي في اليوم الشديد البرد، فيفصِم عنه، وإنَّ جبينه ليتفصَّد عرقًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=كيف كان بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://bukhari.lna.io/37/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح البخاري|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إبتداء الوحي|ناونیشان=https://ibadhiyah.tripod.com/hadith/chapter2.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ibadhiyah.tripod.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://ibadhiyah.tripod.com/hadith/chapter2.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> واتا: لەڕۆژی زۆر ساردی زستاندا بینیومە وەحی بۆ دادەبەزێت، کاتێک تەواو دەبێت ڕومەتەکانی عارەقیان لێدەچۆڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=في كيفية إتيان الوحي إلى النبيِّ صلَّى الله عليه وسلَّم وشِدَّته عليه {{!}} الموقع الرسمي لفضيلة الشيخ أبي عبد المعز محمد علي فركوس حفظه الله|ناونیشان=https://ferkous.com/home/?q=nabawiya-1-15|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ferkous.com}}</ref> ھەر لەو ماوەیەدا بۆدووەم جار سینگی لەتکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=العالم الخفى.. النبى محمد والملائكة.. كم مرة شق الملائكة صدر النبى؟.. فقهاء: 3 مرات آخرها قبل رحلة الإسراء والمعراج.. شق الصدر عملية بسيطة لقدرات جبريل التى منحها له الله|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2019/6/2/العالم-الخفى-النبى-محمد-والملائكة-كم-مرة-شق-الملائكة-صدر/4269219|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%B3%D9%86%D8%A9-4-%D9%85%D9%86-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> === سەرەتای بانگەواز === [[پەڕگە:Grigory Gagarin. This Russian painting from 1840-1850 shows prophet Muhammad preaching.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ڕووسی لەلایەن گریگۆری گاگارین لە ساڵانی ١٨٤٠-١٨٥٠ کە پێغەمبەر محەممەد نیشان دەدات لە کاتی بانگەوازدا (وێنەکە بە تەواوەتی ڕاست نییە و خەیاڵییە)]] موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە محەممەد نێردراوە بۆ ھەموو مرۆڤایەتی<ref>رواه السيوطي، في الجامع الصغير، عن الحسن البصري، رقم: 2697، وقال عنه: مرسل حسن.</ref> گوتویەتی ({{عەرەبی|أنا رسولُ من أدركتُ حيًا، ومن يولد بعدي}}) واتا: من پێغەمبەر ھەموو زیندووانم و پێغەمبەری ئەوانەشم دوای من لەدایک دەبن، و لەدوای ھاتنە خوارەوەی ئایەتەکانی [[مودەسر|سورەتی مودەسیر]]<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص55-58.</ref>، دەستیکرد بە بانگ کردنی خەڵک بۆ [[ئیسلام]] لە گەورە و بچوک، و سەربەست و بەندە و پیاوان و ژنان و یەکەم کەس کە باوەڕی پێ ھێنا بەپێی گێڕانەوەکانی [[سوننە]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]ی خێزانی <ref>في عيون الأثر، لابن سيد الناس، ج1، ص123: «قال ابن إسحق: "كانت خديجة أول من آمنت بالله ورسوله وصدّقت ما جاء من عند الله عز وجل وآزرته على أمره، فخفف الله بذلك عن رسوله"».</ref> و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیبی]] ئامۆزای بوو کە تەمەنی دە ساڵ بوو<ref>في تهذيب التهذيب، لابن حجر العسقلاني، ج7، ص195: «قال ابن إسحاق: أول من آمن بالله ورسوله من الرجال علي بن أبي طالب، وهو قول ابن شهاب، إلا أنه قال: من الرجال بعد خديجة، وهو قول الجميع في خديجة وهو قول عبد الله بن محمد بن عقيل وقتادة ومحمد بن كعب القرظى وروى أبو عوانة عن أبي بلج عن عمرو بن ميمون عن ابن عباس قال "كان عليّ أول من آمن بالله من الناس بعد خديجة"».</ref>(بەپێی گێڕانەوەکانی [[شیعە]] عەلی یەکەم کەس بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە، ئەو کاتە مناڵ بووە لە تەمەنی دە ساڵی یان ھەشت ساڵیدا بووە و دەژیا لە ژێر چاودێری محەممەدا)، و [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]] یەکەم پیاو بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە و پاشان ھاوڕێی نزیکی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] باوەری پێ ھێنا (لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە کە ئەبووبەکر پێش عەلی باوەڕی ھێناوە و یەکەم پیاو بووە کە موسڵمان بووە) [[ئەبووحەنیفە|ئەبوو حەنیفە]] دەڵێت: ئەبووبەکر یەکەم پیاو بوو باوەڕی پێھێنا، وعەلی یەکەم منداڵ بوو باوەڕی پێھێنا، و بە موسڵمان بوونی ئەبووبەکر [[ئیسلام]] دەرکەوت لە [[مەککە]]، یەکەم کەس بوو کەموسڵمان بوونی خۆی دەرخست، و دەستی کرد بە بانگ کردنی ھۆز و نزیکەکانی بۆ ئیسلام و ئەوانەی بە بانگەوازی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] موسڵمانبوون، [[عوسمان کوڕی عەفان]] و [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف]] و [[تەلحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا]] و [[زوبەیر کوڕی عەوام|زوبێر کوڕی عەوام]] و [[سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس|سەعد کوڕی ئەبی وەقاس]] بوون.<ref>في تاريخ الأمم والملوك، للطبري، ج1، ص541: «قال الواقدي: اجتمع أصحابنا على أن أول أهل القبلة استجاب لرسول الله ﷺ خديجة بنت خويلد ثم اختلف عندنا في ثلاثة نفر في أبي بكر وعلي وزيد بن حارثة أيّهم أسلم أوّل».</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب الرحيق المختوم - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/9820|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}</ref>[[پەڕگە:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|وێنۆک|220px|شایەتمان «لا إله إلا الله محمد رسول الله» کە پێغەمبەر محەممەد بانگەوازی بۆ ئەکرد]] محەممەد لە سەرەتادا سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد<ref name="ReferenceH">فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref>، و لە یەکەمینی ئەو حوکمانەی ھاتنە خوارەوە فەرمان کردن بوو بە [[نوێژ]]کردن ئەنجامدانی دوو ڕکات بەیانیان و دوو ڕکات لەشەواندا، موسڵمانان سەرەتا بە نھێنی کۆدەبوونەوە بۆ نوێژکردن <ref>الروض الأنف، السهيلي، ج1، ص414-437.</ref> و بە دیداری پێغەمبەر محەممەد دەگەیشتن. کاتێک ژمارەیان گەیشتە سی ژن و پیاو، محەممەد ماڵی [[ماڵی ئەڕقەم|ئەڕقەمی کوڕی ئەبو ئەڕقەمی]] بۆ ھەڵبژاردن تا تیایدا کۆببنەوە بە مەبەستی ڕێنمایی و فێربوون، و کاتێک ژمارەیان گەیشتە چل کەس، فەرمان کرا بە محەممەد بە ئاشکرا بانگەواز ڕابگەیەنێت.<ref name="ReferenceH" /><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199، دار صادر، بيروت.</ref> === بانگەواز بە ئاشکرا === دوای سێ ساڵ بانگەوازی نھێنی، محەممەد دەستی کرد بە ئاشکراکردنی بانگەواز دوای ئەوەی لەلایەن خواوە فەرمانی پێکرا، عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب دەڵێت: ({{عەرەبی|لما نزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» جمع رسول الله ﷺ قرابته، فاجتمع له ثلاثون رجلاً، فأكلوا وشربوا، فقال لهم: من يضمن عني ديني ومواعيدي ويكون معي في الجنة ويكون خليفتي في أهلي؟ فقال علي: أنا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مسند الإمام أحمد - مسند العشرة المبشرين بالجنة - مسند الخلفاء الراشدين - ومن مسند علي بن أبي طالب رضي الله عنه- الجزء رقم1|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&flag=1&bk_no=6&ID=841|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.quran7m.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211125122443/http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: کاتێک ئایەتی ''خزمە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە دابەزی، پێغەمبەر کەسە نزیکەکانی کۆکردەوە، سی کەس کۆبونەوە نان و ئاویان خوارد، پێغەمبەر گووتی کێ زەمانەتی دینەکەم دەکات لەگەڵ منە لەبەهەشت و دەبێتە جێگرەوەی من لەناو خێزانەکەمدا: عەلی کوڕی ئەبو تاڵیب گووتی من.''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الجهر بالدعوة .. وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/3406641/cat-%D8%B1%D8%AC%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref> <blockquote>[[ئیبن عەبباس]] دەڵێت {{عەرەبی|لمّا أنزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» صعد رسول الله ﷺ على الصّفا فقال: يا معشر قريش! فقالت قريش: مالك يا محمد؟ قال: أرأيتم لو أخبرتكم أن خيلاً بسفح هذا الجبل أكنتم تصدقونني؟ قالوا: نعم، أنت عندنا غير متَّهم، وما جربنا عليك كذبًا قطّ. قال: فإنّي نذيرٌ لكم بين يدي عذابٍ شديدٍ، يا بني عبد المطلب! يا بني عبد مناف! يا بني زهرة! إنّ الله أمرني أن أُنذر عشيرتي الأقربين، وإنّي لا أملك لكم من الدنيا منفعة ولا من الآخرة نصيبًا، إلا أن تقولوا لا إله إلا الله. فقال أبو لهب: تبًا لك سائر اليوم، ألهذا جمعتنا؟ فأنزل الله تبارك وتعالى «تبت يدا أبي لهب وتب»}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ="وأنذر عشيرتك الأقربين" النبى يصدح بالرسالة.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/9/9/وأنذر-عشيرتك-الأقربين-النبى-يصدح-بالرسالة-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4967884|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=اليوم السابع}}</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.</ref> واتا: کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٢٦|ئایەت=٢١٤|کوردی=خزم و کەسە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە}}دابەزی پێغەمبەر چووە سەر چیای سەفا و گووتی: ئەی قوڕەیش، قوڕەیش گوتتیان چیبووە ئەی محەممەد؟ ەویش گووتی ئەگەر پێتان بڵێم لەپشت ئەو شاخەوە سوپایەک ھەیە و دەیەوێت بەسەرتاندا بدات بڕوام پێدەکەن؟ گوتییان بەڵێ، تۆ لەلای ئێمە کەسێکی پاکی و ھەرگیز درۆمان لێنەبیستووی. پێغەمبەر گووتی کەواتە من نێردراوم بۆ لاتان تاوەکوو لەسزایەکی بە ئازار ڕزگارتان بکەم. ئەی بەنو عەبدولموتەلیب، ئەی بەنوو عەبدمەناف، ئەی بەنوو زوھرە خوا فەرمانی پێکردووم خزمە نزیکەکانم ئاگادار بکەمەوە، من لەلای خوا ھیچ سودێکتان پێناگەیەنم، ئەگەر شایەتی نەدەن کە ھیچ خوایەک شایەنی پەرستن نییە جگە لە ئەڵڵا، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوولەھەب]] گووتی دەستت بە بڕین چێ ھەر بۆ ئەوە کۆت کردووینەوە؟ خوای گەورە ئایەتی {{قورئان|سوورەت=١١١|ئایەت=١|کوردی=لەناوچێ ھەردوو دەستی ئەبوولەھەب، وە لەناویشچوو}} دابەزاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير وأنذر عشيرتك الأقربين [ الشعراء: 214]|ناونیشان=https://surahquran.com/aya-tafsir-214-26.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=surahquran.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=في قوله تعالى: وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/113765/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القران الكريم {{!}}وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ|ناونیشان=https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&aya=214&sourid=26|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alro7.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220216191310/https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&aya=214&sourid=26|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> </blockquote>بەپێی ڕیوایەتێکی زوھری ئیبن عەباس دەڵێت؛ [[قوڕەیش]] لە دژی بانگەوازی محەممەد نەوەستان تا ئایەتەکان لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] ھاتنە خوارەوە<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199-206، دار صادر، بيروت.</ref>،بەڵام زۆربەی موفەسیر و نوسەرانی ژیننامە دەڵێن دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانی ھەر لەسەرەتای باگەوازی ئیسلامەوە دەستی پێکرد.<ref>سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی2، لاپەڕە92-163.</ref> لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی کە دەچوونە ئیسلامەوە مەترسی دروستبوو بۆ شێوازی ژیانی ئاینی لە مەککە [[و]] بە خراپی کار دەکردە لەسەر ھێزی ئابووری قوڕەیش، بۆیە قوڕەیش دژی بانگەوازەکەی وەستان و داوایان لیدەکرد واز بھێنیت بەڵام محەممەد ڕازی نەبوو لە بەرامبەر ھیچ شتێک دەست لە بانگەواز ھەڵگرێت. ھەر لەبەر ئەوە قورەیش گوتیان: محەممەد توشی جۆرێک لە شێتی بووە، و گوتیان [[جنۆکە]] و شەیتان تێکیان داوە و ھەروەھا پێیان گوت ساحیر و شاعیرە. کاتێک زانیان بەمە ناتوانن ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بانگەوازەکە بگرن بۆیە بڕیاری ئازاردانی موسڵمانانیان دا، و ھەر سەرۆک ھۆزێک ئازاری ئەو کەسانەی دەدا لە ھۆزەکەی کە موسڵمانبوون، و بڕیاری ئازاردان و لێدانیان دا بۆ ھەر یەکێک موسڵمان بێت. ھەتا گەیاندیانە ئەوەی کە ئازاری پێغەمبەر خۆشیان دەدا.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> [[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود|ئیبن مەسعوود]] دەڵێت: حەوت کەس لە مەککەدا موسڵمان بوونی خۆیان ئاشکرا کرد: ئەوانیش پێغەمبەر، ئەبووبەکر، [[بیلالی حەبەشی]]، خەبابی کوڕی ئەرەت، سوھەیبی ڕۆمی، عەماری کوڕی یاسر و سومەیە کچی خەیات، ھەرچی پێغەمبەر و ئەبووبەکرن ئەوا ھۆزەکانیان دەیان پاراستن، بەڵام ئەوانی تر بەرگی ئاسنیان لەبەردەکرا و لەبەر خۆری بیابان دادەندران، و [[ئەبوو جەھل]] ھات و سومەیەی بە ڕمێک کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة رسول الله صل الله عليه وسلم|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b5%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}</ref><ref>الإصابة في تمييز الصحابة، ابن حجر العسقلاني، بەرگی٤، لاپەڕە ٣٣٥.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص13 - كتاب شرح سنن ابن ماجة الراجحي - شرح حديث كان أول من أظهر إسلامه سبعة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32167/138|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> هەتاوەکوو پێغەمبەریش پارێزراو نەبوو لە دژایەتی قوڕەیش،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مقاطعة بني هاشم|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=البداية والنهاية/الجزء الثالث/فصل اجتراء قريش على رسول الله بعد وفاة عمه أبي طالب - ويكي مصدر|ناونیشان=https://ar.wikisource.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4_%D8%B9%D9%84%D9%89_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D9%87_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.wikisource.org|زمان=ar}}</ref> عەبدوڵڵای کوڕی عەمری کوڕی عاس دەگێڕێتەوە دەڵێت: لەو کاتەی پێغەمبەر نوێژی لە نزیک کەعبە دەکرد عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت ھات و شانی پێغەمبەری گرت و جلەکەی لەملی ھاڵاند و ویستی بیخنکێنێت، لەو کاتەدا ئەبووبەکر ھات و لەپێغەمبەری دورخستەوە و گووتی: ئایا کەسێک دەکوژن کە دەڵێت خوای من تەنیا ئەڵڵایە و ئایەت و نیشانەی لەلای خواوە بۆ ھێناون.<ref>رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن عمرو بن العاص، ژمارە: 4815.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=الذي دافع عن النبي صلى الله عليه وسلم عندما خنقه عقبة بن أبي معيط وهو يصلي هو|ناونیشان=https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.wizviral.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عقبة بن أبي معيط|ناونیشان=https://www.alanba.com.kw/130049|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=https://www.alanba.com.kw|زمان=ar-kw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> زۆرترین ئەو کەسانەی دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانیان دەکرد بریتیبوون لە: ئەبوو جەھل، ئەبوو لەھەب، ئەسوەد کوڕی عەبد یەغوس، حارس کوڕی قەیس کوڕی عەدی، وەلید کوڕی موغەیڕە، ئومەییە کوڕی خەلەف و عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.</ref> تا کار گەیشتە ئەوەی پێغەمبەر دووعایان لێبکات و بڵێ: ئەی خوای گەورە تۆڵە لە ئەبوو جەھل، و عوتەبەی کوڕی ڕەبیعە، و شەیبەی کوڕی ڕەبیعە، و وەلیدی کوڕی عوتبە،و ئومەیەی کوڕی خەلەف،و عوقبەی کوڕی ئەبوو موعەیت و عیمارەی کوڕی وەلید بکەیتەوە.<ref>رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن مسعود، ژمارە: 520.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة الحلبية - الحلبي - ج ١ - الصفحة ٤٧٠|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319123048/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-صحيح مسلم-06b-4|ناونیشان=https://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=112965|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alathar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qaala Rasul Allah (saw) - Comprehensive Hadith Database - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=qaalarasulallah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> قوڕەیش ھەوڵیاندا لەڕێگەی گفتوگۆوە محەممەد لەئیسلام پاشگەز بکەنەوە، عوتبەی کوڕی ڕەبیعەیان بۆ ئەو مەبەستە نارد کەیەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش، کاتێک گوێی لەقورئان بوو گەڕایەوە و بەقوڕەیشی گوت: بەقسەم بکەن واز لەو پیاوە بێنن ھەرچی دەڵێت، سوێند بەخوا ئەوەی کەدەیڵێت داھاتوویەکی گەورەی دەبێت، خۆئەگەر عەرەب بەسەریدا سەرکەوتن ئەوا کەسانی تر کارەکەیان بۆ کردوون، بەڵام خۆئەگەر سەرکەوت بەسەر عەرەبدا ئەوا دەسەڵات و سەربەرزی ئەو دەسەڵات و سەربەری ئێوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حوار عتبه بن ربيعه مع رسول الله صلى الله عليه وسلم - ملة إبراهيم|ناونیشان=http://www.melatibrahim.com/all/hwar|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.melatibrahim.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.melatibrahim.com/all/hwar |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقع هدى القرآن الإلكتروني|ناونیشان=https://www.hodaalquran.com/details.php?id=1814|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.hodaalquran.com}}</ref> دواتر زۆر ھەوڵیان لەگەڵدا سامان و سەرکردایەتییان خستە بەردەست بەڵام ھەموو جارێک ڕەتیدەکردەوە.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە 62-85، دار الفكر المعاصر، 2006.</ref> لەو کاتەدا محەممەد لەژێر پارێزراوی ئەبوو تالیبی مامیدا بوو، بۆیە قوڕەیش چەندین وەفدیان دەنارد بۆ لای و زۆر گلەییان لێدەکرد،<ref>سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی 2، لاپەڕە 92-163</ref> تاوەکوو دژایەتی کردنی زیاتری قەومەکەی قورسبوو بەلایەوە و بەمحەممەدی گوت: برازای خۆم ئەوە خزمان ھاتوون و ئەوە و ئەوەیان گوتووە، خۆم و خۆشت بپارێزە و داوای شتێک مەکە کە نەخۆم نەخۆت نەتوانین ھەڵبگرین، ئەوەی کە خزمەکانت پێیان ناخۆشە مەیڵێ. پێغەمبەر وایزانی کە مامی چیتر پاڵپشتی ناکات و دەیداتە دەست قوڕەیش، و چیتر توانای پاراستنی نەماوە، لەو کاتەدا پێغەمبەر قسە بەناوبانگەکەی کرد و گوتی:'''ئەی مامە ئەگەر خۆر لەسەر شانی ڕاستم دانێن، مانگیش لەسەر شانی چەپم دانێن، واز لەو ئیسلامە ناھێنم تاوەکوو خوای گەورە سەریدەخات یان لەپێناویدا دەمرم'''.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=bC5tDwAAQBAJ&pg=PT117&lpg=PT117&dq=%D9%8A%D8%A7+%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%8C+%D9%84%D9%88+%D9%88%D9%8F%D8%B6%D8%B9%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%8C+%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A7+%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%AA%D9%8F+%D9%87%D8%B0%D8%A7+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%B1+%D8%AD%D8%AA%D9%89+%D9%8A%D8%B8%D9%87%D8%B1%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%A3%D9%88+%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%83+%D9%81%D9%8A+%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87&source=bl&ots=jcY0pnbsBU&sig=ACfU3U3MjZYYPsPHuimIBbgaaPVAkAUcJw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi37Lj3otL2AhWIQ_EDHe1eDEkQ6AF6BAgtEAM|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن كثير|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٤٤٤٥-٤|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية|ناونیشان=https://dorar.net/h/e4072577709e235f592188b95489d5c7|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://alwatan.kuwait.tt/articledetails.aspx?id=490117&yearquarter=20163|سەردێڕ=(يا عَمِّ لو وَضعوا الشَّمسَ في يَمينيً والقَمَرَ في يَساري على أن أترُكَ هذا الأمر حتى يُظهِره اللهُ أو أهلك دونه ما تَركتُهُ)|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alwatan.kuwait.tt}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} لو وضعوا الشمس في يميني والقمر في يساري|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/20879/%D9%84%D9%88-%D9%88%D8%B6%D8%B9%D9%88%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D9%81%D9%89-%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%89|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref> دواتر محەممەد گریا، ئەبوو تاڵیب گوتی: برازای خۆم بەردەوام بە و ئەوەی پێت خۆشە بیکە، سوێند بەخوا ھەرگیز ناتدەم بەدەستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=غشي|یەکەم=يحيى بن محمد|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=دلائل النبوة:, القرآن الكريم: انشقاق القمر|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.54246/1548-008-002-003|journal=مجلة الواحات للبحوث والدراسات|پەڕەکان=٨٧٩|doi=10.54246/1548-008-002-003}}</ref><ref>الاكتفاء بما تضمنه من مغازي رسول الله والثلاثة الخلفاء، سليمان بن موسى الكلاعي الأندلسي، بەرگی 1، لاپەڕە 163، عالم الكتب، بيروت، 1996.</ref> === کۆچکردن بۆ حەبەشە=== [[پەڕگە:LocationAksumiteEmpire-ar.png|وێنۆک|259x259پیکسڵ|شوێنی شانشینی حەبەشە کە موسڵمانان کۆچیان بۆ کرد لە دوای ئازاردانیان.]] کاتێک نەھامەتی زیادی کرد لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێغەمبەر محەممەد ڕێگەی پێدان کە کۆچ بکەن بۆ حەبەشە لە ساڵی ٦١٥ز بۆ لای پاشا [[نەجاشی|ئەسحەمەی نەجاشی]] لەبەرئەوەی ستەمی لە کەس نەدەکرد، پێغەمبەر گوتی: زەوی حەبەشە پاشایەکی لێیە لەلای ئەو کەس ستەمی لێناکرێت تاوەکوو ئەو کاتەی خوای گەورە دەروتان لێدەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/13256/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=rasoulallah.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بها ملك لا يُظلَم عنده أحد - موقع تيار الإصلاح|ناونیشان=https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.noslih.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220613201800/https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەتا ١١ پیاو و ٤ ژن کۆچیان کرد<ref>فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، بەرگی 7، لاپەڕە 188-189.</ref> لەسەرویانەوە [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]] و خێزانەکەی،<ref>سيرة ابن هشام، بەرگی 1، لاپەڕە 321-340.</ref> لەمانگی رەجەبی ساڵی پێنجی پێغەمبەرایەتی.<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە 168-181، مكتبة العبيكان، 2005.</ref> ڕۆشتنی ئەوانە لەشەودا بوو بە نھێنی چوونە سەر دەریا بۆ بەندەری شعێبە، لەو کاتەدا دوو کەشتی دەڕۆشتن بۆ حەبەشە و ئەوانیش لەگەڵ ئەو دوو کەشتییە ڕۆشتن، کە ئەمە یەکەم کۆچککردنە لەئیسلامدا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.</ref> دواتر نزیکەی ٨٠ پیاو و ژنی تر کۆچیان کرد بۆ حەبەشە، کە بەکۆچی دووەمی حەبەشە ناسراوە. لەدوای کۆکردن بۆ حەبەشە و بەدیاریکراوی لەرەمەزاندا، پێغەمبەر چووە حەرەم و دەستی بەنوێژ کرد، لەنوێژەکەدا [[نەجم|سوورەتی نەجمی]] خوێند، پێشتر ئەوانە گوێیان لەقورئان نەبوبوو و بەردەوام بوون لەدروستکردنی ژاوەژاو لەکاتی قورئان خوێندندا،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.</ref> کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٥٣|ئایەت=٦٢|کوردی=کڕنوش ببەن بۆ خوای گەورە و ھەر ئەو بپەرستن}}<ref>قورئانی پیرۆز، سوورەتی نەجم، ئایەتی ٦٢</ref> خوێند و سوجدەی برد، ھەموو ئەو قوڕەیشیانەی ئامادەبوون لە نزیک کەعبە سوجدەیان برد،<ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، ژمارە : 1070.</ref> تەنیا کەسێکی پیر نەبیت کە مشتە خۆڵێکی ھەڵگرت و گوتی ئەوەندە بەسە،<ref>رواه أحمد بن حنبل في مسنده، عن عبد الله بن مسعود، بەرگی 5، لاپەڕە307، وصححه أحمد شاكر.</ref> بەم ھۆیەوە بڵاوبۆوە کەوا قورەیش موسڵمانبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=قصة الهجرة الى الحبشة|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d9%82%d8%b5%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d8%ac%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%a8%d8%b4%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}</ref> کاتێک دەنگۆی موسڵمانبوونی قورەیش بڵاوبۆوە بەشێک لەوانەی کۆچیان کردبوو گەڕانەوە بۆ مەککە، بەڵام دەرکەوت و ھەواڵەکە ڕاست نییە، بۆیە بەشاراوەیی چوونە ناو مەککە و ھەندێکیان لەژێر پارێزراوی کەسێکدا چوونە ناو مەککە دواتر گەڕانەوە بۆ حەبەشە و بەشێکی تری موسڵمانانیان لەگەڵ دەرچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=باب هجرة أصحاب رسول الله، من مكة إلى أرض الحبشة - البداية والنهاية، ط. دار إحياء التراث العربي|ناونیشان=http://www.islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200127003516/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش کۆچکردنی دووەمە بۆ حەبەشە، بەم شێوەیە ھەموو ئەو پیاوانەی کۆچیان کردبوو بۆ حەبەشە ٨٣ پیاوبوون. کاتێک قورەیش بینی ھاوەڵانی محەممەد لە حەبەشە پارێزراون عەبدوڵڵای کوڕی رەبیعە و عەمری کوڕی عاسیان بە چەند دیاریەکەوە نارد بۆلای [[نەجاشی]] بەو مەبەستەی موسڵمانان دەربکات لەوڵاتەکەی، نەجاشی موسڵمانەکانی بانگکرد و جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب بەرگری لە موسڵمانان دەکرد، و بەشێک لە [[مریەم (سوورەت)| سوورەتی مەریەمی]] بۆ خوێندنەوە، نەجاشی و پیاوە ئاینییەکان گریان دوای گوێگرتن لەقورئان، دواتر نەجاشی گوتی: '''ئەو قورئانە و ئەوەی پێغەمبەر عیسا ھێناویەتی لەیەک شوێنەوە هاتوون، بڕۆن سویند بەخوا هەرگیز موسڵمانەکانتان نادەم بەدەستەوە'''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة التاريخ الإسلامي - محمد هادي اليوسفي - ج ١ - الصفحة ٥٨٣|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220321085546/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة دروس وعبر|ناونیشان=https://www.djazairess.com/djazairnews/44393|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=جزايرس|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220521185837/https://www.djazairess.com/djazairnews/44393|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر زۆربەی ئەوانەی کۆچیانکردبوو بۆ حەبەشە ڕۆیشتن بۆ مەدینە دوای ئەوەی [[ئیسلام]] لە مەدینەدا جێگیر بوو، ھەندێکیان مانەوە تا دوای فەتحی خەیبەر ساڵی ٧ی کۆجی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات وبحوث / هجرة الرسول(صلى‏ الله ‏عليه ‏و ‏آله ‏و سلم) وبناء الدَّولة والمجتمع الإسلاميِّين قراءة تحليليَّة نقديَّة في شبهات المستشرقين|ناونیشان=http://iicss.iq/?id=11&sid=838|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=المركز الاسلامي للدراسات الاستراتيجية}}</ref> === گەمارۆدانی بەنی ھاشم === کاتێک قوڕەیش زانییان موسڵمانان پارێزراون لای نەجاشی حەبەشە، و دوای ئەوەی [[عومەر کوڕی خەتتاب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] ئیسلام بوون، و [[ئیسلام]] بڵاوئەبوویەوە لە نێو ھۆزەکاندا <ref name="ابن هشام-الحصار2">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ، ئەمە زۆربوو بەلایانەوە، کۆبوونەوە بۆ کوشتنی پیغەمبەر، قسەیان لەگەڵ بەنی ھاشم کرد و داوایان کرد بیدەن بە دەستەوە، ئەوانیش ڕازی نەبوون، و کاتێک قوڕەیش ئەمەیان زانی گەمارۆی بەنی ھاشمیان دا بەوەی کەس تێکەڵیان نەبێت و لەگەڵیان دانەنیشێت و ھیچ مامەڵەیەکیان لەگەڵ نەکات تا محەممەد ئەدەن بە دەستەوە. بۆ ئەمەش نوسراوێکیان نوسی و بە کەعبەدا ھەڵیان واسی.<ref name="الأنوار-الحصار">الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref><ref name="ابن هشام-الحصار">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>البداية والنهاية ص 660</ref> دواتر پێنج لە سەرکردەکانی [[قوڕەیش]] ھەوڵیاندا کۆتایی بەو گەمارۆیە بھێنن <ref name="الروض-الحصار">[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج2، ص159-167.</ref>، پاشان ئەبوتاڵیب کۆچی دوایی کرد لە ڕەمەزان یان شەوالی دەیەم ساڵی پێغەمبەرایەتی (٣ ساڵ پێش کۆچی)،[[شیعە|شیعەکان]] بە کۆی دەنگ ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە ئەو وەک موسڵمانێکی باوەڕدار مردووە، <ref>الغدير في الكتاب والسنّة والأدب، عبد الحسين الأميني، ج7، ص384.</ref> ئەمەش لە ڕیوایەتێکدا ھاتووە [[ئیبن ئیسحاق]] ڕایگەیاندبوو کە لە کاتی مردنیدا باوەڕی بە ئاینی [[ئیسلام]] ھێناوە،<ref name="ابن هشام-الحزن">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> بەڵام [[سوننە|سوننەکان]] بۆچوونیان وایە کە مردووە موسڵمان نەبووە.<ref name="سميرة-الإسراء">مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995.</ref>قوڕەیش نەیانتوانی ئازاری پێغەمبەر بدەن تا ئەوکاتەی ئەبوتاڵیب لە ژیاندا بوو<ref name="ابن هشام-الحزن2">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ، مانگێک و پێنج ڕۆژ دوای مردنی [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تالیب]], <ref name="البوطي-الحصار">فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص86-99، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> و لە دوو مانگدا گوترا، و لە سێ ڕۆژدا گوترا،<ref name="الألفية-الحبشة والحصار والحزن">[[ألفية السيرة النبوية]]، [[عبد الرحيم العراقي]]، ص60-63، دار المنهاج، ط2005.</ref> پاشان خەدیجەی خێزانی لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە [[مەککە]] بە خاک سپێردرا، پێغەمبەر زۆر خەمبار بوو بۆ لە دەستدانی مامی و ھاوسەرەکەی لەبەر ئەوە ئەو ساڵ ناونرا ساڵی دڵتەنگی .<ref name="الأنوار-الحصار2">الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> === دەرچوون بۆ تائیف === {{سەرەکی|چوونی محەممەد بۆ تایف}} [[پەڕگە:Taifroad.jpg|وێنۆک|250px|شاخی شاری تائیف]] کاتێک قوڕەیش ئازاریان توند کرد لەسەر محەممەد و ھاوەڵەکانی دوای وەفاتی ئەبوتالیب مامی، محەممەد دەرچوو بۆ [[تایف|تائیف]] و داوای لێکردن بێنە ناو ئیسلامەوە،<ref name="ابن هشام-الطائف">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> بەڵام ئەوان زۆر بە توندی ڕەتیان دایەوە و ڕازی نەبوون، <ref name="البوطي-الطائف">فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص100-101، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> و پاشان محەممەد تائیفی بە جێ ھێشت و بە خەمباری گەڕایەوە بۆ مەککە لەبەرئەوەی کەس لە خەڵکی تائیف نەھاتن بە دەم بانگەوازەکەیەوە.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص210-212، دار صادر، بيروت.</ref> === ئیسرا و میعراج === {{سەرەکی|ئیسرا و میعراج}} [[پەڕگە:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 1.JPG|وێنۆک|250px|مزگەوتی ئەقسا]] لە دوای گەشتەکەی تائیف،<ref>مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995. ↑ تعدى إلى الأعلى ل:^'''''أ''''' ^'''''ب''''' ^'''''ت'''''</ref> ڕووداوی ئیسرا و میعراج یان شەوڕەو ڕوویدا بەپێی [[بیروباوەڕی ئیسلامی]]، [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە [[سوننە]] و [[شیعە]]وە لەو باوەڕەدان، ئەم گەشتە لە [[مزگەوتی حەرام]]ەوە بۆ [[مزگەوتی ئەقسا]] <ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص51، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref>واتە شاری بیت المقدس بە سواری بوراق و بە ھاوەڵی [[جبرەییل|جوبرەیل]]، لەوێ دابەزیوە و نوێژی کردووە، پاشان ئەو شەوە لە بیت المقدسەوە ڕۆیشتووە بۆ ئاسمانی دنیا،<ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref> و لەوێ [[ئادەم]]ی بینیوە وسڵاوی لێکردوە و ئەویش وەڵامی داوەتەوە، ھەر لە ئاسمان بەدیداری [[یەحیا]] و [[عیسا]] و [[یووسف|یوسف]] و [[ئیدریس]] و [[ھاروون]] و [[مووسا|موسا]] و [[ئیبراھیم]] گەیشتووە،<ref>فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، ج7، ص196-218.</ref> پاشان بوراقەکە بەرزی کردۆتەوە بۆ لای [[خوا لە ئیسلامدا|خوا]]، و [[نوێژ]]ەکان لەو شەوەدا فەڕز کراون.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص213-215، دار صادر، بيروت.</ref><ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref> بەپێی ڕای [[ئیبن ئیسحاق]] خوا تەنھا ئیسرای بە ڕۆحی پێغەمبەر کردووە، یان گەشتێکی ڕۆحی بووە، لە ھەمان کاتدا ھەندێ لە مێژوو ناسان وایدەبینن کە محەممەد بە ڕۆح و جەستەشی سەفەری کردووە. ھەر لەو ڕۆژەدا محەممەد بە ھۆزەکەی ڕاگەیاند بەڵام بە درۆیان خستەوە، باوەڕیان پێ نەکرد تەنھا ئەوان نەبێت کە باوەڕیان بە بانگەوازەکەی کردبوو وەک [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکر]].<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص303-306، دار الكتب العلمية، ط1985.</ref> === بەیعەتی عەقەبەی یەکەم و دووەم === {{سەرەکی|بەیعەتی عەقەبە}} محەممەد لە وەرزی حەجدا بانگی دەکرد بۆ لای خودا و داوای لێکردن پشتیوانی لێبکەن و تا [[ئیسلام]] دەگاتە خەڵک. <ref name="ابن هشام-قبل الهجرة">السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص270-313، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لە ساڵی ١١ی پێغەمبەرایەتیدا بوو شەش لاوی [[یەسریب]] ([[مەدینە]]) ھاتن بۆ مەککە لە وەرزی حەجدا، بانگی کرد بۆ [[ئیسلام]] و ئەو لاوانە بەڵێنیان بە پێغەمبەردا کە پەیامەکەی بگەیەننە ھۆزەکانیان لە کاتێکدا لای عەقەبە بوون،<ref>[[البداية والنهاية]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج3، ص179-206.</ref> خەڵکەکەیان بانگێشت کرد بۆ ئاینی ئیسلام , بە شێوەیەک پەیامەکەیان بڵاوکردەوە ھیچ ماڵێک لە ماڵەکانی ئەنسار (پشتیوانان)نەمابوو کە ئەم باسەی تێدانەکرێت.لە وەرزی داھاتووی حەجدا، دوانزە پیاو ھاتن، پێغەمبەريان بینینی و ئەوانیش بەیعەتییان داپێی ئەمەش بە بەیعەتی عەقەبەی یەکەم ناسراوە؛ و کاتێک خەڵکەکە گەڕانەوە، موسعەبی کوڕی عومەیری لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامەوە نێردرا بۆ ئەوەی خەڵکەکە فێری نوێژ و بنەماکانی ئاینی ئیسلامیان بکات بۆیە پێی دەگوترا خوێنەر، <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص179-206.</ref>پێش وەرزی حەجی داھاتوو، موسعەبی کوڕی عومەر گەڕایەوە مەککە.لە وەرزی سێیەمی حەجدا لە ساڵی ١٣ی پێغەمبەرایەتی،(حوزەیرانی ٦٢٢ی زایینی) نزیکەی حەفتا کەسێک لە موسڵمانانی یەسرب (مەدینە) ھاتن بۆ حەج،<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.</ref> و کە گەیشتنە مەککە پەیوەندی نھێنیان بە محەممەدەوە کرد و ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی محەممەد و ھاوڕێکانی کۆچ بکەن بۆ مەدینە ئەمەش بە '''بەیعەتی عەقەبەی دووەم''' ناسراوە.<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.</ref>سێ مانگ پێش کۆچکردن بۆ [[مەدینە]] . <ref>السيرة النبوية، [[ابن حبان]]، ص118.</ref><ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص118.</ref> === کۆچکردن بۆ مەدینە === لە دوای بەیعەتی عەقەبەی دووەم، بارودۆخەکە توند بوو لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]]، پێغەمبەر ڕێگەی بە موسڵمانان دا کە کۆچ بکەن بۆ [[مەدینە]]، یەکەم کەس کە ھاتە [[مەدینە]] [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد]] بوو. لە [[مەککە]] تەنیا پێغەمبەر و [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] مانەوە لەگەڵ ئەو کەسانەی لاواز بوون و توانای کۆچکردنیان نەبوو.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref>کاتێک [[قوڕەیش]] دەرچوونی موسڵمانانیان بینی، ترسان محەممەدیش دەربچێت، لە [[دارول نەدوە|دارولنەدوە]] کۆ بوونەوە، و بڕیاری کوشتنی محەممەدیان دا،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref> و ڕێککەوتن لە ھەر ھۆزێکی قورەیش لاوێک بۆ ئەوکارە ڕاسپێرن، و محەمەد بکوژن، ئەمەش لە پێناو ئەوەی خوێنەکەی لە نێوان ھۆزەکان ون بێت. <ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref>[[جبرەییل|جوبڕەئیل]] ئەم ھەواڵەی گەیاند بە پێغەمبەر و پێی ڕاگەیاند لە شوێنەکەی نەخەوێت، محەممەد فەرمانی بە عەلی کرد بخەوێت لە جێگەکەی تا ئەمانەتەکانی لایەتی بیگەڕێنێتەوە پاشان بڕوات بە دوایاندا،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص312-332.</ref> پاش ئەوە پێغەمبەر چووە لای [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و بەیەکەوە کۆچیان کرد و لە ڕۆژی [[دووشەممە]] دەی ڕەبیعولئەووەڵی ٦٢٢ز محەممەد خۆی چووە مەدینەوە لەگەڵ ئەبووبەکری ھاوەڵی، و پشتیوانان پێشوازییەکی گەرمیان لێ کرد.خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] ئەم بۆنەیەی کرد بە سەرەتای مێژووی ئیسلامی، بەڵام موحەڕڕەمی کرد بە سەرەتای [[ڕۆژژمێری ئیسلامی|ڕۆژژمێری کۆچیی]] لە جیاتی ڕەبیعولئەووەڵ لەبەر ئەوەی ویستی کۆچەکە لە موحەڕڕەمدا دەستی پێ کرد،<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> بەڵام [[شیعە]] لەو بڕوایەدان کە ڕۆژژمێری کۆچی ھەر لە سەردەمی محەممەددا دانراوە.<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج4، ص178، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> == ژیانی لە مەدینە == === دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی === [[پەڕگە:Mescidi nebevi.JPG|وێنۆک|مزگەوتی پێغەمبەر]] یەکەم ھەنگاوی محەممەد لە [[مەدینە]] فەرمانی پێکردن دروستکردنی مزگەوت بوو کە ناسراوە بە [[مزگەوتی پێغەمبەر]]،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ئەو شوێنەی بۆ ھەڵبژارد کە وشترەکەی لێی وەستابوو و دەستیان کرد بە بنیاتنانی مزگەوتەکە. سەرەکەی بە گەڵای خورما دروستکرابوو، ستوونەکانی لە دارخورما دروستکرابوون، زەویەکەی بە خۆڵ و داپۆشرابوو،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.</ref> محمد خشتی دەگواستەوە لە بیناکەیدا، سێ دەرگای بۆ دروستکرا، و [[قیبلە|قیبلەکەی]] ڕووی لە [[مزگەوتی ئەقسا]] دروستکرا تا کاتێک فەرمانێک ھاتە خوارەوە بۆ گۆڕینی قیبلە بۆ [[کەعبە]] دوای شانزە مانگ لە کۆچکردن ( ٢ کۆچی ).<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص238-257، دار صادر، بيروت.</ref>مەدینە لە پێش گەیشتنی پێغەمبەر بەدەست ناکۆکی سەد ساڵەوە دەیناڵاند لە نێوان ھۆزە جیاوازەکانیدا، سەرکردەکانی مەدینە ھەستیان ئەکرد پێویستیان بە سەرکردەیەکی یەکگرتوو ھەیە کە پەیوەندیەکانیان ڕێک بخات و ناکۆکی نێوانیان نەھێڵێت، ئەمەش وای لێکردن محەممەد قبوڵ بکەن وەک سەرکردەی مەدینە و پاڵپشتی و پارێزگاری لە خۆی و کۆچکردووە موسڵمانەکان بکەن؛ و محەممەد برایەتی خستە نێوان کۆچکردووان و پشتیوانان،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ھەر پشتیوانێک کۆچکردوویەکی ھەڵبژارد تا برای بێت و لەماڵەیدا بمێنێتەوە <ref>أنساب الأشراف، البلاذري، ج1، ص270.</ref>ئەمەش لە ھەنگاوێکدا بوو بۆ دروستکردنی پەیوەندی بەھێزی کۆمەڵایەتی لە نێوانیاندا و بۆ سڕینەوە ئەو دەمارگیریەی لە نێویاندا بوو. بەم شیوەیە پشتیوانان ماڵ و سەروەتیان بەش کرد لەگەڵ کۆچکردووەکانی برایاندا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.</ref>ھەروەھا محەممەد بەڵگەنامەیەکی نوسیوە کە ناسرا بە دەستوری مەدینە، ئامانجی دەستوورەکە پابەندبوونی ھەموو لایەنەکانی ناو مەدینە بوو لە کۆچبەران و لایەنگران و [[جوو|جولەکەکان]], سەبارەت بە ئەرک و مافەکانیان<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.</ref> دەستوورەکە ٥٢ بەندی لە خۆگرتبوو، بیست و پێنج بەندیان تایبەت بوو بە کاروبارە تایبەتەکانی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بیست و حەوتیان پەیوەست بوون بە پەیوەندی نێوان موسڵمانان و خاوەن [[ئایین]] و دیانەتەکانی تر،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج3، ص31-39، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> و ئەم دەستورە ڕێگەی دەدا بە خاوەن ئاینەکانی تر لەگەڵ موسڵمانان بژین بە سەربەستی، ھەروەھا باس لە ھاوپەیمانی ھۆزە جیاوازەکان کرا بوو کاتێک مەدینە بکەوێتە بەر ھێرش، و دڵنیای سەربەخۆیی دارایی ھەر ھۆزێکی تیا دووپات کرابوویەوە. زۆربەی بت پەرستەکانی مەدینە [[ئیسلام]] بوون، تەنانەت سەرکردە گەورەکانیان وەک سەعدی کوڕی موعاز، تەنھا کەمایەتییەک مانەوە لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] کە ئەوانیش کاریگەریان دیار نەبوو.<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.</ref> === سەرەتای ناکۆکیی سەربازی === [[پەڕگە:Gabal Uhud.jpg|وێنۆک|ئەو شوێنەی چیای ئوحود، کە محمد و بەشێک لە ھاوەڵەکانی پەنایان بردووە دوای ئەوەی لە شەڕی ئوحود برینداربوون.]] لەگەڵ سەرەتای بوونی موسڵمانان لە مەدینە، خاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] لە [[بەنی قورەیزە]] و [[بەنی قەینوقاع]] و [[بەنی نەزیر]]<nowiki/>ر دەستیان کرد بە دوژمنایەتی محەممەد، و ھەندێک لە پیاوەکانی ئەوس و خەزرەج چوونە پاڵیان ئەوانەی لە سەرەوە خۆیان بە [[ئیسلام]] دەردەخست و لە لایەکی دیکە دژی ئیسلام بوون، ئەمانا ناونران بە دوو ڕووەکان، لە دوای ئەوە خوا فەرمانی جەنگی بە پێغەمبەر محەممەد کرد کە ڕووبەڕوویان ببێتەوە،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص338-369.</ref><ref>ئەحمەد کوڕی حەنبەل ڕیوایەتی کردووە لە موسنەدەکەیدا.</ref> دەستی کرد بە ناردنی نوێنەر و سریە، چووە غەزاوە و شەڕی کرد خۆی و ھاوەڵەکانی، ژمارەی ئەو غەزایانەی خۆی بۆی دەرچوو ٢٧ غەزا بوو،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref> لە ٩ غەزایاندا خۆی جەنگاوە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref> و ژمارەی سریەکانی ٤٧ سریەیە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref><ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> و لە ھەموو ئەو غەزایانەیە محەممەد بە دەستی خۆی کەسی نەکووشتوە تەنھا ئەبی کوڕی خەلەف نەبێت.<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص413، دار المعرفة.</ref> یەکەمی سریەکان [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] بوو،<ref>السرايا والبعوث النبوية حول المدينة ومكة، بريك بن محمد العمري، ص78-191، دار ابن الجوزي، ط1996.</ref> لە مانگی ڕەمەزان لە سەری حەوتەم مانگی کۆچییدا، سی پیاو لە کۆچگردووان دەرچوون، ڕێگەیان لە کاروانێکی [[قوڕەیش]] گرت،<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص286-308.</ref> بەڵام شەڕ ڕووی نەدا لە نێوانیان، پاشان سریەی عوبەیدەی کوڕی حاریس، و سریەی سەعد کوڕی ئەبی وەقاس ڕوویاندا،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> پاشان لە مانگی سەفەری سەری دوانزەیەم مانگی کۆچییدا، پێغەمبەر محەممەد دەرچوو بۆ یەکەم غەزا کە ئەویش غەزای ودان بوو،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> پاشان غەزاکانی بوات و عەشیرە و بەدری یەکەم ڕوویاندا. لە ١٧ی ڕەمەزانی ساڵی ٢ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٤ز، غەزای [[شەڕی بەدر|بەدری گەورە]] ڕوویدا، بڕیاریان دا کە کاروانێکی بازرگانی ١٠٠٠ وشتری سەر بە قوڕەیش، بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبو سوفیان]] ڕابگرن،کە بەرەو شام دەچوو<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref>لە ٨ یان ١٢ی ڕەمەزان ، محەمەد لەگەڵ ٣٠٥ پیاودا <ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص19-172، عالم الكتب، بيروت.</ref><ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.</ref>بۆ ئەو مەبەستە بەبێ ئامادەکاری بۆ شەڕ چوونە دەرەوە،<ref name=":4">الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref><ref name=":4" /> تەنھا [[ئەسپ|ئەسپێک]] یان دوو ئەسپ لەگەڵیان بوو، لەگەڵ حەفتا [[وشتر|وشتریش]] .<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.</ref>کاتێک ئەبو سوفیان ئاگادارکرایەوە لە جووڵەی موسڵمانەکان ڕێگەی خۆی گۆڕی بۆ کەناراوەکان و سەرکردەکانی مەککەی ئاگادارکردەوە، بۆیە ١٠٠٠ چەکدار بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو جەھل|ئەبوو جەهل]] هاتنە دەرەوە، بە بەکارھێنانی ١٠٠ [[ئەسپ]] و چەندین [[وشتر]] .<ref>شرح النووي على صحيح مسلم، ج12، ص443.</ref><ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref> شەڕەکە لەنزیک بیری بەدر ڕوویدا. بە سەرکەوتنی موسڵمانان شەڕەکە کۆتایی پێ ھات،قورئان بەشداری فریشتەکان لە شەڕ بە سوودی موسڵمانان لە ئایەتێکدا پشتڕاست دەکاتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير سورة الأنفال الآية 9 تفسير البغوي - القران للجميع|ناونیشان=https://quran4all.net/ar/tafsir/4/8/9|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=quran4all.net|زمان=ar}}</ref> و لە ئەنجامی شەڕەکەدا ١٤ کەس لە موسڵمانان کوژران، و ٧٠ کەس لە بێ باوەڕەکان کوژران کە ئەبو جەھلیان لە نێودا بوو، و ٧٠ی تریان بە دیل گیران،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن خويا|یەکەم=إدريس|ڕێکەوت=2016-06|سەردێڕ=مبدأ الشورى في سيرة الرسول سيدنا محمد صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0032004|journal=مجلة الحقيقة|issue=37|پەڕەکان=٩٤–١١٢|doi=10.12816/0032004|issn=1112-4210}}</ref> ١٦ کەسیان لێ موسڵمان بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن شعلال|یەکەم=سامي رياض|ڕێکەوت=٢٠٢١|سەردێڕ=منهج النقد التاريخي عند الحافظ ابن سيد الناس، ت. 734 ھ. من خلال كتابه "عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير"|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.37138/1425-035-002-006|journal=مجلة جامعة الأمير عبد القادر للعلوم الإسلامية|پەڕەکان=١٦٧|doi=10.37138/1425-035-002-006}}</ref> لە دواتردا محەممەد یەھوودەکانی بەنی قینقاعی کردە دەرەوە لە غەزای بەنی قینقاع، بەھۆی شکاندنی پەیماننامەکە کە بە [[دەستووری مەدینە]] ناسراوە، دوای ئەوەی دەمەقاڵەیەک لە نێوانیاندا دروست بوو لەبەر ئەوەی لە بازاڕێکدا ژنێکیان دووچاری [[سێکس|سێکسی]] کرابۆوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=أحمد|یەکەم=حسنين السعيد حسنين|ڕێکەوت=2018-01|سەردێڕ=جهود ابن هشام الحميري البصري (ت 218 ھ) في تفسير القرآن وعلومه من خلال كتابه السيرة النبوية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0046165|journal=الاستواء|بەرگ=N.A.|issue=8|پەڕەکان=١٧–٥٧|doi=10.12816/0046165|issn=2356-9808}}</ref>ھۆزەکە دوای پازدە ڕۆژ لە گەمارۆدان پێغەمبەر کە خەریک بوو بڕیارێک بدات دواجار [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول|عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی]] خۆی تەسلیم کرد و بڕیاری دەرکردنی بەنی [[بەنی قەینوقاع]] دا.<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص176-180، عالم الكتب، بيروت.</ref> [[پەڕگە:Mount Uhud.JPG|وێنۆک|چیای ئوحود، ئەو شوێنەی شەڕی ئوحود لە ساڵی ٣ی کۆچیدا ڕوویدا.]] قوڕەیش ھەوڵیاندا تۆڵەی غەزای بەدر بکەنەوە، دەرچوون لەگەڵ ژمارەیەک ھۆزەکاندا بە ٣٠٠٠ جەنگاوەر و ٢٠٠ سوارچاک و ٣٠٠٠ ووشترەوە، و لەو کاتانە [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبووسوفیان کوڕی حەرب]] سەرکردایەتی ئەکردن، و کاتێک ھەواڵەکە گەیشت بە محەممەد خۆیان ئامادەکرد و لەگەڵ ١٠٠٠ ھاوەڵەکانیدا بەڕێکەوت، پاشان لە ڕێگادا [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول]] لەگەڵ یەک لەسەر سێی سوپاکە کشایەوە (لەو کەسانەن کە پێیان دەوترێت “ دووڕووەکان”).پێش شەڕەکە پێغەمبەر ٥٠ تیرھەڵگری لەسەر چیای عەینین دانا، لە ژێر سەرکردایەتی [[عەبدوڵڵا کوڕی جوبەیر|عەبدوڵڵا بن جوبەیر]]، ئامۆژگاری کردن ″لە جێگای خۆتان بمێننەوە و پشتەوەمان بپارێزن، ئەگەر بینیتان سەرکەوتین لە جێگای خۆتان مەجوڵێن، وە ئەگەر بینیتان دەکوژرێین سەرمان مەخەن″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=تعرف على موقف أمير الرماة في معركة أحد|ناونیشان=https://www.elbalad.news/1612825|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> '''[[شەڕی ئوحود]]''' لە ڕۆژی شەممە ٧ شەوال لە ساڵی ٣ی کۆچی دەستی پێکرد، <ref name="ابن سعد-أحد">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> <ref name="الرحيق-أحد">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص208-263.</ref> ، سەرەتا شەڕەکە لە بەرژەوەندی موسڵمانان بوو، تیرھاوێژەکان وایانزانی شەڕەکە کۆتای پێ ھاتووە، بێ فەرمانی پێغەمبەریان کرد و شوێنەکەیان چۆڵ کرد، [[خالید کوڕی وەلید]] ئەوەی قۆستەوە و ھاوسەنگی جەنگەکە گۆڕا بە بەرژەوەندی قوڕەیش، و ئازارێکی زۆریان بە موسڵمانان گەیاند و<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> لەم شەڕەدا [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] لەلایەن وەحشی بن حەربەوە کوژرا، ھیند کچی عوتبە بەشەکانی جەستەی بڕی، بۆیە گەدەی لە جگەری بڕدرا و لووت و گوێچکەکانی بڕا، بۆیە دواتر بانگکرا شێری خودا و شێری پێغەمبەرەکەی. <ref name="ابن هشام-أحد">السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص5-120، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>لە ٨ی شەوال محەممەد دەرچوو بۆ غەزای حەمڕا لئەسەد بەڵام بێ ڕوودانی جەنگ گەڕایەوە بۆ مەدینە، لە کاتێکی دواتردا غەزای بەنی نەزیڕ ڕوویدا لەگەڵ یەھوودەکانی بەنی نەزیر <ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref>دوای ئەوەی غەدریان کرد بە شکاندنی پەیماننامەکە و ھەوڵی کوشتنی پێغەمبەریان دا. بۆیە محەممەد ١٠ی ڕۆژێکی پێدان بۆ ئەوەی شارەکە بەجێبھێڵن،<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref> ئەوان ڕەتیان کردەوە و خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی محەممەد ئامادەکرد، بەم ھۆیەوە بۆ ماوەی ١٥ ڕۆژ گەمارۆیان لەسەردانرا لەلایەن موسڵمانانەوە ،<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref> ھەندێک ئەلێن ٦ شەوبوو،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص269-270.</ref> دواتر مەدینە چۆڵیان کرد بە ژن و منداڵەوە .<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص57-58، دار صادر، بيروت.</ref> === گەمارۆدانی مەدینە === [[پەڕگە:Al-Ahzab Battle map.jpg|ڕاست|وێنۆک|نەخشەیەک کە [[غەزای خەندەق]] ڕووندەکاتەوە]] دوای ئەوەی [[بەنی نەزیر]] کرانە دەرەوە لە مەدینە و ڕۆیشتن بەرەو [[خەییر|خەیبەر]]، خەڵکیان نارد بۆ لای قوڕەیش و ھانیان دان بۆ شەڕکردن لەگەڵ محەممەد،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج3، ص415-458.</ref> ڕێکەوتن لەگەڵیان، [[قوڕەیش]] ٤٠٠٠ کەس و ٣٠٠ سوارچاکیان کۆکردەوە، کۆمەڵێکی تریش لە ھۆزەکان چوونە پاڵیان لەوانە بەنی سلێم و بەنی ئەسعەد و فەزارا و بەنی غەتافان و ھەروەھا بەنی مورا ھەموویان نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس بوون و ناونران بە ئەحزاب، و سەرکردەکەیان [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] بوو، شەڕەکە لە شەوالی ساڵی ٥ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٧ی زایینی ئەنجامدرا<ref name=":5">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> لە میژوودا بە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەق]] یان [[غەزای خەندەق|شەڕی حزبەکان]] ناسرا، <ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref><ref name="تاريخ الإسلام-الأحزاب">تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref> کاتێک محەممەد بە ھەواڵەکەی زانی لەگەڵ سێ ھەزار موسڵمان لە دامێنی چیای سێلا کەمپیان دانا <ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>فەرمانیكرد ژن و منداڵەکان لە ناو قەڵاکانی مەدینە بمێننەوە تاکوو دەستی ھێرشبەرەکانیان پێ نەگات.دواتر بە ڕاوێژکردن بە [[سەلمانی فارسی]] ھەستان بە ھەڵکەندنی خەندەق یاخود چاڵ لە بەشی باکووری خۆرئاوای شارەکەدا ئەمەش بەھۆی ئەوەی تەنیا شوێنێک بوو کە تەخت و دەشتایی بوو ، شوێنەکانی دیکە بە شاخ و شیو و بەردەڵان و دارخورما دەورە درابوو. خۆی بەشدار و چاودێری کارەکە بوو، دوای ٦ ڕۆژ خەندەقەکەیان تەواوکرد. <ref name=":5" />کاتێک خەندەقەکەیان تەواو کرد، [[قوڕەیش|قوڕەیشەکان]] و ئەوانەی لەگەڵیان بوون لە حزبەکان ھاتن و بە گەمارۆیەکی توندی شارەکەیان دا،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لەو ماوەیەدا ھەوڵیاندا کە دەرچەیەک بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بچنە ناو شارەکە لەو نێوەندەدا [[جوو|جوولەکەکانی]] [[بەنی قورەیزە]] ڕازی بوون کە ڕێگە بدەن حزبەکان بچنە ناو شارەکەوە لەدوای ئەوەی دانوستانیان لەگەڵ حیای کوڕی ئەختاب کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی بەنی قورەیزە كرد ، بەڵام ئەوە نەکرا، پاش ئەوەی پێغەمبەر توانی لە رێگای “نەعیم کوڕی مەسعوود ”سەر بە ھۆزی غەفتان بێ متمانەی لە نێوان بەنی قورەیزە و ئەحزابەکان دروستکرد.<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref> موسڵمانان و حزبەکان ٢٤ شەو مانەوە، جگە لە تیر و گەمارۆ ھیچ شەڕێک لە نێوانیاندا نەبوو. <ref name="ابن سعد-الأحزاب2">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص65-77، دار صادر، بيروت.</ref> تا ڕەشەبایەکی توند ھات بە سەر سەربازگەکانی ئەحزابدا و چۆڵیان کرد. لە ئەنجامی ئەم گەمارۆدا ٨ لە موسڵمانان و ٤ لە حیزبەکان کوژران. <ref name="الصحيحة-الأحزاب2">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> وە کاتێک حزبەکان [[مەدینە|مەدینەیان]] بەجێھێشت، محەممەد بە ھاوەڵەکانی گوت « لەم ساڵە بەدواوە قوڕەیش ناتوانێت ھێرشبکاتە سەرتان ، بەڵکو ئێوە ھێرش دەکەن».<ref>[[تفسير ابن كثير|تفسير القرآن العظيم]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج6، ص396.</ref>  قووریشیەکان لە دوای ئەم ھێرشە و دۆرانیان نەیانتوانی جارێکی دیکە ھێرشێکی لەو شێوەیە بکەنەوە سەر مەدینە.  <ref name="الروض-الأحزاب2">[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج3، ص415-458.</ref> دوای کۆتایی ھاتنی شەڕەکە، [[بەنی قورەیزە]] گەڕانەوە و خۆیان بە قەڵاکانیان بەھێز کرد. بەھۆی شکاندی پەیمانەکەیان محەممەد نەیتوانی ئەم کارەیان پشتگوێ بخات بەتایبەتی کاتێک خەریک بوو ببنە ھۆکاری شکستی موسڵمانان لە گەمارۆکە.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص279-281.</ref><ref>المغازي، الواقدي، ج2، ص496-521، عالم الكتب، بيروت.</ref> لەدوای دەرچوونی قورەیشییەکان و ھاوپەیمانەکانی فەرمانی دا بەرەو شوێنی [[بەنی قورەیزە]] بچن. بۆماوەی ٢٥ شەو گەمارۆدران بێ ئەوەی ھیچ جمووجۆلێک بکەن کە واتای شەرکردن بێت ، داوای لێکردن بە بێ ھیچ مەرجێک خۆیان بەدەستەوە بدەن.بۆیە بەنی قورەیزە تەسلیم بوونی خۆیان ڕاگەیاند، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە سەعدی کوڕی مەعاز بڕیار لە چارەنوسیان بدات، ھەرچەند ویستیان کە ھەمان مامەڵەی ھۆزی بەنی قیناعیان لەگەڵ بکرێت بەڵام داواکەیان ڕەتکرایەوە سەعد بڕیاریدا بە کوشتنی پیاوەکان و ژن و منداڵەکانیش بکاتە کۆیلە و دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵ و سامانیان بگیرێت.سەرئەنجام بەپێی سەرچاوەکان لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٠٠ کەس کوژراون، لە کاتێکدا بە گوتەی [[ئیبن ئیسحاق]] ، لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٩٠٠ کەس لە کوژراون . <ref>الأموال لابن زنجويه رقم الحديث 359 وإسناده صحيح</ref> <ref>صحيح الترمذي رقم الحديث 1582 ، و صححه الألباني و ابن حجر العسقلاني</ref> <ref>السيرة النبوية لابن هشام ، طبعة دار الصحابة للتراث ، الجزء 3 صـــ230</ref>.سەرچاوە مێژووییە کۆنەکان کۆکن لە سەر ئەوەی کە پێغەمبەر بە بڕیارەکە ڕازیبووە، ئەمەش وەک سزایەک لە بەرامبەر پەیمان شکێنی و ناپاکیان .لەگەڵ ئەوەش ھەندێک لە توێژەرانی ھاوچەرخ گومانیان ھەیە لە جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یەحیا الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر|ساڵ=٢٠١١|پەڕەکان=٣٦٩ -٣٧٣}}</ref> === ڕێکەوتنی حودەیبیە === {{سەرەکی|سوڵحی حودەیبییە}} لە مانگی [[زولقەعدە|زیلقەعدەی]] ساڵی ٦کۆچی بەرامبەر [[٦٢٨|٦٢٨زاینی]]، محەممەد فەرمانی کرد بە شوێنکەوتووەکانی ئامادەکاری بکەن بۆ ڕێوڕەسمەکانی [[عەمرە|عومرە]] لە [[مەککە]]، دوای ئەوەی لە خەونیدا بینی خۆی و ھاوەڵەکانی چوونە [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتی حەرامەوە]]،[[تەواف]]ە و عەمرەی ئەنجامداوە عەرەب و خەڵکی دەوروبەری بیابانەکەیان کۆکردەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بچنە دەرەوە، ڕۆژی دووشەممە سەرەتای مانگی [[زولقەعدە]] لە ساڵی ٦ی کۆچی ، لە ساڵی ١٤٠٠ یان ١٥٠٠، <ref name="ابن سعد-الحديبية">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> دەرچوون بە بێ چەک تەنھا چەکی گەشتیار نەبێت،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> و کاتێک قوڕەیش بەوەیان زانی، بڕیاریان دا نەھێڵن بچێتە [[کەعبە|کەعبەوە]]، ٢٠٠ سوارچاکیان بە سەرکردایەتی [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] نارد بۆ ڕێگەی سەرەکی [[مەککە]]، بەڵام محەممەد ڕێگەیەکی سەختتری ھەڵبژاردبوو بۆ ئەوەی ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، <ref name="ابن حزم-الحديبية">جوامع السيرة، [[ابن حزم (توضيح)|ابن حزم]]، ص207-211، دار المعارف، [[مصر]]، ط1900.</ref> تا گەیشتە حودەیبیە لە دووری ٩ میل لە مەککەوە،<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref> کۆمەڵێک کەس ھاتنە لای محەممەد ئەویش پێی وتن:« ئێمە بۆ شەڕ نەھاتووین، بەڵکو ھاتووین عەمرە بکەین ، شەڕ و کوشتار قوڕەیشی ماندوو کردووە،چی دەبێت ئەگەر ئەوان دەستبەرداری نێوان من و سەرجەم عەرەبەکانی تر ببن، ئەگەر ئەوان سەرکەوتن بەسەرمدا ئەوا ئاواتی ئەوان دێتەدی،ئەگەر خوا منیشی سەرخست ئەوا بە لێشاو دێنە ناو ئاینی ئیسلامەوە،با ئەوانش بە خواستی خۆیان پەیمان لەگەڵ ھەرکەس دەبەستن ئازادن ،ئیتر قوڕەیش نیازی چی یە؟ سوێند بە خودا بەردەوام تێدەکۆشم لە پێناو ئەو ئاینەی خودا بەمن ئەسەردە کردووە،تا خودا سەری دەخات یان من لە پێناویدا لە ناو دەچم»<ref>صحيح البخاري، البخاري، عن المسور بن مخرمة، رقم: 2731.</ref> .پێغەمبەر خەداشی کوری ئەمییە خەزاعی ناردە لای قورەیش بۆ ئەوەی پەیامەکەی بگەیەنێتە سەرکردەکانی قورەیش کە بۆ شەڕ نەھاتوون، ھەندێک کەس ویستیان نێردراوەکە بکوژن بەڵام حەبەشەکان ڕێگەیان نەدا بیکوژن و ئازادیان کرد، ئەویش گەڕایەوە لای پێغەمبەر. ھەڵوێست و نیازەکانی پێغەمبەر بووە جێی سەرنجی ھاوپەیمانەکانی قوڕەیش ، قوڕەیشیەکانیش لە ترسی لە دەستدانی ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە وتوێژ لەگەل محەممەد. ئەوەبوو کاتێک حەلیسی کوڕی عەلقەمە گەورەی حەبەشیەکان لەلای موسڵمانەکان گەڕایەوە و بینی ئەوان بەرگی ئیحرامیان پۆشیوە و قوربانیان ئامادەکردووە، وتی ( ئەی سەرکردەکانی قوڕەیش ، سوێد بەخوا ئێمە لەسەر ئەوە ھاوپەیمانیمان لەگەڵ ئێوە نەبەستووە ،کە ڕێگە لە کەسانێک بگرن مەبەستیان مەزن ڕاگرتنی ماڵی خودایە ،بە کەسەی گیانی حەسیلی بەدەستە ،واز لە محەممەد دێنن عەمرەکەی بکات باشە ، ئەگەینا ھەموو حەبەشییەکان وەک ھەڵمەتی یەک پیاو) وتیان (بەسە ئەی (حەلیس)ماوەیەک وازمان لێبێنە تا لەناو خۆماندا لەسەر بڕیارێک ڕێکدەکەوین)<ref>السيرة النبوية لابن هشام ص 313</ref> پاشان ووتوێژ کەوتەوە لە نێوان موسڵمانان و قوڕەیشدا.پێغەمبەر [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفانی]] وەک نێردراوی خۆی ناردە لای قوڕەیشیەکان بۆ ئەوەی لەگەڵیان وتووێژبکات .عوسمان و چەند کەسێکی دیکە بەرەو شاری مەککە ڕێکەوتن بۆ ماوەی سێ رۆژ لە [[مەککە]] مانەوە .پێغەمبەر وا گومانی کرد کە کوژرابن <ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref>بۆیە ھاوەڵاکانی بانگ کرد و بەیعەتی لێوەرگرتن کە لە دوژمن ڕانەکەن ، هەندێکیشیان بەیعەتی مردنیاندا بە پێغەمبەر، ئەم بەیعەتدانە بە بەیعەتی ڕەزوان لە مێژوودا ناسراوە.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> کاتێک موسڵمانەکان خۆیان ئامادە دەکرد بۆ ئەگەری بەرپا بوونی شەڕ، قوڕەیش سوھێلی کوری عومەریان ناردە لای پێغەمبەر بۆ ئەوەی ڕێککەوتنێکی ئاشتەوایی واژۆ بکات کە بە [[سوڵحی حودەیبییە]] ناسراوە,ئەو ڕایگەیاند ھەر ڕێکەوتنێک بکەین پێویستە ئەو بەندەی لە خۆ گرتبێت کە ئەم ساڵ بگەڕێنەوە و ساڵێکی دیکە بێنەوە بۆ ناو مەککە.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> [[پەڕگە:Muhammad letter muqawqis.jpg|وێنۆک|شوێنەوارێکی پەیامی پێغەمبەر محەممەد بۆ ئەلموقاوقیس، فەرمانڕەوای [[میسر]]، بانگھێشتکردنی بۆ ئیسلام، وەک یەکێک لە دەرئەنجامەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]. لە مۆزەخانەی [[کۆشکی تۆپقاپی]] لە [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] پارێزراوە.]] سەرئەنجام ھەردوولا ڕازی بوون، ھەر لە ڕێکەوتنەکەدا ھاتبوو جەنگ و شەڕ لە نێوانیان بۆ ماوەی دە ساڵ ڕابوەستێت تاوەکو سەر و ماڵی خەڵکی پارێزراو بێت و کەس دەستدرێژی نەکاتە سەر کەسی تر، ھەروەھا ھەرکەسێک بەبێ پرسی خاوەنەکەی ھەڵبێت و بڕواتە لای (محەممەد)دەبێت (محەممەد)بیداتەوە قوڕەیش، بەڵام ھەرکەسێک لەلای (محەممەد)ەوە ڕابکاتە لای قوڕەیش ئەوە نادرێتەوە (محەممەد). ھەروەھا ھەرکەس و لایەنێک دەیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ محەممەد ببەستێت ئازادە وە ھەرکەس و لایەنێک بیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ قوڕەیش بکات ئازادە، محەممەد و ھاوەڵەکانی ئەم ساڵ دەگەرێنەوە و ناڕۆنە مەککەوە،ساڵی داھاتوو دێنەوە و دەڕۆنە ناو مەککەوە و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دەمێننەوە تەنیا چەکی سواریان پێ بێت و نابێت قوڕەیش ڕگەیان لێ بگرێت) بەم شێوەیە پەیمانەکە بەستراو لە دوو پەڕدا نوسرایەوە دانەیەکیان درایە دەست پێغەمبەر و دانەیەکی دیکەیان دا بە سوھەیل کوری عومەر.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> موسڵمانان بە ھۆی مەرجەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]، و ئەنجامنەدانی عەمرە ھەست کردن بەوەی کە قورەیش باڵەدەستی بەسەریاندا زیاتر بووە ،دڵتەنگی کردن بە شێوەیەک دوای ئەوەی کە نێدراوەکانی قوریش ڕۆیشتن محەممەد سێ جار پێی گوتن: «ھەستن قوربانی بکەن و سەرتان چاک بکەن) ، بەڵام ھیچیان ھەڵنەستا و بەقسەیان نەکرد تا ئەو کاتەی چووە دەرەوە و قوربانییەکەی خۆی سەربڕی و سەری خۆشی چاککرد<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref>، کاتێک موسڵمانەکان ئەوەیان بینی بەخێرای ھەستان و قوربانییەکانیان کرد.<ref>[[صحيح البخاري]]، [[محمد بن إسماعيل البخاري|البخاري]]، عن [[المسور بن مخرمة]]، رقم: 2731.</ref>دە ڕۆژێک لە حودەیبیە مانەوە و ھەندێک دەلێن بیست ڕۆژ، دواتر ڕۆشتنەوە بۆ مەدینە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بوك|یەکەم=FoulaBook-مكتبة فولة|ناونیشان=https://foulabook.com/ar/book/%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A9-pdf|سەردێڕ=تحميل كتاب صلح الحديبية تأليف عبد الحميد جودة السحار pdf|زمان=ar}}</ref> .لە ئەنجامی ئەم ڕێکەوتنەدا، محەممەد ھەستا بە ناردنی نوێنەر بۆلای پاشاکانی جیھان، و بانگی کردن بۆ ئیسلام بوون، یەکەم پەیامبەری نارد بۆلای نەجاشی پاشای حەبەشە، عومەری کوری ئومەییەی بوو .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - سير أعلام النبلاء - الصحابة رضوان الله عليهم - عمرو بن أمية- الجزء رقم3|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=310&bk_no=60&flag=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref>کاتێک نوسراوەکەی پێ گەیشت، خستیە سەر چاوی و ھاتە سەر زەوی بۆی، [[موسڵمان]] بوو، <ref>تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل، أبو القاسم علي بن الحسن ابن هبة الله بن عبد الله، ج45، ص45، دار الفكر، بيروت، ط1995.</ref>و دەحیەت کەلبی نارد بۆ لای قەیسەر ھەرقلی پاشای ڕۆم،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بابتي ،الدكتورة|یەکەم=عزيزة فوال|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=riBLDwAAQBAJ&pg=PT190&lpg=PT190#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=موسوعة الأعلام (العرب والمسلمين والعالميين) 1-4 ج2|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|زمان=ar}}</ref> و عەبدوڵڵا کوڕی حەزفە سەھمی نارد بۆ لای کیسرای پاشای فارس، کە نووسراوەکەی دڕاند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الصحابي عبد الله بن حذافة السهمي - الصحابة والتابعين|ناونیشان=https://hawlalrasool.com/o/الصحابي-عبد-الله-بن-حذافة-السهمي|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=hawlalrasool.com|زمان=ar}}</ref> ھەروەھا حاتیب کوری ئەبووبەڵتاعی نارد بۆ لای مقوقسی پاشای [[میسر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prophet Muhammad's Letters to Kings (628 CE)|ناونیشان=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.cyberistan.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا چەندین نوێنەری تری نارد.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص258-290، دار صادر، بيروت.</ref> === غەزای خەیبەر و مۆتە === {{سەرەکی|غەزای خەیبەر}} {{سەرەکی|غەزای موئتە}} دوای ئەوەی محەممەد گەرەنتی قوڕەیشی مسۆگەر کرد لە دوای حودەیبیە، دەرفەتی بۆ ڕەخسا  لێپرسینەوە لە جولەکەکانی خەیبەر بکات بەھۆی ھاندانی ھۆزەکان لە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەقدا]] دژی موسڵمانان  ،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.</ref> بۆیە لە مانگی موحەڕەمی ٧ی کۆچیدا<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص300.</ref> بۆ ئەو مەبەستە بە نھێنی لەگەڵ ١٥٠٠ (ھەندێک سەرچاوە دەلێن ١٤٠٠) لە سوپای موسڵمانان کە خاوەنی بەیعەتی ڕەدوان بوون، ڕووی کردە [[غەزای خەیبەر|خەیبەر]] ،  ئاڵاکەشی دا بە عەلی بن ئەبی تالیب،<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص211-218، دار المعارف، ط1900.</ref> و دروشمی ئەوانیش لەو ڕۆژەدا (ئەی مەنسور بمرە، بمرە).<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> سوپای موسڵمانان بە شەو گەیشتنە ئەوێ، بێ ئەوەی ئاشکرابن، کاتێک ڕۆژ بووەوە جوولەکەکانی خەیبەر موسڵمانانیان بینی، ترسان و ڕایانکردە قەڵاکانیان.لەگەڵ ئەوەی پێشتر زانیبوویان سوپای موسڵمانان ھێرشدەکاتە سەریان، ھەروەھا داوای یارمەتیان لە ھۆزی غەفتان کردبوو بەڵام ئەوان لە نیوەی ڕێگا گەڕانەوە پاش ئەوەی وا بڵاوکرایەوە کە موسڵمانان ھێرشیان کردووەتە سەر ناوچەکانیان.<ref>هاشم, یەحیا الملاح (٢٠١١). مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین. چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر. pp. ٣٨٦.</ref>بەمەش لە یارمەتیەکانی ھۆزی غەفتان بێ بەش بوون.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.</ref> کاتێک محەممەد شپرزەیی و ترسی خەیبەری بینی فەرمانی ھێرشی کرد. توانیان سەرکەوتووبن لە دەستبەسەرداگرتنی قەڵاکان و دیلی لێ گرتن لە ناویان [[سەفییە کچی حوییەی]] کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ محەممەد کرد.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A9-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1-7-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> دوا قەڵا کە داگیرکرا بریتی بوون لە ئەلوەتیح و ئەلسەلام و موسڵمانان بۆ چەند شەوێک گەمارۆیان دا، تا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. محەممەد ئەیویست جولەکەکان دەربکات لە خەیبەر بەڵام لەگەڵیان ڕێکەوت لەسەر ئەوەی ساڵانە نیوەی بەروبوومەکەیان بدەن بە موسڵمانان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة فتح خيبر 7 ھ القصة الكاملة للغزوة والفتح|ناونیشان=https://suwaidan.com/the-story-of-the-conquest-of-khaybar/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=suwaidan.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - البداية والنهاية - سنة سبع من الهجرة النبوية - غزوة خيبر- الجزء رقم6|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=366&idto=378&bk_no=59&ID=406|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} غزوة خيبر|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070251/https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>پاشان دوای ٨ مانگ، محەممەد لە زولقەعدەی ساڵی ٧کۆچی دەرچوو بۆ عومرە بەو پێیەی لە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنی حودەیبیەدا]] لەگەڵ قوڕەیش لەسەری ڕێککەوتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمرة القضاء.. سبب التسمية بهذا الاسم - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/136407/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} ما هي عمرة القضاء ؟ ومتى كانت ؟|ناونیشان=http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070252/http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=عمرة القضاء أي ويقال لها عمرة القضية|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d8%a7%d8%a1-%d8%a3%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%84%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref>لە جەمادی یەکەمی ساڵی ٨کۆچی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ غزوة مؤتة|ناونیشان=https://mawdoo3.com/تاريخ_غزوة_مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref> [[غەزای موئتە]] ڕوویدا لە باشووری [[ئوردن]]، کە ھۆکەی کوژرانی پەیامبەرەکەی پێغەمبەر بوو کە ناردبووی بۆ پاشای بوسڕا تا بانگی بکات بۆ ئیسلام، کە حارس عومەیرئەزدی بوو،<ref>السيرة النبوية، ابن كثير، ج3، ص455-480.</ref> محەممەد سوپایەکی ٣٠٠٠ کەسی نارد و لە بەرامبەریاندا سوپای ڕۆم ھەبوو بە سەرکردایەتی ھەرقل و ١٠٠٬٠٠٠ جەنگاوەرەوە، شەڕی موئتە یەکەم شەڕە کە [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە دەرەوەی سنوورەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دوورگەی عەرەبی]] ئەنجامیانداوە، سێ ھەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد ھەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی ھاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی ([[زەید کوڕی حاریسە]]، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە) موسڵمانان کە پێغەمبەر دیاریکردبوون کوژران ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الدرر السنیة - الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210101171815/https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواتر خالید [[خالید کوڕی وەلید]] سەرکردایەتییەکەی گرتە ئەستۆ لە ڕێگای تەکنیکی سەربازی خۆی، توانى سوپای موسڵمانان بکشێنێتەوە بۆ [[مەدینە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة مؤتة - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16663/غزوة-مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة وعبقریة خالد بن الولید العسکریة فی الانسحاب التکتیکی|ناونیشان=http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180125214941/http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص11 - كتاب سلسلة مصابيح الهدى - خالد بن الوليد في غزوة مؤتة - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/7700/25|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة (1)|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130407/غزوة-مؤتة-1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> شەڕەکە بە شکستی موسڵمانان کۆتایی ھات. خەڵکی مەدینە کاتێک سوپاکە گەڕایەوە سەرزەنشتیان کردن و ھاواریان کرد بەسەریاندا و دەیان وت (ھەڵھاتووەکان، ئێوە لە جیھاد کردن لە پێناو خوا ھەڵھاتوون )، محەممەد کاتێک ئەوەی بیست جوابی دانەوە و وتی (ئەمانە ھەڵھاتوو نین، بەڵکو ئەمانە کۆڵنەدەرن و راکەرەن ان شادەستیان کرد بە فڕێدانی خۆڵ بەسەر ڕووخساریان و دەیانگوت: ئەی ئاواران، ئایا ئێوە لە پێناو خودا ھەڵاتوون؟ محمد دەفەرموێت (ئەوان ھەڵنەھاتوون، ئەوانە ڕاکەرن إن شاء الله). <ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص128-130، دار صادر، بيروت.</ref> === فەتحی مەککە === {{سەرەکی|فەتحی مەککە}} [[پەڕگە:Bilal.jpg|وێنۆک|وێنەکێشانێکی فارسی [[بیلالی حەبەشی|'''بیلالی کوڕی ڕەباح''']] لە کاتێکدا کە لە سەربانی [[کەعبە]] بانگی [[نوێژ لە ئیسلام|نوێژی]] دەکرد دوای [[فەتحی مەککە]] لە ساڵی ٨ی کۆچیدا.]] لە ئەنجامەکانی ڕێکەوتنی [[سوڵحی حودەیبییە|حودەیبیە]]، ھۆزی خزاعە ھاتنە ھاوپەیمانییەکەی محەممەدەوە، و بەنوبەکر چوونە ھاوپەیمانییەکەی قوڕەیشەوە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> و بەنی بەکر و خزاعە شەڕ و کوشتاری سەردەمی نەزانی لە نێوانیاندا بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%B3%D9%86%D8%A9-8-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> ماوەیەک بە ئیسلامەوە سەرگەرم بووبوون و پاشان شەڕ لەنێوانیان دەستی پێکردەوە، و [[قوڕەیش]] یارمەتی بەنوبەکریان دا،چەندین کەسیان لەیەکتری کوشت. بەمەش کۆتایی بە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] لەگەڵ [[ئیسلام|موسڵمانان]] ھات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نبذة عن فتح مكة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/261634/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] لە [[مەککە|مەککەوە]] ھات و ویستوی [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] نوێ بکاتەوە, بەڵام ڕەتکرایەوە. پاشان محەممەد فەرمانی ئامادەکردنی سوپا و جوڵەی بەرەو [[مەککە]] دەرکرد، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ جەنگاوەر لە ١٠ی ڕەمەزانی ساڵی ٩ک، بەرەو مەککە کەوتنە جووڵە بە شێوەی نھێنی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=علي|سەردێڕ=فتح مكة.. فتح من الله ونصر مبين|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/5/30/%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%83%d8%a9-%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88%d9%86%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%a8%d9%8a%d9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> وە خەڵک لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو دەبن.تاکوو شەو گەیشتنە مر زەھران لە دەورووبەری مەککە، بەھەڵکردنی ١٠ ھەزار مەشخەڵ ھەواڵی گەیشتنی سوپای چاوەروانەکراوی موسڵمانان گەیشتە سەرکردەکانی مەککە.پاشان ئەبوو سەفیان و حەکیم کوڕی حزام بۆ پشتراستکردنەوەی ھەواڵەکە لە مەککە چوونەدەر،لە ڕێگە بەدیلی کوڕی وەرقایان پێ گەیشت، بە بینی ئەو سوپایە زۆرە توشی سەرسوڕمان بوون و زانییان کە توانایی ڕووبەڕووبوونەوەیان نییە. لەو کاتەدا [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب]] کە پێشتر بۆ بینینی محەممەد بەڕێکەوتبوو گەیشتە لایان، داوای لێکردن باوەڕ بە ئیسلام بھێنن و ببنە موسڵمان گەرەنتی پاراستنی گیانان دەدا تا دەگەنە لای پێغەمبەر، ئەوانیش ڕازی بوون و دواتر چوونە لای محەممەد موسڵمان بوونیان ڕاگەیاند.<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص140-203.</ref>ڕۆژی سێشەممە، ١٧ی ڕەمەزان لە ساڵی ٨ی کۆچی، سوپا بەردەوام بوو لە ڕێپێوانەکەی بۆ شاری مەککە.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.</ref><ref>سعد بن عبادة قائل عبارة نسخة محفوظة 16 أغسطس 2016 على موقع واي باك مشين.</ref>موسڵمان بوونی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبوو سفیان]] کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش کاریگەری زیاتر ھەبوو بۆ ئەوەی موسڵمانان بەبێ شەڕ بچنە ناو مەککە، محەممەد لەگەڵ ئەبوو سفیان ڕێکەوت خەڵکی مەککە ڕازی بکات لەکاتی چوونە ناوەی سوپای ئیسلام خەڵک ڕووبەروویان نەبێتەوە، پاشان گەڕایەوە مەککە بۆ ئەوەی قسەکانی محەممەدیان پێ بلێت واتە: ھەرکەسێک بچێتە ناو ماڵی ئەبووسفیان پارێزراودەبێت ! وە ھەرکەسێک دەرگاکەی ماڵەکەی دابخات ونەیەتەدەرەوە پارێزراو دەبێت! وە ھەرکەسێک بچێتە ناو مزگەوتەوە (بیت الحرام-کەعبە) پارێزراو دەبێت”.<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص315.</ref>ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆرلەلایەن خەڵکی مەککەوە پێشوازی لێ کرا. [[پەڕگە:Kaaba (1910)-2.jpg|ڕاست|وێنۆک|[[کەعبە]] ساڵی [[١٩١٠]]]] دواتر محەممەد فەرمانی بە یەکە سەربازییەکانی دا لە چەند شوێنێکەوە بچنە ناو مەککە بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی کەس بنەوە تەنھا ئەوانە نەبێت کە شەڕیان لەگەڵ دەکەن.<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref> ئەوەبوو [[خالید کوڕی وەلید]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لە لە خوارەوە، وە [[زوبەیر کوڕی عەوام]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لەسەرەوە و [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح]] لە دۆڵەکەوە ھاتە ناوەوە مەککە <ref name="الرحيق-فتح مكة2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص372-394.</ref> <ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref>لەکاتی چوونە ناو مەککە تەنھا لەلای [[خالید کوڕی وەلید|خالید کوڕی وەلیدەوە]] تووشی ڕووبەڕووبوونەوە بوون،ھەندێک لە قوڕەیشەکان بە سەرۆکایەتی عیکریمە کوڕی [[ئەبوو جەھل]] ھەوڵیان دەدا ڕووبەڕووی موسڵمانان ببنەوە،خالید شەڕی لەگەڵیان کردو دوازدە کەسیانی کوشت، ئەوانی دیکە ھەڵھاتن و دوو لە موسڵمانان کوژران.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.</ref> سوپاکە گەیشتە [[کەعبە]], و چوونە ناو [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتەکە]], محەممەد لە [[بەردە ڕەشەکە|بەردی ڕەش]] نزیک بووەوە, دەستی لێدا, پاشان سووڕی ماڵەکەی کرد, پاشان ٣٦٠بتی شکان کە لە دەورووبەری کەعبە بوون <ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4720.</ref>و فەرمانی کرد بت و وێنەی ناو کەعبە دەری بھێنن و بیانشکێن.<ref name=":0" /> === ناکۆکی لەگەڵ ھۆزە عەرەبییەکان === ماوەیەکی کەم دوای فەتحی مەککە، ھۆزەکانی ھوزان و سەقیف و لەگەڵ ھەندێکی بەنی ھیلال ڕێکەوتن لەسەر شەڕکردن لەگەڵ موسڵمانان،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.</ref> کاتێک محەممەد ئەوەی بیست دەرچوو لە [[مەککە]] لە '''[[شەڕی حونەین|غەزای حونەین]]''' دا لە ڕۆژی شەممە ٦ی شەوالی ساڵی ٨کۆچی،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.</ref> و ١٢٬٠٠٠ جەنگاوەر لەگەڵی دەرچوون،کە زۆربەیان لەوانە پێکھاتبوون تازەببوونەوە موسڵمان. و موسڵمانان لە ئەنجامدا سەرکەوتن و زۆربەی ھۆزی ھوزان ھەڵھاتن بۆ تائیف.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص397-407.</ref>دوای غەزای حونەین و لە ھەمان کاتدا، محەممەد بەرەو تائیف ڕۆیشت بۆ دەرکردنی ھوزان و سەقیف،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص248-276.</ref> و غەزای تائیف ڕوویدا لە نێوانیان، سوپای ئیسلامی گەمارۆیان دان ماوەی ٤٠ ڕۆژ، پاشان وازیان لێ ھێنان.<ref>رواه مسلم، في صحيحه، عن أنس بن مالك، رقم: 1059.</ref><ref>الفصول في سيرة الرسول ﷺ، ابن كثير، ص84-85.</ref>لە ڕەجەبی ساڵی ٩کۆچی، غەزای تەبوک ڕوویدا کە دوایین غەزای پیغەمبەر محەممەد بوو،<ref>دلائل النبوة، البيهقي، ج5، ص362، رقم: 2028.</ref> دوای ئەوەی ھەواڵیان پێ گەیشت لە وڵاتی ڕۆمەوە کە پاشای ڕۆم و ھاوپەیمانە عەررەبەکانی، سوپایەکیان پێک ھێناوە بۆ ھێرش بردنە سەر دەوڵەتی ئیسلامی،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref> موسڵمانان سوپایەکیان پێک ھێنا لە ٣٠٬٠٠٠ جەنگاوەر <ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، ص46، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref>بە ھاوڕێیەتی ١٠٬٠٠٠ سوارچاک،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref> بەڵام لەبەر دووری ڕێگەکاکە و توندی گەرماکە تووشی سەختی بوون و کە گەیشتنە تەبووک، ٢٠ شەو تیایا مانەوە،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص195-221، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>غزوات الرسول وسراياه، ابن سعد، ص80-82.</ref> و کاتێک ڕۆمان و ھاوپەیمانەکانیان ھەواڵی کشانی سوپای ئیسلامییان بیست ترسان و جیابوونەوە لە ناو سنووری وڵاتەکەیان،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.</ref> و پاشان سوپای موسڵمانان بەبێ شەڕ لە تەبوکەوە ڕۆیشتن، لە مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ٩ی کۆچیدا گەڕانەوە مەدینە،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص989-1075، عالم الكتب، بيروت.</ref> موسڵمانانیش دەستیان کرد بە فرۆشتنی کەل و پەلە سەربازییەکانیان کرد بەبیانووی تەواو بوونی جیھاد بەڵام بەڵام محەممەد ڕێگای لێگرتن و نەیھێشت ئەو کارە بکەن . .<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref>زۆرێک لە مێژوونووسان ڕوودانی ئەم شەڕە دەخەنە ژێر پرسیارەوە، بە پشت بەستن بە نەبوونی ھیچ ئاماژەیەک بەو شەڕە لە ھیچ سەرچاوەیەکی دیکە جیا لە سەرچاوە ئیسلامییەکان.<ref>See, for example, Bowersock, Glen Warren, Peter Robert Lamont Brown and Oleg Grabar Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World (1999, Harvard University Press) p. 597, which notes that many of the details surrounding Muhammad's life as given in the biographies, are "problematic in certain respects, the most important of which is that they represent a tradition of living narrative that is likely to have developed orally for a considerable period before it was given even a relatively fixed written form. Ideally, one would like to be able to check such accounts against contemporary evidence... however, there is no relevant archaeological, epigraphic, or numismatic evidence dating from the time of Muhammad, nor are there any references to him in non-Muslim sources dating from the period before 632." Also cf. El-Cheikh, Nadia Maria Byzantium Viewed by the Arabs (2004, Harvard University Press) p. 5, "One major challenge to examining initial contacts between Byzantium and the early Muslim umma arises from the controversy surrounding the traditional Islamic account......sources are not contemporaneous with the events they purport to relate and sometimes were written many centuries later. These sources contain internal complexities, anachronisms, discrepancies, and contradictions. Moreover, many of them provide evidence of embellishment and invention that were introduced to serve the purposes of political or religious apologetic."</ref> لە دوای ئەوە، وەفدێکی سەقیف ھاتن بۆ مەدینە و موسڵمان بوون،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص222-228، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ھەروەھا چەندین وەفد لە ھۆزە عەرەبیەکانەوە ئەھاتن بۆ مەدینە و ئیسلام بوونی خۆیان ڕائەگەیاند <ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.</ref>و لە نێوان ساڵەکانی ٩ک و ١٠ک دا،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص436-452.</ref> بە شێوەیەک کە ساڵی ٩ک ناونرا بە ساڵی وەفدەکان.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص248، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> === حەجی ماڵاوایی === [[پەڕگە:Petrograd, № 923-Dorn 312, fol 313 The Last Sermon of the Prophet Muhammad.jpg|وێنۆک|290x290پیکسڵ|وێنەیەکی فارسیی کۆتا وتاری پێغەمبەر محەممەد، کە لەلایەن عەلی قاسمەوە وێنا کراوە لە دەستنووسێکی ئەحسەن ئەل-کیبار لە ساڵی ١٥٢٦]] لە زولقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی، پێغەمبەر محەممەد ویستی ڕێوڕەسمەکانی [[حەج]] ئەنجام بدات، دوای ئەوەی ٩ ساڵی لە مەدینە بەسەربرد بێ ئەوەی حەج بکات،<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص384.</ref>بۆیە بە خەڵکەکەی ڕاگەیاند کە بۆ ئەو مەبەستە بەرەو مەککە بەرێ دەکەوێت.بۆیە خەڵکێکی زۆر ھاتنە مەدینە, ھەموویان ھەوڵیاندەدا لەگەڵ محەممەد سەفەر بکەن بەرەو مەککە.ئەم حەجە لە مێژوودا بە حاجی حەجی ماڵاوایی, یان حەجی پەیوەندی, یان حەجی ئیسلام ناسراوە, بەڵام زیاتر بە حەجی ماڵاوایی ناسراوە<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> چونکە لە وتارەکەی ماڵاوایی لە موسڵمانان کردو دوای ئەوە حەجی نەکردەوە.<ref>السيرة النبوية، ابن كثير، تحقيق: مصطفى عبد الواحد، ج4، ص211-413، دار المعرفة، بيروت، ط1971.</ref> ھەروەھا باسی ئەو شتانەی بۆ کردن کە [[حەرام]] یان [[حەڵاڵ]]ن، لە ڕۆژی ٢٥ی زوقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی،<ref>فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.</ref> محەممەد دەرچوو بەرەو [[مەککە]] لەگەڵ نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ موسڵمانی ژن و پیاودا. <ref name="الحلبية-الوداع">السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.</ref><ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>بە وتنەوەی «لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك، إنّ الحمد والنعمة لك والملك، لا شريك لك»<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.</ref> چووە مەککەوە لە ڕۆژی یەکشەممە ٤ی زیلحەجە، <ref>فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.</ref>و چووە مزگەوتی حەرامەوە، دوای ئەوەی مەناسیکەکانی حەجی ئەنجامدا، ووتاری حەجی ماڵاوایی دا.<ref name=":6">رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن عبد الله، رقم:1218.</ref><ref name=":6" /> لەم ھەڵوێستەدا و لەسەر شاخی عەرەفە، ئەم ئایەتە [[قورئان]]ییە دابەزی ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ (<small>[[وەرگێڕاوەکانی قورئان بۆ زمانی کوردی|کوردی]]</small>: ئەمڕۆ ئاین و بەرنامەکەتانم بەکۆتایی گەیاند و نازو نیعمەتی خۆمم بۆ تەواو کردن و ڕازیم بەوەی کە ئیسلام ببێتە بەرنامەو دین و ئاینتان)<ref>سورەتی مائیدە، ئایەتی ٣</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وه‌رگێڕانی ماناكان ئایه‌تی 3 سوره‌تی سورەتی المائدة - وەرگێڕاوی کوردی - صلاح الدین|ناونیشان=https://quranenc.com/ku/browse/kurdish_salahuddin/5/3|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=فرەفەرھەنگی قورئانی پیرۆز|زمان=ku}}</ref>لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] باوەڕیان وایە ئەم ئایەتە لە کاتێکی تردا دابەزیووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم الغدير كمال الدين وتمام النعمة|ناونیشان=http://www.alshirazi.net/monasabat/monasabat/61.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.alshirazi.net}}</ref> == کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Mrs Aisha room.jpg|وێنۆک|250px|شوێنی حوجرەی پێغەمبەر، کە پێغەمبەر و ئەبووبەکر و عومەری تیا نێژراوە]] یەکەم شت کە پێغەمبەر محەممەد زانی کاتی وەفاتی نزیک بۆتەوە ئەوە بوو کە لە فەتحی مەککەدا سورەتی نەسری بۆ دابەزی<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> {{قورئان|سوورەت=١١٠|ئایەت=١|کوردی=کاتێ یارمەتی و کۆمەکی خوا دێت، شاری مەککە ڕزگار دەکرێت و دەرگای ئازادی واڵا دەکرێت}}.<ref>سورەتی نەسر، ئایەتی ١</ref> لە کۆتاییەکانی مانگی سەفەری ساڵی ١١ی کۆچی، محەممەد توشی [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەھێز بوو،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> و نەخۆشییەکەی لێی توند بوو، و مۆڵەتی لە خێزانەکانی وەرگرت تا لە ماڵی [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]] بمێنێتەوە. و پێغەمبەر نوێژی بە موسڵمانان دەکرد کاتێک نەخۆش بوو ١١ ڕۆژ و کاتێک نەخۆشییەکەی بە تەواوی قورس بوو فەرمانی بە [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] کرد نویژیان پێ بکات،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.</ref> و ١٣ ڕۆژ دوای نەخۆشییەکەی لە ڕۆژی دووشەممە ڕەیبعولئەوەلی ساڵی ١١ی کۆچی و لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.</ref> کە ئەم ڕێکەوتەش بەرامبەرە لەگەڵ ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢ز،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج2، ص308، دار صادر، بيروت.</ref> لە ماڵی عائشە نێژرا لە تەنیشت [[مزگەوتی پێغەمبەر]].<ref>نور اليقين في سيرة سيد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص205، دار المعرفة، بيروت، ط2004.</ref> === پاش وەفاتی === لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەممەد شوێنکەوتوانی ناکۆکییان لەسەر ئەو کەسە ھەبوو کە دەبێتە جێنشین،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص457-470.</ref> کۆمەڵێک موسڵمانان کۆ بوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە، سەعدی کوڕی عوبادە خۆی پاڵاوت بۆ ئەو مەبەستە و پشتیوانان پشتگیریان کرد،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص77-83، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لە ھەمان کاتدا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکری]] سدیقی دەستنیشانکرد بۆ ئەو مەبەستە، بەپێی ئەوەی کۆچکردووەکان لە پێشترن بۆ جێ نشینی،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص448-461.</ref> ئەمەش پشتگیری ھەموو موسڵمانانی لەسەر بوو کە لەویا کۆ بووبونەوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک لەو موسڵمانانەی کە لەو کاتەدا سەرگەرمی کفن و دفنی پێغەمبەر بوون دوایی ناڕازیبوون، <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، تحقيق: علي شيري، ج5، ص270، دار إحياء التراث العربي، ط1988.</ref>سووربوون لەسەر ئەوەی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] جێنشین بێت لەبەر ئەو نزیکایەتیەی ھەیەتی لەگەڵ پێغەمبەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |سەردێڕ=تۆڕی شیعەی جیھانی |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160315045244/http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>لەو ڕووداوەوە سەرەتاکانی ناکۆکی مێژوویی لە نێوان مەزھەبی [[سوننە]] و [[شیعە]] سەریھەڵدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حكيم|یەکەم=گۆران|سەردێڕ=ململانێی سوننەو شیعە: باکگراوندێکی مێژووی و نەزیفێکی بەردەوام|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2018/07/14/%d9%85%d9%84%d9%85%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8e%db%8c-%d8%b3%d9%88%d9%86%d9%86%db%95%d9%88-%d8%b4%db%8c%d8%b9%db%95-%d8%a8%d8%a7%da%a9%da%af%d8%b1%d8%a7%d9%88%d9%86%d8%af%db%8e%da%a9%db%8c-%d9%85%db%8e/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref> دوای جێگیر بوونی دۆخەکە بۆ ئەبوبەکر، دەوڵەتی [[خەلافەتی ڕاشدین]] دامەزرا. ئیشی کرد لەسەر پارستنی [[ئیسلام]] و دژایەتی کردنی ئەوانەی لە ئیسلام پاشگەز بوونەوە پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر، و ڕێگرییان لە [[زەکات]] کرد،<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.</ref> ھەروەھا ئەوانەی لەناوبرد کە بانگەوازی پێغەمبەرایتیان ئەکرد،<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.</ref> ئەمەش ناسراوە بە شەڕی ڕەدە؛<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.</ref> و ئەبوبەکر ھەستا بە ناردنی ھێزی سەربازی بۆ ناوچە جیاوازەکان.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.</ref> لە سەردەمی دووەم جێ نشیندا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] و تەنھا لە ماوەی دە ساڵدا [[مێزۆپۆتامیا|وڵاتی نێوان دوو ڕووبار]] و وڵاتی [[فارسەکان|فارس]] و [[شام]] و [[میسر]] فەتح کرا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عمر|یەکەم=كهەیفی|سەردێڕ=پوختەیەک لە ژیانی عومەری کوڕی خەطاب ڕەزای خوای لێبێت|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2016/03/15/%d9%be%d9%88%d8%ae%d8%aa%db%95%db%8c%db%95%d9%83-%d9%84%db%95-%da%98%db%8c%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1%db%8c-%d9%83%d9%88%da%95%db%8c-%d8%ae%db%95%d8%b7%d8%a7%d8%a8-%da%95%db%95/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Umar I {{!}} Biography, Caliph, Achievements, & Death {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Umar-I|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> == موعجیزەکانی == {{سەرەکی|موعجیزەکانی محەممەد}} موسڵمانان ھەموو لەو باوەڕەدان، کە گەورەترین موعجیزەی پێغەمبەر محەممەد [[قورئان|قورئانە]]، پاشان زۆربەیان موعجیزەی تر دەسەلمێنن کە لە کتێبەکانی فەرموودەدا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الجواب عن شبهة أن القرآن يدل على أن الله لم يؤيد نبيه بمعجزات غير القرآن - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200809210636/https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === قورئان === {{سەرەکی|قورئان}} [[پەڕگە:Uthman Koran-RZ.jpg|220px|وێنۆک|کۆنترین نوسخەی قورئان]] بەپێی بیروباوەری [[ئیسلام|موسڵمانان]]، [[قورئان]] موعجیزەی سەرەکی پێغەمبەر محەممەدە کە بە درێژایی سەردەمەکان کەس نەیتوانیووە ھاوشێوەی ئەوە بھێنێت لەگەڵ ئەو تەحەدایەی لە قورئاندا ھاتووە،{{قورئان|سوورەت=١٧|ئایەت=٨٨|کوردی=ئەی محمد پێیان بڵێ: سوێند بە خوا ئەگەر ھەموو ئادەمیزادو پەریەکان کۆ ببنەوەو (ھەوڵی بەردەوام بدەن تا) قورئانێکی وەکو ئەمە دانێن و بیھێننە (مەیدان) ناتوانن کاری وابکەن و ناتوانن لە وێنەی بھێنن، ئەگەر چی ھەموو لایەکیان ببنە پشتگیرو یارمەتیدەری یەکتر}}.<ref>سورەتی ئیسرا، ئایەتی ٨٨</ref> بە زۆری ئیعجازی قورئان لە ڕەوانبێژی و ڕوون بێژییەکەیاتی، و ئیعجازی زمانەوانی یەکەم و گرنگترین ھۆکارەکانی ئیعجازی قورئانە، کە چەندیین ڕوو دەگرێتەوە، لەوانە باشی دانانەکەی و کۆبوونەوەی وشە و ڕەوانبێژییەکانی، و ئەو وێنە ڕێکخستنە سەیر و شێوازە نامۆیەی کە جیاوازە لە شێوازی قسەکردنی [[عەرەب]] و پەیڕەوەکانی ڕێکخستن و داڕشتنی کە لە پێش و دوایدا ھاوشێوەی نەبووە.<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref> لە ڕووەکانی تری ئیعجازەکەی ئەو ھەواڵانەیە کە لە پەنھاندا ھاتووە، و ھەوألی سەدەکانی ڕابردوو و پێشینەکان،<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref> و لەم دواییانەدا بزوتنەوەیەک دروست بووە باوەڕیان بە ئیعجازی زانستی ھەیە لە قورئاندا، و ئەو ئایەتانە ڕوون دەکاتەوە کە بیرۆکە زانستییەکانی ئاشکرا نەبوون تەنھا دوای ماوەیەکی دوور و درێژ نەبێت لە دەرکەوتنی قورئان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=التوبة|یەکەم=غازي|سەردێڕ=الإعجاز العلمي في القرآن.. تصويب الاتجاه|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2009/10/29/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%ac%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d9%85%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%8a%d8%a8|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> [[پەڕگە:Rima_Ariadaeus-1.jpg|وێنۆک|250px|ھێڵێک لەسەر ڕووی مانگ لەلایەن گرووپی پۆلۆ ١٠ گیراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=APOD: 2002 October 29 - A Lunar Rille|ناونیشان=https://apod.nasa.gov/apod/ap021029.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=apod.nasa.gov}}</ref> زانایانی موسڵمانان لەو باوەڕەدان لە ئەنجامی موعجیزەی [[لەتبوونی مانگ]]ەوە دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دلائل النبوة - المعجزات الحسية للرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/mongiz/15-8.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.saaid.net}}</ref>]] === لەتکردنی مانگ === موسڵمانانی [[سوننە]] کۆن لەسەر ئەوەی موعجیزەی لەتکردنی مانگ ڕوویداوە بۆ پێغەمبەر محەممەد وەک یەکێک لە موعجیزە تاکەکان،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص270-272، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ئەمەش لە پێش کۆچکردندا بووە بۆ [[مەدینە]]، عەبدوڵڵا کوری مەسعود ئەڵێت؛ مانگ بوو بە دوو لەتەوە لەسەردەمی پێغەمبەردا بە شێکی لەسەر شاخەکە و بەشێکی ئەولاتر، پێغەمبەر ووتی شایەت بن،<ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4864.</ref> ھاوەڵ دانەرەکان ووتیان ئەمە جادووە. لەمەشدا ئایەتێکی قورئان ھاتۆتە خوارەوە، {{قورئان|سوورەت=٥٤|ئایەت=١|کوردی=ڕۆژی قیامەت نزیک بۆتەوە و مانگیش لەت بوو}}.<ref>سورەتی قەمەر، ئایەتی ١</ref>لەگەڵ ئەوەش زۆربەی مێژوو نووسانی ڕۆژئاوا گومانیان لەم موعجیزەیە ھەیە بەھی نەبوونی ھیچ بەڵگەیەکی زانستی .<ref>Wensinck, A.J. "Muʿd̲j̲iza." دائرة المعارف الإسلامية. Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007.</ref> === لە موعجیزەکانی دیکە === دەربارەی جیھانی نادیار لەو ھەواڵانەی پێغەمبەر دەربارەی جیھانی نادیار ھەیبوو، ڕۆژی غەزای بەدر بوو،<ref>خلاصة سير سيد البشر، المحبّ الطبري، ص107-107، تحقيق: طلال بن جميل الرفاعي، مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1997.</ref> و ھەواڵەکانی دەربارەی [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەنی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] بەوەی کە خوا دەیکاتە ھۆکاری ئاشتی لە نێوان دوو کۆمەڵەی موسڵمانان،<ref>المطالب العالية، ابن حجر العسقلاني، ج4، ص262.</ref> و ھەواڵی دەربارەی ئەوەی فاتیمەی کچی یەکەم کەس دەبێت لە خیزانەکەی بە دواییدا وەفات دەکات،<ref>رواه مسلم في صحيحه عن عائشة بنت أبي بكر، رقم: 2450.</ref> ھەروەھا ھەواڵ و زانیاری دەربارەی چەندیین ڕووداوی تر داوە.<ref>الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج1، ص249-258، دار الفكر، بيروت، ط1988.</ref>لە کتێبەکانی فەرموودە و ژیاننامە باسی ڕووداوی دەرچوونی ئاو دەکەن لە نێوان پەنجەکانی پێغەمبەر محەممەدەوە <ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص412، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref>و لە پێش ئەو بۆ ھیچ کەسێک ڕووی نەداوە، و لە چەند جێگەیەکدا ئەمە دووبارە بۆتەوە، و تەنانەت زانایانی موسڵمانان ئەو ئاوە بە باشترین ئاو دەژمێرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مواهب الجليل في شرح مختصر خليل - كتاب الطهارة - باب يرفع الحدث وحكم الخبث- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=85&idfrom=0&idto=0&flag=1&bk_no=19&ayano=0&surano=0&bookhad=0|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref>قسەکردنی لەگەڵ گیانەوەر و بێ گیاندا،<ref>تفسير ابن كثير، عن أبي ذر الغفاري، ج5، ص76.</ref> و ھەروەھا سڵاو لێکردنی لەلایەن درەخت و بەردەوە و ڕۆیشتنی درەخت بۆی، و ناڵەی قەدی ئەو درەختەی ووتاری لەسەر ئەدا کاتێک مینبەرەکەی بۆ دروستکرا، لە ئامێزی گرت و قسەی بۆ کرد، <ref>تخريج مشكاة المصابيح، ابن حجر العسقلاني، ج5، ص346.</ref>و لە موعجیزەکانی لەگەڵ گیانەوەراندا، بەسەرھاتی ئەو ووشترەیە کە سکاڵای کرد لە زۆری ئیش و کەمی ئالەف،<ref>رواه أبو داود، في سننه، عن عبد الله بن جعفر، رقم: 2549.</ref> ھەروەھا چەندین ڕووداو و بەسەرھاتی تر.ھاوکات لەگەڵ ئەم موعجیزانەدا پێغەمبەر محەممەد چەندیین موعجیزەی تری ھەیە لە چاککردنەوەی نەخۆش<ref>دلائل النبوة، البيهقي، عن عاصم بن عمر بن قتادة، ج3، ص276، رقم: 1110.</ref> و بەرەکەت و ڕووداو و بەسەرھاتی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/althaalabi/9/118|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=tafsir.app}}</ref> == ژیانی تایبەتی == === خێزانەکانی === {{سەرەکی|دایکانی باوەڕداران}} خێزانەکانی محەممەد لە ئیسلامدا بە دایکەکانی باوەرداران ناسراون، و لە ژمارەی خێزانەکانییدا جیاوازی ھەیە لەسەر دوو ووتە، یەکێکیان ئەڵێت دوانزەن یان یانزەن،<ref name=":7">ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، ص 132.</ref> و ھۆی جیاوازیەکەش لە [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتییدایە]]، ئەوەی لەسەری ڕێکەوتوون لە یانزە خێزانەکەی، شەشیان قوڕەیشین، ئەوانیش؛ [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجە کچی خوەیلد]]، [[سەودە کچی زەمعە]]، [[عائیشە]] کچی ئەبووبەکر، [[حەفسە کچی عومەر]]، [[ئوم سەلەمە]]، ئوم حەبیبە. خێزانە عەرەبییەکانی بێجگە لە قوڕەیش چوارن، ئەوانیش؛ [[زەینەب کچی جەحش]]، جوەیریە کچی حارس، [[زەینەب کچی خوزەیمە|زەینەب کچی خوزیمە]]، مەیموونە کچی حارس، و یەکێکیان عەرەب نیە ئەویش [[سەفییە کچی حوییەی|سەفییە کچی حویەی]] لە بەنی ئیسرائیلە، و [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتی]] ئەمێنێتەوە کە لە [[میسر]]ەوەیە، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mubārakfūrī|یەکەم=Ṣafī al-Raḥmān|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=r_80rJHIaOMC&redir_esc=y|سەردێڕ=الرحيق المختوم: بحث في السيرة النبوية على صاحبها افضل الصلاة و السلام|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Darussalam|ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٨٩٩-٥٥-٨|زمان=en}}</ref>و کاتێک محەممەد خۆی لە ژیاندا بووە دووان لە خێزانەکانی وەفاتییان کرد ئەوانیش خەدیجە کچی خوەیلد و زەینەب کچی خوزیمە بوون.<ref name=":7" /> === مناڵەکانی === محەممەد سێ کوڕ و چوار کچی ھەبووە، دایکی ھەموویان خەدیجە کچی خوەیلد بوو بێجگە لە ئیبراھیم ئەو لە ماریە بوو، و ھەموو مناڵەکانی خۆی لە ژیاندا بوو وەفاتیان کرد بێجگە لە فاتیمە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عدد أبناء وبنات النبي صلى الله عليه وسلم - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/23294/%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> مناڵە کوڕەکانی ئەمانە بوون؛ قاسم (کە بووە بە نازناو بۆی (ئەبووقاسم) <ref name=":8">ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، ص130-139، دار المنهاج، ط2005.</ref>و لە تەمەنی دوو ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە) و عەبدوڵڵا و ئیبراھیم (ساڵ و نیوێک لە مەدینە ژیا)<ref name=":8" />، مناڵە کچەکانی ئەمانەبوون؛ زەینەب و ڕوقیە و ئوم کەلسوم و فاتیمە، بەڵام [[شیعە]] فاتیمە بە تەنھا کچی محەممەد دادەنێن، و سێ کچەکەی تر دەڵێن تەنھا لە ماڵی پێغەمبەردا گەورەبوون، و لە ڕاستیشدا ئەوان کچی ھالە کچی خوەیلدی خوشکی خەدیجە بوون،زەینەب پێش کۆچ ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ ئەبووعاس کوڕی ڕەبیع، بەڵام ڕوقیە و ئوم کەلسوم خێزانی ھاوسەرییان لەگەڵ [[عوسمان کوڕی عەفان]] پێک ھێنا یەک لە دوای یەکتر، و فاتیمە ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] لە نێوان ھەردوو غەزای بەدر و ئوحود،<ref>الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.</ref> و ھیچ کام لە کچەکانی مناڵیان نەبوو تەنھا فاتیمە نەبێت، <ref name=":8" /> کە [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەن]] و [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێن]] و [[زەینەب کچی عەلی|زەینەب]] و ئوم کەلسوم بوون. === موالی و خزمەتکارەکانی === محەممەد چەند موالییەکی ھەبوو، لەوانە؛ [[زەید کوڕی حاریسە|زەید کوری حاریسە]] (پێغەمبەر لە خۆی گرتبوو پێش [[ئیسلام]]) و کورەکەی ئوسامە، و سوبان کوری بجدد و ئەبوھیند، و ئەبولبابە، و ئەبوڕافع،<ref name=":8" /> و لە ژنان ماریە قبتی بوو (لەگەڵ بوونی جیاوازی لەسەر ئەوەی کردوویەتی بە خیزانی یان نا) و ڕیحان کچی زەید،<ref>الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.</ref> و خزمەتکارەکانی ئەنەسی کوری مالیک بو ھەروەھا ئەمانەش خزمەتیان ئەکرد، بیلال کوری ڕەباح، عەبدوڵلا کوری مەسعوود و ئەبووزڕی غەفاری و ئەوانی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=السيره الذاتيه لمحمد ابن عبدالله, عليه الصلاه والسلام - مجلة رجيم|ناونیشان=https://rjeem.com/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b0%d8%a7%d8%aa%d9%8a%d9%87-%d9%84%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%a7%d8%a8%d9%86-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230505192652/https://rjeem.com/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D9%87-%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شێوەی === موسڵمانان ھەستاون بە کۆکردنەوەی ئەوەی وەسفی پێغەمبەرەکەیان ئەکات کە لە ھاوەڵەکانەوە بە میرات بۆیان ماوەتەوە لە کتێبەکانی شەمائلدا، و ناودارترینی ئەم کتێبانەش شەمائلی محەممەدییە کە [[ترمزی]] دایناوە، و فەرموودەیەکی زۆری داناوە لە وەسفی پێغەمبەردا؛<ref>کتێبی لشمائل المحمدیة لە نوسینی الحافظ الترمذی لاپەڕە ٢–١٤</ref> * '''جەستەی''': بەشکۆ و بەرز بووە،<ref name="ReferenceA">لە سیوتی گێردراوەتەوە لە کتێبی الجامع الصغیر لە ھند بن ابی ھالە وەرگیراوە بە ژمارە:٦٤٩٣</ref> نە بەرز بووە و نە کورت،<ref>رواه ابن كثير في البداية والنهاية عن أبي هريرة، ج6، ص21.</ref> بەڵام لە بەرزییەوە نزیک بووە، ڕەنگی گوڵی بووە،<ref name="ReferenceA"/> نە سپی بووە نە ئەسمەر.<ref>لە سەحیحی بوخاری گێردراوەتەوە لە ئەنەسی کوری مالیکەوە بە ژمارە:٣٥٤٧</ref> * '''سەر و قژی''': سەری گەورە بووە، سەری بەرز، و قژی زۆر ڕەش بووە،<ref>ئیبن کەسیر لە کتێبی البدایە والنھایە گێراویتیەوە لە ئەبو ھورەرەش وەرگیراوە بەشی ٦ لاپەڕە ٢١.</ref> قژی نە لوول بووە و نەخاو، کاتێک وەفاتی کردووە لە سەر و ڕیشیدا ٢٠ تاڵی سپی نەبووە.<ref name="ReferenceB">رواه ابن عبد البر في كتابه الاستذكار عن علي بن أبي طالب، ج7، ص336.</ref><ref name="ReferenceD">رواه البخاري في صحيحه عن أنس بن مالك، رقم: 3547.</ref><ref name="ReferenceD"/> * '''دەست و قۆڵی''': قۆڵی درێژ بووە، زۆر موودار بووە، دەست و قاچی ئەستوور بووە، پەلەکانی درێژ و جومگەکانی بەھێز بووە.<ref name="ar.wikipedia.org">https://ar.wikipedia.org/wiki/وصف_النبي_محمد</ref> * '''شان و سنگ و سکی''': شانەکانی فراوان بوون، زۆر موودار بووە و سنگی بەرز بووە، و سنگی پان بووە.<ref name="ar.wikipedia.org"/><ref name="en.wikipedia.org">https://en.wikipedia.org/wiki/Depictions_of_Muhammad</ref> * '''نیشانەی پێغەمبەرایەتی''': نیشانەیەکی سوور وەک ھێلکەی کۆتر، یان وەک ھیلال، چەند موویەکی کۆبووەوەی تیابووە لە نێوان شانییدا، و ئەمەش لە نیشانەکانی پێغەمبەرایەتی بووە بەپێی بیروباوەری موسڵمانان.<ref>ھەیسمی گێراوێتیەوە لە کتێبی مجمع الزوائد لە سەلمانی فارسی وەرگیراوە لە بەشی ٩ لاپەرە ٣٤٣.</ref> * '''ڕووخسار و ناوچەوانی''': ڕووخساری ڕێک بووە، زۆر بە تەواوی بازنەیی نەبووە، ناوچەوانی فراوان بووە.<ref name="ar.wikipedia.org"/><ref name="en.wikipedia.org"/><ref>ئیبن کەسیر لە کتێبی البداية والنھاية گێراوێتیەوە لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی ٦، لاپەڕە ٢١.</ref> * '''چاو و برۆی''': چاوی زۆر ڕەش بووە، لە سپیاییەکەیدا سووری ھەبووە، و چاوەکانی زۆر فراوان بووە، و برۆکانی بەھێز و کەوانەیی بووە، و بە نەرمی بە یەک گەیشت بوونەوە.<ref name="ReferenceB"/><ref name="en.wikipedia.org"/><ref>رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن سمرة، رقم:2339.</ref> * '''لوت و دەمی''': لووتی ڕێک بووە، و دەمی گەورە بووە، و دانەکانی ناسک و ڕێک بوون.<ref name="en.wikipedia.org"/><ref>[[ئیمام]]ی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابر بن سمرەوە، بە ژمارە:'''٢٣٣٩'''.</ref><ref>https://ar.wikipedia.org/wiki/محمد</ref> * '''قاچەکانی''': قاچەکانی گەورە بوون، ھەموو پێی لەسەر زەوی دادەنا<ref>ئیبن کەسیر گێراوێتیەوە لە کتێبی البداية والنهاية لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی شەشەم لاپەڕە ٢١.</ref><ref>ئیمامی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابری کوری سمرەوە، بە ژمارە :٢٣٣٩.</ref> [[پەڕگە:4025 Istanbul - Topkapi - Sbirciando da finestra sala reliquie - Foto G. Dall'Orto 27-5-2006.jpg|وێنۆک|220px|ئەو ژوورەی پۆشاکی پێغەمبەری لێیە لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئیستەنبوڵ، [[تورکیا]]]] === پێداویستی و ئاسارەکانی === لە خووی پێغەمبەر بوو کە ناوی لە شتومەک و چەک و پێویستییەکانی دەنا،<ref>کتێبی إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، بەشی ٢، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.</ref> ناوی ئاڵاکەی عیقاب بوو، و ناوی شمشێرەکەی کە شەڕی پێ دەکرد زولفەقار بوو، و ھەروەھا شمشێری تری ھەبوو وەک ڕسوب و قەزیب، و ناوی کەوانەکەی کتوم بوو، و ووشترەکەی ناوی [[قەسوا]] بوو، بەو شێوەیە ھەموو شتەکانی ناو نابوو، و موسڵمانان زۆر لە کەرەستەکانیان پاراست ووە بە درێژایی مێژوو، لە [[میسر]] لە مزگەوتێک ئاسەواری پێغەمبەر ھەبوو لە باشووری [[قاھیرە]]، تا کاتی فەتحی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] ساڵی ١٥١٧ز، کاتێک [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمی]] عوسمانی چووە قاھیرەوە، ھەموو ئاسەوارەکانی پیغەمبەری لەگەڵ خۆی برد بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]]، و ھەتا ئێستا لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئەستەنبوڵ پارێزراون.<ref>کتێبی:إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، '''بەشی دووەم'''، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.</ref> بەڵام ئەوەی لە ئاسەواری پێغەمبەر بوو لە [[مەککە]] و [[مەدینە]]، موسڵمانان پاراست بوویان تا کاتی دەرکەوتنی بزوتنەوەی وەھابی لە نەجد لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]]، کە وەھابییەکان دوای ئەوەی دەستیان گرت بەسەر حیجازدا، زۆربەی ئاسەوارەکانی پێغەمبەریان لەناوبرد بە بانگەوازی ترسی دروست بوونی ھاوەڵ دانان،<ref>'''جریدة الحجاز:''' جدل حول تدمیر الوھابیة لما تبقّی من آثار إسلامیة - فؤاد المشاط تاریخ الوصول 7 یولیو 2011. نسخة محفوظة03 نوفمبر 2012 علی موقع وای باک مشین.</ref>، ئەمەش وایکرد زۆربەی زانایانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بانگەوازی پێویست بوونی پارێزگارییان کرد بۆ ئەوەی کە ماوەتەوە و ڕێگە نەدریت لەناو ببرێت<ref>'''صحیفة عکاظ:''' مفتی مصر: الآثار النبویة عظیمة القیمة وتمثل تاریخ الإسلام تاریخ الوصول 7 یولیو 2011.نسخة محفوظة 24 سبتمبر 2015 علی موقع وای باک مشین.</ref><ref>لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص2، دار بیرسان.</ref><ref name="ReferenceC">'''علی الطالقانی. معھد الإمام الشیرازی الدولی للدراسات:'''توصیات ومقترحات لمعالجة ھدم الآثار، تاریخ الوصول 21 یولیو2011. نسخة محفوظة 15 أغسطس 2018 علی موقع وای باک مشین.</ref> لەو ئاسارانەی ڕوخێنران؛ مزگەوتی بەنی قەڕیزە بوو، کە پێغەمبەر محەممەد تێیدا نوێژی کرد کاتی گەمارۆدانی بەنی قەڕیزە لەبەر [[خیانەت]]ەکەیان، مزگەوتی ئەبووبەکری سدیق، و شوینی لە دایکبوونی محەممەد، و شوێنی ژیانی لە مەککە، و باخی ھاوەڵ سەلمانی فارسی، و ماڵی ھاوەڵ [[ئەبوو ئەیووبی ئەنساری|ئەبوو ئەیووبی ئەنساڕی]]، و بیری عەینول زەرقا، و بیری ئەریس و بیری حاء.<ref name="ReferenceC"/><ref>لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص182-183، دار بیرسان.</ref><ref>نصیحة لأخواننا علماء نجد، یوسف الرفاعی، ص12.</ref> == تێڕوانینەکان لەسەر کەسایەتیی محەممەد == === تێڕوانینی موسڵمانان === بەپێی زانیارییە ئیسلامییەکان، محەممەد بەڕێزترین دروستکراو و پێشەوای ھەموو مرۆڤایەتییە،<ref>الفتاوى الحديثية، ابن حجر الهيتمي، ص346-349، تحقيق: أحمد عناية، دار التقوى، ط2008.</ref><ref>قال النبي محمد «أنا سيّد ولد آدم يوم القيامة»، رواه مسلم في صحيحه، عن أبي هريرة، رقم: 2278.</ref> و دوایین پێغەمبەری خوایە، باوەڕبوون پێی و باوەڕ بە پێغەمبەرێتییەکەی پێویستە لەسەر ھەموو [[ئیسلام|موسڵمانان]] و باوەڕ بە بێ ئەوە تەواو نابێت و [[ئیسلام]] ڕاست نابێت لەگەڵ ئەم بڕوایەدا نەبێت،<ref name=":9">الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج2، ص3، دار الكتب العلمية، ط2006.</ref><ref name=":9" /> گوێڕایەڵ بوون بۆی و ڕازی بوون بە فەرمانەکانی پێویستە لەسەریان،<ref name=":10">مجموعة رسائل الإمام الغزالي - روضة الطالبين وعمدة السالكين، أبو حامد الغزالي، ص107، المكتبة الوقفية.</ref><ref name=":10" /> بەوەی کە گوێڕایەڵییە بۆ خوا؛ و پەیڕەوکردنی ڕەوشتەکانی. ئیسلام خۆشویستنی محەممەد بە یەکێک لە ئوسوڵەکانی موسڵمان و یەکێک لە مەرجەکانی باوەڕ دادەنێت،<ref>رواه مسلم في صحيحه، رقم: 2832.</ref> موسڵمانان ڕێزێکی زۆریان لێناوە، و بە ڕێژەیەکی زۆر مناڵەکانیان بە ناوی محەممەد ناو دەنێن، کە ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن، محەممەد بەربڵاوترین ناوە لە جیھاندا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="محمد".. الاسم الأكثر شعبية بين المواليد الذكور في بريطانيا|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/دولي/محمد-الاسم-الأكثر-شعبية-بين-المواليد-الذكور-في-بريطانيا/2440257|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> و زۆرترین ناو بووە بۆ ناونانی لەدایکبووە نوێکان لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] ساڵی [[٢٠٠٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mohammed is most popular name for baby boys in London|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/6194354/Mohammed-is-most-popular-name-for-baby-boys-in-London.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.telegraph.co.uk}}</ref> زۆربەی موسڵمانان لە ھەموو وڵاتە ئیسلامییەکاندا ڕاھاتوون بە ئاھەنگ گێڕان بە یادی لەدایکبوونی پێغەمبەر محەممەد لە سەدەی شەشی کۆچی بەرامبەر دوانزەی زایینییەوە، کۆڕ ئەبەستن بۆ گوێگرتن لە ژیاننامەکەی، و سەڵاوەتدان لەسەری، و گوێگرتن لە وەسفەکانی،<ref>حسن المقصد في عمل المولد، جلال الدين السيوطي، ص5.</ref> لە ھەمان کاتدا شوێنکەوتوانی [[سوننە|ئەھلی سونەو جەماعە]] ئەم بۆنەیە قبوڵ ناکەن و بە دروستکراوی ئەزانن،<ref>حول المولد النبوي الشريف، محمد علوي المالكي، ص11-12، دار جوامع الكلم، ط1997.</ref> موسڵمانان ناوی محەممەد جیادەکەنەوە بەوەی لەگەڵ ناوھێنانییدا دەڵێن «پێشەوامان محەممەد (سیدنا محمد)» یان «پێغەمبەری خوا (رسول اللە)» یان «نەبی» و لە دوای ناوەکەی سەڵاواتی لەسەر ئەدەن و ئەڵێن؛ «صلّی اللە علیە وسلّم» واتە؛ «دروودی خوای لێبێت».<ref>قال النبي محمد «من صلى عليّ صلاة لم تزل الملائكة تصلي عليه ما صلى عليّ فليقلّ عبد من ذلك أو ليكثر» رواه الدمياطي، في المتجر الرابح، رقم: 246، وقال عنه: حسن.</ref> === تێڕوانینی یەھوودی === نەریتێک ھەیە لەناو یەھوودییدا، دان ئەنێن بە بوونی پێغەمبەری بێجگە لە یەھوودییەکان، خوا ناردوونی بۆ ڕێنمایی کردنی میللەتەکانیان، لەوانە؛ بلعام و ئەیووب کە عییبری نەبوون، تێڕاونینی زانا گەورەکانی [[جوو|یەھوود]] جیاوازییەکی گەورەیان تێدایە دەرباری پێغەمبەر محەممەد، زانای یەھوودی نسنائیل کوڕی فیوومی ئەڵێت، خوا پێغەمبەری ناردووە کە پەیامەکانیان یەک ناگرێتەوە لەگەڵ ئەو بیروباوەڕانەی بۆ پێغەمبەرەکانی یەھوودی ناردووە، فیوومی محەممەد بە پێغەمبەرێکی ڕاستگۆ دادەنێت بەڵام پەیامەکەی تایبەت بە [عەرەب] ئەزانێت بە شێوەکی تایبەت و بۆ یەھوودی دانانێت لەبەر ئەوەی لەگەڵ [[تەورات]] یەک ناگرێتەوە.<ref>The Bustan al-Ukul, by Nathanael ibn al-Fayyumi, edited and translated by David Levine, Columbia University Oriental Studies Vol. VI, p. 105</ref><ref>''Gan ha-Sekhalim'', ed. Kafih (Jerusalem, 1984), ch. 6.</ref> ئەوەی تێبینی دەکرێت تێڕوانینی فیوومی قبوڵێکی فراوان نەکراوە لە نێو یەھوودەکانی سەردەمەکەییدا. موسا کوڕی مەیموون یەکێک لە گرنگترین لاھووتییەکانی یەھوودە لە سەردەمەکانی ناوەڕاستدا وای ئەبینێت کە محەممەد ھەندێک لە بنەماکانی یەھوودی ھەڵبژاردووە لە پەیامەکەیدا و پەرستشی تری بۆ زیاد کردووە، و مەیمون محەممەد بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆ دادەنێت و بانگەوازی پێغەمبەرایەتییەکەی بە ناڕاست ئەزانێت لەبەر ئەوەی پێچەوانەی نەرێتی تەوراتی یەھوودییە، ھەروەھا بوونی پێغەمبەرێکی نەخوێندەوار بەوە دادەنێت کە ناتوانێت بگاتە پلەی پێغەمبەر.<ref>[http://www.aishdas.org/student/navi.htm Prophet: True or False?], Gil Student</ref><ref>[http://www.myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml Jewish Views on Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318060224/http://myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml |date=١٨ی ئازاری ٢٠١٥}}, Marc B. Shapiro</ref> === تێڕوانینی مەسیحییەت === [[پەڕگە:Dante and Virgil Meet Muhammad and His Son-in-law, Ali in Hell.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[دانتێ ئەلیگیێری|دانتێ]] و [[ڤێرجیل|ڤیرجیل]] لە دۆزەخدا محەممەد و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبووتالیب]] دەبینن. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا مەسیحییەکان ئیسلامیان بە بیدعەت دادەنا.]] یوحنا دیمەشقی (٦٧٦-٧٤٩ز) بە یەکەم کەسی مەسیحی دادەنرێت ڕای خۆی دابێت لەسەر محەممەد، بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆی دادەنێت،<ref>[http://orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx St. John of Damascus’s Critique of Islam], Orthodox Christian Information Centre</ref>لەگەڵ ئەوەشدا بەشێک لە پەیرەوانی مەسیحیەت بۆچوونێکی ئەرێنیان بەرامبەر محەممەد ھەبوو، بەتایبەت کاتێک خەلیفەی عەباسی ئەبو عەبدوڵڵا محەممەد مەھدی، پرسیاری لە قەشەی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، تیماتیۆسی یەکەم کرد سەبارەت بە بۆچوونی خۆی سەبارەت بە محەممەد ، وەڵامی دایەوە: "ئەو بە شوێنپێی پێغەمبەراندا دەڕۆیشت." وە لەگەڵ چەندین ستایشی محەممەد کە ڕاستگۆ بووە. <ref>[http://books.google.com/books?id=E6SIe0ommuYC&pg=PA169 Modern Western Christian theological understandings of Muslims since the Second Vatican council], Mahmut Aydin</ref> بەڵام پیکدادانەکانی دواتری نێوانیان لەگەڵ موسڵماناندا لە [[ئەندەلوس]] و [[فەلەستین]] بووە بە ھۆی دەرکەوتنی ئاڕاستەیەکی ڕەخنەگر لە ئیسلام و ئەم ئاڕاستەیە زیاتر تاوی سەند، دوای شەڕەکانی [[ئەورووپا]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]. بەتایبەت لای [[پرۆتێستانت|پرۆستانتەکان]]. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]] ئیسلامیان بە جۆرێک لە بیدعەت دادەنا و لە ڕەدی محمەممەددا بەرھەمیان داناوە.<ref name="Quinn2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn|یەکەم=Frederick|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٥٣٢٥٦٣٨|شوێن=[[نیویۆرک|New York]]|پەڕەکان=١٧–٥٤|chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PAF5py-2Oi0C&pg=PA17}}</ref> ئەم تێڕوانینە لە سەدەکانی دواتردا بەتایبەت لەدوای ڕێنێسانس گۆڕا.بەرگریکەرەکانی [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیک]] لەسەرەتای سەدەی بیست وەسفی محەممەد دەکەن بەوەی چاکسازێکی کۆمەڵایەتییە، و ھیلیر بیلوک <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hilaire Belloc {{!}} British author {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Hilaire-Belloc|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref>یەکێک لە دیارترینی ئەو کاسۆلیکە بەریگریکارانەیە لە سەرەتای سەدەی بیستدا، ستایشی پەیامی پێغەمبەر محەممەدی کرد لەبەرئەو جێگە تایبەتەی بۆ [[مەسیح]] و [[مریەم|مریەمی]] دایک دایناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Great and Enduring Heresy of Mohammed|ناونیشان=https://www.catholic.com/magazine/print-edition/the-great-and-enduring-heresy-of-mohammed|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Catholic Answers}}</ref> ھەروەھا چەندین بۆچوون ھەبووە کە مەسیحیەت دان بە پێغەمبەرایەتی محەممدا بنێن لە ژێر ئاکارە مەسیحییەکاندا ئەمەش لە پێناو ھێنانەناوەی کەشێکی ئەرێنی لەگەڵ ئاینی ئیسلامدا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hilal|یەکەم=Sidi Mahmoud|سەردێڕ=تصريحات بنديكت وبيان نوسترا آيتاتي.. انحراف أم امتداد|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2006/9/27/%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%86%d8%af%d9%8a%d9%83%d8%aa-%d9%88%d8%a8%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%b1%d8%a7-%d8%a2%d9%8a%d8%aa%d8%a7%d8%aa%d9%8a|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> === تێڕوانینی ڕۆژئاوا === ڕەخنەگر و لێکۆڵەرەوەی سوری ‹ڕەنا قەبانی› ئەڵێت؛ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شەڕ تەنھا لە نێوان [[ئیسلام]] و [[ئەورووپا]]دا تەنھا لەو ناکۆکییە سەربازییەدا نەبووە کە لە [[تورکیا]] یان [[ئیسپانیا]] ڕوویانداوە، بەڵکو شەڕێکی کولتووری و ڕۆشنبیریش بووە ،<ref>أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص35-39، دار طلاس، دمشق، ط1994.</ref> لە سەدەی دوانزەیەمەوە ئەورووپا سووربوون لەسەرئەوەی ئیسلام وەک شارستانیەتیێک قبوڵ نەکەن بەڵکو وەک ھێزێکی دژ وەریانگرتووە، ئەمەش بوو بە ھۆی بڵاوبوونەوەی نەزانی و وونبونی وردبینی لە وەرگێڕانەکاندا و دروستکردنی ئەفسانە و ئارەزووی دژانە، کە بوو بەھۆی بەرھەم ھاتنی ئەدەبێکی دژ بە ئیسلام، کە یەکێک لە ڕووەکانی ئەوە بوو پێغەمبەر محەممەد دوژمنی مەسیحە.<ref>ئەفسانەکانی ئەورووپا لەسەر ڕۆژھەڵات، ڕەنا قەبانی.</ref> لەگەڵ [[سەردەمی ڕووناکبیری|سەردەمی ڕوناکبیری]] لە [[سەدەی ١٧یەم|سەدەی حەڤدەدا]] و دەرکەوتنی پەیوەندی بازرگانی تایبەت لە نێوان [[ئەورووپا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانییدا]]، لەگەڵ ئەو سەردانانەی بازرگان و ئەوروپییەکان پێی ھەستان بۆ شارەکانی ڕۆژھەڵات بیرکردنەوەیان دەربارەی ئیسلام و پێغەمبەر گۆڕانی بەسەردا ھات،<ref>أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص107، دار طلاس، دمشق، ط1994.</ref> ئەورووپا بەرھەمێکی نوێیان بە جێھێشت، ئەدیب و شاعیرە ڕۆژئاواییەکان دەستیان کرد بە وەسفی پیغەمبەر و ستایش کردنی، بەڵام ھەندێک لەسەر بیروباوەڕە کۆنەکانی سەردەمی ناوەڕاست مانەوە دەربارەی ئیسلام و ئەمەش بەردەوام بوو ھەتا [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیست]]، و تا لە ئەنجامی [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولدا]] شەپۆلی [[ئیسلامۆفۆبیا]] بەرز بوویەوە، ئەمەش بەھۆی تێکەڵ کردنی ڕەفتاری توندڕەوە ئیسلامییەکان لەگەڵ پەیامی ئیسلام بە شێوەیەکی گشتی.<ref>[http://www.alyaumonline.com/News/art/8574.html?print&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss پێگەی ئەمڕۆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917095025/http://www.alyaum.com/News/art/8574.html?print&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss |date=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }},.</ref><ref>[http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm جەزیرە نێت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019075329/http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm |date=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}.</ref> نووسەری یەھوودی مایکل ھارت لە دانانی کتێبی مەزنترین ١٠٠ کەسایەتی مێژوودا، پێغەمبەر محەممەدی داناوە بە بە مەزنترین کەس بەو بڕوایەی «کە تەنھا کەسە لە مێژوودا بە تەواوی سەرکەوتوو بووە لەسەر ئاستی ئایینی و دونیایی و دەڵێت محەممەد کاریگەرییەکی گەورەی لە دەروونی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە جێھێشتووە، ئەمەش دەردەکەوێت لە یادکردنەوە و شوێن پێ ھەڵگرتنییاندا لە شێوازی ژیان و پەرستشەکانی، و ھەروەھا لە ھەستانیان بە لەبەرکردنی ووتە و ھەڵس وکەوت و سیفەتەکانی».<ref>١٠٠ نەمرەکە [[مایکل ھارت]]</ref><ref>[https://archive.org/stream/MichaelHartRankingOfThe100GreatMuhammadNumber1/Michael+Hart+Ranking+of+the+100+Great++Muhammad+Number+1_djvu.txt Full text of "Michael Hart Ranking Of The 100 Great Muhammad Number 1]" لە [[وەیباک مەشین]] ەوە پارێزراوە</ref> === تێڕوانینەکانی تر === * [[ئایینی بابی|بابی]] و [[ئایینی بەھایی|بەھائی]] و [[ئەحمەدی]]، محەممەد بە یەکێک لە پێغەمبەرەکان دادەنێن، بەڵام بە دوا پێغەمبەری دانانێن، و بەپێی ڕای ئەوان لە دوای محەممەد باب و بەھاء و غوڵام ئەحمەد قادیانی ھەیە. * لە دیانەتی سیلیما، محەممەد بە یەکێک لە قەدیسییەکان دانراوە (کەنیسەی کاسۆلیکی) * ناناک دامەزرێنەری دیانەتی سیخی بە یەکێک لە پیغەمبەرەکانی براھمای دادەنێت.<ref>Peter Teed (1992), p.424</ref> * کەنیسەی یەسوع مەسیح، بە یەکێک لە چاکسازەکانی دادەنێت وەک [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] و [[سوقرات]] و [[ئەفلاتوون]] و ئەوانی تر، و پاداشتیان لای خوا وردەگرنەوە لە بەر بەھا ڕەوشتییەکانیان، و بانگەوازەکەیان بۆ ڕوناککردنەوە و ھێنانەدی ئاستێکی بەرزی تێگەیشتن لە نیو خەڵکدا.<ref>[http://www.lds.org/portal/site/LDSOrg/menuitem.b12f9d18fae655bb69095bd3e44916a0/?vgnextoid=2354fccf2b7db010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=bbaba1615ac0c010VgnVCM1000004d82620a____&hideNav=1 A Latter-day Saint Perspective on Muhammad - James A. Toronto].</ref> == ئەمانەش ببینە == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} * [[فەرموودە]] * [[قورئان]] * [[ئیسلام]] * [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]] {{col-2-of-3}} * [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەلیب کوڕی ھاشم]] *[[خەلافەتی ڕاشدین]] * [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلاقەتی ئەمەوی]] * [[خەلافەتی عەباسی|خەلافەتی عەبباسی]] * [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]] {{col-2-of-3}} * [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] * [[عومەر کوڕی خەتتاب]] * [[عوسمان کوڕی عەفان]] * [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] {{col-end}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://tanzil.net/#trans/ku.asan/54:1 سایتی تەنزیل] * ژیانی پێغەمبەری خوا لە قورئان و سوننەتدا، نوسینی/ محەممەد مەلا فائق شارەزووری * وێکپیدیای عەرەبی * [http://www.dangiislam.org/ دەنگی ئیسلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706043707/http://www.dangiislam.org/ |date= ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }} ===کتێبنامە=== <!-- ATTENTION: If you add an entry into this section, please ensure that you include it within proper alphabetical order of the existing list, generally by author's last name --> {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adil |یەکەم=Hajjah Amina |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC|سەردێڕ=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life & Prophecy |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=ISCA |ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٤٠٩-١١-٨}} *{{cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Anis |author-link=Anis Ahmad |date=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 }}{{cbignore}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed |یەکەم=Shahab |بەستەری نووسەر=Shahab Ahmed |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |سەردێڕ=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٤٧٤٢-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Bukhari |یەکەم=Muhammed Ibn Ismaiel |سەردێڕ=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٧١٧-٣١-٩|translator-last=Khan |translator-first=Muhammad M.}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari|یەکەم=Abu Jafar Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=Al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sD8_ePcl1UoC |سەردێڕ=The History of al-Ṭabarī Vol. 8: The Victory of Islam: Muhammad at Medina A.D. 626-630/A.H. 5-8 |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٣١٥٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari |یەکەم=Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uyFjzQEACAAJ |سەردێڕ=The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٧٠٦-٧٠٧-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anthony |یەکەم=Sean W. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_r7LDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٧٤٥٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ardic |یەکەم=Nurullah |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Islam and the Politics of Secularism |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99 |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٤٨٩٨٤-٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180122105439/https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arjomand |یەکەم=Said Amir |بەستەری نووسەر=Saïd Amir Arjomand |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rNGAEAAAQBAJ|سەردێڕ=Messianism and Sociopolitical Revolution in Medieval Islam |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٣٨٧٥٩-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Armstrong |یەکەم=Karen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dTqRqVNtBfoC |سەردێڕ=Muhammad: A Prophet for Our Time |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Harper Collins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-١١٥٥٧٧-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Armstrong|یەکەم=Karen |بەستەری نووسەر= Karen Armstrong|ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=[[Muhammad: A Prophet for Our Time]] |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک= ٩٧٨٠٠٦٢٣١٦٨٣٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume XI (V-Z) |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/6997 |editor-last=Bearman |editor-first=Peri |editor-link=Peri Bearman |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢٧٥٦-٢|editor2-last=Bianquis |editor2-first=Thierry |editor-link2=Thierry Bianquis |editor3-last=Bosworth |editor3-first=C. Edmund |editor-link3=C. Edmund Bosworth |editor4-last=Donzel |editor4-first=E. J. van |editor-link4=E. J. van Donzel |ref = {{harvid|Bearman et al.|2002}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beeston |یەکەم=A. F. L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC |سەردێڕ=Arabic Literature to the End of the Umayyad Period |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٠١٥-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Clinton |دوایین=Bennett |بەستەری نووسەر=Clinton Bennett |سەردێڕ=In search of Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182 |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Continuum International Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٧٠٤٠١-٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150922131141/https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bogle |یەکەم=Emory C. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IpFhLDUw20gC |سەردێڕ=Islam: Origin and Belief |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٠٨٦٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Borup |یەکەم١=Jørn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FMG0DwAAQBAJ |سەردێڕ=Religious Diversity in Asia |دوایین٢=Fibiger |یەکەم٢=Marianne Qvortrup |دوایین٣=Kühle |یەکەم٣=Lene |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤١٥٨١-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brockopp |یەکەم=Jonathan E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o58K2t344YQC |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٨٢٨٣٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Daniel W. |بەستەری نووسەر=Daniel W. Brown |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TPbLcSlUs8cC |سەردێڕ=A New Introduction to Islam |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Wiley |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢١٦٠٤-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Jonathan A.C. |بەستەری نووسەر=Jonathan A. C. Brown|ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Muhammad: A Very Short Introduction |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٥٩٢٨-٢|ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadveryshor00brow}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cheikh |یەکەم=Nadia Maria El |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lRPRCgAAQBAJ |سەردێڕ=Women, Islam, and Abbasid Identity |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٧٣٦٣٦-٨}} *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cimino |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ="No God in Common": American Evangelical Discourse on Islam after 9/11 |journal=[[Review of Religious Research]] |بەرگ=٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٦٢–٧٤|doi=10.2307/3512048 |jstor=3512048}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cole |یەکەم=W. Owen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1T_UAwAAQBAJ |سەردێڕ=Six World Faiths |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=A&C Black |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-٤٩٦٤-١}} *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Conrad |یەکەم=Lawrence I. |بەستەری نووسەر=Lawrence Conrad |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |بەرگ=٥٠|issue=2 |پەڕەکان=٢٢٥–٤٠|s2cid=162350288 |doi=10.1017/S0041977X00049016}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curtis |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=Orientalism and Islam: European Thinkers on Oriental Despotism in the Middle East and India |ناونیشان=https://archive.org/details/orientalismislam00curt |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |پەڕە=[https://archive.org/details/orientalismislam٠٠curt/page/n٤٢ ٣١]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٦٧٢٥-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Deming |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2FKNAgAAQBAJ&dq=muhammad+bring+you+slaughter+quraysh&pg=PA68 |سەردێڕ=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=McFarland |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥٦٤٢-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dibble |یەکەم=Roy |ناونیشان=https://gutenberg.org/ebooks/73644 |سەردێڕ=Mohammed |ڕێکەوت=١٩٢٦|بڵاوکەرەوە=Viking Press}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Azhari |یەکەم=Taef Kamal |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_LaSvwEACAAJ |سەردێڕ=Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661-1257 |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٤-٢٣١٨-٢|پەڕەکان=٢٤–٥|chapter=Two Wives at the Same Time: Sawda and 'Aisha}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=Islam: The Straight Path |edition=3rd |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٢٣٤-٤|ناونیشان=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=What Everyone Needs to Know About Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٥٧١٣-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Esposito |editor-first=John |editor-link=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Oxford Dictionary of Islam |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٥٥٨-٠|پەڕە=١٩٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press, USA |ناونیشان=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/198 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=What everyone needs to know about Islam |edition=2 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA14 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٤١٣-٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150930142902/https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA14 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fontaine |یەکەم=P. F. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2cuUEAAAQBAJ|سەردێڕ=Imperialism in Medieval History I: Dualism in Byzantine History 476–638 and Dualism in Islam 572–732 |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٢٣٤-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Forward |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Forward |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BCkQAQAAIAAJ |سەردێڕ=Muhammad: A Short Biography |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Oneworld Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٦٨-١٣١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nadbe2XP2o4C |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٣٨٦٠-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0HQCBQAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٨٢٥٠-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gibb |یەکەم١=Hamilton Alexander Rosskeen |بەستەری نووسەر١=H. A. R. Gibb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IAajmgEACAAJ |سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islam: Vol. 1- |دوایین٢=Lewis |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Donzel |یەکەم٣=Emeri J. van |بەستەری نووسەر٣=Emeri van Donzel |دوایین٤=Bosworth |یەکەم٤=Clifford Edmund |بەستەری نووسەر٤=Clifford Edmund Bosworth |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill |ref = {{harvid|Gibb et al.|1986}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gil |یەکەم=Moshe |بەستەری نووسەر=Moshe Gil |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC |سەردێڕ=A History of Palestine, 634–1099 |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٩٩٨٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glubb |یەکەم=Sir John Bagot |بەستەری نووسەر=John Bagot Glubb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=miAqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life and Times of Muhammad |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Cooper Square Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٤-١١٧٦-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goddard |یەکەم=Hugh |ڕێکەوت=٢٠٠٠|سەردێڕ=A History of Christian-Muslim Relations |ناونیشان=https://archive.org/details/historychristian00godd |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |chapter=The First Age of Christian-Muslim Interaction (c. 830/215) |پەڕەکان=٣٤–٤١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٦٣-٣٤٠-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goldman |یەکەم=Elizabeth |بەستەری نووسەر=Elizabeth Goldman |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Believers: spiritual leaders of the world |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٢٤٠-١|ناونیشان=https://archive.org/details/believersspiritu00gold}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Matthew |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KiawUHevW24C |سەردێڕ=The Rise of Islam |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢٥٢٢-٩}} *{{cite encyclopedia |first1=Richard |last1=Gottheil |author-link1=Richard Gottheil |first2=Mary W. |last2=Montgomery |first3=Hubert |last3=Grimme |date=1906 |title=Mohammed |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/10918-mohammed |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |publisher=[[Kopelman Foundation]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hazleton |یەکەم=Lesley |بەستەری نووسەر=Lesley Hazleton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8b2JDQAAQBAJ |سەردێڕ=The First Muslim: The Story of Muhammad |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٦٣-٢٣٠-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hodgson |یەکەم=Marshall G. S. |بەستەری نووسەر=Marshall Hodgson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=18b-K9AMLlwC |سەردێڕ=The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣٤٦٨٦-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |بەستەری نووسەر١=Peter Holt (historian) |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |بەستەری نووسەر٢=Ann Lambton |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |بەستەری نووسەر٣=Bernard Lewis |ڕێکەوت=١٩٧٧|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |edition=paperback |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5OO-AQAACAAJ |سەردێڕ=The Cambridge History of Islam: Volume 1A, The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤|ref = {{harvid|Holt et al.|1977}}}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hourani |یەکەم١=Albert |بەستەری نووسەر١=Albert Hourani |دوایین٢=Ruthven |یەکەم٢=Malise |بەستەری نووسەر٢=Malise Ruthven |سەردێڕ=A History of the Arab Peoples |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Belknap Press; Revised edition |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٠١٧-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard-Johnston |یەکەم=James |بەستەری نووسەر=James Howard-Johnston |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I_9QEAAAQBAJ |سەردێڕ=Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٥٧٦٠٨-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphreys |یەکەم=R. Stephen |بەستەری نووسەر=R. Stephen Humphreys |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=L-A9DwAAQBAJ |سەردێڕ=Islamic History: A Framework for Inquiry – Revised Edition |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٨٥٦-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Hisham |یەکەم١=ʻAbd al-Malik |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tug7AAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad: A Translation of Isḥāq's Sīrat Rasūl Allāh |دوایین٢=Ibn Ishaq |یەکەم٢=Muhammad |بەستەری نووسەر٢=Ibn Ishaq |ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٦٣٦٠٣٤-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Kathir |بەستەری نووسەر١=Ibn Kathir |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muhammad Volume I |دوایین٢=Gassick |یەکەم٢=Dr Trevor Le |بەستەری نووسەر٢=Trevor LeGassick|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Garnet Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-١٤٢-٢|شوێن=Reading |translator-last=Gassick |translator-first=Prof Trevor Le}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ibn Kathīr |یەکەم=Ismāʻīl ibn ʻUmar |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wVdTAAAAYAAJ |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muḥammad: A Translation of Al-Sīra Al-Nabawiyya |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Center for Muslim Contribution to Civilization |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-٠٤٠-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Irving |یەکەم=Washington |بەستەری نووسەر=Washington Irving |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=p7EPAAAAYAAJ&pg=PA17 |سەردێڕ=Mahomet and His Successors |ڕێکەوت=١٩٠٤|بڵاوکەرەوە=P. F. Collier}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Johnson |یەکەم=Scott Fitzgerald |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KEYSDAAAQBAJ |سەردێڕ=The Oxford Handbook of Late Antiquity |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٢٧٧٥٣-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katz |یەکەم=Steven |بەستەری نووسەر=Steven T. Katz |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lwpxEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Antisemitism |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٧٨٧٦٥-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kister |یەکەم=M. J. |بەستەری نووسەر=Meir Jacob Kister |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0PdbEAAAQBAJ |سەردێڕ=Society and Religion from Jahiliyya to Islam |ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٥٨٥٠٢-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Klein |یەکەم=F. A. |بەستەری نووسەر=Frederick Klein |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5eJAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Religion of Islám |ڕێکەوت=١٩٠٦|بڵاوکەرەوە=K. Paul, Trench, Trübner |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٩٠-٠٠٤٠٨-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kloppenborg |یەکەم١=Ria |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wN-mDwAAQBAJ |سەردێڕ=Female Stereotypes in Religious Traditions |دوایین٢=Hanegraaff |یەکەم٢=Wouter J. |بەستەری نووسەر٢=Wouter Hanegraaff |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٧٨٨٨-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira |بەستەری نووسەر=Ira M. Lapidus |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=A History of Islamic Societies |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |edition=2nd |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٩٣٣-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC |سەردێڕ=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥١٤٤١-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lassner |یەکەم=Jacob |بەستەری نووسەر=Jacob Lassner |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jwdsUKLbS2wC |سەردێڕ=Jews, Christians, and the Abode of Islam: Modern Scholarship, Medieval Realities |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٧١٠٧-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |بەستەری نووسەر=Bernard Lewis |ڕێکەوت=٢٠٠٢|orig-year=1993 |سەردێڕ=The Arabs in History |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٠٣١٠-٨|title-link=The Arabs in History}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=David Levering |بەستەری نووسەر=David Levering Lewis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zxuar_ISdcUC |سەردێڕ=God's Crucible: Islam and the Making of Europe, 570-1215 |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton & Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٦٧٩٠-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lindemann |یەکەم١=Albert S. |بەستەری نووسەر=Albert Lindemann |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SaEUDAAAQBAJ |سەردێڕ=Antisemitism: A History |دوایین٢=Levy |یەکەم٢=Richard S. |بەستەری نووسەر٢=Richard S. Levy |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٣٥٠٣-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Madelung |یەکەم=Wilferd |بەستەری نووسەر=Wilferd Madelung |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٤٦٩٦-٣|title-link=The Succession to Muhammad}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Margoliouth |یەکەم=David S. |بەستەری نووسەر=David Samuel Margoliouth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rwhm1b9hZh0C |سەردێڕ=Mohammed and the Rise of Islam |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cosimo, Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٦٤٠-٥٠٣-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller |یەکەم=Judith |بەستەری نووسەر=Judith Miller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tH_ThgVEoAcC|سەردێڕ=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٢٩٤١-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muir |یەکەم= William |بەستەری نووسەر=William Muir |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YTwBAAAAQAAJ |سەردێڕ=The Life of Mahomet and History of Islam to the Era of the Hegira: With Introductory Chapters on the Original Sources for the Biography of Mahomet and on the Pre-Islamite History of Arabia |ڕێکەوت=١٨٦١|بڵاوکەرەوە=Smith, Elder&Company, 65, Cornhill}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muranyi |یەکەم=Miklos |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bsXXAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Ashgate |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٠٧٨-٧٠٣-٧}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morgan |یەکەم=Diane |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6oHDEAAAQBAJ |سەردێڕ=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing USA |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٦٠٢٦-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muesse |یەکەم=Mark W. |بەستەری نووسەر=Mark W. Muesse |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i8hxEAAAQBAJ |سەردێڕ=Four Wise Men |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lutterworth Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨٨-٩٥٢٢-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Murray |یەکەم=Alexander |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=trene_8DY10C |سەردێڕ=Suicide in the Middle Ages: Volume 2: The Curse on Self-Murder |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٦١٣٩٩-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nagel |یەکەم=Tilman |بەستەری نووسەر=Tilman Nagel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YvgdEAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٦٧٤٩٨-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Netton |یەکەم=Ian Richard |بەستەری نووسەر=Ian Richard Netton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bYtmAgAAQBAJ |سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-١٧٩٦٠-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nigosian |یەکەم=Solomon A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC|سەردێڕ=Islam: Its History, Teaching, and Practices |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-١١٠٧٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FS8W4fEXJpsC |سەردێڕ=Muhammad and the Origins of Islam |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨٤-١٥٩٧-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=Islam: A Guide for Jews and Christians |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٥٥٣-٥|ناونیشان=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=2003b |سەردێڕ=The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition |بەرگ=١|ناونیشان=https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691123721/the-monotheists-jews-christians-and-muslims-in-conflict-and |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |id=ASIN: B0012385Z6 |ژپنک=٠-٦٩١-١١٤٦٠-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |سەردێڕ=Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&pg=PA159 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٤٧٤٦-٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130614223637/http://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&pg=PA159 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peterson |یەکەم=Daniel |بەستەری نووسەر=Daniel C. Peterson |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Muhammad, Prophet of God |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadpropheto0000pete |بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٠٧٥٤-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Phipps |یەکەم=William E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DR_mDAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٢-٨٩٣٥-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Powers |یەکەم=David S. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rx-LAwAAQBAJ |سەردێڕ=Zayd |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٢-٠٩٩٥-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn |یەکەم=Frederick |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought |ناونیشان=https://archive.org/details/sumofallheresies0000quin |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600) |پەڕەکان=١٧–٥٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٢٥٦٣-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ramadan |یەکەم=Tariq |بەستەری نووسەر=Tariq Ramadan |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٨٨٠-٨|ناونیشان=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rāshid |یەکەم=Maʿmar ibn |بەستەری نووسەر=Ma'mar ibn Rashid |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N8mlCgAAQBAJ |سەردێڕ=The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=NYU Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٩٨-٠٠٤٧-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reeves |یەکەم=Minou|بەستەری نووسەر=Minou Reeves |ڕێکەوت= ٢٠٠٣|سەردێڕ= [[Muhammad in Europe]]: A Thousand Years of Western Myth-Making |بڵاوکەرەوە=[[New York University Press]] |پەڕەکان=[https://archive.org/details/muhammadineurope٠٠٠٠mino/page/n١٣٢ ٦]–٧|ژپنک= ٠٨١٤٧٧٥٦٤٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds |یەکەم=Gabriel Said |بەستەری نووسەر=Gabriel Said Reynolds |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b1SjEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Emergence of Islam: Classical Traditions in Contemporary Perspective |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Augsburg Fortress Publishers |ژپنک=٩٧٨-١-٥٠٦٤-٧٣٨٨-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robin |یەکەم=Christian J. |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity |بڵاوکەرەوە=OUP USA |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٣٦٩٣-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٠٤|سەردێڕ=Muslim Societies in African History |ناونیشان=https://archive.org/details/muslimsocietiesi0000robi |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٢٦٢٧-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodgers |یەکەم=Russ |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nOxXXwAACAAJ |سەردێڕ=The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University Press of Florida |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٠-٣٧٦٦-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodinson |یەکەم=Maxime |بەستەری نووسەر=Maxime Rodinson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ttPdDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=New York Review of Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦٨١٣٧-٤٩٣-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roggema |یەکەم=Barbara |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8O15DwAAQBAJ |سەردێڕ=The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٧٤-٤١٩٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Reading the Middle Ages: Sources from Europe, Byzantium, and the Islamic World, Third Edition |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=University of Toronto Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٦-٣٦٧٣-٦|editor-last=Rosenwein |editor-first=Barbara H. |editor-link=Barbara H. Rosenwein |شوێن=Toronto Buffalo London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rubin |یەکەم=Uri |بەستەری نووسەر=Uri Rubin |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3WFqEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٨٨٦٧٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ṣallābī |یەکەم=ʻAlī Muḥammad Muḥammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yDmuURWiSNoC |سەردێڕ=The Noble Life of the Prophet |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Darussalam |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٦٧٨-٩-٩}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume III (H-Iram): [Fasc. 41-60, 60a] |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/1482 |editor-last=Schacht |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨١١٨-٥|editor2-last=Lewis |editor3-last=Pellat |editor4-last=Ménage|ref = {{harvid|Schacht et al.|1998}}}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schroeder|یەکەم=Eric |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZDbR3Bz1OvsC|سەردێڕ=Muhammad's People: An Anthology of Muslim Civilization |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Courier Corporation|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤٢٥٠٢-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spellberg |یەکەم=Denise A. |بەستەری نووسەر=Denise Spellberg |ڕێکەوت=١٩٩٦|سەردێڕ=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha Bint Abi Bakr |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٩٩٩-٠|پەڕەکان=٣٩–٤٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stillman|یەکەم=Norman A. |بەستەری نووسەر=Norman A. Stillman |ڕێکەوت=١٩٧٩|سەردێڕ=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA236 |بڵاوکەرەوە=Jewish Publication Society |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٧٦-٠١٩٨-٧|پەڕە=٢٣٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Swarup |یەکەم=Ram |بەستەری نووسەر=Ram Swarup |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GLdZv97v2lMC |سەردێڕ=Understanding the Hadith: The Sacred Traditions of Islam |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Prometheus Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٩٢-٢٤٣-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Towghi |یەکەم=Malek Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sCjFXhIWTlMC |سەردێڕ=Foundations of Muslim Images and Treatment of the World Beyond Islam |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Michigan State University. Department of History}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Waqidi |یەکەم=Muḥammad ibn Umar|بەستەری نووسەر=Al-Waqidi |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6CcqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muḥammad: Al-Wāqidī's Kitāb Al-maghāzī |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٥٧٤٣٤-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٣|سەردێڕ=Muhammad at Mecca |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |id=ASIN: B000IUA52A |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٢٧٧-٧|title-link=Muhammad at Mecca (book)}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٦|سەردێڕ=Muhammad at Medina |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٣٠٧-١|title-link=Muhammad at Medina (book)}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=Muhammad: Prophet and Statesman |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt/page/138 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=United Kingdom |ژپنک=٠-١٩-٨٨١٠٧٨-٤}} *{{cite encyclopedia|last=Watt |first=W. Montgomery|date=1998 |title=Badr |chapter=Encyclopaedia of Islam, Volume I (A-B): &#91;Fasc. 1-22&#93; |url=https://brill.com/display/title/1480|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 |pages=867–8 |isbn=978-90-04-08114-7}} *{{cite encyclopedia |last1=Welch |first1=Alford T. |author-link1=Alford T. Welch |last2=Moussalli |first2=Ahmad S. |last3=Newby |first3=Gordon D. |date=2009 |title=Muḥammad |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |editor-link=John Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |quote= |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |archive-date=11 February 2017 }}{{cbignore}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/islam0000edit |ڕێکەوت=١٩٦١|بڵاوکەرەوە=George Braziller |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٧٦-٠١٦٥-٥|editor-last=Williams |editor-first=John Alden}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams |یەکەم=Rebecca |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DBi_X2qoxpgC|سەردێڕ=Muhammad and the Supernatural: Medieval Arab Views |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٤٠٨٥-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Willis |editor-first=John Ralph |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Slaves and Slavery in Muslim Africa: Islam and the Ideology of Enslavement |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Routledge Press|Routledge]] |بەرگ=١|پەڕەکان=vii–xi, ٣–٢٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣١٤٢-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeitlin |یەکەم=Irving M. |ڕێکەوت= ٢٠٠٧|سەردێڕ= The Historical Muhammad|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=v_seJ21M0UoC |بڵاوکەرەوە=[[Polity Press]] |ژپنک= ٩٧٨٠٧٤٥٦٥٤٨٨١}} {{refend}} ====ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام==== {{refbegin|30em|indent=yes}} *{{cite encyclopedia |last=Abel |first=Armand |author-link=Armand Abel |date=1960 |title=Baḥīrā |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/bahira-SIM_1050 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }} *{{cite encyclopedia |last1=Buhl |first1=F. |last2=Welch |first2=A.T. |author-link2=Alford T. Welch |date=1993 |title=Muḥammad |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-COM_0780 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=360–376 |isbn=978-90-04-09419-2 }} *{{TDV Encyclopedia of Islam |title=MUHAMMED |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed |pages=406-479 |volume=30 }} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Muslim |یەکەم١=Imam Abul-Husain |سەردێڕ=Sahih Muslim |دوایین٢=Al-Khattab |یەکەم٢=Nasiruddin |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications Inc |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٩١٩-٠-٠|edition=First |شوێن=Riyadh}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WnMOEAAAQBAJ |سەردێڕ=Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume I: From Convenant to Community |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٢٢٦٨٢-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sa'd |یەکەم=Muḥammad Ibn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ |سەردێڕ=Kitab Al-tabaqat Al-kabir - Volume 2 |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Pakistan Historical Society}} *{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1971 |title=Ḥalīma Bint Abī Ḏh̲uʾayb |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=3 }} *{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1960 |title=Āmina |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/amina-SIM_0601 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }} *{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Rippen |first2=A. |date=2002 |title=Waḥy |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/wahy-COM_1331 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=11 }} *{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Jomier |first2=J. |date=1990 |title=Ka'ba |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kaba-COM_0401?lang=en |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=4 }} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان|محەممەد|d=Q9458|c=محمد بن عبد الله|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|n=no|s=no|b=no|q=no}} * {{Curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/Prophets/Muhammed}} * {{بریتانیکا|396226}} {{Navboxes |title = وتارە پەیوەندیدارەکان بە محەممەد |list = {{محەممەد٢|state=expanded}} {{پێغەمبەران بەپێی قورئان}} {{باب و باپیرانی محەممەد |state=autocollapse}} {{بابەتەکانی ئیسلام}} }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ژیاننامە|سیاسەت|قورئان|محەممەد|مێژووی ئیسلام|مەککە|مەدینە|مێژوو|کۆمەڵگا|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} [[پۆل:محەممەد| ]] [[پۆل:ئەھل ئەلبەیت]] [[پۆل:ئەھل ئەلکیسائ]] [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] [[پۆل:ئیسلام]] [[پۆل:پێغەمبەران لە دینی درۆز]] [[پۆل:پێغەمبەران لە قورئاندا]] [[پۆل:پێغەمبەرە عەرەبەکان]] [[پۆل:خەڵکی مەککە]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]] [[پۆل:دیپلۆماتەکان]] [[پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:سیاسەتوانە عەرەبەکان]] [[پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا]] [[پۆل:فەلسەفەی سیاسی]] [[پۆل:قوڕەیش]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٣٢]] [[پۆل:مەدینە]] qyyu8vvsp2e4bgx1mppey82woij6jej 1588729 1588728 2026-06-04T19:02:48Z Ari Qasm 57423 1588729 wikitext text/x-wiki {{پپ}} {{نیشانی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{کەسایەتی ئایینی | ناو = محەممەد کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەليب | وێنە =The Prophet Muhammad.png | قەبارەی وێنە =300px | alt = | لێدوان = نووسراوەی محەممەد بە عەرەبی | نازناو = «ئەحمەد، ئەبووقاسم، ئەبووتەییب، پێغەمبەری گەڕانەوە، پێغەمبەری بەزەیی، پێشەوای بەنی ئادەم، خۆشەویستی ڕەحمان، موختار، مستەفا، موجتەبا، سادق، مەسدووق، ئەمین، خاوەن شەفاعەت و پێگەی بەرز، خاوەن چاکە و پلەی بەرز، خاوەن تاج و میعراج، پێشەوای لە خواترسان، پێشەوای نێردراوان، پێغەمبەری نەخوێندەوار، پێغەمبەری خوا، [[کۆتا پێغەمبەر|دوایین پێغەمبەر]]، پێغەمبەری مەزن، چرایەکی ڕووناک، نوور، میھرەبان و ھتد» | مێژووی لەدایکبوون = ١٢ی ڕەبیعولئەوەل ٥٢ی پێش کۆچی ([[نیسان (مانگ)|نیسان]]ی [[٥٧١]] زایینی) | شوێنی لەدایکبوون = [[مەککە]] | مێژووی کۆچی دوایی = ڕەبیعولئەوەل [[١١]]ی کۆچی / [[حوزەیران]]ی [[٦٣٢]]ز | شوێنی کۆچی دوایی = [[مەدینە]] | ڕێزلێنراوە بە = [[ئیسلام]] | مێژووی ناردن = [[ڕەمەزان (مانگ)|ڕەمەزان]] ١٢ پ. ک / [[ئاب]]ی [[٦١١]]ز | شوێنی ناردن = ئەشکەوتی حەراء لە [[مەککە]] | شوێنگەی سەرەکی = حوجرەی عائیشە لە [[مزگەوتی پێغەمبەر]] لە [[مەدینە]] | مێژووی یادەوەری = ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ھەموو ساڵێکی کۆچیی | ھێماکان = [[قورئان]] | شەفیعە بۆ =بەگشتی بۆ ھەموو خەڵکی بەتایبەتیش بۆ ئیمانداران | نەژاد = لە [[عەرەب]]ە لە [[قوڕەیش]] لە نەوەی [[ئیسماعیل]] کوڕی [[ئیبراھیم]]{{ھن}}'''دایکی''' [[ئامینە کچی وەھب]]{{ھن}}'''باوکی''' [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبدول موتەلیب]]{{ھن}}'''دایکی بە شیری''' حەلیمە سەعدی، و سۆیبە{{ھن}}'''باوکی بە شیری''' حارس کوڕی عەبدول عیز{{ھن}}{{ھن}}'''[[خوشک و برا]]کانی بە شیری''' [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] (مامی)، و ئەبووسەلەمە کوڕی عەبدئەسەد، و ئەبووسوفیان کوڕی حارس (کوڕی مامی)، و عەبدوڵڵا کوڕی حارس، و شەیما کچی حارس، و ئەنیسە کچی حارس{{ھن}}'''خێزانەکانی''' [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، و سوودە کچی زمعە، و [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]]، و حەفسە کچی عومەر، و زەینەب کچی خزیمە، و ئوم سەلەمە، وزەینەب کچی جەحش، و جوبریە کچی حارس، و ماریە قبتی، و ئوم حەبیبە، و سەفییە کچی حەیی، و مەیموونە کچی حارس{{ھن}}'''کوڕەکانی''' قاسم، و عەبدوڵڵا، وئیبراھیم{{ھن}}'''کچەکانی''' زەینەب، و ڕوقەیە، و ئوم کەلسوم، و فاتیمە | مۆر =Muhammad Seal.svg }} '''محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەڵیب''' ({{بە عەرەبی|أَبُو ٱلْقَاسِمِ ﷴ بْنُ عَبْدِﷲِ بْنُ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ بْنُ ھَاشِمِ}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی نیسانی ٥۷١ – ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢) پێغەمبەرێکی عەرەبی (مستعرب)ە مستعرب واتە عەرەب کراو<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=History of al-tabari vol 2|پەڕەکان=١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=صحيح مسلم|پەڕەکان=٢٩٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.academia.edu/22460657/What_Ethnicity_Was_Muhammad|سەردێڕ=?What ethnicity was Muhammad}}</ref>،پێغەمبەری [[ئیسلام|ئیسلامە]] و کەسایەتییەکە کە [[موسڵمانان]] بە پێغەمبەری خوای دادەنێن کە بۆ ھەموو مرۆڤەکان ھاتووە ھەتا خەڵک بگەڕێنێتەوە بۆ [[یەکتاپەرستی]] و [[خواپەرستی]] لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]]. شوێنکەوتووانی لەو باوەڕەدان کە باشترین دروستکراوەی خوایە و پێشەوای مرۆڤە و لەگەڵ ناوھێنانیدا دەڵێن «صلی اللە علیە وسلم» واتە «دروودی خوای لێبێت». ئەم سڵاوناردنە لە [[قورئان]] و سوننەتدا ھاتووە و وایان لێدەکات سڵاواتی لەسەر بدەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حكم الصلاة على النبي عليە الصلاة والسلام عند ذكرە|ناونیشان=https://binbaz.org.sa/fatwas/7645/حكم-الصلاة-على-النبي-عليە-الصلاة-والسلام-عند-ذكرە|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=binbaz.org.sa|زمان=ar}}</ref> موسڵمانان وتە و کردار و سیفەتەکانیان پاراستووە لە پەڕتووکەکانی [[ژیننامەی پێغەمبەر|ژیننامە]] و [[فەرموودە]]، و یادی لەدایکبوونی دەکەنەوە لەمانگی [[ڕەبیعەلئەووەڵ|ڕەبیعول ئەوەل]] لە ھەموو ساڵێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=متى ولد النبي بالميلادي والھجري ؟ .. تعرف على آراء العلماء|ناونیشان=https://www.elbalad.news/4787299|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref> لە [[مەککە]] لە مانگی ڕەبیعولئەولی [[ساڵی فیل]]، بەرامبەر ساڵی ٥٧٠ یان ٥٧١ی [[ڕۆژژمێری زایینی|زایینی]] لە دایکبووە،<ref>ژیاننامەی پێغەمبەر، ئەکرەم زیاء عەمری.</ref> پێش ئەوەی لەدایک بێت باوکی کۆچی دواییی کردووە و ھەر لە مناڵیشدا دایکی لەدەست دەدات، پەروەردە دەبێت لای [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم]] باپیرەی پاشان لای [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب]] مامی، لەو ماوەیەدا خەریکی شوانی دەبێت، پاشان [[بازرگانی]] دەکات، لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا ژیانی ھاوسەری پێک ھێناوە لەگەڵ [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، کە دایکی ھەموو مناڵەکانی بووە بێجگە لە ئیبراھیم. سەرچاوەی سەربەخۆ دەربارەی سەرەتای ژیانی محەممەد و پێش پێغەمبەری زۆر کەمن و ئەوەی لەبەر دەستدایە نووسراوەی موسڵمانانە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Serjeant |یەکەم=R. B. |ڕێکەوت=١٩٩٠|editor-last=Crone |editor-first=Patricia |سەردێڕ=Meccan Trade and the Rise of Islam: Misconceptions and Flawed Polemics |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/603188?origin=crossref |journal=Journal of the American Oriental Society |بەرگ=١١٠|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٢–٤٨٦|doi=10.2307/603188 |issn=0003-0279}}</ref> دوای کۆچ بۆ [[مەدینە]] چەند سەرچاوەیەکی نائیسلامی بە کورتی باسیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bishop |یەکەم=James |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Non-Muslim Seventh Century Sources for the Prophet Muhammad |ناونیشان=https://jamesbishopblog.com/2020/10/15/the-non-muslim-seventh-century-sources-for-the-prophet-muhammad/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=Bishop's Encyclopedia of Religion, Society, and Philosophy |زمان=en}}</ref> بەپێی سەرچاوە ئیسلامییەکان، محەممەد لە پێش [[ئیسلام]]دا حەنیفی بووە و خوای پەرستووە لەسەر ڕیبازی [[ئیبراھیم]] و پەرستنی بتی ڕەتکردووەتەوە کە لەو کاتانەدا بەربڵاوبووە لە [[مەککە]]دا، [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە نیگای خوای پێ گەیشتووە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بووە، سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=(6) الدعوة في مرحلتھا السرية - السيرة النبوية|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79171|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref> پاشان دە ساڵی تری لە مەککە بەسەر برد بە بانگکردنی خەڵکەکەی و بازرگانەکان و سەردانکەرانی کەعبە کە دەھاتنە مەککە، لە ساڵی ٦٢٢ز کۆچی کرد بۆ شاری [[مەدینە]] کە ناودەبرا بە یەسرب، دوای ئەوەی گەورەکانی [[قوڕەیش]] کەوتنە پیلان گێڕان لێی و بانگەوازەکەیان ڕەت دەکردەوە، دە ساڵی کۆتایی ژیانی لە مەدینە بەسەر برد بە بانگەوازی ئیسلامی، و بناغەی دەوڵەتی ئیسلامیی دانا، کە دواتر فراوان بوو و مەککە و ھەموو شار و ھۆزە عەرەبییەکانی گرتەوە، و بۆ یەکەم جار عەرەبی یەکخست لەسەر یەک ئایینی یەکتاپەرستی و لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا،<ref>"Muhmmad," Encyclopedia of Islam and the Muslim world</ref><ref name="Lapidus 2002 pp 0">سەیری سەرچاوەکان بکە: * Holt (1977a), p.57 * Lapidus (2002), pp 0.31 and 32</ref> بانگەشەی بۆ دورکەوتنەوە لە ڕەگەزپەرستی و وەلانانی دەمارگیری ھۆزایەتی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حبايبە|یەکەم=صمود|سەردێڕ=مناھضة التمييز العنصري ما بين الحقيقة والوھم|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/3/31/مناھضة-التمييز-العنصري-ما-بين-الحقيقة|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الإسلام و نبذ العنصرية|ناونیشان=https://islamonline.net/الإسلام-و-نبذ-العنصرية/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=لا عنصرية في الإسلام|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/97456/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=العنصرية في الاسلام {{!}} سيدنا محمد|ناونیشان=https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%86%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083939/https://muhammad-pbuh.com/2011/09/08/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقف|ناونیشان=https://www.seo7u.com|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Seo7u|زمان=En}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.seo7u.com/ |date=تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ }}</ref> == سەرچاوەکانی ژیاننامەی == لەبەر ئەوەی کەسایەتییەکی کاریگەرە لە مێژوودا، بۆیە ژیان و کاروبار و بیروباوەڕی بە شێوەیەکی بەرفراوان لێدوانی لەسەر کراوە لەلایەن لایەنگران و نەیارەکانی بە درێژایی سەدەکان. [[ئیسلام|موسڵمانان]] لە کۆن و نوێدا گرنگییان داوە بە ژیاننامەکەی بەوەی بە پەیڕەوێکی کرداری دادەنرێت بۆ [[ئیسلام]]، زانایانی ئیسلام دانراوی زۆریان لەسەر داناوە و ھەموو شتێکی پەیوەندیداریان پێوەی نوسیوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أهم مصادر السيرة النبوية - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14184/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> === قورئان === {{سەرەکی|قورئان}} [[پەڕگە:Opened Qur'an.jpg|وێنۆک|قورئان بە گرنگترین سەرچاوە دادەنرێت بۆ زانینی ژیاننامەی محەممەد]] [[قورئان]] بە سەرچاوەیەکی سەرەکیی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەد،<ref name="محمد أنور-القرآن">مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص1-31، مجمع الملك فهد.</ref> دێرینترن و باوەڕپێکراوترین سەرچاوەی ژیاننامەی پێغەمبەرە، لەبەرئەوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی محەممەد خۆی و ھەموو موسڵمانان یەک نوسخەی قورئان کۆیان دەکاتەوە لەگەڵ جیاوازی کۆمەڵە ئیسلامییەکاندا،<ref name="السباعي1">السيرة النبوية دروس وعبر، مصطفى السباعي، ص22-29، المكتب الإسلامي.</ref><ref name="دراسة مصادر السيرة">[http://www.albadri.info/books/madkhal/index.htm دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304062422/http://albadri.info/books/madkhal/index.htm |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> لەگەڵ ئەوەی قورئان ھەموو ژیاننامەی محەممەد لە خۆناگرێت، بەڵام چەند ئاماژەدانێکی تیایە بۆ ژیانی بە دەربڕینی ئاشکرا بێت یان بە ئاماژەدان. ھەندێک لە سیفەتەکانی باسکراوە لەگەڵ [[بەڵگە (ڕاستی)|بەڵگەکانی]] پێغەمبەرێتی، ڕەوشت و تایبەتمەندییەکانی، و باری دەروونی، و ھەندێک شت لە بارەی غەزاکانییەوە باسکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=منزلة الرسول ﷺ في القرآن الكريم|ناونیشان=https://islamonline.net/منزلة-الرسول-في-القرآن-الكريم/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القرآن في حياة الرسول صلى الله عليه وسلم - خالد سعد النجار|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/12603|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=رسول الله صلى الله عليه وسلم في القرآن الكريم {{!}} موقع نبي الرحمة|ناونیشان=http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=mercyprophet.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185256/http://mercyprophet.org/mul/ar/node/2415|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەقورئاندا ٢٨٠ ئایەت باسی غەزاکان دەکات کە دەکاتە ڕێژەی (٪٤،٦٥) ی قورئان، ھەندێکیان بە ئاماژە باسیان کردووە و ھەندێکیان ڕاستەوخۆ، وەک [[شەڕی بەدر|غەزای بەدر]]، [[جەنگی ئوحود|غەزای ئوحود]]، [[غەزای خەندەق]]، [[سوڵحی حودەیبییە]]، [[غەزای خەیبەر]] و [[فەتحی مەککە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات المذكورة في القرآن - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/fatwa/79914/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B0%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الغزوات الواردة في القرآن|ناونیشان=http://www.iid-quran.com/Statistics/NumQu20.php|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.iid-quran.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما هى الغزوات التى ذكر اسمها فى القران الكريم - إسألنا|ناونیشان=https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.isalna.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010083941/https://www.isalna.com/437053/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D9%87%D8%A7-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=konouz.com|سەردێڕ=الغزوات التي ذكرت في القرآن الكريم - من كنوز القرآن الكريم : -|ناونیشان=http://konouz.com//ar/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA/%D9%83%D9%86%D9%88%D8%B2/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85.s.8.12800/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=konouz.com|زمان=ar}}</ref> بۆ نموونە [[ئەحزاب|سوورەتی ئەحزاب]] باسی ژیانی پێغەمبەر دەکات لەگەڵ خێزان و ھاوەڵەکانی، و وردەکاری زۆری تێدایە دەربارەی غەزای خەندەق.<ref>قورئانی پیرۆز، سوورەتی ئەحزاب</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - أسباب النزول - سورة الأحزاب- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=351&idto=363&bk_no=63&ID=378|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=admin|سەردێڕ=سبب نزول سورة الممتحنة إسلام ويب {{!}} كنج كونج|ناونیشان=https://wikiarticle.xyz/?s=%D8%B3%D8%A8%D8%A8+%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84+%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%AD%D9%86%D8%A9+%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85+%D9%88%D9%8A%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=en-US}}</ref> === کتێبی فەرموودە === {{سەرەکی|فەرموودە}} ژیاننامەی پێغەمبەر بەشێکی فراوانی گرتووە لە کتێبەکانی [[فەرموودە]]دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات في الحديث النبوي وتاريخ تدوينه - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=https://waqfeya.net/book.php?bid=2582|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=waqfeya.net}}</ref> ھەموو ئەوانەی کتێبیان لە فەرموودەدا داناوە، بەش و دەروازەی تایبەتیان داناوە لەسەر ژیانی پێغەمبەر محەممەد، و بانگەوازەکەی، و ھاوەڵەکانی، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕووداوانە بەپێی کات ڕیزبەند نەکراوان، لەبەرئەوەی ئەوان مەبەستیان کۆکردنەوەی وتەکانی محەممەد و کردار و فەرمان و حوکمەکانی بووە.<ref>فقه السيرة، محمد سعيد رمضان البوطي، ص21، دار الفكر، ط1978.</ref> بەشێک لە ژیاننامەکەی لەو کێبانەدا ھاتووە بەمەبەستی بەڵگە ھێنانەوە بۆ حوکمی شەرعی، بەم ھۆیەوە زۆر بەوردی باس نەکراوە و تەنیا گێرانەوەی ھەندێک ھەواڵ بووە بەپێی ڕێبازی فەرموودەناسان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول من كتب في السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أول_من_كتب_في_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19538|سەردێڕ=مصادر تلقي السيرة النبوية والعناية بها عبر القرون الثلاثة الأولى|زمان=ar}}</ref> زانایانی موسڵمان کۆکن لەسەرئەوەی کە ناودارترین و دێرینترین کتێب لەبارەی ھەواڵی ژیاننامەی پێغەمبەرەوە [[موەتتەئی مالیک|موەتتەئی مالیکە]]، کە کۆمەڵێک فەرموودەی دەربارەی ژیاننامە و سیفاتەکانی پێغەمبەر ھێناوە و باسێکی تایبەتی جیھادی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=نظرة سريعة للموطأ|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130861/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة كتاب.. موطأ الإمام مالك مَن السبب فى تأليفه|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2021/5/3/سيرة-كتاب-موطأ-الإمام-مالك-مَن-السبب-فى-تأليفه/5302198|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref> پاشان [[سەحیحی بوخاری]] باسی چەند لایەنێکی کردووە پێش پێغەمبەرایەتی و دوای دابەزینی سروش، کتێبێکی تایبەت کردووە بە غەزاکانی و جیھاد، بەشێکی زۆر لەسیفاتەکانی و بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی باسکردووە، کەدەکاتە دەیەکی کتێبەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صحيح البخاري - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16729/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> و دواتر [[سەحیحی موسلیم]] کە بەشێکی زۆریان لە ژیانی محەممەد باسکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=صحيح مسلم (ط. طيبة) - المكتبة الوقفية للكتب المصورة PDF|ناونیشان=http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170720183400/http://waqfeya.com/book.php?bid=1763|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> ھەروەھا ھەریەکە لە [[ئەبووداوود]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أبو داود السجستاني - طريق الإسلام|ناونیشان=https://ar.islamway.net/scholar/802/أبو-داود-السجستاني|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net}}</ref> [[ئەحمەد کوڕی حەنبەل]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الإمام أحمد بن حنبل|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210916104531/https://www.islamstory.com/ar/artical/21843/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>[[ئیبن ماجە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=تعرف على ابن ماجه القزويني صاحب كتاب "السنن"|ناونیشان=https://www.alarabiya.net/culture-and-art/2017/05/29/تعرف-على-ابن-ماجه-القزويني-صاحب-كتاب-السنن-|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=العربية|زمان=ar}}</ref> و [[ترمزی]]، بەھەمان شێوە بەشێکی کتێبەکانیان تەرخان کردووە بۆ ژیانامەی پێغەمبەر بەڵام بە جیاوازی لە شێوەی ڕێکخستن و ڕیزبەندیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب فقه السيرة النبوية مع موجز لتاريخ الخلافة الراشدة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/23657|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> === کتێبەکانی ژیاننامە (سیرە) === کتێبەکانی ژیننامەییەکان لە قۆناغێکی دواتر لە نوسیەوەی [[فەرموودە]] نوسراون، ھاوەڵەکان گرنگییان دەدا بە گێڕانەوەی ژیاننامەکەی بە زارەکی، یەکەم کەس کە گرنگی دا بە نووسینەوەی ژیاننامەکەیدا [[عوروە کوڕی زوبەیر]] بوو. پاشان ئەبان کوڕی عوسمان (مردن ١٠٥کۆچی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Chapter 2: Saqifa, The First Manifestations|ناونیشان=https://www.al-islam.org/origins-and-early-development-shia-islam-sayyid-husayn-muhammad-jafari/chapter-2-saqifa-first|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Islam.org|زمان=en}}</ref> پاشان وەھاب کوری مونەبی (مردن ١١٠ کۆچی)،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=موقع قصة الإسلام {{!}} إشراف الدكتور راغب السرجاني|ناونیشان=http://www.islamstory.com/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200509023916/http://www.islamstory.com/|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> پاشان شوڕەحەبیل کوری سەعید (مردن ١٢٣کۆچی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص339 - كتاب الجرح والتعديل لابن أبي حاتم - شرحبيل - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/2170/1924|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> و لە دواتریش ئیبن شیھابی زوھری (مردن ١٢٤کۆچی)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=ابن شهاب الزهري معلومات عن الفقيه المؤرخ أول من دون العلم|ناونیشان=https://www.i7lm.com/ابن-شهاب-الزهري/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موقع احلم|زمان=ar}}</ref> بەڵام بەشی زۆری نووسینەکانیان لە ناوچوون، نەگەیشتوون بە ئێمە، جگە لە چەند پاشماوەیەکی پەرتەوازە کە لەلایەن محەممەد کوڕی جەریری تەبەرییە گێردراوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101216172028/http://islamicfeqh.com/books/SIREH/Hp-sireh-a.htm|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=‮سعيد‬‎ ‮الجوماني‬‎|ناونیشان=https://brill.com/view/book/9789004462922/back-1.xml|سەردێڕ=‮قائمة المصادر والمراجع‬‎|دوایین٢=‮كونراد‬‎ ‮ھيرشلر‬‎|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Brill|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٦٢٩٢-٢}}</ref> لە دواتردا محەممەد کوڕی ئیسحاق دێت لە نووسینەوەی ژیاننامەی محەممەددا بە تەواوی و شارەزایان بە ڕاسترین کتێبی ژیننامەی دادەنێن لەو سەردەمەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=كتب الدلائل والشمائل والخصائص|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/85074/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٩|سەردێڕ=مصنفات ومناهج للتعريف بحياة الرسول ﷺ|ناونیشان=https://islamonline.net/مصنفات-ومناهج-للتعريف-بحياة-الرسول/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=اسلام اون لاين|زمان=ar}}</ref> کتێبەکەی بە ئێمە نەگەیشتووە بەڵام [[ئیبن ھیشام]] (مردن ٢١٨ کۆچی) ھەستاوە بە گێرانەوەی کتێبەکەی بە پوختکراوەیی کە ناسراوە بە [[ژیننامەی ئیبن ھیشام]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ابن هشام السيرة النبوية|ناونیشان=https://mawdoo3.com/ابن_هشام_السيرة_النبوية|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=نبذة عن السيرة النبوية لابن هشام|ناونیشان=https://mqaall.com/prophetic-biography-ibn-hisham/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مقال|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ar.islamway.net/book/19487|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن هشام|زمان=ar}}</ref> [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەری]] (مردووی ٣١٠ی کؤچی) لە مێژووەکەیدا بەشێوەیەکەی سەرەکی پشتی بە گێڕانەوەکانی ئیبن ئیسحاق بەستووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المدخل إلى دراسة مصادر السيرة النبوية والتاريخ الإسلامي ـ الباب الثالث : تعريف بالموسوعات التاريخية وأصولها ومصنفيها ـ الفصل الثاني: تراجم أصحاب الموسوعات التاريخية التي اعتمد عليها ابن أبي الحديد ـ أبو جعفر محمد بن جرير الطبري (ت310هـ)|ناونیشان=https://www.albadri.info/books/madkhal/madkhal48.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.albadri.info}}</ref><ref>موارد السيرة النبوية في تاريخ الطبري : من المولد حتى الهجرة للحبشة,[https://search.emarefa.net/ar/search?append=PERSON_FILTER_AR_NAME_ss%3A%22%D8%B7%D9%87+%D8%AC%D9%85%D9%8A%D9%84+%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF%22 طه جميل أحمد],[https://search.emarefa.net/ar/search?append=SOURCE_s%3A%22%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%A9+%D9%83%D9%84%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8%22 مجلة كلية الآداب].</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=تأريخ الرسل والملوك لمحمد جرير الطبري|ناونیشان=https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نفحات من علوم المسلم|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010114437/https://muslim-nafahat.net/seera_023/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === کتێبەکانی شەمائل و دەلائل === {{سەرەکی|زانستی شەمائیل}} بە سەرچاوەیەکی بنەڕەتی دادەنرێت لە زانینی ژیاننامەی پێغەمبەر محەممەددا،<ref name="محمد أنور-الشمائل">مصادر تلقي السيرة النبوية، محمد أنور البكري، ص31-39، مجمع الملك فهد.</ref> ئەمانەش ئەو کتێبانەن کە دانەرەکانیان گرنگییان داوە بە باسی محەممەد و خوو ڕەوشت و سیفەتەکانی، و ھەڵسوکەوتی لە شەو و ڕۆژدا.<ref name="ReferenceE">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> زانستی شەمائیل جێگای گرینگی پێدانی زانایانی موسڵمان بووە، و یەکێک بووە لە بابەتەکانی کتێبەکان فەرموودە، دواتر زانایان کتێبی تایبەتیان لەسەر نوسیووە، ئەبول بەختەری (مردووی ٢٠٠ی کۆچی) یەکەم کەسە کتێبی لەسەر شەمائیل نوسیووە بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر ئەبول حەسەن مەدائینی (مردووی ٢٢٤ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|صفة النبي}}، دواتر کتێبی شەمائیلە محەممەدیەکان ی [[ترمزی]]، دواتر [[داوود کوڕی عەلی زاھیری|داوود کوڕی عەلی ئەسفەھانی]] (مردووی ٢٧٠ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الشمائل المحمدية}}،<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە21-52، مكتبة العلوم والحكم</ref> دواتر قازی ئیسماعیل مالیکی (مردووی ٢٨٢ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|الأخلاق النبوية}}، دواتر ئیبن فارس (مردووی ٢٩٥ی کۆچی) بەناوی {{عەرەبی|أخلاق النبي}}، و چەندانی تر لەسەردەمەکانی دواتردا.<ref>مصادر السيرة النبوية وتقويمها، فاروق حمادة، لاپەڕە ٣٦-٤٤، دار الثقافة،١٩٨٠</ref> ھەروەھا '''کتێبەکانی دەلائل''' بە یەکێکی تر لە سەرچاوە بنەڕەتییەکانی ژیاننامەکەی دادەنرێن،<ref name="ReferenceE"/><ref>منتهى السول على وسائل الوصول إلى شمائل الرسول، عبد الله بن سعيد محمد عبادي اللحجي، ج1، ص31-32، دار طوق النجاة، ط1998.</ref> ئەمەش ئەو کتێبانە دەگرێتەوە کە بەڵگە و نیشانەکانی پێغەمبەرایەتیی محەممەد دەسەلمێنێت بەپێی بیروباوەڕی [[ئیسلام|موسڵمانان]]. زۆر کتێب لەم بوارەدا دانراون و ناودارترینییان بەڵگەکانی پێغەمبەرێتی بەیھقییە. هەروەها بوخاری و موسلیم بەشێک لە کتێبەکەیان تایبەت کردووە بە بەڵگەکانی پێغەمبەرایەتی. === سەرچاوەکانی تر === ھەروەھا چەندین جۆری تر سەرچاوە ھەیە، وەک کتێبەکانی تەفسیری [[قورئان]] و ھۆکانی ھاتنە خوارەوە.<ref name=":1">السيرة من موقع المجلس الأعلى للشؤون الإسلامية التابع لوزارة الأوقاف المصريةنسخة محفوظة 08 يناير 2009 على موقع واي باك مشين.</ref> بەھۆی ئەوەی بەشێکی زۆری زانایانی ئیسلامی پشت بە ڕاڤە و لێکدانەوەکانی سەدەکانی سەرەتایی سەرھەڵدانی ئایینی ئیسلام دەبەستن، لە ناویشیان ئەو ئایەتانەی پەیوەندی بە ژیانی پێغەمبەری ئیسلامەوە ھەیە. لە نموونەی ئەو کتێبانەش تفسیری [[ئیبن کەسیر]]، [[تەفسیری تەبەری]]، و ھەروەھا تەفسیری قورتوبی.<ref name=":1" /> جگە لەو کتێبە مێژوویانەی بە شێوەیەکی گشتی گرینگی بە ڕووداوە مێژووییەکان داوە وەک تاری تەبەری و تاریخی [[ئیبن خەلدوون]]، ھەروەھا ئەو سەرچاوانەی جیا لە زمانی عەرەبی نوسراونەتەوە.<ref>Philip K. Hitti, History of the Arabs, 10th edition (1970), p.112.</ref><ref>Seeing Islam as others saw it: a survey and evaluation of Christian, Jewish, Robert G. Hoyland p.22 '''^'''</ref> == کورتەیەکی مێژوویی == {{ئیسلام}} [[پەڕگە:Map of Arabia 600 AD-ar.svg|ڕاست|وێنۆک|گرینگترین ھۆزە عەرەبیەکان لە نیمچە دورگەی عەرەب]] لە ڕووی سیاسییەوە، [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] لێک ھەڵوەشابوو، نە دەوڵەتێک یەکی دەخست و نە حکوومەتێک بەڕێوەی دەبرد، دەوڵەتە دێرینەکانی کە لە [[یەمەن]] و [[نەجد]] و دەورووبەری [[عێراق]] و [[شام]] بوون لێک ھەڵوەشابوون، و ژیانی کۆچەری دەستی بەسەر شارەکانی [[حیجاز|حیجازدا]] گرتبوو، و ھۆزەکان یەکەی سەرەکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كيف كانت الأوضاع السياسية في شبه جزيرة العرب قبل الإسلام|ناونیشان=https://mawdoo3.com/كيف_كانت_الأوضاع_السياسية_في_شبه_جزيرة_العرب_قبل_الإسلام|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=المحرر|سەردێڕ=موجز الحالة السياسية عند العرب قبل الإسلام {{!}} سجل التاريخ|ناونیشان=https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210709185229/https://cal.al-7awza.org/hist/topic/556|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و کاروبارەکانی مەککە لە ڕێگای [[دارول نەدوە]] بەڕێوەدەبرا. لە شاری مەدینە بە شێوەیەکی گشتیی بەردەوام کێشە و ناکۆکی لە نێوان [[ئەوس]] و [[خەزرەج]] ھەبوو.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> دەوڵەتی مەنازرە لە [[حارەبشا|حیرە]] و دەوڵەتی غەساسینە لە [[شام]] لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|فارس]] و [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ڕۆمەکان]] ڕێگە بەگەشەیان درابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕێگر لەبەردەم فراوانخوازی عەرەبەکان. فارسەکان دەوڵەتی مەنازیرەیان ھەشت ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی ڕوخاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة السياسية والاقتصادية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/14942/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> لە ڕووی ئابوورییەوە، دەشتەکییە عەرەبەکان پشتیان بە شوانکارەیی و کۆچکردن دەبەست بۆ ئەو ناوچانەی ئاویان لێیە، ئەمەش ببووە ھۆی [[شەڕ]] بۆ دەستکەوتنی پێداویستییەکان، بەڵام لە شارەکاندا چالاکی [[بازرگانی]] و [[وەرزێری|کشتوکاڵی]] و [[پیشەسازی]] ھەبوو، [[مەککە]] چالاکی بازرگانی تێیدا باڵادەست بوو و ڕێگەی بازرگانی نێوان [[شام]] و [[یەمەن]]ی بەڕێوە دەبرد، و سوودی لە پایە ئاینییەکەی وەردەگرت بۆ پاراستنی کاروانە بازرگانیەکان.<ref name=":2" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكة المكرمة قبل البعثة النبوية|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%83%D8%B1%D9%85%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B9%D8%AB%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%8A%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref><ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٧-٨٢، مكتبة العبيكان، 2005.</ref> بەڵام [[مەدینە]] کشتوکاڵ تێیدا لەبرەودا بوو بەھۆی باخی [[میوە]] و [[خورما]] و [[ترێ|ترێوە]].<ref name=":2"/><ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص77-82، مكتبة العبيكان، ط2005</ref> عەرەب دیناری [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتی]] و درھەمی فارسییان بەکاردەھێنا لە ئاڵوگۆڕی بازرگانیدا، بەڵام لە ڕووی پیشەسازییەوە [[مەدینە]] ناسرابوو بە داڕشتنی جوانکاریی [[زێڕ]] و [[زێو|زیو]]، لەگەڵ دروستکردنی شمشێر و تیر و ڕم و زرێپۆش، ھەروەھا لە شارە عەرەبییەکاندا ئاسەنگەری و زەڕەنگەری و پێست خۆشکردن و چنین پەرەی سەند، ھەروەھا عەرەب چەند جۆرێک مامەڵەی دارایییان دەزانی وەک قەرز و ڕەھن و باج. لە ڕووی ئایینییەوە، [[بتپەرستی|بت پەرستی]] [[نیمچەدوورگەی عەرەبی]] گرتبوویەوە بە شێوەیەکی گشتی،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص20-25.</ref> کۆمەڵە خواوەندێکیان دەپەرست دروست کرابوون لە بەرد و تەختە، ژمارەیان دەگەیشتە ٣٦٠ بت لە دەوری [[کەعبە]]، ئەو ھۆزانە دەیانپەرستن کە دەھاتن بۆ [[حەج]] و [[قوربانی]] و نەزریان بۆ دەکردن،<ref name=":2"/> گەورەترینیان کۆنترینیان بتی ([[ھوبەل]]) بوو کە قوڕەیش و کینانە دەیانپەرست ھەروەھا بتی (عووزا) شیان دەپەرست، و بتی (مەنات) ھوزەیل و خوزاعە دەیانپەرست، ھۆزی سەقیف بتی (لات) یان دەپەرست.<ref>المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، بەرگی ١١، لاپەڕە ٢٥٣</ref> لەگەڵ ئەمانەشدا چەند دروشمێکیان لە پاشماوەی ئایینی [[ئیبراھیم]] بۆ مابوویەوە وەک بەرز ڕاگرتنی کەعبە، و سەردان کردنی، و [[حەج]] و [[عەمرە|عومرە]]، لە ھەمان کاتدا چەند تاکێک ھەبوون کە لەسەر ڕێبازی [[ئیبراھیم]] و [[ئیسماعیل]] بوون بە تەنھا و ناسرابوون بە حەنەفییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تجلّيات «الحنيفية» في مكة قبل الإسلام|ناونیشان=https://www.makkawi.com/Article/497/%D8%AA%D8%AC%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.makkawi.com|زمان=ar}}</ref> ھەروەھا چەند ئایینێکی تر ھەبوو بە شێوەیکی دیاریکراو وەک [[جوو|جوولەکە]] لە [[یەمەن]] و [[مەدینە]]، و [[مەسیحییەت]] لە نەجران و حیرە و دەوروبەری [[شام]]، و ھەروەھا بڵاوبونەوەیەکی دیاریکراوی [[ئایینی زەردەشتی|ئاگرپەرستی]] ھەبوو کە لە [[ئێران|ئێرانەوە]] ھاتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الجزيرة العربية الحالة الدينية عند ظهور الإسلام - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16539/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> == نەژادی == {{سەیری ئەمەش بکە|داڕێژە:درەختی نەژادی محەممەد}} {{محەممەد}} [[پەڕگە:آباء وأمهات النبي.png|ڕاست|وێنۆک|ڕەچەڵکی پێغەمبەر]] ئەبوول قاسم محەممەدی کوڕی عەبدولڵای کوڕی [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەڵیب]] کوڕی [[عەبدولمەنناف کوڕی قوسەی|عەبدولمەنناف]] کوڕی قوسەیی کوڕی کیلابی کوڕی موڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالیبی کوڕی فیھری کوڕی مالیکی کوڕی نەزڕی کوڕی کینانەی کوڕی خوزیمەی کوڕی مودرکەی کوڕی ئیلیاسی کوڕی مزەڕی کوڕی نزاری کوڕی مەعدی کوڕی عەدنانە (تائێرە زانایان کۆدەنگن)، لەگەڵ ئەوەی سەلمێنراوە دەچێتەوە سەر نەسەبی ئیسماعیلی کوڕی [[ئیبراھیم]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=نَسبُ الحبيب المصطفى ﷺ ويوم ميلاده|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/11/10/نسب-الحبيب-المصطفى-ويوم-ميلاده|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النسب النبوي الشريف|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/ملحق/النسب-النبوي-الشريف|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> ھیچ لقێک نییە لە [[قوڕەیش]]دا کە نزیکایەتی لەگەڵ محەممەددا نەبێت،<ref>بوخاری ڕیوایەتی کردووە لە سەحیحی بوخارییدا</ref> و [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو باوەڕەدان کە خوا ھەڵیبژاردووە لە باشترین ھۆز و پشت و نەسەبدا.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص69-102، دار الفكر المعاصر، ط1991</ref> گوتویەتی ({{عەرەبی|خرجتُ من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم إلى أن ولدني أبي وأمّي}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث ( خرجت من نكاح ولم أخرج من سفاح من لدن آدم ... ) من الشريعة للآجري|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_443985|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141124/https://islamarchive.cc/H_443985|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (من لەئادەمەوە تاوەکوو [[دایک و باوک]]م لە ھاوسەرگیریەوە لەدایکبووم، لە داوێنپیسی لەدایک نەبووم). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل، واصطفى قريشًا من كنانة، واصطفى من قريش بني هاشم، واصطفاني من بني هاشم}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (الله اصطفى كنانة من ولد إسماعيل ، واصطفى قريشا من كنانة ... ) من صحيح مسلم|ناونیشان=https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010141125/https://islamarchive.cc/Hadith_190849|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (خوای گەورە کینانەی لە منداڵەکانی ئیسماعلدا ھەڵبژاردووە، و قوڕەیشی لە کینانەدا ھەڵبژاردووە، و بەنی ھاشمی لە قوڕەیشدا ھەڵبژاردووە، منیشی لە بەنی ھاشمدا ھەڵبژاردووە). گوتووشیەتی ({{عەرەبی|نحن بنو النضر بن كنانة لا نقفو أمنا ولا ننتفي من أبينا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/79916|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref> واتا (ئێمەی بەنوو نەزر تۆمەتی داوێن پیسی نادەینە پاڵ دایکمان، و خۆمان لە بابمان بێبەری ناکەین). ھەروەھا گوتوویەتی ({{عەرەبی|إنَّ الله كلمة تعالى خلق الخلق، فجعلني في خير فِرَقِهم، وخير الفرقتين، ثم تخيَّر القبائل فجعلني في خير قبيلة، ثم تخيَّر البيوت فجعلني في خير بيوتهم، فأنا خيرُهم نفسًا، وخيرُهم بيتًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث العباس بن عبدالمطلب - سنن الترمذي|ناونیشان=https://dorar.net/h/0774d1e09b668fd24ff7cb1f3ef3096a|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-اقتضاء الصراط المستقيم-12b-4|ناونیشان=https://www.alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=153367|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alathar.net}}</ref> واتا: (خوای گەورە دروستکراوەکانی دروستکردووە منی لە باشترین کۆمەڵەیان داناوە، دواتر لەتیرەکان منی لە باشترین تیرە داناوە، و دواتر لەماڵەکان منی لە باشترین ماڵدا داناوە). * '''باوکی'''؛ عەبدولڵای کوڕی عەبدولموتەڵیب بووە، دایکی فاتیمەی کچی عەمری کوڕی عائیزی کوڕی عیمران کوڕی مەخزوومی کوڕی یەقەزەی کوڕی موڕڕەی کوڕی کەعبی کوڕی لوئەی کوڕی غالب بووە.<ref>جامع الأحاديث، السيوطي، فەرموودەی ژمارە ٤٤٤٣٢.</ref><ref>لروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٢-٣٤.</ref> عەبدوڵڵا چاکترین کوڕەکانی باوکی بووە و لێبوردەترین و نزیکترینیان بووە لێوەی، و بچووکترینیان بووە،<ref name=":3">جامع الأحاديث، السيوطي، رقم:44432.</ref><ref>جمهرة أنساب أمهات النبي صلى الله عليه وآله وسلم، الحسين بن حيدر الهاشمي، ص1-58.</ref> نازناوی سەربڕدراوە بەھۆی ئەوەی باوکی سەد حوشتری بۆ سەربڕی لەجیاتی ئەو نەزرەی کە کردبووی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح والد النبي صلى الله عليه وسلم - موقع مثال|ناونیشان=http://www.methaal.com/articles/index?id=2054|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.methaal.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة عبدالله الذبيح أبو النبي :: قصص السيرة النبوية مصورة للاطفال ⋆ تطبيق حكايات بالعربي|ناونیشان=https://www.belarabyapps.com/BelarabyStories/قصة-عبدالله-الذبيح/|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بالعربي نتعلم|زمان=ar}}</ref> * '''دایکی'''؛ ئامینەی کچی وەھب کوڕی عەبد مەناف کوڕی زوھرە کوڕی کیلاب بووە، لەو سەردەمەدا باشترین ژنی قوڕەیش بووە لە نەسەب و شوێندا، و باوکی پێشەوای بەنی زەھرە بووە لە نەسەب و شەرەفدا،<ref name=":3" /> و باوکی سەرۆک و باشترینی بەنوو زوھرە بووە لەو کاتەدا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە ١-٤٨</ref> *'''مام و پورەکانی:''' [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب|عەبباس]]، [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزە]]، زوبەیر، حارس، غەیداق، قوسەم، عەبدول کەعبە، موقەوەم، جەحل، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوو لەھەب،]] [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبوو تاڵیب]] و زیرار.<ref>ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، لاپەڕە ١٣٠-١٣٩، دار المنهاج، ٢٠٠٥</ref> پوورەکانی عاتیکە، ئومیمە، ئەروا، ئوم حەکیم، بەڕڕە و سەفییە. حەمزە و عەباس و سەفییە موسڵمان بوون.<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، لاپەڕە ١-٦٣</ref><ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، لاپەڕە ١٥٩-١٦٣، المطبعة الأدبية، بيروت، ١٨٩٢</ref> == ژیانی لە پێش بانگەواز == === لەدایکبوونی === [[پەڕگە:Mecca from Jabal Nur.JPG|ڕاست|وێنۆک|250px|دیمەنێکی مەککە لەسەر شاخی نوورەوە]] کاتێک عەبدوڵڵا کوڕی عەبدولموتەلیب گەیشتە تەمەنی ھەژدە ساڵی باوکی خوازبێنی ئامینەی کچی وەھبی بۆ کرد لەمامی وھەیب کوڕی عەبدول مەناف کەلەلای ئەوان دەژیا.<ref>مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، بەرگی ١ ، لاپەڕە ١٠٣-١١٠، المطبعة العلمية، ١٩٩٥</ref> عەبدوڵڵا لەمەککە گواستیەوە و ئامینە بە پێغەمبەر دووگیان بوو. ئامینە دەیگووت کاتێک پێغەمبەر لەزگیدا بووە پێی گوتراوە ({{عەرەبی|إنّك قد حملت بسيّد هذه الأمّة، فإذا وقعَ على الأرض فقولي "أعيذه بالواحد من شرِّ كل حاسد"، ثم سمّيه "محمدًا}})<ref>لطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ١، لاپەڕە ٩٤-١٠٨، دار صادر،بيروت.</ref> واتا (تۆ گەورەی ئەم ئوممەتەت لە زگدایە، کاتێک لەدایکبوو بڵێ بە خوای تاک و تەنیا دەیپارێزم لە خراپەی ھەموو چاوپیسێک، و دواتر ناوی بنێ محەممەد). عەبدوڵڵا بەمەبەستی بازرگانی بەرەو شام بەڕێکەوت مانگێک بەنەخۆشی لە مەدینە مایەوە و دواتر مرد.<ref>أعلام النبوة، أبو الحسن علي بن محمد بن حبيب الماوردي، لاپەڕە ٢٤٠، دار الكتاب العربي، ١٩٨٧</ref> لەو کاتەدا تەمەنی پێغەمبەر دوو مانگ لە زگی ئامینەدا(بەپێی بۆچوونی زۆربەی زانایان)، لەدوای خۆی پێنج حوشتر ڕانە مەڕێک و بەندەیەکی بەناوی بەرەکە کە [[کونیە|کونیەکەی]] ئوم ئەیمەن بوو بەجێھێشت.<ref>تاريخ الرسل والملوك، الطبري، بەرگی ١، لاپەڕە ٣٢٧-٣٢٨</ref><ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، بەرگی ١، لاپەڕە ٧٨، دار المعرفة.</ref> [[پەڕگە:مكتبة مكة المكرمة.jpg|وێنۆک|شوێنی لەدایکبوونی '''پێغەمبەر محەممەد''' لەدۆڵی ئەبوو تاڵیب.]] پێغەمبەری ئیسلام محەممەد لە ماڵی باوکی لە شاری مەککە لە دایکبووە (بەپێی گێڕانەوەکانی سوننە لە ڕۆژی دووشەممە، ١٢ی ڕەبیعولئەوەلی ساڵی فیل، بەرامبەر ٢٠ یان ٢٢ی نیسانی ساڵی ٥٧١ یان ٥٧٠ی زایینی لە دایکبووە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أين ومتى ولد الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://mawdoo3.com/أين_ومتى_ولد_الرسول_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref> سەرچاوە مێژووییەکان سەبارەت بە ڕەووشی کاتی لە دایکبوونی ناکۆکیان ھەیە، بەشی زۆریان ئاماژە بەوەدەکەن محەممەد لە سکی دایکیدا بووە باوکی کۆچی دوایکردووە،<ref>تاتات</ref> بەڵام بەشێکی دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن باوکی لە ژیاندا بووە کاتێک لە دایکبووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یحیی الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای راشدین|بڵاوکەرەوە=دەزگای چاپ و بڵاوکراوەی ڕۆژھەڵات|ساڵ=٢٠١٣|پەڕەکان=٣٩٨}}</ref> بەشێکی دیکە دەڵین تەمەنی سێ ساڵ بوو کاتێک باوکی کۆچی دوایکردووە، و بەشێکی دیکە دیکە دەڵێن دووساڵ بووە. سەرچاوەیەکی دیکە دەلێت تەمەنی ٧ مانگ بووە، بەشێکی دیکە دەلێن تەمەنی یەک مانگ بووە کاتێک باوکی کۆچی دوایی کردووە. بەڵام ئەم سەرچاوە و قسانە بە شێوەیەکی گشتی ڕەتکراونەتەوە، بەشی زۆری مێژوو نوسان کۆکن لەسەر ئەوەی پێغەمبەر بەبێ باوکی لەدایکبووە.<ref name=":0" /> کاتێک عەبدولموتەڵیب باپیری پێغەمبەر ھەواڵەکەی پێدەگات زۆری پێ خۆش دەبێت و دەچێتە کەعبەوە سوپاسی خوا دەکات<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=نور|یەکەم=مكتبة|سەردێڕ=تحميل كتاب الرحيق المختوم pdf|ناونیشان=https://www.noor-book.com/كتاب-الرحيق-المختوم-pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=www.noor-book.com|زمان=ar}}</ref> و ناوی محەممەدی بۆ ھەڵدەبژێرێت کە لەو کاتەدا ئەو ناوە لە ناو عەرەب باو نەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الروض الأنف،|یەکەم=السهيلي، ج1|پەڕەکان=٢٧٨-٢٩٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=جعفر|یەکەم=مرتضى العاملي|سەردێڕ=الصحيح من سيرة النبي الأعظم ج2|بڵاوکەرەوە=دار السيرة،|ساڵ=بيروت، ١٩٩٥|پەڕەکان=٦٣-٦٨}}</ref> تەنھا سێ کەس ھەڵگری ئەو ناوە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سبب تسميته صلى الله عليه وسلم باسم محمد - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/38609/سبب-تسميته-صلى-الله-عليه-وسلم-باسم-محمد|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref> لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە بە خەتەنکراویی لەدایکبووە،<ref>الاستيعاب في معرفة الأصحاب،ابن عبد البر، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠-١٧</ref> بەڵام گێڕانەوەی ڕاست ئەوەیە عەبدول موتەلیب لەڕۆژی حەوتەمدا خەتەنەی کردووە و خوانێکی بۆ ڕێکخستووە.<ref>الروض الأنف، السهيلي، بەرگی ١، لاپەڕە ٢٧٨-٢٩٦</ref> دایکی گوتبووی ئەو ناخۆشی و لاوازی و قورساییانەی بەسەردا نەھاتووە کە بەسەر ژنانی دووگیاندا دێن،<ref>الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، بەرگی ١، لاپەڕە ١٦٧-١٦٨، دار الفكر،بيروت، ١٩٨٨</ref> و کاتێک لەدایکبووە ڕوەوە قیبلە لەدایکبووە سەری بەرزکردبوەوە بەرەو ئاسمان، پەنجەکانی قوچاندبوون وەک ئەوەی تەحیات بخوێنێ.<ref>مستدرك الحاكم ، بەرگی ٣، لاپەڕە ٣٢٧</ref><ref>دلائل النبوة، البيهقي، بەرگی ٥، لاپەڕە ٣٥٤</ref> ھەروەھا لەکاتی لەدایکبوونیدا وەک ئەوە وابووە نورێک لێوەی دەرچوبێت کە کۆشکەکانی شامی ڕوناک کردۆتەوە.<ref>رواه ابن تيمية في الردّ على البكري، عن العرباض بن سارية، فەرموودەی ژمارە ٦١</ref> ئوم عوسمان کچی ئەبول عاس دەڵێت: ({{عەرەبی|حضرتُ ولادة رسول الله صلى الله عليه وسلم، فرأيت البيتَ حين وضع قد امتلأ نورًا، ورأيت النجوم تدنو حتى ظننتُ أنها ستقعَ عليّ}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=في الذكرى العطرة.. معجزات رافقت مولد النبي (ص) - المصريون|ناونیشان=https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=almesryoon.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183724/https://almesryoon.com/Section_439/%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5_1273041|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المعجزة المنتظرة فى ذكرى المولد النبوى!|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/News/131762/59/461090/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%AD%D8%B1%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%B0%D9%83%D8%B1%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%89.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=الأهرام اليومي|زمان=ar}}</ref> واتا (لە کاتی لەدایکبوونی پێغەمبەردا مزگەوتی حەڕامم بینی پڕبوبوو لە نوور و ڕوناکی، و ئەستێرەکانم دیتن نیزیک دەبونەوە وامزانی بەسەرمدا دەکەون). کاتێک لەدایکبووە مژدەیان بە عەبدول موتەلیب داو زۆر پێی خۆشحاڵ بوو، و بردیە ناو کەعبە و سوپاسی خوای کرد و گووتی: ({{عەرەبی|ليكوننّ لابني هذا شأن}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة الحديث|ناونیشان=http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadith.islam-db.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183725/http://hadith.islam-db.com/narrators-hadith/2884/%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا (ئەم کوڕەم پلە و پایەیەکی گەورەی دەبێت). جوولەکە زانی کە محەممەد لەدایکبووە، [[حەسان کوڕی سابت]] دەڵێت: ({{عەرەبی|والله إني لغلام يفعة، ابن سبع سنين أو ثمان، أعقل كل ما سمعت، إذ سمعت يهوديًا يصرخ بأعلى صوته على أطمة بيثرب: يا معشر يهود، حتى إذا اجتمعوا إليه، قالوا له: ويلك ما لك؟ قال: طلع الليلة نجم أحمد الذي ولد به}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية - ط دار المعرفة - ابن هشام الحميري - کتابخانە مدرسە فقاھت|ناونیشان=http://lib.eshia.ir/44821/1/159|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=lib.eshia.ir|زمان=fa}}</ref> واتا (من منداڵ بووم، حەوت یان ھەشت ساڵ دەبووم، دەمزانی چ دەگوزەرێ، گوێم لە جوولەکەیەک بوو لەسەر بەرزایەکی مەدینە دەیگووت: ھۆ کۆمەڵی جوولەکە، ئەوانیش کۆبونەوە و گووتیان چی ڕویداوە؟ گووتی: ئەمشەو ئەستێرەی لەدایکبوونی ئەحمەد دەرکەوتووە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(رِوَايَةُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ مَوْلِدِهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b1%d9%90%d9%88%d9%8e%d8%a7%d9%8a%d9%8e%d8%a9%d9%8f-%d8%ad%d9%8e%d8%b3%d9%91%d9%8e%d8%a7%d9%86%d9%8e-%d8%a8%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%ab%d9%8e%d8%a7%d8%a8%d9%90%d8%aa%d9%8d%d8%8c-%d8%b9%d9%8e%d9%86/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref> === پەروەردە بوونی === دوای دایکی یەکەم کەس [[سوەیبە]] بەندەی [[ئەبوو لەھەب]] شیری پێدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من هم مرضعات النبي الثلاثة ؟|ناونیشان=https://www.alwatanvoice.com/arabic/news/2016/12/10/998224.html|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=دنيا الوطن|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من الذي ربى الرسول|ناونیشان=https://mawdoo3.com/من_الذي_ربى_الرسول|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref><ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48.</ref> کە بە ھۆی مژدەی لەدایکبوونی پێغەمبەر ئازادی کردبوو، بوخاری دەگێڕێتەوە لە عوڕوەی کوڕی زوبەیرەوە ({{عەرەبی|لما مات أبو لهب رآه بعض أهله بمنامه، قال له: ماذا لقيت؟ قال أبو لهب: لم ألقَ بعدكم (أي لم ألقَ بعدكم خيرًا) غير أني سُقيت في هذه بعتاقتي ثويبة}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/4227|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لمن يتمشدق ويتجرأ على صحيح البخاري|ناونیشان=https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=نسيم الشام|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211010183726/https://www.naseemalsham.com/fatwas/view/56389|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: (کاتێک [[ئەبوو لەھەب]] مرد، کەسوکارەکەی لەخەودا دیتیان، پێیان گووت توشی چ بووی؟ گووتی توشی ھیچ شتێکی باش نەبووم، تەنیا ئەوە نەبێت ئاوم پێدراوە بە ھۆی ئازادکردنی سوەیبە). ئوم ئەیمەن لەباوەشی دەگرت تاوەکوو گەورەبوو،<ref>السيرة النبوية عرض وقائع وتحليل أحداث، علي الصلابي، لاپەڕە ١٤-٩٦</ref> پێغەمبەر پێی دەگووت دایە، و کاتێک تەماشای دەکرد دەیگووت ئەوە پاشماوەی بنەماڵەکەمە.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی ٨، لاپەڕە ٢٢٤، دار صادر، بيروت.</ref> دوای لەدایکبوونی پێغەمبەری ئیسلام تەنھا بۆ ماوەیەکی کەم لای دایکی مایەوە تا ئەو کاتەی دایەنێکیان بۆ دۆزییەوە، ئەمەش بەھۆی ئەوەبوو یەکێک لە خوونەریتی خێزانە دەوڵەمەندەکانی قورەیش ناردنە دەرەوەی منداڵەکانیان بوو بۆ بیابان نشینیی، بەمەبەستی ئەوەی دووربن لە نەخۆشی و لە ئاوھەوایەکی تەندروست گەشە بکەن.<ref>هاشم یحی الملاح، کتێبی مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین، لا١٠٤–١٠٥</ref> سوەیبە لەھەمانکاتدا شیری خۆیداوەتە کوڕەکەی خۆی بەناوی مەسروح و ھەروەھا ئەبوو سەلەمەی مەخزوومی، ھەمزەی کوڕی عبدولموتەڵیب کە دواتر ئەم سێ کەسە بوونە برای شیری پێغەمبەر،<ref>ابن قيم الجوزية:زاد العماد، ج1، لا36</ref><ref>تاريخ الرسل والملوك، الطبري، ج1، ص327-328.</ref><ref>ابن سعد :الطبقات، ج1، لا108</ref> پاشان بردیانە لای [[حەلیمەی سەعدیە]] و ئەو گرتییە خۆی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=من هي مرضعة النبي محمد|ناونیشان=https://e3arabi.com/%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/%d9%85%d9%86-%d9%87%d9%8a-%d9%85%d8%b1%d8%b6%d8%b9%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=e3arabi - إي عربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112856/https://e3arabi.com/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%8A-%D9%85%D8%B1%D8%B6%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>السيرة النبوية، ابن هشام، بەرگی ٢، لاپەڕە ٢٩٥-٢٩٨، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ١٩٩٠</ref> و لەگەڵ عەبدوڵڵای کوڕی شیری پێدەدا لە بیابانی بەنی سەعد، مێردەکەی ناوی حارس کوڕی عەبدول عوزا بوو، دوو کچی ھەبوو بەناوی ئەنیسە و حوزافە کەپێشی دەگوترا شەیما، لەگەڵ دایکی ئەویش بەشداری دەکرد لەبەخێوکردنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=قصة حليمة السعدية مرضعة الرسول.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/8/15/قصة-حليمة-السعدية-مرضعة-الرسول-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4929734|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref> زانایانی ژیننامە کۆکن لەسەر ئەوەی لەو ساڵەدا بیابانی بەنی سەعد بە ھۆی وشکەساڵیەوە دەیناڵاند، بەڵام کاتێک پێغەمبەر ھات زەویەکانی حەلیمە سەوز بوون و گوانی ماڵاتەکەی پڕبوون لەشیر.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە ٦٩-١٠٢، دار الفكر المعاصر، ١١٩٩١</ref> دوو ساڵ لەلای حەلیمە ماوەیەوە تاوەکوو لەشیر چۆوە، و چەند مانگ جارێک دەیھێنایەوە بۆ لای دایکی. پاش ئەوەی جارێکی دیکە حەلیمە دایکی پێغەمبەر ڕازی دەکات بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی دیکەش لەلایان بمێنێتەوە، بە ھۆی ترس لەپەتایەک لەمەککەدا بڵاوبوەتەوە، و بە ھۆی بەرەکەتی پێغەمبەر بۆیە ئامینە ڕازیبوو.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص1-48</ref> ھەندێک دیکە لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چوار ساڵ لەلای حەلیمە ماوەتەوە،<ref name="ReferenceF">السيرة النبوية سير وعبر، مصطفى السباعي، ص13-29، المكتب الإسلامي.</ref> بەڵام ئەوەی زیاتر زانایان و مێژوونوسان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە ماوەی پێنج ساڵ پێغەمبەر لەلای حەلیمەی سەعدی ماوەتەوە ئەویش بەھۆی ئەو فەرموودەیەی کە پێغەمبەر باس لە شانازیکردن بە وەرگرتنی شێوازی ئاخاوتنی لە خێڵی بەنی سەعد و کاری شوانی لەگەڵ برا شیرییەکەی دا دەکات.لەتەمەنی چوار یان پێنج ساڵی سنگی لەتکرا، کەچەند جارێکی تریش دووبارە بۆتەوە، بەم ھۆیەوە حەلیمە گێڕایەوە بۆ لای دایکی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما فعلت حليمة السعدية بعد حادثة شق الصدر - موقع المختصر|ناونیشان=https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.almukhtsir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112857/https://www.almukhtsir.com/8436/%D9%85%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%AF%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حادثة شق صدر النبي صلى الله علية وسلم|ناونیشان=https://moga5.yoo7.com/t1701-topic|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=moga5.yoo7.com|زمان=ar}}</ref> موسلیم ئەو ڕوداوەی گێڕاوەتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان، فأخذه فصرعه فشق عن قلبه فاستخرج القلب، فاستخرج منه علقة، فقال: هذا حظ الشيطان منك. ثم غسله في طست من ذهب بماء زمزم، ثم لأمه (جمعه وضم بعضه إلى بعض) ثم أعاده في مكانه، وجاء الغلمان يسعون إلى أمه (مرضعته) فقالوا: إن محمدًا قد قُتل، فاستقبلوه وهو منتقع اللون. قال أنس: وقد كنت أرى أثر ذلك المخيط في صدره.}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|سەردێڕ=(حَدِيثُ الْمَلَكَيْنِ اللَّذَيْنِ شَقَّا بَطْنَهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ)|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%ad%d9%8e%d8%af%d9%90%d9%8a%d8%ab%d9%8f-%d8%a7%d9%84%d9%92%d9%85%d9%8e%d9%84%d9%8e%d9%83%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%91%d9%8e%d8%b0%d9%8e%d9%8a%d9%92%d9%86%d9%90-%d8%b4/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref><ref>رواه مسلم في صحيحه، عن أنس بن مالك، بەرگی ١، لاپەڕە ١٠١،</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112854/https://dorar.net/hadith/sharh/5827|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=شرح حديث: أتاه جبريل وهو يلعب مع الغلمان|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/111770/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> واتا:<blockquote>کاتێک محەممەد لەگەڵ منداڵان یاری دەکرد جوبرەئیل ھات بۆلای، و خستیە سەر زەوی و سینگی لەت کرد و دڵی دەرھێنا، پارچەیەکی لەدڵی دەرھێنا و گووتی ئەمە بەشی شەیتانە، دواتر لەتەشتێکی زێڕدا بەئاوی [[زەمزەم]] شوشتی، دواتر بۆیەکی ھێنایەوە و دڵی خستەوە جێگای خۆی، منداڵەکان ڕایانکردە لای دایەنەکەی و گووتیان محەممەد کوژراوە، و بەڕەنگی چڕژاوی گەڕایەوە، ئەنەس دەڵێت: شوێنەواری ئەو ھێڵەم لەسەر سینگی دەدیت.</blockquote>لە تەمەنی شەش ساڵیدا بوو کاتێک دایکی کۆچی دوایی کرد،<ref>ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، لاپەڕە ١-٣</ref><ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، بەرگێ ٢، لاپەڕە ٨٣-٩٨ دار السيرة، بيروت، ١٩٩٥</ref> لەکاتی گەڕانەوەیان لەسەردان کردنی خاڵوانیان لە بەنی نەجار، و گۆڕەکەی لەشوێنێکە پێیدەگوترێت ئەبوا.<ref>نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، لاپەڕە ٧-٢١، دار المعرفة، ٢٠٠٤</ref> پاشان عەبدول موتەلیبی باپیرەی بردیە لای خۆی تا لەگەڵ منداڵەکانیدا بژی، و کاتێک لە تەمەنی ھەشت ساڵیدا بوو عەبدول موتەلیب کۆچی دوایی کرد لە مەککە،<ref name="ReferenceG">نور اليقين في سيرة سيّد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص7-21، دار المعرفة، ط2004.</ref><ref>السيرة النبوية، أبو فارس، ص101.</ref> و پێش مردنی ئەبو تالیبی کوڕی ڕاسپارد بە پەروەردەی محەممەد.<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص83-98، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> === لاویەتی === مامی ئەبوتاڵیب داھاتێکی زۆری نەبوو، لەبەرئەوە محەممەد سەرەتا شوانی دەکرد لە بەنی سەعد لەسەر چەند قیڕاتیک بۆ خەڵکی مەککە (قیڕات بەشێکە لە درھەم یان دینار) بۆ یارمەتیدانی مامی<ref>السيرة النبوية سير وعبر،مصطفى السباعي، لاپەڕە ١٣-٢٩، المكتب الإسلامي.</ref>، دەڵێت ({{عەرەبی|ما بعث الله نبيًا إلا رعى الغنم. فقال أصحابه: وأنت؟ فقال: نعم، كنت أرعاها على قراريط (أجزاء من الدراهم والدنانير) لأهل مكة}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/118739|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=»الإجابة على الأسئلة العقائدية »مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/http://old.aqaed.com/faq/8391/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: خوای گەورە ھیچ پێغەمبەرێکی نەناردووە شوانی نەکردبێت، ھاوەڵەکانی گووتیان تۆش کردووتە؟ گووتی بەڵێ منیش شوانیم بۆ خەڵکی مەککە کردووە بەرامبەر چەند قیڕاتێک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - فتح الباري شرح صحيح البخاري - كتاب الإجارة - باب رعي الغنم على قراريط- الجزء رقم2|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=4118&idto=4119&bk_no=52&ID=1422|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref> «لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] ھەواڵی شوانییەکەی ڕەت دەکەنەوە»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل رسول الله يعمل راعي أغنام عند قريش يا سفهاء !!|ناونیشان=https://www.yahosein.com/vb/node/153358|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=منتديات يا حسين|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.yahosein.com/vb/node/153358 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> کاتێک گەیشتە تەمەنی ١٢ ساڵی لەگەڵ مامی ڕۆیشت بۆ [[شام]] بۆ بازرگانی، کاتێک گەیشتنە بوسڕا چوون بۆلای ڕاهیبێک بەناوی بەحیرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=علامات نبوة "محمد".. هكذا عرفها راهب.. وحذر من أن يعرف بها اليهود|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011112855/https://www.amrkhaled.net/Story/1010047/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%83%D8%B0%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%88%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D9%86-%D9%8A%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە زانا بوو لەئینجیلدا سەیری محەممەدی دەکرد و تێیڕادەما، دواتر بە ئەبوو تاڵیبی گووت ({{عەرەبی|ارجع بابن أخيك إلى بلدك واحذر عليه اليهود فوالله إن رأوه أو عرفوا منه الذي أعرف ليبغنه عنتًا، فإنه كائن لابن أخيك شأن عظيم نجده في كتبنا وما ورثنا من آبائنا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=هل كان بحيرا الراهب موحدًا وهل كان إنجيله الذي وجد فيه صفة خاتم النبوة محرفًا - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/249691/%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AD%D9%8A%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%AD%D8%AF%D9%8B%D8%A7-%D9%88%D9%87%D9%84-%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A5%D9%86%D8%AC%D9%8A%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8A-%D9%88%D8%AC%D8%AF-%D9%81%D9%8A%D9%87-%D8%B5%D9%81%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%8B%D8%A7|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الإسلام -|یەکەم=أرشيف|سەردێڕ=أرشيف الإسلام - شرح وتخريج حديث (هذا سيد العالمين هذا رسول رب العالمين هذا يبعثه الله رحمة ... ) من دلائل النبوة لأبي نعيم الأصبهاني|ناونیشان=https://islamarchive.cc/H_556401|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=أرشيف الإسلام -|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211011115858/https://islamarchive.cc/H_556401|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: برازایەکەت بگەڕێنەوە بۆ شارەکەت ئاگات لەجوولەکە بێت ھیچی لێنەکەن، سوێند بەخوا ئەگەر ئەوەی من دەربارەی محەممەد دەیزانم ئەوان بیزانن ئەوا دەیکوژن ئێمە لەکتێبەکانمان و قسەی باب باپیرانمان پلە و پایەکەی دەزانیین. لەمەککە ناونرا بە ئەمین و ڕاستگۆ و خەڵک ئەمانەتیان لە لا دادەنا،<ref name="ReferenceG"/> بەوە ناسراوە ھەرگیز کڕنووشی بۆ بتەکان نەبردووە سەرەڕای بڵاویان لەناو قوڕەیشدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=في ذكرى مولد النبي العطرة.. الرسول محمد أعظم الشخصيات في تاريخ الإنسانية.. ومفكر يهودي: دعا لنبذ العنصرية والعصبية القبلية|ناونیشان=https://www.elbalad.news/3579496|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref> و بەشداری گاڵتەو گەپی گەنجەکانی نەکردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الأسوة الحسنة - الأهرام اليومي|ناونیشان=https://gate.ahram.org.eg/daily/NewsPrint/680733.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=gate.ahram.org.eg}}</ref> بەڵکوو لەگەڵ گەورەکان بەشداری جەنگەکانی کردووە و یارمەتی داون،<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣١٩-٣٣٢</ref> لەتەمەنی چواردە ساڵیدا جەنگی فیجار لەنێوان کینانە و قەیسی عەیلان ڕویدا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=حروب الفجار الأربعة فى الجاهلية|ناونیشان=https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=شبكة الأبحاث العربية|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211020003631/https://www.abhath.net/%D8%AD%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%8A%D8%A9/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=http://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرجع الالكتروني للمعلوماتية|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023212818/https://www.almerja.com/reading.php?idm=66636|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پێغەمبەر لەگەڵ قوڕەیش کە بەشێک بوون لە کینانە بەشداری کردووە، بەرامبەرەکانیان بریتی بوون لە تیرەکانی هەوازن، غەتەفان، سولەیم، عەدوان، فەھم و چەندانی تر لە تیرە قەیسییەکان،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفِجَار وشهود النبيﷺ لها - وِلادةُ خيرِ الأَنام ﷺ إلى بَيْعةُ العَقبةِ الأولى.|ناونیشان=https://ar.islamway.net/article/79865|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.islamway.net|زمان=ar}}</ref> پێغەمبەر دەربارەی ئەو جەنگە دەڵێت ({{عەرەبی|قد حضرته مع عمومتي، ورميت فيه بأسهم، وما أحب أني لم أكن فعلت}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: ذكر حضور رسول الله حرب الفجار{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211023192906/http://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D8%B1%D9%89%20%2A%2A/%D8%B0%D9%83%D8%B1%20%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%20%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AD%D8%B1%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%20/i54%26d54791%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص16 - كتاب ما شاع ولم يثبت في السيرة النبوية - اشتراكه صلى الله عليه وسلم في حرب الفجار - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/33458/16|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> واتا: لەگەڵ مامەکانم بەشداریم لەو جەنگەدا کردووە و تیرم ھاویشتووە، پێشم خۆشنییە بەشداریم نەکردبا. ھەروەھا دەڵێت ({{عەرەبی|كنت أنبل على أعمامي}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تعريب سيد المرسلين - جعفر الهادي - مکتبة مدرسة الفقاهة|ناونیشان=http://ar.lib.eshia.ir/86688/1/244|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ar.lib.eshia.ir|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=8 - فترة الشَباب في حياة النبيّ الاكرم|ناونیشان=http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=old.aqaed.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211022222320/http://old.aqaed.com/ahlulbait/books/sayd-sayd1/a17.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: لەگەڵ مامەکانم تیرم دەھاویشت. وەدەشڵێت ({{عەرەبی| ما سرني أني لم أشهده إنهم تعدوا على قومي عرضوا عليهم أن يدفعوا إليهم البراض صاحبهم فأبوا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=محمد رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم - حياته و سيرته - Page 7 - Wattpad|ناونیشان=https://www.wattpad.com/465698131-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%A2%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D9%88|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.wattpad.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حرب الفجار|ناونیشان=https://areq.net/m/%D8%AD%D8%B1%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=areq.net}}</ref> واتا: پێم خۆشنییە بەشدار نەبوبام ئەوان دەستدرێژیان کردە سەر گەلەکەم، سەرەڕای ئەوەی گەلکەم پێشنیازی ڕادەستکردنەوە بەڕڕاز_کەسێک بوو لەکینانە پیاوێکی کوشتبوو بەھۆی ئەوەوە جەنگی فیجار ھەڵگیرسا_ یان کردبووە. بەشداری کردووە لە ھاوپەیمانیەتی فزول،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=ما هو حلف الفضول ؟|ناونیشان=https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موسوعة المحيط|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027221525/https://almoheet.net/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%88-%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84-%D8%9F/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ڕێککەوتننامەیەک بوو قوڕەیش لەماڵی عەبدوڵڵا کوڕی جودعان لەمەککە بەستبوویان، ڕێککەوتبوون لەسەر پاراستنی کەسانی لاواز و ستەملێکراو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=حلف الفضول - حروف عربي|ناونیشان=https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حروف عربي موسوعة المحتوي العربي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://horofar.com/%D8%AD%D9%84%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%88%D9%84|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف الفضول - منار الإسلام|ناونیشان=https://www.islamanar.com/%d8%ad%d9%84%d9%81-%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%b6%d9%88%d9%84/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}</ref> دەربارەی دەڵێت: ({{عەرەبی|لقد شهدتُ في دار عبد الله بن جدعان حِلفًا، لو دُعيت به في الإسلام لأجبتُ}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=لقد شهدتُ مع عمومتي حلفاً !|ناونیشان=https://www.al-watan.com/news-details/id/265817/لقد-شهدتُ-مع-عمومتي-حلفاً-|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Al-Watan|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حلف المطيبين وحلف الفضول .. ودروس في العمل الجماعي|ناونیشان=http://www.saaid.net/Minute/266.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref> واتا: لەماڵی عەبدوڵڵای کوڕی جودعان بەشداریم لە ھاوپەیمانیەتیەک کرد، ئەگەر لەئیسلامدا داوای بەشداریم لێبکەن بەشدار دەبم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/149778|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/134245|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref> ماوەیەک بەر لە دابەزینی سروش بۆ پێغەمبەر، بەهۆی لافاوەوە دیوارەکانی کەعبە داڕوخان، بۆیە خەڵکی مەککە بڕیاریاندا دوبارە کەعبە نوێبکەنەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الكعبة المشرفة.. بيت الله الحرام|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/citiesandregions/2015/9/6/الكعبة-المشرفة|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=النبي (ص) وإعادة بناء الكعبة المشرفة (9)|ناونیشان=http://www.hajij.com/ar/articles/religious-articles-viewpoints/item/1416-------9|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.hajij.com|زمان=ar-aa}}</ref> لە کاتی بنیادنانەوەی کەعبە کێشە و ناکۆکییەکی زۆر کەوتە نێوان ھۆزەکانی مەککە، بەھۆی ئەوەی ھەریەکەیان ھەوڵی دەدا ھۆزەکەی ئەوان [[بەردە ڕەشەکە]] بخەنەوە جێگای خۆی، ئەم ناکۆیییەکە چەند ڕۆژێکی خایەند، دواتر بەمەبەستی چارەسەرکردنی ئەم کێشە لە [[مزگەوتی حەرام]] کۆبوونەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مكتبة الحرم- ومكان ولادة الرسول صلى الله عليه وسلم - مكة المكرمة|ناونیشان=http://wikimapia.org/7578409/ar/مكتبة-الحرم-ومكان-ولادة-الرسول-صلى-الله-عليه-وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢١|وێبگە=wikimapia.org|زمان=ar}}</ref> دواجار گەیشتنە ڕێکەوتنێک ھەرکەسێک یەکەم کەس لە دەرگای مزگەوتەوە بێتە ژوورەوە ئەو دەکەن بە ناوبژیوانی خۆیان و بەردەکە لە جێگای خۆی دابنێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم حمل الحجر الأسود|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%88%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> ئەوەبوو پێغەمبەر محەممەد ھاتە ژوورەوە، بەھۆی ناوبانگی لە ڕووی ڕاستگۆی و دەستپاکییەوە، ھەموویان ڕازی بوون لەسەر بڕیار و قسەکانی،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=حسن|یەکەم=مجدي عز الدين|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=تأملات في تأملات ديكارت: قراءة تأويلية في سيرة ديكارت الفكرية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.33914/1312-002-003-003|journal=مجلة آداب النيلين|پەڕەکان=٥٠|doi=10.33914/1312-002-003-003}}</ref> و گووتیان: ({{عەرەبی|هذا الأمينُ، قد رَضينا بما يقضي بيننا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سيرة ابن إسحاق - محمد بن إسحاق بن يسار - ج ٢ - الصفحة ٨٧|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211127175321/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3661_%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%A5%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%AC-%D9%A2/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_37|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: ئەوە ئەمینە ھات ڕازین ببێ بەناوبژیوان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=النبي هو الذی وضع الحجر الاسود في موضعه|ناونیشان=https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=arabic.tebyan.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063554/https://arabic.tebyan.net/index.aspx?pid=152520|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی پێغەمبەر لە کێشەکە گەیشت، داوای پۆشاکێکی کرد و بەردەکەی خستە سەری و ھەموو تیرە و ھۆزەکانی شاری مەککەی بانگکرد و ھەر یەکەی چەمکێکیان گرت و ھەڵیان گرت، پاشان بە دەستی خۆی بەردەکەی خستەوە شوێنی خۆی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} شبابه صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/65/شبابه_صلى_الله_عليه_وسلم|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول عليه الصلاة والسلام شاباَ ووصيته للشباب|ناونیشان=https://adlat.net/showthread.php?t=22285|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=عدلات|زمان=ar}}</ref> ئەمەش بووە ھۆی چارەسەرکردنی کێشەکە، زانایان و شوێنکەوتوانی ئایینی ئیسلام ئەم ڕووداوەیان وەک دانایی و لێھاتوویی پێغەمبەر لە چارەسەرکردنی خێرای کێشەکان داناوە.<ref name=":0"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=ابن كثير|یەکەم=إسماعيل بن عمر|دوایین٢=صالح|یەکەم٢=فارس علي|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=رسالة في تجويد القرآن الإمام أبو الفداء إسماعيل بن عمر بن كثير القرشي الدمشقي الشافعي ت. 774 ھ., دراسة وتحقيق|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.51990/2228-008-024-015|journal=مجلة آداب الفراهيدي|پەڕەکان=١٠١|doi=10.51990/2228-008-024-015}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=User|یەکەم=Super|سەردێڕ=الرشد في التفكير والتصرف وأثره في الحياة|ناونیشان=https://www.alshareyah.com/%D8%AF%D8%B9%D9%88%D8%A9-%D9%88%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/21-%D8%A2%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%88%D9%82%D9%81%D8%A7%D8%AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alshareyah.com|زمان=ar-aa|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165520/https://www.alshareyah.com/%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A9-%25D9%2588%25D8%25AB%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25A9/21-%25D8%25A2%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D9%2588%25D9%2588%25D9%2582%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25AA/2564-2021-05-05-00-01-34|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرَّسول صلى الله عليه وسلم القدوة في الأمَانَة|ناونیشان=https://dorar.net/akhlaq/124|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> === ھاوسەرگیری لەگەڵ خەدیجە === {{سەرەکی|خەدیجە کچی خووەیلید}} [[پەڕگە:Khadija tomb.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەو گومەزەی لەسەر گۆڕی خەدیجە دروستکرابوو]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]، ژنێکی بازرگانی شاری [[مەککە]] بوو،<ref name="ReferenceG"/> ڕێزلێگیراو و خاوەنی پارە و سامان بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=خدیجة بنت خویلد|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%84%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحیفة الخلیج|زمان=ar}}</ref> کچی خوەیلدی کوڕی ئەسەدی کوری عبدالعزی کوڕی قصی بوو. دایکی فاتیمەی کچی زائدە کوڕی ئەسام کوڕی عامری کوڕی لوئەی بوو، خەدیجە پێش ئەوەی شوو بە پێغەمبەر بکات دوو شووی دیکەی کردبوو.<ref>الصحیح من سیرة النبی الأعظم، جعفر مرتضی العاملی، ج2، ص105-125، دار السیرة، بیروت، ط1995</ref> سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوەدەکەن لە ناو خانەوادەکەی شکۆمەند و خاوەن پلە و پایە بووە سەروەت و سامانی خۆی ھەبوو لەگەڵ ئەوەشدا سەرچاوە مێژووییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەوەیان ڕووننەکردووەتەوە خەدیجە چۆن ئەو ماڵ و سامانەی دەستکەوتووە بەڵام بەشێک لە سەرچاوەکان دەلێن بەھۆی بارزگانییەوە توانیویەتی گەشە بە سەروەت و سامانەکەی بکات.<ref name=":0" /> کاتیک ھەواڵی دەست پاکی محەممەد گەیشت پێی، ناردی بە شوێن محەممەدا و پێشنیاری خستە بەردەمی کە بەشداری بکات لە بازرگانییەکەیدا بۆ [[شام]]،<ref>أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ابن الأثیر الجزری، ج1، ص1337-1338.</ref> محەممەد ڕازی بوو و دەرچوو بۆ شام و شتومەکی کڕی، لە گەشتەکەیدا خزمەتکارێکی لەگەڵ بوو بەناوی مەیسەرە، کاتێک گەشتنە شام لە بازاڕی بوسڕا لەژێر سێبەری دارێک دانیشت کە لە نزیک [[سەومەعە|سەومەعەی]] ڕاھیبێک بوو بەناوی نەستوڕا،<ref>عیون الأثر فی فنون المغازی والشمائل والسیر، ابن سید الناس، بەرگی ١،لاپەڕە ٧١، مؤسسة عز الدین، بیروت، ١٩٨٦</ref> ڕاھیبەکە بە مەیسەرەی گووت ({{عەرەبی|ما نزل تحت ھذە الشجرة قطّ إلا نبیّ}})<ref>ثقات ابن حبان، ابن حبان، بەرگی ١، لاپەڕە ٤٧</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://ketabonline.com/ar/books/1311/read?part=1&page=123&index=819046/819081|سەردێڕ=الموسوعة فی صحیح السیرة النبویة - العھد المکی {{!}} مجلد 1 {{!}} صفحة 118 {{!}} مولد رسول اللە الرحمة المھداة صل|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عظیمات|ناونیشان=http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alfaseeh.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063559/http://www.alfaseeh.net/vb/showthread.php?t=19082|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: تەنیا پێغەمبەران لەژێر سێبەری ئەم دارەدا دانیشتوون، مەیسەرە کاتێک گەرما بەتین دەبوو دەیبینی دوو فریشتە سێبەر بۆ پێغەمبەر و حوشترەکەی دەکەن،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة ام المؤمنین خدیجە رضی اللە عنھا مع الرسول الکریم|ناونیشان=https://tamimi.own0.com/t6163-topic|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tamimi.own0.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کتابات فی المیزان / لنعرف خدیجة علیھا السلام!!|ناونیشان=http://www.kitabat.info/print.php?id=154581|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.kitabat.info}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.kitabat.info/print.php?id=154581 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص81 - کتاب سیرة ابن اسحاق السیر والمغازی - حدیث خدیجة ابنة خویلد - المکتبة الشاملة الحدیثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/9862/84|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> کاتێک گەڕایەوە بۆ مەککە قازانجێکی زۆری کردبوو دوو ئەوەندەی جارانی پێشوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاجر النبی فی مال خدیجة.. فحقق أرباحًا ما لم یحققھا غیرە فی 40 سنة|ناونیشان=https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%DB%8C-%D9%81%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D8%A9-%D9%81%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D9%8B%D8%A7-%D9%85%D8%A7-%D9%84%D9%85-%DB%8C%D8%AD%D9%82%D9%82%DA%BE%D8%A7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%BE-%D9%81%DB%8C-40-%D8%B3%D9%86%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.amrkhaled.net|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211028165541/https://www.amrkhaled.net/Story/1027608/%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A-%25D9%2581%25D9%258A-%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2584-%25D8%25AE%25D8%25AF%25D9%258A%25D8%25AC%25D8%25A9-%25D9%2581%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582-%25D8%25A3%25D8%25B1%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25AD%25D9%258B%25D8%25A7-%25D9%2585%25D8%25A7-%25D9%2584%25D9%2585-%25D9%258A%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2582%25D9%2587%25D8%25A7-%25D8%25BA%25D9%258A%25D8%25B1%25D9%2587-%25D9%2581%25D9%258A-40-%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> مەیسەرەی خزمەتکاریش ئەو شتانەی بۆ خەدیجە گێڕایەوە کە بەسەریان ھاتووە، بۆیە لە دوای گەڕانەوەکەی لە شام خەدیجە پێشنیاری ھاوسەرگیری خستە بەردەمی لەڕێی نەفیسە کچی مەنییە،<ref>الاکتفاء بما تضمنە من مغازی رسول اللە والثلاثة الخلفاء، سلیمان بن موسی الکلاعی الأندلسی، ج1، ص114، عالم الکتب، بیروت، ط1996.</ref> محەممەدیش ڕازی بوو و داواکەی خستە بەردەم مامەکانی، ئەبوو تاڵیبی مامی لەگەڵی چوو خوازبێنی بۆ کرد لە عەمری کوڕی ئەسەدی مامی و مارەییەیەکەی بیست حوشتر بوو،<ref>البدایة والنھایة، ابن کثیر، بەرگی ٢، لاپەڕە ٣٦١</ref> خەدیجەی خواست کاتێک لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بوو خەدیجە لە تەمەنی ٤٠ ساڵیدا یان ھەندێک دەڵێن ئەویش لە تەمەنی ٢٥ ساڵیدا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=کیف تزوج النبی صلی اللە علیە وسلم من خدیجة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/34550/کیف-تزوج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-من-خدیجة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زواج النبی صلی اللە علیە وسلم بخدیجة رضی اللە عنھا - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/156056/زواج-النبی-صلی-اللھ-علیھ-وسلم-بخدیجة--رضی-اللھ-عنھا-|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> خەدیجە یەکەم ژنی محەممەدە و تاوەکوو لەژیاندا مابوو ژنی تری نەھێناوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=أول امرأة تزوجھا رسول اللە صلی اللە علیە وسلم بعد خدیجة|ناونیشان=http://www.sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.sahaba.rasoolona.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210927003447/http://sahaba.rasoolona.com/Al-Awael/484/%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AE%D8%AF%D9%8A%D8%AC%D8%A9|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوەی بیست و پێنج ساڵ لەلای مایەوە پازدە ساڵ پێش پێغەمبەرایەتی و دە ساڵ دوای پێغەمبەرایەتی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ما ھی أول امرأة تزوجھا النبی صلی اللە علیە وسلم ؟|ناونیشان=https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ejaaba.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220126063555/https://ejaaba.com/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D8%AA%D8%B2%D9%88%D8%AC%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و دایکی ھەموو منداڵەکانی بوو بێجگە لە ئیبراھیم کە دایکی ئەو ماریە قیبتی بوو، مناڵەکانی تری قاسم و عەبدوڵڵا و زەینەب و ئوم کەلسوم و فاتمە بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=سعید|یەکەم=مریم|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=اسماء ابناء الرسول صلی اللە علیە وسلم|ناونیشان=https://www.fekera.com/94104/اسماء-ابناء-الرسول-صلی-اللھ-علیھ-وسلم/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=موقع فکرة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.fekera.com/94104/%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%DA%BE-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DA%BE-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ }}</ref> قاسم و عەبدولڵا لە سەردەمی نەفامیدا مردن بەڵام ھەموو کچەکانی موسڵمان بوون و لە گەڵیدا کۆچیان کرد بۆ مەدینە، بەڵام ھەموویان ھێشتا پێغەمبەر لە ژیاندا بوو مردن بێجگە لە فاتیمە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الحکمة من موت أبناء الرسول الذکور|ناونیشان=https://www.almrsal.com/post/924895|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=المرسال|زمان=ar}}</ref> === مژدەکان لە نزیکبوونەوەی ناردنی === [[ئیسلام|موسڵمانان]] لەو بڕوایەدان کە خوا ھەر پێغەمبەرێکی ناردبێت بەڵێنی لێوەرگرتووە کە بە نەتەوەکەی بڵێت باوەڕ بە دوایین پێغەمبەر بھێنن کە محەممەدە و سەری بخەن،<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=49&ID=265 لە تەفسیری ئیبن کەسیر، سورەتی ئەنعام]</ref> و محەممەد خۆی فەرموویەتی: ({{عەرەبی|أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم}}) واتا: من بانگەوازی ئیبڕاھیمی باوکمم، مژدەکەی عیسام،<ref>دەقی فەرموودەکە؛ «أنا دعوة إبراهيم، وكان آخر من بشّر بي عيسى بن مريم»</ref> ھەروەھا لە کتێبەکانی ژیننامەدا ھاتووە کەوا حاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] و قەشە مەسیحییەکانی ناو [[عەرەب]] باسیان لە ھاتنی پێغەمبەر محەممەد کردووە پێش ناردنی کاتێک کاتەکەی نزیک بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=كيف أخبرت الكتب السماوية عن النبي (ص) وشريعته؟|ناونیشان=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/كيف-أخبرت-الكتب-السماوية-عن-النبي-ص-وشريعته|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=وكالة أنباء الحوزة|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://ar.hawzahnews.com/news/352732/%D9%83%D9%8A%D9%81-%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5-%D9%88%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D9%87 |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> فاڵگرەوە عەرەبەکان لە جنۆکە شەیتانەکانەوە زانیایان کە بەدزیەوە گوێیان دەگرت و ھەواڵەکانیان لەئاسمانەوە دەھێنا پێش ئەوەی ڕێگریان لێبکیرێت. قەشە مەسیحییەکان و حاخامە جوولەکەکان لە کتێبەکانیان سیفەتی خۆی سیفەتی کاتی ھاتنیان دەزانی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بعض صفات النبي الموعود {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/11307/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=rasoulallah.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=د علي|سەردێڕ=صفات خير الأنام في التوراة والإنجيل|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2021/4/1/صفات-محمد-صلى-الله-عليه-وسلم-في-التوراة|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> و پێغەمبەرەکانیان بەڵێنیان لێوەرگرتبوون کاتێک هات باوەڕی پێبێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=من أوصاف الرسول في التوراة والإنجيل -2-|ناونیشان=https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamsyria.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211027175444/https://islamsyria.com/site/show_articles/9266|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=صفات النبي (صلى الله عليه وآله) في التوراة - مركز الأبحاث العقائدية|ناونیشان=https://www.aqaed.com/faq/1666/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.aqaed.com}}</ref> ئیبن عەبباس دەڵێت : جوولەکەکانی خەیبەر جەنگیان لەگەڵ غەتەفان دەکرد کاتێک بەیەک گەیشتن جوولەکەکانی خەیبەر دۆڕان، و جوولەکەکان ئەم دوعایەیان کرد؛ خوایە ئێمە داوات لێدەکەین بەحەقی پێغەمبەر محەممەدی ڕاستگۆ کە بەڵێنت داوە بۆمانی بنێری سەرمان بخەی بەسەریاندا، بۆیە کاتێک گەیشتن بەغەتەفان ئەو دوعایەیان کرد و لێیان بردنەوە، کاتێک پێغەمبەر وەحی بۆ ھات باوەڕیان پێنەکرد، خوای گەورە ئایەتی دابەزاند (ئەوان لەپێشدا بە پێغەمبەر ھەڕەشەیان لە بێباوەڕان دەکرد بەڵام کاتێک ھات باوەڕیان پێنەھێنا).<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بكر/السيوطي|یەکەم=جلال الدين عبد الرحمن بن أبي|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=jzdMDwAAQBAJ&pg=PT169&lpg=PT169&dq%253D%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D8%25AA%25D9%2582%25D8%25A7%25D8%25AA%25D9%2584%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2591%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%2582%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D9%2587%25D9%258F%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25AA%252B%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25AE%25D9%258A%25D8%25A8%25D8%25B1%252B%25D9%2581%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25B0%25D8%25AA%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2588%25D8%25AF%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2582%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%252B%25C2%25AB%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%25D9%2585%252B%25D8%25A5%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B3%25D8%25A3%25D9%2584%25D9%2583%252B%25D8%25A8%25D8%25AD%25D9%2582%25D9%2591%252B%25D9%2585%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25AF%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A3%25D9%2585%25D9%258A%25D9%2591%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B0%25D9%258A%252B%25D9%2588%25D8%25B9%25D8%25AF%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25A3%25D9%2586%252B%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25B1%25D8%25AC%25D9%2587%252B%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D9%2581%25D9%258A%252B%25D8%25A2%25D8%25AE%25D8%25B1%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B2%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2586%252B%25D8%25A5%25D9%2584%25D8%25A7%252B%25D9%2586%25D8%25B5%25D8%25B1%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25A7%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%25D9%2585%25C2%25BB%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2583%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A5%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2582%25D9%258E%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%258C%252B%25D8%25AF%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%25D8%25B0%25D8%25A7%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A1%252B%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25B2%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25BA%25D8%25B7%25D9%2581%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%258C%252B%25D9%2581%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%258F%25D8%25B9%25D8%25AB%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25A8%25D9%258A%252B%25D8%25B5%25D9%2584%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2587%252B%25D9%2588%25D8%25B3%25D9%2584%25D9%2585%252B%25D9%2583%25D9%2581%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25A7%252B%25D8%25A8%25D9%2587%252B%25D9%2581%25D8%25A3%25D9%2586%25D8%25B2%25D9%2584%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587%252B%25EF%25B4%25BF%25D9%2588%25D9%258E%25D9%2583%25D9%258E%25D8%25A7%25D9%2586%25D9%258F%25D9%2588%25D8%25A7%25D9%2592%252B%25D9%2585%25D9%2590%25D9%2586%252B%25D9%2582%25D9%258E%25D8%25A8%25D9%2592%25D9%2584%25D9%258F%252B%25D9%258A%25D9%258E%25D8%25B3%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%258E%25D9%2581%25D9%2592%25D8%25AA%25D9%2590%25D8%25AD%25D9%258F%25D9%2588%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D8%25B9%25D9%258E%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2589%252B%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258E%25D9%2591%25D8%25B0%25D9%2590%25D9%258A%25D9%2586%25D9%258E%252B%25D9%2583%25D9|سەردێڕ=تفسير السيوطي (الدر المنثور في التفسير بالمأثور) 1-7 ج1|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٣٠٠١-٣|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص5 - شرح كتاب قاعدة جليلة في التوسل والوسيلة - الكلام على حديث ابن عباس في معنى استفتاح اليهود على الذين كفروا - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32403/296|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> لەباسی موسڵمان بوونی [[سەلمانی فارسی]] دەڵێت یەکێک لەڕاھیبەکان پێیگووتوە: سەردەمی پێغەمبەرێک نیزیک بۆتەوە، بەدینی ئیبراھیم نێردراوە لەوڵاتی عەرەب دەردەکەوێت، کۆچدەکات بۆ زەوییەک لەنێوان دوو چیا دایە و خورمای لێدەچێندرێت، چەند نیشانەیەکی ھەیە؛ دیاری وەردەگرێت بەڵام خێر وەرناگرێت، لەنێوان شانەکانی مۆری پێغەمبەرایەتی ھەیە، ئەگەر بتوانی بگەی بەو وڵاتە ئەو پێی بگە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=iMR9DwAAQBAJ&pg=PT726&lpg=PT726&dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&source=bl&ots=JFDqO8C8LS&sig=ACfU3U0b7_r4XN8EyZYXaVMZ0AtDNkB_SQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgLEAM|سەردێڕ=البداية والنهاية 1-8 مع الفهارس ج1: البداية والنهاية 1/8 - لونان|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٢٧٨١-٥|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - هداية الحيارى في أجوبة اليهود والنصارى - القسم الأول في أجوبة المسائل - المسألة الثانية فيما لو اختاروا الكفر - قصة إسلام سلمان الفارسي - سلمان يلحق بقس عمورية- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&flag=1&bk_no=115&ID=20|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=عويص|یەکەم=د إيهاب|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=5go0EAAAQBAJ&pg=PT522&lpg=PT522&dq=%D9%82%D8%AF+%D8%A3%D8%B8%D9%84%D9%91+%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86+%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A8%D8%B9%D9%88%D8%AB+%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85+%D9%8A%D8%AE%D8%B1%D8%AC+%D8%A8%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%8C+%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D9%87+%D8%A5%D9%84%D9%89+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%B6+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D8%AD%D8%B1%D9%91%D8%AA%D9%8A%D9%86+%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%85%D8%A7+%D9%86%D8%AE%D9%84%D8%8C+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA+%D9%84%D8%A7+%D8%AA%D8%AE%D9%81%D9%89%D8%8C+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%8A%D9%91%D8%A9+%D9%88%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D8%A3%D9%83%D9%84+%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%91%D8%AF%D9%82%D8%A9%D8%8C+%D8%A8%D9%8A%D9%86+%D9%83%D8%AA%D9%81%D9%8A%D9%87+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A9%D8%8C+%D9%81%D8%A5%D9%86+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D8%B9%D8%AA+%D8%A3%D9%86+%D8%AA%D9%84%D8%AD%D9%82+%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%83+%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D8%A7%D9%81%D8%B9%D9%84&source=bl&ots=yvBiBZtnkj&sig=ACfU3U1CKp3m8DCTd5EtjLjM0lFiXWA6aw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPxLTOxczzAhVP3KQKHRdODDIQ6AF6BAgNEAM|سەردێڕ=كهولة قبل البلوغ|بڵاوکەرەوە=ٌرواية|ژپنک=٩٧٨-٦٠٣-٩٠٤٣٧-٥-١|زمان=ar}}</ref> عامر کوڕی ڕەبیعە دەڵێت: ({{عەرەبی|سمعت زيد بن عمرو بن نفيل يقول أنا أنتظر نبيًا من ولد إسماعيل ثم من بني عبد المطلب بن هاشم ولا أراني أدركه، وأنا أؤمن به وأصدّقه وأشهد أنه نبيّ، فإن طالت بك مدة فرأيته فأقرئه مني السّلام، وسأخبرك ما نعته حتى لا يخفى عليك. قلت: هلمّ. قال: هو رجل ليس بالقصير ولا بالطويل ولا بكثير الشعر ولا بقليله وليست تفارق عينيه حمرة وخاتم النبوة بين كتفيه، واسمه أحمد، وهذا البلد مولده ومبعثه، ثم يخرجه قومه منها، ويكرهون ما جاء به حتى يهاجر إلى يثرب فيظهر أمره، فإيّاك أن تخدع عنه فإني طفت البلاد كلها أطلب دين إبراهيم، فكل من أسأل من اليهود والنصارى والمجوس يقولون "هذا الدين وراءك" وينعتونه مثل ما نعته لك ويقولون "لم يبق نبي غيره}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ مدينة دمشق - ابن عساكر - ج ١٩ - الصفحة ٥٠٤|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shiaonlinelibrary.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3175_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%B3%D8%A7%D9%83%D8%B1-%D8%AC-%D9%A1%D9%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_504 |date=ئابی ٢٠٢٥ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الاسلامية : أعـلام النبوة|ناونیشان=https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=taghrib.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/https://taghrib.com/ar/library/print/406/19|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://w11a.weebly.com/157516041585158716081604-158916041609-1575160416041607-1593160416101607-1608158716041605.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=عظماء في التاريخ الاسلامي}}</ref> واتا: گوێم لە عەمر کوڕی نوفەیل بوو دەیگووت چاوەڕێی پێغەمبەرێک دەکەم لەنەوەی ئیسماعیل، دواتر لەنەوەی عەبدول موتەڵیب کوڕی ھاشم و وانازانم پێیبگەم، من باوەڕم پێی ھێناوە و بەڕاستی دادەنێم و شایەتی دەدەم پێغەمبەرە، ئەگەر تەمەنت درێژ بوو و پێی گەیشتی لەمنەوە سەلامی لێبکە، و سیفاتەکانیت پێدەڵێم تاوەکوو لێت تێکنەچێ. گووتم: پێم بڵێ. گووتی: پیاوێکە نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، پرچی نەزۆر درێژە نەزۆر کورتە، سورایی ھەمیشە لەچاوەکانیدا ھەیە و مۆری پێغەمبەرایەتی لەنێوان شانەکانیەتی، ناوی ئەحمەدە و ئەو وڵاتەی ئێرە شوێنی لەدایکبوون و ناردنیەتی، دواتر گەلەکەی لە وڵات دەریدەکەن و ڕقیان لە بەرنامەکەیەتی، ئینجا کۆچدەکات بۆ مەدینە و سەردەکەوێت، ئاگات لێبێت لێت تێکنەچێت من ھەموو وڵاتان گەڕاوم بەدوای دینی ئیبراھیم، پرسیارم لە ھەر جوولەکە و مەسیحی و ئاگرپەرستێک کردبێت گووتویانە: بگەڕێوە لەوەڵاتی تۆ سەرھەڵدەدا، بەو شێوەیەی بۆم وەسف کردی ئاوا بۆیان وەسف کردووم و دەیانگووت تەنیا ئەو پێغەمبەرە ماوە بنێردرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زيد بن عمرو بن نفيل العدوي - The Hadith Transmitters Encyclopedia|ناونیشان=http://hadithtransmitters.hawramani.com/%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%86-%D9%86%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AF%D9%88%D9%8A/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=hadithtransmitters.hawramani.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباب السابع عشر فيما هجست به النفوس من إلهام العقول بنبوته عليه السلام، الباب الثامن عشر في مبادىء نسبه وطهارة مولده صلى الله عليه وسلم - أعلام النبوة للماوردي|ناونیشان=http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171110/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/2Siyer/pg_005_0010.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> محەممەد پێش پێغەمبەرایەتی چەند شتێکی دەبینی لەوانە ({{عەرەبی|إني لأعرف حجرًا بمكة كان يسلّم علي قبل أن أُبعث، إني لأعرفه الآن}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٢٠|سەردێڕ=تسليم الحجر عليه صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://jeridety.com/ar/170292|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=جريدتي|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171119/http://jeridety.com/ar/170292|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=المطلب الحادي عشر: تسليم الحجر|ناونیشان=https://dorar.net/aqadia/2067|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> واتا: من بەردێک دەزانم لەمەککە پێش پێغەمبەرایەتی سەلامی لێدەکردم، ئێستا دەیناسمەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب فضل نسب النبي ﷺ ، وتسليم الحجر عليه قبل النبوة|ناونیشان=https://muslim.lna.io/2267/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ عبد المحسن العباد-صحيح مسلم-254-5|ناونیشان=http://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=243110|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=alathar.net}}</ref> ئەگەر ویستبای دەست بەئاو بگەیەنێت دوور دەکەوەتەوە تاوەکوو ماڵەکانی مەککە وندەبوون و دەچوو بۆ شیو و دۆڵەکانی دەوری مەککە، بەلای ھەر دار یان بەردێکدا تێپەڕیبا دەیگووت «سەلامت لێبێت ئەی پێغەمبەری خوا»،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حجرُ يسلم على رسول الله - شبكة الشفاء العالمية|ناونیشان=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حجرُ يسلم على رسول الله|زمان=en}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.ashefaa.complay.php/?catsmktba=21586 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=سلام الحجر على النبي - موقع مقالات إسلام ويب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/202255/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AC%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref> سەیری لای ڕاست و چەپی خۆیدەکرد تەنیا بەرد و داری دەبینی، ئەو بارودۆخە بەردەوام بوو تاوەکوو جبرەئیل ھات بۆلای لە [[ئەشکەوتی حیڕا|ئەشکەوتی حیرا]].<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، بەرگی ٣، لاپەڕە ٥-٣٣</ref> == ژیانی دوای ناردنی تا پێش کۆچ == === دابەزینی سرووش === [[پەڕگە:Cave Hira.jpg|ڕاست|وێنۆک|ئەشکەوتی حیرا]] کاتێک گەیشتە تەمەنی چل ساڵی بە زۆری دەردەچوو بۆ [[ئەشکەوتی حیڕا]] <ref name="ReferenceF" /> دەمایەوە لە «[[چیای نوور]] لە دووری دوو میل لە مەککەوە»،<ref>[[:ar:الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.</ref> ئەمەش لە ھەموو ساڵێکدا بوو،<ref name=":4">البداية والنهاية ،[[ئیبن کەسیر]]، ج3، لا5-33</ref> ئاو و خواردنی لەگەڵ خۆی دەبرد و مانگێک تیایدا دەمایەوە و پەرستن و تێڕامانی دەکرد.<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص109-120، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref> موسڵمانان لەو بڕوایەدان کە بۆ یەکەم جار سروشی بۆ دابەزی لە ١٧ی ڕەمەزان<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص190-198، دار صادر، بيروت.</ref> یان ٢٤ی ڕەمەزان <ref name=":4" /><ref>في مسند أحمد، ج4، ص107، والجامع الصغير، للسيوطي، رقم:2734، وحسّنه: «أن رسول الله  قال: "أُنزل القرآن لأربع وعشرين خلت من رمضان"».</ref> یان ٢١ی ڕەمەزان <ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، دار المؤيد، ص65.</ref> بەرامبەر ١٠ی ئابی ٦١٠ز، (٢٧ی ڕەجەب دانراوە لای [[شیعە]]).<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج2، ص243-252، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> [[عائیشە]] بەسەرھاتی دابەزینی سروش دەگێڕێتەوە و دەڵێت: ({{عەرەبی|أول ما بدأ به رسول الله صلى الله عليه وسلم من الوحي الرؤيا الصالحة في النوم، فكان لا يرى رؤيا إلا جاءت مثل فلق الصبح، ثم حُبب إليه الخلاء، وكان يخلو بغار حراء، فيتحنّث فيه الليالي ذوات العدد قبل أن ينزع إلى أهله، ويتزوّد لذلك، ثم يرجع إلى خديجة فيتزود لمثلها، حتى جاءه الحقّ وهو في غار حراء، فجاءه المَلك فقال: اقرأ، قال: ما أنا بقاريء. قال: فأخذني فغطّني حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، قلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثانية حتى بلغ مني الجهد، ثم أرسلني فقال: اقرأ، فقلت: ما أنا بقاريء، فأخذني فغطني الثالثة، ثم أرسلني فقال:{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤}} فرجع بها رسول الله صلى الله عليه وسلم يرجف فؤاده، فدخل على خديجة بنت خويلد رضي الله عنها فقال: زمّلوني زملّوني، فزمّلوه حتى ذهب عنه الروع، فقال لخديجة وأخبرها الخبر: لقد خشيت على نفسي. فقالت خديجة: كلا والله ما يخزيك الله أبدًا، إنك لتصل الرّحم، وتحمل الكلّ، وتكسب المعدوم، وتُقرِي الضيف، وتُعين على نوائب الحقّ. فانطلقت به خديجة حتى أتت به ورقة بن نوفل بن أسد بن عبد العزى، ابن عم خديجة، وكان امرءًا تنصّر في الجاهلية، وكان يكتب الكتاب العبراني، فيكتب من الإنجيل بالعبرانية ما شاء الله أن يكتب، وكان شيخًا كبيرًا قد عمي، فقالت له خديجة: يا ابن عمّ، اسمع من ابن أخيك. فقال له ورقة: يا ابن أخي ماذا ترى؟ فأخبره رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر ما رأى، فقاله له ورقة: هذا الناموس الذي نزل الله به على موسى، يا ليتني فيها جذع، ليتني أكون حيًا إذ يُخرجك قومك، فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: أوَمخرجيّ هم؟ قال: نعم، لم يأتِ رجل قطّ بمثل ما جئتَ به إلا عُودِي، وإن يدركني يومك أنصرك نصرًا مؤزرًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بدء الوحي إِلى رسول الله صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/binbulihed/271.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.saaid.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=بدء الوحي|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/35963/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٧|سەردێڕ=باب بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://muslim.lna.io/195/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح مسلم|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إنكار أحاديث بدء الوحي|ناونیشان=http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&value=&type=|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.bayanelislam.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075717/http://www.bayanelislam.net/Suspicion.aspx?id=03-02-0032&value=&type=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: [[پەڕگە:Siyer-i Nebi 158b.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سەردەمی عوسمانی لەلایەن سیەر نەبی، کە پێغەمبەر محەممەد نیشاندەدات (بێ ڕووخسار) لەسەر کێوی نوور (حیراء)]] <blockquote>پێغەمبەر سەرەتا خەونی ڕاستی دەبینی، ھەر خەونێکی دیتبا وەک بەری بەیان دەھاتە دی، دواتر خەڵوەتی لەلا خۆشەویستکرا و خەڵوەتی دەکرد لە ئەشکەوتی حیڕا، و چەند شەوێک تێیدا دەماوە بەندایەتی دەکرد پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ لای خێزانەکەی، بۆ ئەوەی کەلوپەلی پێویست لەگەڵ خۆی ببات، لەسەر ئەو کارە بەردەوامبوو تا وەکوو وەحی بۆ ھات لە ئەشکەوتی حیڕادا، جوبرەئیل ھات بۆ لای و پێیگووت: بخوێنە، ئەویش گووتی: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: بە توندی باوەشی پێداکردم تا وەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: بخوێنە، گووتم: خوێندەواریم نییە، پێغەمبەر گووتی: جاری سێیەم بە توندی باوەشی پێداکردم تاوەکوو ئازاریدام دواتر بەریدام و گووتی: {{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی=بخوێنە بەناوی ئەو خوایەی دروستی کردووی، مرۆڤی لە خوێنپارەیەک دروستکردووە، بخوێنە خوای تۆ بەخشندەترینە، ئەو خوایەی بەھۆی پێنووس مرۆڤی فێرکردووە، فێری ئەو شتانەی کردووە کە نەیزانیوە}}. پێغەمبەر بە ترسێکی زۆرەوە گەڕایەوە ماڵەوە و بە خەدیجەی گووت: دامبپۆشن دامبپۆشن، دایانپۆشی تاوەکوو ترسەکەی نەما، بەخەدیجەی گووت ج ڕویداوە و پێی گووت لەژیانی خۆم ترسام، خەدیجە گووتی: سوێند بەخوای گەورە ھەرگیز خوا سەرشۆڕت ناکات، تۆ خزمایەتی بەجێدەھێنی، یارمەتی بێتوانایان دەدەی، ھاوکاری کەسانی ھەژار دەکەی، ماف بۆ خەڵکی دەگێڕیەوە. خەدیجە لەگەڵ خۆی بردی بۆلای [[وەرەقە کوڕی نەوفەل]] کە ئامۆزای خەدیجە بوو، لەنەفامیدا ببوو بە مەسیحی، ئەوەندەی خوا ویستی لەسەربێت ئینجیلی بەعیبری دەنووسی، پیاوێکی پیربوو بینایی لەدەستدابوو. خەدیجە گووتی: ئەی ئامۆزاکەم گوێ لەبرازاکەت بگرە بزانە دەڵێ چی، وەرەقە گووتی کوڕە برا دەڵێی چی؟ پێغەمبەر ئەوەی دیتبووی بۆی گێڕایەوە، وەرەقە پێیگووت: ئەوە ھەر ئەو شتەیە کەبۆ مووسا دابەزیوە، خۆزگە گەنج و بەتوانا دەبووم کاتێکک گەلەکەت دەرتدەکەن، پێغەمبەر گووتی: ئەوان دەرمدەکەن؟ وەرەقە گووتی: بەڵێ، ھەر کەسێک شتێکی وەک ئەوەی تۆی ھێنابێت دوژمنایەتی کراوە، خۆئەگەر لەکاتەدا زیندووبم زۆر چاک سەرتدەخەم).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص193 - كتاب التعريف بالإسلام - بدأ الوحي - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/144/198|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حديث عن بدء الوحى من صحيح البخاري (7 أحاديث)|ناونیشان=https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-hamdoulillah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171109/https://www.al-hamdoulillah.com/ar/hadith/bukhari/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%AF%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%89.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=د. علي محمّد الصلابيّ - الحلقة التاسعة (9): نزول الوحي على سيِّد الخلق محمد صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=https://resalapost.com/2019/10/30/%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%84%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a7%d8%b3%d8%b9%d8%a9-9-%d9%86%d8%b2%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%b3%d9%8a%d9%91%d9%90%d8%af-%d8%a7/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=رسالة بوست|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016171111/https://resalapost.com/2019/10/30/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D8%A9-9-%D9%86%D8%B2%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%B3%D9%8A%D9%91%D9%90%D8%AF-%D8%A7/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب بدء الوحي (028) {{!}} الموقع الرسمي لمعالي الشيخ عبد الكريم بن عبد الله الخضير - حفظه الله تعالى -|ناونیشان=https://shkhudheir.com/scientific-lesson/258618227|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=shkhudheir.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211016124449/https://shkhudheir.com/scientific-lesson/258618227|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref></blockquote>[[پەڕگە:Jabal Nur.JPG|وێنۆک|250px|شاخی نوور]] ئبن ئیسحاق دەڵێت: یەکەم جار جوبرائیل لە خەودا ھاتووەتە لای پێغەمبەر ،{{تێبینی|بەشێک لە سەرچاوەکان بە پێچەوانەی ئەو گێرانەوەی ئێستا ھەیە ڕەتی دەکەنەوە لە کاتی دابەزینی نیگا (وەحی) پێغەمبەر لە باری خەوودابووبێت بە ئاگا بووە بەڵام ئەمە جێگای بایەخی نەبووە زۆرینە لە سەر ئەوە کۆکن کە پێغەمبەر لە باری خەودا بووە ، بەھۆی ئەوەی خەوبینینی پێغەمبرە خەوی ساڵح بووە و دەھاتە دی.|group=تێبینیی}} دەگێڕێتەوە پێغەمبەر وتی لە کاتی خەودا ھات بۆلام ، پێی وتم بخوێنە ، وتم خوێندەواریم نیە جارێکی دیکە گەڕایەوە و ھەمان شتی دووبارە کردەوە ، ووتی بخوێنە ، منیش وتم خوێندەواریم نیە پاشان ئەم ئایەتەی گووت .{{قورئان|سوورەت=٩٦|ئایەت=١|ژمارە=٤|کوردی= بخوێنە بەناوی ئەو پەروەردگارەتەوە کە ھەموو شتێکی دروستکردووە ، ئادەمیزادی لە چەند خانەیەکی ھەڵواسراوا (لەناومنداڵدان) درووستکردووە ، بخوێنە لە کاتێکدا کە ھەر پەروەردگاری تۆ بەخشندەیە ، ئەو زاتەی کە بەھۆی قەڵەمەوە زانست و زانیاری فێرکردووە و ئادەمیزادی فێری ئەو شتانەکردووە کە نەیزانیوون}}.<ref>بوخاری ڕیوایەتی کردووە</ref> ئەمەش یەکەم ئایەتی [[قورئان]] بوو کە دابەزی بۆی .<ref name=":0" /> لە دوای ئەو ڕووداوە ماوەیەک سروشی بۆ نەھات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فصل: مطلب أول سورة نزلت وفترة الوحي وسببها:{{!}}نداء الإيمان|ناونیشان=http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.al-eman.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075715/http://www.al-eman.net/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%8A%20%D9%81%D9%8A%20%D8%AA%D9%81%D8%B3%D9%8A%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%A3%D9%88%D9%84%20%D8%B3%D9%88%D8%B1%D8%A9%20%D9%86%D8%B2%D9%84%D8%AA%20%D9%88%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%20%D9%88%D8%B3%D8%A8%D8%A8%D9%87%D8%A7%3A/i543%26d898010%26c%26p1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref> گوتراوە چل ڕۆژ یان کەمتر،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9%D9%87-_20124|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=فترة الوحي (انقطاعه) من كتاب خاتم النبيّين صلى الله عليه وسلم - كتب سيرة الرسول|زمان=ar}}</ref> گوتراوە شەش مانگ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=انقطاع الوحي عن النبي صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://midad.com/article/203243|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=مداد|زمان=ar}}</ref> گوتراوە نزیکەی سێ ساڵ یان کەمتر بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة النبوية (9)..عودة الوحي بعد إنقطاعه والدروس المستفادة - وضوح الاخبارى|ناونیشان=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|زمان=ar}}{{بەستەری مردوو|url=https://boldnews.net/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%88%d9%8a%d8%a9-9-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%88%d8%ad%d9%8a-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a5%d9%86%d9%82%d8%b7%d8%a7%d8%b9/ |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> تا کۆتایی ھات بە دابەزینی ئایەتەکانی سەرەتای سورەتی مودەسیر ، پاشان سروش دابەزی و بەردەوام بوو بۆ ماوەی بیست و سێ ساڵ تا کۆچی دوایی کرد. دەربارەی چۆنیەتی دابەزینی وەحی پێغەمبەر دەڵێت: ({{عەرەبی|أحيانًا في مثل صلصلة الجرس، فهو أشده عليّ فيفصم عني وقد وعيت ما قال، وأحيانًا يتمثل لي الملك رجلاً فيكلمني فأعي ما يقول}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية - الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://www.dorar.net/hadith/sharh/72226|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموقع الرسمي لسماحة الشيخ عبدالله بن عبدالرحمن الجبرين - رحمه الله -|ناونیشان=https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.ibn-jebreen.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211018075716/https://www.ibn-jebreen.com/books/7-101-6989-6157-32177.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: ھەندێک جار وەک زرینگانەوەی زەنگێک ھەستی پێدەکەم کە لە ھەموو شێوەکان لەلام گرانترە، دەنگەکە نامێنێت و من ئەوەم لەبەرکردووە کە گووتویەتی، ھەندێکجار فریشتەیەک لەشێوەی مرۆڤێک دێت بۆلام و قسەم لەگەڵ دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/ibn-katheer/42/2|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=tafsir.app}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شرح حديث أحْيانًا يَأْتِيني مِثْلَ صَلْصَلَة الجَرَس|ناونیشان=https://islamic-content.com/hadeeth/1826|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamic-content.com|زمان=ar-SA}}</ref> عائیشە دەڵێت: ({{عەرەبی|ولقد رأيتُه ينزل عليه الوحي في اليوم الشديد البرد، فيفصِم عنه، وإنَّ جبينه ليتفصَّد عرقًا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=كيف كان بدء الوحي إلى رسول الله ﷺ|ناونیشان=https://bukhari.lna.io/37/|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=حديث صحيح البخاري|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إبتداء الوحي|ناونیشان=https://ibadhiyah.tripod.com/hadith/chapter2.html|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ibadhiyah.tripod.com}}{{بەستەری مردوو|url=https://ibadhiyah.tripod.com/hadith/chapter2.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> واتا: لەڕۆژی زۆر ساردی زستاندا بینیومە وەحی بۆ دادەبەزێت، کاتێک تەواو دەبێت ڕومەتەکانی عارەقیان لێدەچۆڕێتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=في كيفية إتيان الوحي إلى النبيِّ صلَّى الله عليه وسلَّم وشِدَّته عليه {{!}} الموقع الرسمي لفضيلة الشيخ أبي عبد المعز محمد علي فركوس حفظه الله|ناونیشان=https://ferkous.com/home/?q=nabawiya-1-15|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=ferkous.com}}</ref> ھەر لەو ماوەیەدا بۆدووەم جار سینگی لەتکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=العالم الخفى.. النبى محمد والملائكة.. كم مرة شق الملائكة صدر النبى؟.. فقهاء: 3 مرات آخرها قبل رحلة الإسراء والمعراج.. شق الصدر عملية بسيطة لقدرات جبريل التى منحها له الله|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2019/6/2/العالم-الخفى-النبى-محمد-والملائكة-كم-مرة-شق-الملائكة-صدر/4269219|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=اليوم السابع}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%AD%D8%A7%D8%AF%D8%AB%D8%A9-%D8%B4%D9%82-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85-%D8%B3%D9%86%D8%A9-4-%D9%85%D9%86-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%AF%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=قصة شق صدر الرسول وتطهير قلبه من الأحقاد - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> === سەرەتای بانگەواز === [[پەڕگە:Grigory Gagarin. This Russian painting from 1840-1850 shows prophet Muhammad preaching.jpg|وێنۆک|تابلۆیەکی ڕووسی لەلایەن گریگۆری گاگارین لە ساڵانی ١٨٤٠-١٨٥٠ کە پێغەمبەر محەممەد نیشان دەدات لە کاتی بانگەوازدا (وێنەکە بە تەواوەتی ڕاست نییە و خەیاڵییە)]] موسڵمانان لەو باوەڕەدان کە محەممەد نێردراوە بۆ ھەموو مرۆڤایەتی<ref>رواه السيوطي، في الجامع الصغير، عن الحسن البصري، رقم: 2697، وقال عنه: مرسل حسن.</ref> گوتویەتی ({{عەرەبی|أنا رسولُ من أدركتُ حيًا، ومن يولد بعدي}}) واتا: من پێغەمبەر ھەموو زیندووانم و پێغەمبەری ئەوانەشم دوای من لەدایک دەبن، و لەدوای ھاتنە خوارەوەی ئایەتەکانی [[مودەسر|سورەتی مودەسیر]]<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص55-58.</ref>، دەستیکرد بە بانگ کردنی خەڵک بۆ [[ئیسلام]] لە گەورە و بچوک، و سەربەست و بەندە و پیاوان و ژنان و یەکەم کەس کە باوەڕی پێ ھێنا بەپێی گێڕانەوەکانی [[سوننە]] [[خەدیجە کچی خووەیلید]]ی خێزانی <ref>في عيون الأثر، لابن سيد الناس، ج1، ص123: «قال ابن إسحق: "كانت خديجة أول من آمنت بالله ورسوله وصدّقت ما جاء من عند الله عز وجل وآزرته على أمره، فخفف الله بذلك عن رسوله"».</ref> و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیبی]] ئامۆزای بوو کە تەمەنی دە ساڵ بوو<ref>في تهذيب التهذيب، لابن حجر العسقلاني، ج7، ص195: «قال ابن إسحاق: أول من آمن بالله ورسوله من الرجال علي بن أبي طالب، وهو قول ابن شهاب، إلا أنه قال: من الرجال بعد خديجة، وهو قول الجميع في خديجة وهو قول عبد الله بن محمد بن عقيل وقتادة ومحمد بن كعب القرظى وروى أبو عوانة عن أبي بلج عن عمرو بن ميمون عن ابن عباس قال "كان عليّ أول من آمن بالله من الناس بعد خديجة"».</ref>(بەپێی گێڕانەوەکانی [[شیعە]] عەلی یەکەم کەس بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە، ئەو کاتە مناڵ بووە لە تەمەنی دە ساڵی یان ھەشت ساڵیدا بووە و دەژیا لە ژێر چاودێری محەممەدا)، و [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]] یەکەم پیاو بووە کە باوەڕی پێ ھێناوە و پاشان ھاوڕێی نزیکی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] باوەری پێ ھێنا (لە ھەندێک گێڕانەوەدا ھاتووە کە ئەبووبەکر پێش عەلی باوەڕی ھێناوە و یەکەم پیاو بووە کە موسڵمان بووە) [[ئەبووحەنیفە|ئەبوو حەنیفە]] دەڵێت: ئەبووبەکر یەکەم پیاو بوو باوەڕی پێھێنا، وعەلی یەکەم منداڵ بوو باوەڕی پێھێنا، و بە موسڵمان بوونی ئەبووبەکر [[ئیسلام]] دەرکەوت لە [[مەککە]]، یەکەم کەس بوو کەموسڵمان بوونی خۆی دەرخست، و دەستی کرد بە بانگ کردنی ھۆز و نزیکەکانی بۆ ئیسلام و ئەوانەی بە بانگەوازی [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] موسڵمانبوون، [[عوسمان کوڕی عەفان]] و [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف]] و [[تەلحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا]] و [[زوبەیر کوڕی عەوام|زوبێر کوڕی عەوام]] و [[سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس|سەعد کوڕی ئەبی وەقاس]] بوون.<ref>في تاريخ الأمم والملوك، للطبري، ج1، ص541: «قال الواقدي: اجتمع أصحابنا على أن أول أهل القبلة استجاب لرسول الله ﷺ خديجة بنت خويلد ثم اختلف عندنا في ثلاثة نفر في أبي بكر وعلي وزيد بن حارثة أيّهم أسلم أوّل».</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=كتاب الرحيق المختوم - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/9820|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}</ref>[[پەڕگە:Arabic Plaque, Great Mosque, Xian.jpg|وێنۆک|220px|شایەتمان «لا إله إلا الله محمد رسول الله» کە پێغەمبەر محەممەد بانگەوازی بۆ ئەکرد]] محەممەد لە سەرەتادا سێ ساڵ بە نھێنی بانگەوازی کرد<ref name="ReferenceH">فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref>، و لە یەکەمینی ئەو حوکمانەی ھاتنە خوارەوە فەرمان کردن بوو بە [[نوێژ]]کردن ئەنجامدانی دوو ڕکات بەیانیان و دوو ڕکات لەشەواندا، موسڵمانان سەرەتا بە نھێنی کۆدەبوونەوە بۆ نوێژکردن <ref>الروض الأنف، السهيلي، ج1، ص414-437.</ref> و بە دیداری پێغەمبەر محەممەد دەگەیشتن. کاتێک ژمارەیان گەیشتە سی ژن و پیاو، محەممەد ماڵی [[ماڵی ئەڕقەم|ئەڕقەمی کوڕی ئەبو ئەڕقەمی]] بۆ ھەڵبژاردن تا تیایدا کۆببنەوە بە مەبەستی ڕێنمایی و فێربوون، و کاتێک ژمارەیان گەیشتە چل کەس، فەرمان کرا بە محەممەد بە ئاشکرا بانگەواز ڕابگەیەنێت.<ref name="ReferenceH" /><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199، دار صادر، بيروت.</ref> === بانگەواز بە ئاشکرا === دوای سێ ساڵ بانگەوازی نھێنی، محەممەد دەستی کرد بە ئاشکراکردنی بانگەواز دوای ئەوەی لەلایەن خواوە فەرمانی پێکرا، عەلی کوڕی ئەبوتاڵیب دەڵێت: ({{عەرەبی|لما نزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» جمع رسول الله ﷺ قرابته، فاجتمع له ثلاثون رجلاً، فأكلوا وشربوا، فقال لهم: من يضمن عني ديني ومواعيدي ويكون معي في الجنة ويكون خليفتي في أهلي؟ فقال علي: أنا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مسند الإمام أحمد - مسند العشرة المبشرين بالجنة - مسند الخلفاء الراشدين - ومن مسند علي بن أبي طالب رضي الله عنه- الجزء رقم1|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&flag=1&bk_no=6&ID=841|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=www.quran7m.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211125122443/http://www.quran7m.com/searchResults/026214.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> واتا: کاتێک ئایەتی ''خزمە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە دابەزی، پێغەمبەر کەسە نزیکەکانی کۆکردەوە، سی کەس کۆبونەوە نان و ئاویان خوارد، پێغەمبەر گووتی کێ زەمانەتی دینەکەم دەکات لەگەڵ منە لەبەهەشت و دەبێتە جێگرەوەی من لەناو خێزانەکەمدا: عەلی کوڕی ئەبو تاڵیب گووتی من.''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} الجهر بالدعوة .. وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/3406641/cat-%D8%B1%D8%AC%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref> <blockquote>[[ئیبن عەبباس]] دەڵێت {{عەرەبی|لمّا أنزلت «وأنذر عشيرتك الأقربين» صعد رسول الله ﷺ على الصّفا فقال: يا معشر قريش! فقالت قريش: مالك يا محمد؟ قال: أرأيتم لو أخبرتكم أن خيلاً بسفح هذا الجبل أكنتم تصدقونني؟ قالوا: نعم، أنت عندنا غير متَّهم، وما جربنا عليك كذبًا قطّ. قال: فإنّي نذيرٌ لكم بين يدي عذابٍ شديدٍ، يا بني عبد المطلب! يا بني عبد مناف! يا بني زهرة! إنّ الله أمرني أن أُنذر عشيرتي الأقربين، وإنّي لا أملك لكم من الدنيا منفعة ولا من الآخرة نصيبًا، إلا أن تقولوا لا إله إلا الله. فقال أبو لهب: تبًا لك سائر اليوم، ألهذا جمعتنا؟ فأنزل الله تبارك وتعالى «تبت يدا أبي لهب وتب»}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ="وأنذر عشيرتك الأقربين" النبى يصدح بالرسالة.. ما يقوله التراث الإسلامى|ناونیشان=https://www.youm7.com/story/2020/9/9/وأنذر-عشيرتك-الأقربين-النبى-يصدح-بالرسالة-ما-يقوله-التراث-الإسلامى/4967884|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=اليوم السابع}}</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.</ref> واتا: کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٢٦|ئایەت=٢١٤|کوردی=خزم و کەسە نزیکەکانت ئاگادار بکەوە}}دابەزی پێغەمبەر چووە سەر چیای سەفا و گووتی: ئەی قوڕەیش، قوڕەیش گوتتیان چیبووە ئەی محەممەد؟ ەویش گووتی ئەگەر پێتان بڵێم لەپشت ئەو شاخەوە سوپایەک ھەیە و دەیەوێت بەسەرتاندا بدات بڕوام پێدەکەن؟ گوتییان بەڵێ، تۆ لەلای ئێمە کەسێکی پاکی و ھەرگیز درۆمان لێنەبیستووی. پێغەمبەر گووتی کەواتە من نێردراوم بۆ لاتان تاوەکوو لەسزایەکی بە ئازار ڕزگارتان بکەم. ئەی بەنو عەبدولموتەلیب، ئەی بەنوو عەبدمەناف، ئەی بەنوو زوھرە خوا فەرمانی پێکردووم خزمە نزیکەکانم ئاگادار بکەمەوە، من لەلای خوا ھیچ سودێکتان پێناگەیەنم، ئەگەر شایەتی نەدەن کە ھیچ خوایەک شایەنی پەرستن نییە جگە لە ئەڵڵا، [[ئەبوو لەھەب|ئەبوولەھەب]] گووتی دەستت بە بڕین چێ ھەر بۆ ئەوە کۆت کردووینەوە؟ خوای گەورە ئایەتی {{قورئان|سوورەت=١١١|ئایەت=١|کوردی=لەناوچێ ھەردوو دەستی ئەبوولەھەب، وە لەناویشچوو}} دابەزاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير وأنذر عشيرتك الأقربين [ الشعراء: 214]|ناونیشان=https://surahquran.com/aya-tafsir-214-26.html|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=surahquran.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٧|سەردێڕ=في قوله تعالى: وأنذر عشيرتك الأقربين|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/113765/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=القران الكريم {{!}}وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ|ناونیشان=https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&aya=214&sourid=26|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=www.alro7.net|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220216191310/https://www.alro7.net/ayaq.php?langg=arabic&aya=214&sourid=26|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> </blockquote>بەپێی ڕیوایەتێکی زوھری ئیبن عەباس دەڵێت؛ [[قوڕەیش]] لە دژی بانگەوازی محەممەد نەوەستان تا ئایەتەکان لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] ھاتنە خوارەوە<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص199-206، دار صادر، بيروت.</ref>،بەڵام زۆربەی موفەسیر و نوسەرانی ژیننامە دەڵێن دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانی ھەر لەسەرەتای باگەوازی ئیسلامەوە دەستی پێکرد.<ref>سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی2، لاپەڕە92-163.</ref> لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی کە دەچوونە ئیسلامەوە مەترسی دروستبوو بۆ شێوازی ژیانی ئاینی لە مەککە [[و]] بە خراپی کار دەکردە لەسەر ھێزی ئابووری قوڕەیش، بۆیە قوڕەیش دژی بانگەوازەکەی وەستان و داوایان لیدەکرد واز بھێنیت بەڵام محەممەد ڕازی نەبوو لە بەرامبەر ھیچ شتێک دەست لە بانگەواز ھەڵگرێت. ھەر لەبەر ئەوە قورەیش گوتیان: محەممەد توشی جۆرێک لە شێتی بووە، و گوتیان [[جنۆکە]] و شەیتان تێکیان داوە و ھەروەھا پێیان گوت ساحیر و شاعیرە. کاتێک زانیان بەمە ناتوانن ڕێگە لە بڵاوبوونەوەی بانگەوازەکە بگرن بۆیە بڕیاری ئازاردانی موسڵمانانیان دا، و ھەر سەرۆک ھۆزێک ئازاری ئەو کەسانەی دەدا لە ھۆزەکەی کە موسڵمانبوون، و بڕیاری ئازاردان و لێدانیان دا بۆ ھەر یەکێک موسڵمان بێت. ھەتا گەیاندیانە ئەوەی کە ئازاری پێغەمبەر خۆشیان دەدا.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص62-85، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> [[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود|ئیبن مەسعوود]] دەڵێت: حەوت کەس لە مەککەدا موسڵمان بوونی خۆیان ئاشکرا کرد: ئەوانیش پێغەمبەر، ئەبووبەکر، [[بیلالی حەبەشی]]، خەبابی کوڕی ئەرەت، سوھەیبی ڕۆمی، عەماری کوڕی یاسر و سومەیە کچی خەیات، ھەرچی پێغەمبەر و ئەبووبەکرن ئەوا ھۆزەکانیان دەیان پاراستن، بەڵام ئەوانی تر بەرگی ئاسنیان لەبەردەکرا و لەبەر خۆری بیابان دادەندران، و [[ئەبوو جەھل]] ھات و سومەیەی بە ڕمێک کوشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=سيرة رسول الله صل الله عليه وسلم|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b5%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}</ref><ref>الإصابة في تمييز الصحابة، ابن حجر العسقلاني، بەرگی٤، لاپەڕە ٣٣٥.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص13 - كتاب شرح سنن ابن ماجة الراجحي - شرح حديث كان أول من أظهر إسلامه سبعة - المكتبة الشاملة الحديثة|ناونیشان=https://al-maktaba.org/book/32167/138|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=al-maktaba.org}}</ref> هەتاوەکوو پێغەمبەریش پارێزراو نەبوو لە دژایەتی قوڕەیش،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=مقاطعة بني هاشم|ناونیشان=https://www.alkhaleej.ae/%D9%85%D9%84%D8%AD%D9%82/%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B7%D8%B9%D8%A9-%D8%A8%D9%86%D9%8A-%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=صحيفة الخليج|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=البداية والنهاية/الجزء الثالث/فصل اجتراء قريش على رسول الله بعد وفاة عمه أبي طالب - ويكي مصدر|ناونیشان=https://ar.wikisource.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%A9_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A1_%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%84%D8%AB/%D9%81%D8%B5%D9%84_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4_%D8%B9%D9%84%D9%89_%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%A9_%D8%B9%D9%85%D9%87_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=ar.wikisource.org|زمان=ar}}</ref> عەبدوڵڵای کوڕی عەمری کوڕی عاس دەگێڕێتەوە دەڵێت: لەو کاتەی پێغەمبەر نوێژی لە نزیک کەعبە دەکرد عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت ھات و شانی پێغەمبەری گرت و جلەکەی لەملی ھاڵاند و ویستی بیخنکێنێت، لەو کاتەدا ئەبووبەکر ھات و لەپێغەمبەری دورخستەوە و گووتی: ئایا کەسێک دەکوژن کە دەڵێت خوای من تەنیا ئەڵڵایە و ئایەت و نیشانەی لەلای خواوە بۆ ھێناون.<ref>رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن عمرو بن العاص، ژمارە: 4815.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=الذي دافع عن النبي صلى الله عليه وسلم عندما خنقه عقبة بن أبي معيط وهو يصلي هو|ناونیشان=https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.wizviral.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/https://www.wizviral.com/%d8%a7%d9%84%d8%b0%d9%8a-%d8%af%d8%a7%d9%81%d8%b9-%d8%b9%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%86%d8%a8%d9%8a-%d8%b5%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87-%d9%88%d8%b3%d9%84%d9%85-%d8%b9-2/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عقبة بن أبي معيط|ناونیشان=https://www.alanba.com.kw/130049|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=https://www.alanba.com.kw|زمان=ar-kw}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الموسوعة الحديثية|ناونیشان=https://dorar.net/hadith|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net|زمان=ar}}</ref> زۆرترین ئەو کەسانەی دژایەتی پێغەمبەر و ھاوەڵەکانیان دەکرد بریتیبوون لە: ئەبوو جەھل، ئەبوو لەھەب، ئەسوەد کوڕی عەبد یەغوس، حارس کوڕی قەیس کوڕی عەدی، وەلید کوڕی موغەیڕە، ئومەییە کوڕی خەلەف و عوقبە کوڕی ئەبوو موعەیت.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، بەرگی1، لاپەڕە199-206، دار صادر، بيروت.</ref> تا کار گەیشتە ئەوەی پێغەمبەر دووعایان لێبکات و بڵێ: ئەی خوای گەورە تۆڵە لە ئەبوو جەھل، و عوتەبەی کوڕی ڕەبیعە، و شەیبەی کوڕی ڕەبیعە، و وەلیدی کوڕی عوتبە،و ئومەیەی کوڕی خەلەف،و عوقبەی کوڕی ئەبوو موعەیت و عیمارەی کوڕی وەلید بکەیتەوە.<ref>رواه البخاري في صحيحه عن عبد الله بن مسعود، ژمارە: 520.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=السيرة الحلبية - الحلبي - ج ١ - الصفحة ٤٧٠|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220319123048/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3746_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%84%D8%A8%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_469|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الشيخ محمد بن صالح العثيمين-صحيح مسلم-06b-4|ناونیشان=https://alathar.net/home/esound/index.php?op=codevi&coid=112965|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alathar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Qaala Rasul Allah (saw) - Comprehensive Hadith Database - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=qaalarasulallah.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220326033244/http://qaalarasulallah.com/hadithView.php?ID=511|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> قوڕەیش ھەوڵیاندا لەڕێگەی گفتوگۆوە محەممەد لەئیسلام پاشگەز بکەنەوە، عوتبەی کوڕی ڕەبیعەیان بۆ ئەو مەبەستە نارد کەیەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش، کاتێک گوێی لەقورئان بوو گەڕایەوە و بەقوڕەیشی گوت: بەقسەم بکەن واز لەو پیاوە بێنن ھەرچی دەڵێت، سوێند بەخوا ئەوەی کەدەیڵێت داھاتوویەکی گەورەی دەبێت، خۆئەگەر عەرەب بەسەریدا سەرکەوتن ئەوا کەسانی تر کارەکەیان بۆ کردوون، بەڵام خۆئەگەر سەرکەوت بەسەر عەرەبدا ئەوا دەسەڵات و سەربەرزی ئەو دەسەڵات و سەربەری ئێوەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=حوار عتبه بن ربيعه مع رسول الله صلى الله عليه وسلم - ملة إبراهيم|ناونیشان=http://www.melatibrahim.com/all/hwar|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.melatibrahim.com}}{{بەستەری مردوو|url=http://www.melatibrahim.com/all/hwar |date=حوزەیرانی ٢٠٢٣ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موقع هدى القرآن الإلكتروني|ناونیشان=https://www.hodaalquran.com/details.php?id=1814|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.hodaalquran.com}}</ref> دواتر زۆر ھەوڵیان لەگەڵدا سامان و سەرکردایەتییان خستە بەردەست بەڵام ھەموو جارێک ڕەتیدەکردەوە.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، لاپەڕە 62-85، دار الفكر المعاصر، 2006.</ref> لەو کاتەدا محەممەد لەژێر پارێزراوی ئەبوو تالیبی مامیدا بوو، بۆیە قوڕەیش چەندین وەفدیان دەنارد بۆ لای و زۆر گلەییان لێدەکرد،<ref>سيرة ابن هشام، ابن هشام، بەرگی 2، لاپەڕە 92-163</ref> تاوەکوو دژایەتی کردنی زیاتری قەومەکەی قورسبوو بەلایەوە و بەمحەممەدی گوت: برازای خۆم ئەوە خزمان ھاتوون و ئەوە و ئەوەیان گوتووە، خۆم و خۆشت بپارێزە و داوای شتێک مەکە کە نەخۆم نەخۆت نەتوانین ھەڵبگرین، ئەوەی کە خزمەکانت پێیان ناخۆشە مەیڵێ. پێغەمبەر وایزانی کە مامی چیتر پاڵپشتی ناکات و دەیداتە دەست قوڕەیش، و چیتر توانای پاراستنی نەماوە، لەو کاتەدا پێغەمبەر قسە بەناوبانگەکەی کرد و گوتی:'''ئەی مامە ئەگەر خۆر لەسەر شانی ڕاستم دانێن، مانگیش لەسەر شانی چەپم دانێن، واز لەو ئیسلامە ناھێنم تاوەکوو خوای گەورە سەریدەخات یان لەپێناویدا دەمرم'''.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=الدمشقي|یەکەم=أبي الفداء إسماعيل بن عمر/ابن كثير|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=bC5tDwAAQBAJ&pg=PT117&lpg=PT117&dq=%D9%8A%D8%A7+%D8%B9%D9%85%D9%91%D8%8C+%D9%84%D9%88+%D9%88%D9%8F%D8%B6%D8%B9%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%8C+%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1+%D9%81%D9%8A+%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%8C+%D9%85%D8%A7+%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%AA%D9%8F+%D9%87%D8%B0%D8%A7+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%B1+%D8%AD%D8%AA%D9%89+%D9%8A%D8%B8%D9%87%D8%B1%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%A3%D9%88+%D8%A3%D9%87%D9%84%D9%83+%D9%81%D9%8A+%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87&source=bl&ots=jcY0pnbsBU&sig=ACfU3U3MjZYYPsPHuimIBbgaaPVAkAUcJw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi37Lj3otL2AhWIQ_EDHe1eDEkQ6AF6BAgtEAM|سەردێڕ=السيرة النبوية لابن كثير|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|ژپنک=٩٧٨-٢-٧٤٥١-٤٤٤٥-٤|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الدرر السنية|ناونیشان=https://dorar.net/h/e4072577709e235f592188b95489d5c7|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=dorar.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://alwatan.kuwait.tt/articledetails.aspx?id=490117&yearquarter=20163|سەردێڕ=(يا عَمِّ لو وَضعوا الشَّمسَ في يَمينيً والقَمَرَ في يَساري على أن أترُكَ هذا الأمر حتى يُظهِره اللهُ أو أهلك دونه ما تَركتُهُ)|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=alwatan.kuwait.tt}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} لو وضعوا الشمس في يميني والقمر في يساري|ناونیشان=https://islamstory.com/ar/artical/20879/%D9%84%D9%88-%D9%88%D8%B6%D8%B9%D9%88%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D9%81%D9%89-%D9%8A%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%85%D8%B1-%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D9%89|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=islamstory.com|زمان=ar}}</ref> دواتر محەممەد گریا، ئەبوو تاڵیب گوتی: برازای خۆم بەردەوام بە و ئەوەی پێت خۆشە بیکە، سوێند بەخوا ھەرگیز ناتدەم بەدەستەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=غشي|یەکەم=يحيى بن محمد|ڕێکەوت=٢٠١٥|سەردێڕ=دلائل النبوة:, القرآن الكريم: انشقاق القمر|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.54246/1548-008-002-003|journal=مجلة الواحات للبحوث والدراسات|پەڕەکان=٨٧٩|doi=10.54246/1548-008-002-003}}</ref><ref>الاكتفاء بما تضمنه من مغازي رسول الله والثلاثة الخلفاء، سليمان بن موسى الكلاعي الأندلسي، بەرگی 1، لاپەڕە 163، عالم الكتب، بيروت، 1996.</ref> === کۆچکردن بۆ حەبەشە=== [[پەڕگە:LocationAksumiteEmpire-ar.png|وێنۆک|259x259پیکسڵ|شوێنی شانشینی حەبەشە کە موسڵمانان کۆچیان بۆ کرد لە دوای ئازاردانیان.]] کاتێک نەھامەتی زیادی کرد لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]] پێغەمبەر محەممەد ڕێگەی پێدان کە کۆچ بکەن بۆ حەبەشە لە ساڵی ٦١٥ز بۆ لای پاشا [[نەجاشی|ئەسحەمەی نەجاشی]] لەبەرئەوەی ستەمی لە کەس نەدەکرد، پێغەمبەر گوتی: زەوی حەبەشە پاشایەکی لێیە لەلای ئەو کەس ستەمی لێناکرێت تاوەکوو ئەو کاتەی خوای گەورە دەروتان لێدەکاتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة {{!}} موقع نصرة محمد رسول الله|ناونیشان=https://rasoulallah.net/ar/articles/article/13256/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=rasoulallah.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=بها ملك لا يُظلَم عنده أحد - موقع تيار الإصلاح|ناونیشان=https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.noslih.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220613201800/https://www.noslih.com/article/%D8%A8%D9%87%D8%A7+%D9%85%D9%84%D9%83+%D9%84%D8%A7+%D9%8A%D9%8F%D8%B8%D9%84%D9%8E%D9%85+%D8%B9%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%A3%D8%AD%D8%AF|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرەتا ١١ پیاو و ٤ ژن کۆچیان کرد<ref>فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، بەرگی 7، لاپەڕە 188-189.</ref> لەسەرویانەوە [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفان]] و خێزانەکەی،<ref>سيرة ابن هشام، بەرگی 1، لاپەڕە 321-340.</ref> لەمانگی رەجەبی ساڵی پێنجی پێغەمبەرایەتی.<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، بەرگی 1، لاپەڕە 168-181، مكتبة العبيكان، 2005.</ref> ڕۆشتنی ئەوانە لەشەودا بوو بە نھێنی چوونە سەر دەریا بۆ بەندەری شعێبە، لەو کاتەدا دوو کەشتی دەڕۆشتن بۆ حەبەشە و ئەوانیش لەگەڵ ئەو دوو کەشتییە ڕۆشتن، کە ئەمە یەکەم کۆچککردنە لەئیسلامدا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.</ref> دواتر نزیکەی ٨٠ پیاو و ژنی تر کۆچیان کرد بۆ حەبەشە، کە بەکۆچی دووەمی حەبەشە ناسراوە. لەدوای کۆکردن بۆ حەبەشە و بەدیاریکراوی لەرەمەزاندا، پێغەمبەر چووە حەرەم و دەستی بەنوێژ کرد، لەنوێژەکەدا [[نەجم|سوورەتی نەجمی]] خوێند، پێشتر ئەوانە گوێیان لەقورئان نەبوبوو و بەردەوام بوون لەدروستکردنی ژاوەژاو لەکاتی قورئان خوێندندا،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، لاپەڕە 74-78.</ref> کاتێک ئایەتی {{قورئان|سوورەت=٥٣|ئایەت=٦٢|کوردی=کڕنوش ببەن بۆ خوای گەورە و ھەر ئەو بپەرستن}}<ref>قورئانی پیرۆز، سوورەتی نەجم، ئایەتی ٦٢</ref> خوێند و سوجدەی برد، ھەموو ئەو قوڕەیشیانەی ئامادەبوون لە نزیک کەعبە سوجدەیان برد،<ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، ژمارە : 1070.</ref> تەنیا کەسێکی پیر نەبیت کە مشتە خۆڵێکی ھەڵگرت و گوتی ئەوەندە بەسە،<ref>رواه أحمد بن حنبل في مسنده، عن عبد الله بن مسعود، بەرگی 5، لاپەڕە307، وصححه أحمد شاكر.</ref> بەم ھۆیەوە بڵاوبۆوە کەوا قورەیش موسڵمانبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=maher|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=قصة الهجرة الى الحبشة|ناونیشان=https://njmsyria.com/%d9%82%d8%b5%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%87%d8%ac%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%a8%d8%b4%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=نجوم سورية|زمان=ar}}</ref> کاتێک دەنگۆی موسڵمانبوونی قورەیش بڵاوبۆوە بەشێک لەوانەی کۆچیان کردبوو گەڕانەوە بۆ مەککە، بەڵام دەرکەوت و ھەواڵەکە ڕاست نییە، بۆیە بەشاراوەیی چوونە ناو مەککە و ھەندێکیان لەژێر پارێزراوی کەسێکدا چوونە ناو مەککە دواتر گەڕانەوە بۆ حەبەشە و بەشێکی تری موسڵمانانیان لەگەڵ دەرچوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=باب هجرة أصحاب رسول الله، من مكة إلى أرض الحبشة - البداية والنهاية، ط. دار إحياء التراث العربي|ناونیشان=http://www.islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=www.islamilimleri.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200127003516/http://islamilimleri.com/Kulliyat/Siyer/3Tarih/pg_006_0060.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەمەش کۆچکردنی دووەمە بۆ حەبەشە، بەم شێوەیە ھەموو ئەو پیاوانەی کۆچیان کردبوو بۆ حەبەشە ٨٣ پیاوبوون. کاتێک قورەیش بینی ھاوەڵانی محەممەد لە حەبەشە پارێزراون عەبدوڵڵای کوڕی رەبیعە و عەمری کوڕی عاسیان بە چەند دیاریەکەوە نارد بۆلای [[نەجاشی]] بەو مەبەستەی موسڵمانان دەربکات لەوڵاتەکەی، نەجاشی موسڵمانەکانی بانگکرد و جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب بەرگری لە موسڵمانان دەکرد، و بەشێک لە [[مریەم (سوورەت)| سوورەتی مەریەمی]] بۆ خوێندنەوە، نەجاشی و پیاوە ئاینییەکان گریان دوای گوێگرتن لەقورئان، دواتر نەجاشی گوتی: '''ئەو قورئانە و ئەوەی پێغەمبەر عیسا ھێناویەتی لەیەک شوێنەوە هاتوون، بڕۆن سویند بەخوا هەرگیز موسڵمانەکانتان نادەم بەدەستەوە'''.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=موسوعة التاريخ الإسلامي - محمد هادي اليوسفي - ج ١ - الصفحة ٥٨٣|ناونیشان=http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=shiaonlinelibrary.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220321085546/http://shiaonlinelibrary.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/3656_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81%D9%8A-%D8%AC-%D9%A1/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9_565|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الهجرة إلى الحبشة دروس وعبر|ناونیشان=https://www.djazairess.com/djazairnews/44393|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=جزايرس|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220521185837/https://www.djazairess.com/djazairnews/44393|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر زۆربەی ئەوانەی کۆچیانکردبوو بۆ حەبەشە ڕۆیشتن بۆ مەدینە دوای ئەوەی [[ئیسلام]] لە مەدینەدا جێگیر بوو، ھەندێکیان مانەوە تا دوای فەتحی خەیبەر ساڵی ٧ی کۆجی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دراسات وبحوث / هجرة الرسول(صلى‏ الله ‏عليه ‏و ‏آله ‏و سلم) وبناء الدَّولة والمجتمع الإسلاميِّين قراءة تحليليَّة نقديَّة في شبهات المستشرقين|ناونیشان=http://iicss.iq/?id=11&sid=838|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠٢٢|وێبگە=المركز الاسلامي للدراسات الاستراتيجية}}</ref> === گەمارۆدانی بەنی ھاشم === کاتێک قوڕەیش زانییان موسڵمانان پارێزراون لای نەجاشی حەبەشە، و دوای ئەوەی [[عومەر کوڕی خەتتاب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] ئیسلام بوون، و [[ئیسلام]] بڵاوئەبوویەوە لە نێو ھۆزەکاندا <ref name="ابن هشام-الحصار2">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ، ئەمە زۆربوو بەلایانەوە، کۆبوونەوە بۆ کوشتنی پیغەمبەر، قسەیان لەگەڵ بەنی ھاشم کرد و داوایان کرد بیدەن بە دەستەوە، ئەوانیش ڕازی نەبوون، و کاتێک قوڕەیش ئەمەیان زانی گەمارۆی بەنی ھاشمیان دا بەوەی کەس تێکەڵیان نەبێت و لەگەڵیان دانەنیشێت و ھیچ مامەڵەیەکیان لەگەڵ نەکات تا محەممەد ئەدەن بە دەستەوە. بۆ ئەمەش نوسراوێکیان نوسی و بە کەعبەدا ھەڵیان واسی.<ref name="الأنوار-الحصار">الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref><ref name="ابن هشام-الحصار">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص195-199، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>البداية والنهاية ص 660</ref> دواتر پێنج لە سەرکردەکانی [[قوڕەیش]] ھەوڵیاندا کۆتایی بەو گەمارۆیە بھێنن <ref name="الروض-الحصار">[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج2، ص159-167.</ref>، پاشان ئەبوتاڵیب کۆچی دوایی کرد لە ڕەمەزان یان شەوالی دەیەم ساڵی پێغەمبەرایەتی (٣ ساڵ پێش کۆچی)،[[شیعە|شیعەکان]] بە کۆی دەنگ ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە ئەو وەک موسڵمانێکی باوەڕدار مردووە، <ref>الغدير في الكتاب والسنّة والأدب، عبد الحسين الأميني، ج7، ص384.</ref> ئەمەش لە ڕیوایەتێکدا ھاتووە [[ئیبن ئیسحاق]] ڕایگەیاندبوو کە لە کاتی مردنیدا باوەڕی بە ئاینی [[ئیسلام]] ھێناوە،<ref name="ابن هشام-الحزن">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> بەڵام [[سوننە|سوننەکان]] بۆچوونیان وایە کە مردووە موسڵمان نەبووە.<ref name="سميرة-الإسراء">مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995.</ref>قوڕەیش نەیانتوانی ئازاری پێغەمبەر بدەن تا ئەوکاتەی ئەبوتاڵیب لە ژیاندا بوو<ref name="ابن هشام-الحزن2">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص263-266، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ، مانگێک و پێنج ڕۆژ دوای مردنی [[ئەبوو تاڵیب کوڕی عەبدولموتەڵیب|ئەبو تالیب]], <ref name="البوطي-الحصار">فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص86-99، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> و لە دوو مانگدا گوترا، و لە سێ ڕۆژدا گوترا،<ref name="الألفية-الحبشة والحصار والحزن">[[ألفية السيرة النبوية]]، [[عبد الرحيم العراقي]]، ص60-63، دار المنهاج، ط2005.</ref> پاشان خەدیجەی خێزانی لە تەمەنی ٦٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە [[مەککە]] بە خاک سپێردرا، پێغەمبەر زۆر خەمبار بوو بۆ لە دەستدانی مامی و ھاوسەرەکەی لەبەر ئەوە ئەو ساڵ ناونرا ساڵی دڵتەنگی .<ref name="الأنوار-الحصار2">الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، [[يوسف النبهاني]]، ص47-49، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> === دەرچوون بۆ تائیف === {{سەرەکی|چوونی محەممەد بۆ تایف}} [[پەڕگە:Taifroad.jpg|وێنۆک|250px|شاخی شاری تائیف]] کاتێک قوڕەیش ئازاریان توند کرد لەسەر محەممەد و ھاوەڵەکانی دوای وەفاتی ئەبوتالیب مامی، محەممەد دەرچوو بۆ [[تایف|تائیف]] و داوای لێکردن بێنە ناو ئیسلامەوە،<ref name="ابن هشام-الطائف">السيرة النبوية، [[ابن هشام (توضيح)|ابن هشام]]، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> بەڵام ئەوان زۆر بە توندی ڕەتیان دایەوە و ڕازی نەبوون، <ref name="البوطي-الطائف">فقه السيرة النبوية، [[محمد سعيد رمضان البوطي]]، ص100-101، دار الفكر المعاصر، ط2006.</ref> و پاشان محەممەد تائیفی بە جێ ھێشت و بە خەمباری گەڕایەوە بۆ مەککە لەبەرئەوەی کەس لە خەڵکی تائیف نەھاتن بە دەم بانگەوازەکەیەوە.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص266-269، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص210-212، دار صادر، بيروت.</ref> === ئیسرا و میعراج === {{سەرەکی|ئیسرا و میعراج}} [[پەڕگە:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 1.JPG|وێنۆک|250px|مزگەوتی ئەقسا]] لە دوای گەشتەکەی تائیف،<ref>مختصر الجامع في السيرة النبوية، سميرة زايد، ج1، ص195-208، المطبعة العلمية، ط1995. ↑ تعدى إلى الأعلى ل:^'''''أ''''' ^'''''ب''''' ^'''''ت'''''</ref> ڕووداوی ئیسرا و میعراج یان شەوڕەو ڕوویدا بەپێی [[بیروباوەڕی ئیسلامی]]، [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە [[سوننە]] و [[شیعە]]وە لەو باوەڕەدان، ئەم گەشتە لە [[مزگەوتی حەرام]]ەوە بۆ [[مزگەوتی ئەقسا]] <ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص51، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref>واتە شاری بیت المقدس بە سواری بوراق و بە ھاوەڵی [[جبرەییل|جوبرەیل]]، لەوێ دابەزیوە و نوێژی کردووە، پاشان ئەو شەوە لە بیت المقدسەوە ڕۆیشتووە بۆ ئاسمانی دنیا،<ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref> و لەوێ [[ئادەم]]ی بینیوە وسڵاوی لێکردوە و ئەویش وەڵامی داوەتەوە، ھەر لە ئاسمان بەدیداری [[یەحیا]] و [[عیسا]] و [[یووسف|یوسف]] و [[ئیدریس]] و [[ھاروون]] و [[مووسا|موسا]] و [[ئیبراھیم]] گەیشتووە،<ref>فتح الباري، ابن حجر العسقلاني، ج7، ص196-218.</ref> پاشان بوراقەکە بەرزی کردۆتەوە بۆ لای [[خوا لە ئیسلامدا|خوا]]، و [[نوێژ]]ەکان لەو شەوەدا فەڕز کراون.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص213-215، دار صادر، بيروت.</ref><ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref> بەپێی ڕای [[ئیبن ئیسحاق]] خوا تەنھا ئیسرای بە ڕۆحی پێغەمبەر کردووە، یان گەشتێکی ڕۆحی بووە، لە ھەمان کاتدا ھەندێ لە مێژوو ناسان وایدەبینن کە محەممەد بە ڕۆح و جەستەشی سەفەری کردووە. ھەر لەو ڕۆژەدا محەممەد بە ھۆزەکەی ڕاگەیاند بەڵام بە درۆیان خستەوە، باوەڕیان پێ نەکرد تەنھا ئەوان نەبێت کە باوەڕیان بە بانگەوازەکەی کردبوو وەک [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکر]].<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص303-306، دار الكتب العلمية، ط1985.</ref> === بەیعەتی عەقەبەی یەکەم و دووەم === {{سەرەکی|بەیعەتی عەقەبە}} محەممەد لە وەرزی حەجدا بانگی دەکرد بۆ لای خودا و داوای لێکردن پشتیوانی لێبکەن و تا [[ئیسلام]] دەگاتە خەڵک. <ref name="ابن هشام-قبل الهجرة">السيرة النبوية، ابن هشام، ج2، ص270-313، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لە ساڵی ١١ی پێغەمبەرایەتیدا بوو شەش لاوی [[یەسریب]] ([[مەدینە]]) ھاتن بۆ مەککە لە وەرزی حەجدا، بانگی کرد بۆ [[ئیسلام]] و ئەو لاوانە بەڵێنیان بە پێغەمبەردا کە پەیامەکەی بگەیەننە ھۆزەکانیان لە کاتێکدا لای عەقەبە بوون،<ref>[[البداية والنهاية]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج3، ص179-206.</ref> خەڵکەکەیان بانگێشت کرد بۆ ئاینی ئیسلام , بە شێوەیەک پەیامەکەیان بڵاوکردەوە ھیچ ماڵێک لە ماڵەکانی ئەنسار (پشتیوانان)نەمابوو کە ئەم باسەی تێدانەکرێت.لە وەرزی داھاتووی حەجدا، دوانزە پیاو ھاتن، پێغەمبەريان بینینی و ئەوانیش بەیعەتییان داپێی ئەمەش بە بەیعەتی عەقەبەی یەکەم ناسراوە؛ و کاتێک خەڵکەکە گەڕانەوە، موسعەبی کوڕی عومەیری لەلایەن پێغەمبەری ئیسلامەوە نێردرا بۆ ئەوەی خەڵکەکە فێری نوێژ و بنەماکانی ئاینی ئیسلامیان بکات بۆیە پێی دەگوترا خوێنەر، <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص179-206.</ref>پێش وەرزی حەجی داھاتوو، موسعەبی کوڕی عومەر گەڕایەوە مەککە.لە وەرزی سێیەمی حەجدا لە ساڵی ١٣ی پێغەمبەرایەتی،(حوزەیرانی ٦٢٢ی زایینی) نزیکەی حەفتا کەسێک لە موسڵمانانی یەسرب (مەدینە) ھاتن بۆ حەج،<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.</ref> و کە گەیشتنە مەککە پەیوەندی نھێنیان بە محەممەدەوە کرد و ڕێکەوتن لەسەر ئەوەی محەممەد و ھاوڕێکانی کۆچ بکەن بۆ مەدینە ئەمەش بە '''بەیعەتی عەقەبەی دووەم''' ناسراوە.<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج1، ص297-309، تحقيق: عمر عبد السلام تدمري، دار الكتاب العربي، بيروت، ط1987.</ref>سێ مانگ پێش کۆچکردن بۆ [[مەدینە]] . <ref>السيرة النبوية، [[ابن حبان]]، ص118.</ref><ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص118.</ref> === کۆچکردن بۆ مەدینە === لە دوای بەیعەتی عەقەبەی دووەم، بارودۆخەکە توند بوو لەسەر [[ئیسلام|موسڵمانان]]، پێغەمبەر ڕێگەی بە موسڵمانان دا کە کۆچ بکەن بۆ [[مەدینە]]، یەکەم کەس کە ھاتە [[مەدینە]] [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد]] بوو. لە [[مەککە]] تەنیا پێغەمبەر و [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] مانەوە لەگەڵ ئەو کەسانەی لاواز بوون و توانای کۆچکردنیان نەبوو.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref>کاتێک [[قوڕەیش]] دەرچوونی موسڵمانانیان بینی، ترسان محەممەدیش دەربچێت، لە [[دارول نەدوە|دارولنەدوە]] کۆ بوونەوە، و بڕیاری کوشتنی محەممەدیان دا،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref> و ڕێککەوتن لە ھەر ھۆزێکی قورەیش لاوێک بۆ ئەوکارە ڕاسپێرن، و محەمەد بکوژن، ئەمەش لە پێناو ئەوەی خوێنەکەی لە نێوان ھۆزەکان ون بێت. <ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص224-238، دار صادر، بيروت.</ref>[[جبرەییل|جوبڕەئیل]] ئەم ھەواڵەی گەیاند بە پێغەمبەر و پێی ڕاگەیاند لە شوێنەکەی نەخەوێت، محەممەد فەرمانی بە عەلی کرد بخەوێت لە جێگەکەی تا ئەمانەتەکانی لایەتی بیگەڕێنێتەوە پاشان بڕوات بە دوایاندا،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص312-332.</ref> پاش ئەوە پێغەمبەر چووە لای [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] و بەیەکەوە کۆچیان کرد و لە ڕۆژی [[دووشەممە]] دەی ڕەبیعولئەووەڵی ٦٢٢ز محەممەد خۆی چووە مەدینەوە لەگەڵ ئەبووبەکری ھاوەڵی، و پشتیوانان پێشوازییەکی گەرمیان لێ کرد.خەلیفە [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] ئەم بۆنەیەی کرد بە سەرەتای مێژووی ئیسلامی، بەڵام موحەڕڕەمی کرد بە سەرەتای [[ڕۆژژمێری ئیسلامی|ڕۆژژمێری کۆچیی]] لە جیاتی ڕەبیعولئەووەڵ لەبەر ئەوەی ویستی کۆچەکە لە موحەڕڕەمدا دەستی پێ کرد،<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص21-52، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> بەڵام [[شیعە]] لەو بڕوایەدان کە ڕۆژژمێری کۆچی ھەر لە سەردەمی محەممەددا دانراوە.<ref>الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جعفر مرتضى العاملي، ج4، ص178، دار السيرة، بيروت، ط1995.</ref> == ژیانی لە مەدینە == === دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی === [[پەڕگە:Mescidi nebevi.JPG|وێنۆک|مزگەوتی پێغەمبەر]] یەکەم ھەنگاوی محەممەد لە [[مەدینە]] فەرمانی پێکردن دروستکردنی مزگەوت بوو کە ناسراوە بە [[مزگەوتی پێغەمبەر]]،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ئەو شوێنەی بۆ ھەڵبژارد کە وشترەکەی لێی وەستابوو و دەستیان کرد بە بنیاتنانی مزگەوتەکە. سەرەکەی بە گەڵای خورما دروستکرابوو، ستوونەکانی لە دارخورما دروستکرابوون، زەویەکەی بە خۆڵ و داپۆشرابوو،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.</ref> محمد خشتی دەگواستەوە لە بیناکەیدا، سێ دەرگای بۆ دروستکرا، و [[قیبلە|قیبلەکەی]] ڕووی لە [[مزگەوتی ئەقسا]] دروستکرا تا کاتێک فەرمانێک ھاتە خوارەوە بۆ گۆڕینی قیبلە بۆ [[کەعبە]] دوای شانزە مانگ لە کۆچکردن ( ٢ کۆچی ).<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص238-257، دار صادر، بيروت.</ref>مەدینە لە پێش گەیشتنی پێغەمبەر بەدەست ناکۆکی سەد ساڵەوە دەیناڵاند لە نێوان ھۆزە جیاوازەکانیدا، سەرکردەکانی مەدینە ھەستیان ئەکرد پێویستیان بە سەرکردەیەکی یەکگرتوو ھەیە کە پەیوەندیەکانیان ڕێک بخات و ناکۆکی نێوانیان نەھێڵێت، ئەمەش وای لێکردن محەممەد قبوڵ بکەن وەک سەرکردەی مەدینە و پاڵپشتی و پارێزگاری لە خۆی و کۆچکردووە موسڵمانەکان بکەن؛ و محەممەد برایەتی خستە نێوان کۆچکردووان و پشتیوانان،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص60-61، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ھەر پشتیوانێک کۆچکردوویەکی ھەڵبژارد تا برای بێت و لەماڵەیدا بمێنێتەوە <ref>أنساب الأشراف، البلاذري، ج1، ص270.</ref>ئەمەش لە ھەنگاوێکدا بوو بۆ دروستکردنی پەیوەندی بەھێزی کۆمەڵایەتی لە نێوانیاندا و بۆ سڕینەوە ئەو دەمارگیریەی لە نێویاندا بوو. بەم شیوەیە پشتیوانان ماڵ و سەروەتیان بەش کرد لەگەڵ کۆچکردووەکانی برایاندا.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص143-148.</ref>ھەروەھا محەممەد بەڵگەنامەیەکی نوسیوە کە ناسرا بە دەستوری مەدینە، ئامانجی دەستوورەکە پابەندبوونی ھەموو لایەنەکانی ناو مەدینە بوو لە کۆچبەران و لایەنگران و [[جوو|جولەکەکان]], سەبارەت بە ئەرک و مافەکانیان<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.</ref> دەستوورەکە ٥٢ بەندی لە خۆگرتبوو، بیست و پێنج بەندیان تایبەت بوو بە کاروبارە تایبەتەکانی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بیست و حەوتیان پەیوەست بوون بە پەیوەندی نێوان موسڵمانان و خاوەن [[ئایین]] و دیانەتەکانی تر،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج3، ص31-39، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> و ئەم دەستورە ڕێگەی دەدا بە خاوەن ئاینەکانی تر لەگەڵ موسڵمانان بژین بە سەربەستی، ھەروەھا باس لە ھاوپەیمانی ھۆزە جیاوازەکان کرا بوو کاتێک مەدینە بکەوێتە بەر ھێرش، و دڵنیای سەربەخۆیی دارایی ھەر ھۆزێکی تیا دووپات کرابوویەوە. زۆربەی بت پەرستەکانی مەدینە [[ئیسلام]] بوون، تەنانەت سەرکردە گەورەکانیان وەک سەعدی کوڕی موعاز، تەنھا کەمایەتییەک مانەوە لەسەر [[بتپەرستی|بت پەرستی]] کە ئەوانیش کاریگەریان دیار نەبوو.<ref>السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج1، ص240-298، مكتبة العبيكان، ط2005.</ref> === سەرەتای ناکۆکیی سەربازی === [[پەڕگە:Gabal Uhud.jpg|وێنۆک|ئەو شوێنەی چیای ئوحود، کە محمد و بەشێک لە ھاوەڵەکانی پەنایان بردووە دوای ئەوەی لە شەڕی ئوحود برینداربوون.]] لەگەڵ سەرەتای بوونی موسڵمانان لە مەدینە، خاخامەکانی [[جوو|یەھوود]] لە [[بەنی قورەیزە]] و [[بەنی قەینوقاع]] و [[بەنی نەزیر]]<nowiki/>ر دەستیان کرد بە دوژمنایەتی محەممەد، و ھەندێک لە پیاوەکانی ئەوس و خەزرەج چوونە پاڵیان ئەوانەی لە سەرەوە خۆیان بە [[ئیسلام]] دەردەخست و لە لایەکی دیکە دژی ئیسلام بوون، ئەمانا ناونران بە دوو ڕووەکان، لە دوای ئەوە خوا فەرمانی جەنگی بە پێغەمبەر محەممەد کرد کە ڕووبەڕوویان ببێتەوە،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج2، ص338-369.</ref><ref>ئەحمەد کوڕی حەنبەل ڕیوایەتی کردووە لە موسنەدەکەیدا.</ref> دەستی کرد بە ناردنی نوێنەر و سریە، چووە غەزاوە و شەڕی کرد خۆی و ھاوەڵەکانی، ژمارەی ئەو غەزایانەی خۆی بۆی دەرچوو ٢٧ غەزا بوو،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref> لە ٩ غەزایاندا خۆی جەنگاوە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref> و ژمارەی سریەکانی ٤٧ سریەیە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص5-10، دار صادر، بيروت.</ref><ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> و لە ھەموو ئەو غەزایانەیە محەممەد بە دەستی خۆی کەسی نەکووشتوە تەنھا ئەبی کوڕی خەلەف نەبێت.<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص413، دار المعرفة.</ref> یەکەمی سریەکان [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتەلیب]] بوو،<ref>السرايا والبعوث النبوية حول المدينة ومكة، بريك بن محمد العمري، ص78-191، دار ابن الجوزي، ط1996.</ref> لە مانگی ڕەمەزان لە سەری حەوتەم مانگی کۆچییدا، سی پیاو لە کۆچگردووان دەرچوون، ڕێگەیان لە کاروانێکی [[قوڕەیش]] گرت،<ref>البداية والنهاية، ابن كثير، ج3، ص286-308.</ref> بەڵام شەڕ ڕووی نەدا لە نێوانیان، پاشان سریەی عوبەیدەی کوڕی حاریس، و سریەی سەعد کوڕی ئەبی وەقاس ڕوویاندا،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> پاشان لە مانگی سەفەری سەری دوانزەیەم مانگی کۆچییدا، پێغەمبەر محەممەد دەرچوو بۆ یەکەم غەزا کە ئەویش غەزای ودان بوو،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص61-82، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> پاشان غەزاکانی بوات و عەشیرە و بەدری یەکەم ڕوویاندا. لە ١٧ی ڕەمەزانی ساڵی ٢ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٤ز، غەزای [[شەڕی بەدر|بەدری گەورە]] ڕوویدا، بڕیاریان دا کە کاروانێکی بازرگانی ١٠٠٠ وشتری سەر بە قوڕەیش، بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبو سوفیان]] ڕابگرن،کە بەرەو شام دەچوو<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref>لە ٨ یان ١٢ی ڕەمەزان ، محەمەد لەگەڵ ٣٠٥ پیاودا <ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص19-172، عالم الكتب، بيروت.</ref><ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.</ref>بۆ ئەو مەبەستە بەبێ ئامادەکاری بۆ شەڕ چوونە دەرەوە،<ref name=":4">الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref><ref name=":4" /> تەنھا [[ئەسپ|ئەسپێک]] یان دوو ئەسپ لەگەڵیان بوو، لەگەڵ حەفتا [[وشتر|وشتریش]] .<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج1، ص321-380، مؤسسة عز الدين للطباعة والنشر، بيروت، ط1986.</ref>کاتێک ئەبو سوفیان ئاگادارکرایەوە لە جووڵەی موسڵمانەکان ڕێگەی خۆی گۆڕی بۆ کەناراوەکان و سەرکردەکانی مەککەی ئاگادارکردەوە، بۆیە ١٠٠٠ چەکدار بە سەرۆکایەتی [[ئەبوو جەھل|ئەبوو جەهل]] هاتنە دەرەوە، بە بەکارھێنانی ١٠٠ [[ئەسپ]] و چەندین [[وشتر]] .<ref>شرح النووي على صحيح مسلم، ج12، ص443.</ref><ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص156-195.</ref> شەڕەکە لەنزیک بیری بەدر ڕوویدا. بە سەرکەوتنی موسڵمانان شەڕەکە کۆتایی پێ ھات،قورئان بەشداری فریشتەکان لە شەڕ بە سوودی موسڵمانان لە ئایەتێکدا پشتڕاست دەکاتەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تفسير سورة الأنفال الآية 9 تفسير البغوي - القران للجميع|ناونیشان=https://quran4all.net/ar/tafsir/4/8/9|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=quran4all.net|زمان=ar}}</ref> و لە ئەنجامی شەڕەکەدا ١٤ کەس لە موسڵمانان کوژران، و ٧٠ کەس لە بێ باوەڕەکان کوژران کە ئەبو جەھلیان لە نێودا بوو، و ٧٠ی تریان بە دیل گیران،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن خويا|یەکەم=إدريس|ڕێکەوت=2016-06|سەردێڕ=مبدأ الشورى في سيرة الرسول سيدنا محمد صلى الله عليه و سلم|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0032004|journal=مجلة الحقيقة|issue=37|پەڕەکان=٩٤–١١٢|doi=10.12816/0032004|issn=1112-4210}}</ref> ١٦ کەسیان لێ موسڵمان بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=بن شعلال|یەکەم=سامي رياض|ڕێکەوت=٢٠٢١|سەردێڕ=منهج النقد التاريخي عند الحافظ ابن سيد الناس، ت. 734 ھ. من خلال كتابه "عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير"|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.37138/1425-035-002-006|journal=مجلة جامعة الأمير عبد القادر للعلوم الإسلامية|پەڕەکان=١٦٧|doi=10.37138/1425-035-002-006}}</ref> لە دواتردا محەممەد یەھوودەکانی بەنی قینقاعی کردە دەرەوە لە غەزای بەنی قینقاع، بەھۆی شکاندنی پەیماننامەکە کە بە [[دەستووری مەدینە]] ناسراوە، دوای ئەوەی دەمەقاڵەیەک لە نێوانیاندا دروست بوو لەبەر ئەوەی لە بازاڕێکدا ژنێکیان دووچاری [[سێکس|سێکسی]] کرابۆوە. <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=أحمد|یەکەم=حسنين السعيد حسنين|ڕێکەوت=2018-01|سەردێڕ=جهود ابن هشام الحميري البصري (ت 218 ھ) في تفسير القرآن وعلومه من خلال كتابه السيرة النبوية|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.12816/0046165|journal=الاستواء|بەرگ=N.A.|issue=8|پەڕەکان=١٧–٥٧|doi=10.12816/0046165|issn=2356-9808}}</ref>ھۆزەکە دوای پازدە ڕۆژ لە گەمارۆدان پێغەمبەر کە خەریک بوو بڕیارێک بدات دواجار [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول|عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی]] خۆی تەسلیم کرد و بڕیاری دەرکردنی بەنی [[بەنی قەینوقاع]] دا.<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص176-180، عالم الكتب، بيروت.</ref> [[پەڕگە:Mount Uhud.JPG|وێنۆک|چیای ئوحود، ئەو شوێنەی شەڕی ئوحود لە ساڵی ٣ی کۆچیدا ڕوویدا.]] قوڕەیش ھەوڵیاندا تۆڵەی غەزای بەدر بکەنەوە، دەرچوون لەگەڵ ژمارەیەک ھۆزەکاندا بە ٣٠٠٠ جەنگاوەر و ٢٠٠ سوارچاک و ٣٠٠٠ ووشترەوە، و لەو کاتانە [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبووسوفیان کوڕی حەرب]] سەرکردایەتی ئەکردن، و کاتێک ھەواڵەکە گەیشت بە محەممەد خۆیان ئامادەکرد و لەگەڵ ١٠٠٠ ھاوەڵەکانیدا بەڕێکەوت، پاشان لە ڕێگادا [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوبەی کوڕی سەلوول]] لەگەڵ یەک لەسەر سێی سوپاکە کشایەوە (لەو کەسانەن کە پێیان دەوترێت “ دووڕووەکان”).پێش شەڕەکە پێغەمبەر ٥٠ تیرھەڵگری لەسەر چیای عەینین دانا، لە ژێر سەرکردایەتی [[عەبدوڵڵا کوڕی جوبەیر|عەبدوڵڵا بن جوبەیر]]، ئامۆژگاری کردن ″لە جێگای خۆتان بمێننەوە و پشتەوەمان بپارێزن، ئەگەر بینیتان سەرکەوتین لە جێگای خۆتان مەجوڵێن، وە ئەگەر بینیتان دەکوژرێین سەرمان مەخەن″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٥|سەردێڕ=تعرف على موقف أمير الرماة في معركة أحد|ناونیشان=https://www.elbalad.news/1612825|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=صدى البلد|زمان=ar-eg}}</ref><ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> '''[[شەڕی ئوحود]]''' لە ڕۆژی شەممە ٧ شەوال لە ساڵی ٣ی کۆچی دەستی پێکرد، <ref name="ابن سعد-أحد">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> <ref name="الرحيق-أحد">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص208-263.</ref> ، سەرەتا شەڕەکە لە بەرژەوەندی موسڵمانان بوو، تیرھاوێژەکان وایانزانی شەڕەکە کۆتای پێ ھاتووە، بێ فەرمانی پێغەمبەریان کرد و شوێنەکەیان چۆڵ کرد، [[خالید کوڕی وەلید]] ئەوەی قۆستەوە و ھاوسەنگی جەنگەکە گۆڕا بە بەرژەوەندی قوڕەیش، و ئازارێکی زۆریان بە موسڵمانان گەیاند و<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص36-49، دار صادر، بيروت.</ref> لەم شەڕەدا [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب]] لەلایەن وەحشی بن حەربەوە کوژرا، ھیند کچی عوتبە بەشەکانی جەستەی بڕی، بۆیە گەدەی لە جگەری بڕدرا و لووت و گوێچکەکانی بڕا، بۆیە دواتر بانگکرا شێری خودا و شێری پێغەمبەرەکەی. <ref name="ابن هشام-أحد">السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص5-120، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>لە ٨ی شەوال محەممەد دەرچوو بۆ غەزای حەمڕا لئەسەد بەڵام بێ ڕوودانی جەنگ گەڕایەوە بۆ مەدینە، لە کاتێکی دواتردا غەزای بەنی نەزیڕ ڕوویدا لەگەڵ یەھوودەکانی بەنی نەزیر <ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref>دوای ئەوەی غەدریان کرد بە شکاندنی پەیماننامەکە و ھەوڵی کوشتنی پێغەمبەریان دا. بۆیە محەممەد ١٠ی ڕۆژێکی پێدان بۆ ئەوەی شارەکە بەجێبھێڵن،<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref> ئەوان ڕەتیان کردەوە و خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی محەممەد ئامادەکرد، بەم ھۆیەوە بۆ ماوەی ١٥ ڕۆژ گەمارۆیان لەسەردانرا لەلایەن موسڵمانانەوە ،<ref>المغازي، الواقدي، ج1، ص363-380، عالم الكتب، بيروت.</ref> ھەندێک ئەلێن ٦ شەوبوو،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص269-270.</ref> دواتر مەدینە چۆڵیان کرد بە ژن و منداڵەوە .<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص57-58، دار صادر، بيروت.</ref> === گەمارۆدانی مەدینە === [[پەڕگە:Al-Ahzab Battle map.jpg|ڕاست|وێنۆک|نەخشەیەک کە [[غەزای خەندەق]] ڕووندەکاتەوە]] دوای ئەوەی [[بەنی نەزیر]] کرانە دەرەوە لە مەدینە و ڕۆیشتن بەرەو [[خەییر|خەیبەر]]، خەڵکیان نارد بۆ لای قوڕەیش و ھانیان دان بۆ شەڕکردن لەگەڵ محەممەد،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج3، ص415-458.</ref> ڕێکەوتن لەگەڵیان، [[قوڕەیش]] ٤٠٠٠ کەس و ٣٠٠ سوارچاکیان کۆکردەوە، کۆمەڵێکی تریش لە ھۆزەکان چوونە پاڵیان لەوانە بەنی سلێم و بەنی ئەسعەد و فەزارا و بەنی غەتافان و ھەروەھا بەنی مورا ھەموویان نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس بوون و ناونران بە ئەحزاب، و سەرکردەکەیان [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] بوو، شەڕەکە لە شەوالی ساڵی ٥ی کۆچی بەرامبەر ئازاری ٦٢٧ی زایینی ئەنجامدرا<ref name=":5">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> لە میژوودا بە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەق]] یان [[غەزای خەندەق|شەڕی حزبەکان]] ناسرا، <ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref><ref name="تاريخ الإسلام-الأحزاب">تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref> کاتێک محەممەد بە ھەواڵەکەی زانی لەگەڵ سێ ھەزار موسڵمان لە دامێنی چیای سێلا کەمپیان دانا <ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>فەرمانیكرد ژن و منداڵەکان لە ناو قەڵاکانی مەدینە بمێننەوە تاکوو دەستی ھێرشبەرەکانیان پێ نەگات.دواتر بە ڕاوێژکردن بە [[سەلمانی فارسی]] ھەستان بە ھەڵکەندنی خەندەق یاخود چاڵ لە بەشی باکووری خۆرئاوای شارەکەدا ئەمەش بەھۆی ئەوەی تەنیا شوێنێک بوو کە تەخت و دەشتایی بوو ، شوێنەکانی دیکە بە شاخ و شیو و بەردەڵان و دارخورما دەورە درابوو. خۆی بەشدار و چاودێری کارەکە بوو، دوای ٦ ڕۆژ خەندەقەکەیان تەواوکرد. <ref name=":5" />کاتێک خەندەقەکەیان تەواو کرد، [[قوڕەیش|قوڕەیشەکان]] و ئەوانەی لەگەڵیان بوون لە حزبەکان ھاتن و بە گەمارۆیەکی توندی شارەکەیان دا،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص170-215، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لەو ماوەیەدا ھەوڵیاندا کە دەرچەیەک بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بچنە ناو شارەکە لەو نێوەندەدا [[جوو|جوولەکەکانی]] [[بەنی قورەیزە]] ڕازی بوون کە ڕێگە بدەن حزبەکان بچنە ناو شارەکەوە لەدوای ئەوەی دانوستانیان لەگەڵ حیای کوڕی ئەختاب کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی بەنی قورەیزە كرد ، بەڵام ئەوە نەکرا، پاش ئەوەی پێغەمبەر توانی لە رێگای “نەعیم کوڕی مەسعوود ”سەر بە ھۆزی غەفتان بێ متمانەی لە نێوان بەنی قورەیزە و ئەحزابەکان دروستکرد.<ref>تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام، الذهبي، ج2، ص283-305، دار الكتاب العربي، ط1987.</ref> موسڵمانان و حزبەکان ٢٤ شەو مانەوە، جگە لە تیر و گەمارۆ ھیچ شەڕێک لە نێوانیاندا نەبوو. <ref name="ابن سعد-الأحزاب2">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص65-77، دار صادر، بيروت.</ref> تا ڕەشەبایەکی توند ھات بە سەر سەربازگەکانی ئەحزابدا و چۆڵیان کرد. لە ئەنجامی ئەم گەمارۆدا ٨ لە موسڵمانان و ٤ لە حیزبەکان کوژران. <ref name="الصحيحة-الأحزاب2">السيرة النبوية الصحيحة، أكرم ضياء العمري، ج2، ص418-433، مكتبة العلوم والحكم، ط1993.</ref> وە کاتێک حزبەکان [[مەدینە|مەدینەیان]] بەجێھێشت، محەممەد بە ھاوەڵەکانی گوت « لەم ساڵە بەدواوە قوڕەیش ناتوانێت ھێرشبکاتە سەرتان ، بەڵکو ئێوە ھێرش دەکەن».<ref>[[تفسير ابن كثير|تفسير القرآن العظيم]]، [[ابن كثير الدمشقي|ابن كثير]]، ج6، ص396.</ref>  قووریشیەکان لە دوای ئەم ھێرشە و دۆرانیان نەیانتوانی جارێکی دیکە ھێرشێکی لەو شێوەیە بکەنەوە سەر مەدینە.  <ref name="الروض-الأحزاب2">[[الروض الأنف]]، [[أبو القاسم السهيلي|السهيلي]]، ج3، ص415-458.</ref> دوای کۆتایی ھاتنی شەڕەکە، [[بەنی قورەیزە]] گەڕانەوە و خۆیان بە قەڵاکانیان بەھێز کرد. بەھۆی شکاندی پەیمانەکەیان محەممەد نەیتوانی ئەم کارەیان پشتگوێ بخات بەتایبەتی کاتێک خەریک بوو ببنە ھۆکاری شکستی موسڵمانان لە گەمارۆکە.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص279-281.</ref><ref>المغازي، الواقدي، ج2، ص496-521، عالم الكتب، بيروت.</ref> لەدوای دەرچوونی قورەیشییەکان و ھاوپەیمانەکانی فەرمانی دا بەرەو شوێنی [[بەنی قورەیزە]] بچن. بۆماوەی ٢٥ شەو گەمارۆدران بێ ئەوەی ھیچ جمووجۆلێک بکەن کە واتای شەرکردن بێت ، داوای لێکردن بە بێ ھیچ مەرجێک خۆیان بەدەستەوە بدەن.بۆیە بەنی قورەیزە تەسلیم بوونی خۆیان ڕاگەیاند، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە سەعدی کوڕی مەعاز بڕیار لە چارەنوسیان بدات، ھەرچەند ویستیان کە ھەمان مامەڵەی ھۆزی بەنی قیناعیان لەگەڵ بکرێت بەڵام داواکەیان ڕەتکرایەوە سەعد بڕیاریدا بە کوشتنی پیاوەکان و ژن و منداڵەکانیش بکاتە کۆیلە و دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵ و سامانیان بگیرێت.سەرئەنجام بەپێی سەرچاوەکان لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٠٠ کەس کوژراون، لە کاتێکدا بە گوتەی [[ئیبن ئیسحاق]] ، لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٩٠٠ کەس لە کوژراون . <ref>الأموال لابن زنجويه رقم الحديث 359 وإسناده صحيح</ref> <ref>صحيح الترمذي رقم الحديث 1582 ، و صححه الألباني و ابن حجر العسقلاني</ref> <ref>السيرة النبوية لابن هشام ، طبعة دار الصحابة للتراث ، الجزء 3 صـــ230</ref>.سەرچاوە مێژووییە کۆنەکان کۆکن لە سەر ئەوەی کە پێغەمبەر بە بڕیارەکە ڕازیبووە، ئەمەش وەک سزایەک لە بەرامبەر پەیمان شکێنی و ناپاکیان .لەگەڵ ئەوەش ھەندێک لە توێژەرانی ھاوچەرخ گومانیان ھەیە لە جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=هاشم|یەکەم=یەحیا الملاح|سەردێڕ=مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین|بڵاوکەرەوە=چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر|ساڵ=٢٠١١|پەڕەکان=٣٦٩ -٣٧٣}}</ref> === ڕێکەوتنی حودەیبیە === {{سەرەکی|سوڵحی حودەیبییە}} لە مانگی [[زولقەعدە|زیلقەعدەی]] ساڵی ٦کۆچی بەرامبەر [[٦٢٨|٦٢٨زاینی]]، محەممەد فەرمانی کرد بە شوێنکەوتووەکانی ئامادەکاری بکەن بۆ ڕێوڕەسمەکانی [[عەمرە|عومرە]] لە [[مەککە]]، دوای ئەوەی لە خەونیدا بینی خۆی و ھاوەڵەکانی چوونە [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتی حەرامەوە]]،[[تەواف]]ە و عەمرەی ئەنجامداوە عەرەب و خەڵکی دەوروبەری بیابانەکەیان کۆکردەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بچنە دەرەوە، ڕۆژی دووشەممە سەرەتای مانگی [[زولقەعدە]] لە ساڵی ٦ی کۆچی ، لە ساڵی ١٤٠٠ یان ١٥٠٠، <ref name="ابن سعد-الحديبية">الطبقات الكبرى، [[محمد بن سعد البغدادي|ابن سعد البغدادي]]، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> دەرچوون بە بێ چەک تەنھا چەکی گەشتیار نەبێت،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> و کاتێک قوڕەیش بەوەیان زانی، بڕیاریان دا نەھێڵن بچێتە [[کەعبە|کەعبەوە]]، ٢٠٠ سوارچاکیان بە سەرکردایەتی [[خالید کوڕی وەلید|خالیدی کوڕی وەلید]] نارد بۆ ڕێگەی سەرەکی [[مەککە]]، بەڵام محەممەد ڕێگەیەکی سەختتری ھەڵبژاردبوو بۆ ئەوەی ڕووبەڕوویان نەبێتەوە، <ref name="ابن حزم-الحديبية">جوامع السيرة، [[ابن حزم (توضيح)|ابن حزم]]، ص207-211، دار المعارف، [[مصر]]، ط1900.</ref> تا گەیشتە حودەیبیە لە دووری ٩ میل لە مەککەوە،<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref> کۆمەڵێک کەس ھاتنە لای محەممەد ئەویش پێی وتن:« ئێمە بۆ شەڕ نەھاتووین، بەڵکو ھاتووین عەمرە بکەین ، شەڕ و کوشتار قوڕەیشی ماندوو کردووە،چی دەبێت ئەگەر ئەوان دەستبەرداری نێوان من و سەرجەم عەرەبەکانی تر ببن، ئەگەر ئەوان سەرکەوتن بەسەرمدا ئەوا ئاواتی ئەوان دێتەدی،ئەگەر خوا منیشی سەرخست ئەوا بە لێشاو دێنە ناو ئاینی ئیسلامەوە،با ئەوانش بە خواستی خۆیان پەیمان لەگەڵ ھەرکەس دەبەستن ئازادن ،ئیتر قوڕەیش نیازی چی یە؟ سوێند بە خودا بەردەوام تێدەکۆشم لە پێناو ئەو ئاینەی خودا بەمن ئەسەردە کردووە،تا خودا سەری دەخات یان من لە پێناویدا لە ناو دەچم»<ref>صحيح البخاري، البخاري، عن المسور بن مخرمة، رقم: 2731.</ref> .پێغەمبەر خەداشی کوری ئەمییە خەزاعی ناردە لای قورەیش بۆ ئەوەی پەیامەکەی بگەیەنێتە سەرکردەکانی قورەیش کە بۆ شەڕ نەھاتوون، ھەندێک کەس ویستیان نێردراوەکە بکوژن بەڵام حەبەشەکان ڕێگەیان نەدا بیکوژن و ئازادیان کرد، ئەویش گەڕایەوە لای پێغەمبەر. ھەڵوێست و نیازەکانی پێغەمبەر بووە جێی سەرنجی ھاوپەیمانەکانی قوڕەیش ، قوڕەیشیەکانیش لە ترسی لە دەستدانی ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە وتوێژ لەگەل محەممەد. ئەوەبوو کاتێک حەلیسی کوڕی عەلقەمە گەورەی حەبەشیەکان لەلای موسڵمانەکان گەڕایەوە و بینی ئەوان بەرگی ئیحرامیان پۆشیوە و قوربانیان ئامادەکردووە، وتی ( ئەی سەرکردەکانی قوڕەیش ، سوێد بەخوا ئێمە لەسەر ئەوە ھاوپەیمانیمان لەگەڵ ئێوە نەبەستووە ،کە ڕێگە لە کەسانێک بگرن مەبەستیان مەزن ڕاگرتنی ماڵی خودایە ،بە کەسەی گیانی حەسیلی بەدەستە ،واز لە محەممەد دێنن عەمرەکەی بکات باشە ، ئەگەینا ھەموو حەبەشییەکان وەک ھەڵمەتی یەک پیاو) وتیان (بەسە ئەی (حەلیس)ماوەیەک وازمان لێبێنە تا لەناو خۆماندا لەسەر بڕیارێک ڕێکدەکەوین)<ref>السيرة النبوية لابن هشام ص 313</ref> پاشان ووتوێژ کەوتەوە لە نێوان موسڵمانان و قوڕەیشدا.پێغەمبەر [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەفانی]] وەک نێردراوی خۆی ناردە لای قوڕەیشیەکان بۆ ئەوەی لەگەڵیان وتووێژبکات .عوسمان و چەند کەسێکی دیکە بەرەو شاری مەککە ڕێکەوتن بۆ ماوەی سێ رۆژ لە [[مەککە]] مانەوە .پێغەمبەر وا گومانی کرد کە کوژرابن <ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref>بۆیە ھاوەڵاکانی بانگ کرد و بەیعەتی لێوەرگرتن کە لە دوژمن ڕانەکەن ، هەندێکیشیان بەیعەتی مردنیاندا بە پێغەمبەر، ئەم بەیعەتدانە بە بەیعەتی ڕەزوان لە مێژوودا ناسراوە.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص275-296، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> کاتێک موسڵمانەکان خۆیان ئامادە دەکرد بۆ ئەگەری بەرپا بوونی شەڕ، قوڕەیش سوھێلی کوری عومەریان ناردە لای پێغەمبەر بۆ ئەوەی ڕێککەوتنێکی ئاشتەوایی واژۆ بکات کە بە [[سوڵحی حودەیبییە]] ناسراوە,ئەو ڕایگەیاند ھەر ڕێکەوتنێک بکەین پێویستە ئەو بەندەی لە خۆ گرتبێت کە ئەم ساڵ بگەڕێنەوە و ساڵێکی دیکە بێنەوە بۆ ناو مەککە.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> [[پەڕگە:Muhammad letter muqawqis.jpg|وێنۆک|شوێنەوارێکی پەیامی پێغەمبەر محەممەد بۆ ئەلموقاوقیس، فەرمانڕەوای [[میسر]]، بانگھێشتکردنی بۆ ئیسلام، وەک یەکێک لە دەرئەنجامەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]. لە مۆزەخانەی [[کۆشکی تۆپقاپی]] لە [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]] پارێزراوە.]] سەرئەنجام ھەردوولا ڕازی بوون، ھەر لە ڕێکەوتنەکەدا ھاتبوو جەنگ و شەڕ لە نێوانیان بۆ ماوەی دە ساڵ ڕابوەستێت تاوەکو سەر و ماڵی خەڵکی پارێزراو بێت و کەس دەستدرێژی نەکاتە سەر کەسی تر، ھەروەھا ھەرکەسێک بەبێ پرسی خاوەنەکەی ھەڵبێت و بڕواتە لای (محەممەد)دەبێت (محەممەد)بیداتەوە قوڕەیش، بەڵام ھەرکەسێک لەلای (محەممەد)ەوە ڕابکاتە لای قوڕەیش ئەوە نادرێتەوە (محەممەد). ھەروەھا ھەرکەس و لایەنێک دەیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ محەممەد ببەستێت ئازادە وە ھەرکەس و لایەنێک بیەوێت ھاوپەیمانی لەگەڵ قوڕەیش بکات ئازادە، محەممەد و ھاوەڵەکانی ئەم ساڵ دەگەرێنەوە و ناڕۆنە مەککەوە،ساڵی داھاتوو دێنەوە و دەڕۆنە ناو مەککەوە و بۆ ماوەی سێ ڕۆژ دەمێننەوە تەنیا چەکی سواریان پێ بێت و نابێت قوڕەیش ڕگەیان لێ بگرێت) بەم شێوەیە پەیمانەکە بەستراو لە دوو پەڕدا نوسرایەوە دانەیەکیان درایە دەست پێغەمبەر و دانەیەکی دیکەیان دا بە سوھەیل کوری عومەر.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> موسڵمانان بە ھۆی مەرجەکانی [[سوڵحی حودەیبییە]]، و ئەنجامنەدانی عەمرە ھەست کردن بەوەی کە قورەیش باڵەدەستی بەسەریاندا زیاتر بووە ،دڵتەنگی کردن بە شێوەیەک دوای ئەوەی کە نێدراوەکانی قوریش ڕۆیشتن محەممەد سێ جار پێی گوتن: «ھەستن قوربانی بکەن و سەرتان چاک بکەن) ، بەڵام ھیچیان ھەڵنەستا و بەقسەیان نەکرد تا ئەو کاتەی چووە دەرەوە و قوربانییەکەی خۆی سەربڕی و سەری خۆشی چاککرد<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص207-211، دار المعارف، مصر، ط1900.</ref>، کاتێک موسڵمانەکان ئەوەیان بینی بەخێرای ھەستان و قوربانییەکانیان کرد.<ref>[[صحيح البخاري]]، [[محمد بن إسماعيل البخاري|البخاري]]، عن [[المسور بن مخرمة]]، رقم: 2731.</ref>دە ڕۆژێک لە حودەیبیە مانەوە و ھەندێک دەلێن بیست ڕۆژ، دواتر ڕۆشتنەوە بۆ مەدینە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بوك|یەکەم=FoulaBook-مكتبة فولة|ناونیشان=https://foulabook.com/ar/book/%D8%B5%D9%84%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A9-pdf|سەردێڕ=تحميل كتاب صلح الحديبية تأليف عبد الحميد جودة السحار pdf|زمان=ar}}</ref> .لە ئەنجامی ئەم ڕێکەوتنەدا، محەممەد ھەستا بە ناردنی نوێنەر بۆلای پاشاکانی جیھان، و بانگی کردن بۆ ئیسلام بوون، یەکەم پەیامبەری نارد بۆلای نەجاشی پاشای حەبەشە، عومەری کوری ئومەییەی بوو .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - سير أعلام النبلاء - الصحابة رضوان الله عليهم - عمرو بن أمية- الجزء رقم3|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=310&bk_no=60&flag=1|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref>کاتێک نوسراوەکەی پێ گەیشت، خستیە سەر چاوی و ھاتە سەر زەوی بۆی، [[موسڵمان]] بوو، <ref>تاريخ مدينة دمشق وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل، أبو القاسم علي بن الحسن ابن هبة الله بن عبد الله، ج45، ص45، دار الفكر، بيروت، ط1995.</ref>و دەحیەت کەلبی نارد بۆ لای قەیسەر ھەرقلی پاشای ڕۆم،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بابتي ،الدكتورة|یەکەم=عزيزة فوال|ناونیشان=https://books.google.com.sa/books?id=riBLDwAAQBAJ&pg=PT190&lpg=PT190#v=onepage&q&f=false|سەردێڕ=موسوعة الأعلام (العرب والمسلمين والعالميين) 1-4 ج2|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية|زمان=ar}}</ref> و عەبدوڵڵا کوڕی حەزفە سەھمی نارد بۆ لای کیسرای پاشای فارس، کە نووسراوەکەی دڕاند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الصحابي عبد الله بن حذافة السهمي - الصحابة والتابعين|ناونیشان=https://hawlalrasool.com/o/الصحابي-عبد-الله-بن-حذافة-السهمي|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=hawlalrasool.com|زمان=ar}}</ref> ھەروەھا حاتیب کوری ئەبووبەڵتاعی نارد بۆ لای مقوقسی پاشای [[میسر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Prophet Muhammad's Letters to Kings (628 CE)|ناونیشان=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.cyberistan.org}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.cyberistan.org/islamic/letters.html |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ھەروەھا چەندین نوێنەری تری نارد.<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج1، ص258-290، دار صادر، بيروت.</ref> === غەزای خەیبەر و مۆتە === {{سەرەکی|غەزای خەیبەر}} {{سەرەکی|غەزای موئتە}} دوای ئەوەی محەممەد گەرەنتی قوڕەیشی مسۆگەر کرد لە دوای حودەیبیە، دەرفەتی بۆ ڕەخسا  لێپرسینەوە لە جولەکەکانی خەیبەر بکات بەھۆی ھاندانی ھۆزەکان لە [[غەزای خەندەق|شەڕی خەندەقدا]] دژی موسڵمانان  ،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.</ref> بۆیە لە مانگی موحەڕەمی ٧ی کۆچیدا<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص300.</ref> بۆ ئەو مەبەستە بە نھێنی لەگەڵ ١٥٠٠ (ھەندێک سەرچاوە دەلێن ١٤٠٠) لە سوپای موسڵمانان کە خاوەنی بەیعەتی ڕەدوان بوون، ڕووی کردە [[غەزای خەیبەر|خەیبەر]] ،  ئاڵاکەشی دا بە عەلی بن ئەبی تالیب،<ref>جوامع السيرة، ابن حزم، ص211-218، دار المعارف، ط1900.</ref> و دروشمی ئەوانیش لەو ڕۆژەدا (ئەی مەنسور بمرە، بمرە).<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> سوپای موسڵمانان بە شەو گەیشتنە ئەوێ، بێ ئەوەی ئاشکرابن، کاتێک ڕۆژ بووەوە جوولەکەکانی خەیبەر موسڵمانانیان بینی، ترسان و ڕایانکردە قەڵاکانیان.لەگەڵ ئەوەی پێشتر زانیبوویان سوپای موسڵمانان ھێرشدەکاتە سەریان، ھەروەھا داوای یارمەتیان لە ھۆزی غەفتان کردبوو بەڵام ئەوان لە نیوەی ڕێگا گەڕانەوە پاش ئەوەی وا بڵاوکرایەوە کە موسڵمانان ھێرشیان کردووەتە سەر ناوچەکانیان.<ref>هاشم, یەحیا الملاح (٢٠١١). مێژووی سەردەمی پێغەمبەر و خولەفای ڕاشدین. چاپخانەی ڕۆژھەڵات -ھەولێر. pp. ٣٨٦.</ref>بەمەش لە یارمەتیەکانی ھۆزی غەفتان بێ بەش بوون.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص325-354.</ref> کاتێک محەممەد شپرزەیی و ترسی خەیبەری بینی فەرمانی ھێرشی کرد. توانیان سەرکەوتووبن لە دەستبەسەرداگرتنی قەڵاکان و دیلی لێ گرتن لە ناویان [[سەفییە کچی حوییەی]] کە دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ محەممەد کرد.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج4، ص297-331، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D8%A9-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1-7-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=غزوة خيبر .. حين انهارت حصون اليهود بوعد إلهي - 7 ھ - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> دوا قەڵا کە داگیرکرا بریتی بوون لە ئەلوەتیح و ئەلسەلام و موسڵمانان بۆ چەند شەوێک گەمارۆیان دا، تا سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. محەممەد ئەیویست جولەکەکان دەربکات لە خەیبەر بەڵام لەگەڵیان ڕێکەوت لەسەر ئەوەی ساڵانە نیوەی بەروبوومەکەیان بدەن بە موسڵمانان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة فتح خيبر 7 ھ القصة الكاملة للغزوة والفتح|ناونیشان=https://suwaidan.com/the-story-of-the-conquest-of-khaybar/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=suwaidan.com|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - البداية والنهاية - سنة سبع من الهجرة النبوية - غزوة خيبر- الجزء رقم6|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&idfrom=366&idto=378&bk_no=59&ID=406|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} غزوة خيبر|ناونیشان=https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070251/https://www.islamstory.com/ar/artical/755/%D8%BA%D8%B2%D9%88%D9%87-%D8%AE%D9%8A%D8%A8%D8%B1|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>پاشان دوای ٨ مانگ، محەممەد لە زولقەعدەی ساڵی ٧کۆچی دەرچوو بۆ عومرە بەو پێیەی لە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنی حودەیبیەدا]] لەگەڵ قوڕەیش لەسەری ڕێککەوتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عمرة القضاء.. سبب التسمية بهذا الاسم - إسلام ويب - مركز الفتوى|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/136407/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net|زمان=ar}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة الإسلام {{!}} ما هي عمرة القضاء ؟ ومتى كانت ؟|ناونیشان=http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamstory.com|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230428070252/http://www.islamstory.com/ar/artical/28376/%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D9%85%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ=عمرة القضاء أي ويقال لها عمرة القضية|ناونیشان=https://www.alsirah.com/%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d8%a7%d8%a1-%d8%a3%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%82%d8%a7%d9%84-%d9%84%d9%87%d8%a7-%d8%b9%d9%85%d8%b1%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b6%d9%8a%d8%a9/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=بوابة السيرة النبوية|زمان=ar}}</ref>لە جەمادی یەکەمی ساڵی ٨کۆچی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=تاريخ غزوة مؤتة|ناونیشان=https://mawdoo3.com/تاريخ_غزوة_مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=موضوع|زمان=ar}}</ref> [[غەزای موئتە]] ڕوویدا لە باشووری [[ئوردن]]، کە ھۆکەی کوژرانی پەیامبەرەکەی پێغەمبەر بوو کە ناردبووی بۆ پاشای بوسڕا تا بانگی بکات بۆ ئیسلام، کە حارس عومەیرئەزدی بوو،<ref>السيرة النبوية، ابن كثير، ج3، ص455-480.</ref> محەممەد سوپایەکی ٣٠٠٠ کەسی نارد و لە بەرامبەریاندا سوپای ڕۆم ھەبوو بە سەرکردایەتی ھەرقل و ١٠٠٬٠٠٠ جەنگاوەرەوە، شەڕی موئتە یەکەم شەڕە کە [[موسڵمان|موسڵمانان]] لە دەرەوەی سنوورەکانی [[نیمچەدوورگەی عەرەبی|نیمچە دوورگەی عەرەبی]] ئەنجامیانداوە، سێ ھەزار چەکداری موسڵمان بۆ ماوەی شەش ڕۆژ بەرگەی دوو سەد ھەزار سوپای ڕۆم و عەشیرەتە عەرەبەکانی ھاوپەیمانان گرت، لە حەوتەمین ڕۆژی دوای ئەوەی ئەو سێ سەکردەی ([[زەید کوڕی حاریسە]]، جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب، عبداللە کوڕی ڕەواحە) موسڵمانان کە پێغەمبەر دیاریکردبوون کوژران ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=الدرر السنیة - الموسوعة الحدیثیة|ناونیشان=https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210101171815/https://dorar.net/hadith/sharh/66475|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواتر خالید [[خالید کوڕی وەلید]] سەرکردایەتییەکەی گرتە ئەستۆ لە ڕێگای تەکنیکی سەربازی خۆی، توانى سوپای موسڵمانان بکشێنێتەوە بۆ [[مەدینە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=غزوة مؤتة - موقع مقالات إسلام ویب|ناونیشان=https://www.islamweb.net/ar/article/16663/غزوة-مؤتة|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=www.islamweb.net}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة وعبقریة خالد بن الولید العسکریة فی الانسحاب التکتیکی|ناونیشان=http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180125214941/http://www.alarabiya.net/articles/2008/09/23/57124.html|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=ص11 - كتاب سلسلة مصابيح الهدى - خالد بن الوليد في غزوة مؤتة - المكتبة الشاملة|ناونیشان=https://shamela.ws/book/7700/25|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=shamela.ws}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=غزوة مؤتة (1)|ناونیشان=http://www.alukah.net/sharia/0/130407/غزوة-مؤتة-1/|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.alukah.net|زمان=ar}}</ref> شەڕەکە بە شکستی موسڵمانان کۆتایی ھات. خەڵکی مەدینە کاتێک سوپاکە گەڕایەوە سەرزەنشتیان کردن و ھاواریان کرد بەسەریاندا و دەیان وت (ھەڵھاتووەکان، ئێوە لە جیھاد کردن لە پێناو خوا ھەڵھاتوون )، محەممەد کاتێک ئەوەی بیست جوابی دانەوە و وتی (ئەمانە ھەڵھاتوو نین، بەڵکو ئەمانە کۆڵنەدەرن و راکەرەن ان شادەستیان کرد بە فڕێدانی خۆڵ بەسەر ڕووخساریان و دەیانگوت: ئەی ئاواران، ئایا ئێوە لە پێناو خودا ھەڵاتوون؟ محمد دەفەرموێت (ئەوان ھەڵنەھاتوون، ئەوانە ڕاکەرن إن شاء الله). <ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص128-130، دار صادر، بيروت.</ref> === فەتحی مەککە === {{سەرەکی|فەتحی مەککە}} [[پەڕگە:Bilal.jpg|وێنۆک|وێنەکێشانێکی فارسی [[بیلالی حەبەشی|'''بیلالی کوڕی ڕەباح''']] لە کاتێکدا کە لە سەربانی [[کەعبە]] بانگی [[نوێژ لە ئیسلام|نوێژی]] دەکرد دوای [[فەتحی مەککە]] لە ساڵی ٨ی کۆچیدا.]] لە ئەنجامەکانی ڕێکەوتنی [[سوڵحی حودەیبییە|حودەیبیە]]، ھۆزی خزاعە ھاتنە ھاوپەیمانییەکەی محەممەدەوە، و بەنوبەکر چوونە ھاوپەیمانییەکەی قوڕەیشەوە،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص95-105، دار صادر، بيروت.</ref> و بەنی بەکر و خزاعە شەڕ و کوشتاری سەردەمی نەزانی لە نێوانیاندا بوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|ناونیشان=https://www.withprophet.com/ar/%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9-%D8%B3%D9%86%D8%A9-8-%D9%87%D9%80|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=قصة فتح مكة - غزوات الرسول - مع الحبيب|زمان=ar}}</ref> ماوەیەک بە ئیسلامەوە سەرگەرم بووبوون و پاشان شەڕ لەنێوانیان دەستی پێکردەوە، و [[قوڕەیش]] یارمەتی بەنوبەکریان دا،چەندین کەسیان لەیەکتری کوشت. بەمەش کۆتایی بە [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] لەگەڵ [[ئیسلام|موسڵمانان]] ھات،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=نبذة عن فتح مكة - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/261634/%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%85%D9%83%D8%A9|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب]] لە [[مەککە|مەککەوە]] ھات و ویستوی [[سوڵحی حودەیبییە|ڕێکەوتنەکەیان]] نوێ بکاتەوە, بەڵام ڕەتکرایەوە. پاشان محەممەد فەرمانی ئامادەکردنی سوپا و جوڵەی بەرەو [[مەککە]] دەرکرد، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ جەنگاوەر لە ١٠ی ڕەمەزانی ساڵی ٩ک، بەرەو مەککە کەوتنە جووڵە بە شێوەی نھێنی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=الصلابي|یەکەم=علي|سەردێڕ=فتح مكة.. فتح من الله ونصر مبين|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/blogs/2019/5/30/%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%83%d8%a9-%d9%81%d8%aa%d8%ad-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d9%88%d9%86%d8%b5%d8%b1-%d9%85%d8%a8%d9%8a%d9%86|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> وە خەڵک لەو ڕۆژەدا بەڕۆژوو دەبن.تاکوو شەو گەیشتنە مر زەھران لە دەورووبەری مەککە، بەھەڵکردنی ١٠ ھەزار مەشخەڵ ھەواڵی گەیشتنی سوپای چاوەروانەکراوی موسڵمانان گەیشتە سەرکردەکانی مەککە.پاشان ئەبوو سەفیان و حەکیم کوڕی حزام بۆ پشتراستکردنەوەی ھەواڵەکە لە مەککە چوونەدەر،لە ڕێگە بەدیلی کوڕی وەرقایان پێ گەیشت، بە بینی ئەو سوپایە زۆرە توشی سەرسوڕمان بوون و زانییان کە توانایی ڕووبەڕووبوونەوەیان نییە. لەو کاتەدا [[عەبباس کوڕی عەبدولموتەلیب]] کە پێشتر بۆ بینینی محەممەد بەڕێکەوتبوو گەیشتە لایان، داوای لێکردن باوەڕ بە ئیسلام بھێنن و ببنە موسڵمان گەرەنتی پاراستنی گیانان دەدا تا دەگەنە لای پێغەمبەر، ئەوانیش ڕازی بوون و دواتر چوونە لای محەممەد موسڵمان بوونیان ڕاگەیاند.<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص140-203.</ref>ڕۆژی سێشەممە، ١٧ی ڕەمەزان لە ساڵی ٨ی کۆچی، سوپا بەردەوام بوو لە ڕێپێوانەکەی بۆ شاری مەککە.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.</ref><ref>سعد بن عبادة قائل عبارة نسخة محفوظة 16 أغسطس 2016 على موقع واي باك مشين.</ref>موسڵمان بوونی [[ئەبوو سوفیان کوڕی حەرب|ئەبوو سفیان]] کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی قوڕەیش کاریگەری زیاتر ھەبوو بۆ ئەوەی موسڵمانان بەبێ شەڕ بچنە ناو مەککە، محەممەد لەگەڵ ئەبوو سفیان ڕێکەوت خەڵکی مەککە ڕازی بکات لەکاتی چوونە ناوەی سوپای ئیسلام خەڵک ڕووبەروویان نەبێتەوە، پاشان گەڕایەوە مەککە بۆ ئەوەی قسەکانی محەممەدیان پێ بلێت واتە: ھەرکەسێک بچێتە ناو ماڵی ئەبووسفیان پارێزراودەبێت ! وە ھەرکەسێک دەرگاکەی ماڵەکەی دابخات ونەیەتەدەرەوە پارێزراو دەبێت! وە ھەرکەسێک بچێتە ناو مزگەوتەوە (بیت الحرام-کەعبە) پارێزراو دەبێت”.<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص315.</ref>ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆرلەلایەن خەڵکی مەککەوە پێشوازی لێ کرا. [[پەڕگە:Kaaba (1910)-2.jpg|ڕاست|وێنۆک|[[کەعبە]] ساڵی [[١٩١٠]]]] دواتر محەممەد فەرمانی بە یەکە سەربازییەکانی دا لە چەند شوێنێکەوە بچنە ناو مەککە بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی کەس بنەوە تەنھا ئەوانە نەبێت کە شەڕیان لەگەڵ دەکەن.<ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref> ئەوەبوو [[خالید کوڕی وەلید]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لە لە خوارەوە، وە [[زوبەیر کوڕی عەوام]] و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون لەسەرەوە و [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح]] لە دۆڵەکەوە ھاتە ناوەوە مەککە <ref name="الرحيق-فتح مكة2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[مباركفوري (توضيح)|المباركفوري]]، ص372-394.</ref> <ref>عيون الأثر في فنون المغازي والشمائل والسير، ابن سيد الناس، ج2، ص194، مؤسسة عز الدين، بيروت، ط1986.</ref>لەکاتی چوونە ناو مەککە تەنھا لەلای [[خالید کوڕی وەلید|خالید کوڕی وەلیدەوە]] تووشی ڕووبەڕووبوونەوە بوون،ھەندێک لە قوڕەیشەکان بە سەرۆکایەتی عیکریمە کوڕی [[ئەبوو جەھل]] ھەوڵیان دەدا ڕووبەڕووی موسڵمانان ببنەوە،خالید شەڕی لەگەڵیان کردو دوازدە کەسیانی کوشت، ئەوانی دیکە ھەڵھاتن و دوو لە موسڵمانان کوژران.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص372-394.</ref> سوپاکە گەیشتە [[کەعبە]], و چوونە ناو [[مزگەوتی حەرام|مزگەوتەکە]], محەممەد لە [[بەردە ڕەشەکە|بەردی ڕەش]] نزیک بووەوە, دەستی لێدا, پاشان سووڕی ماڵەکەی کرد, پاشان ٣٦٠بتی شکان کە لە دەورووبەری کەعبە بوون <ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4720.</ref>و فەرمانی کرد بت و وێنەی ناو کەعبە دەری بھێنن و بیانشکێن.<ref name=":0" /> === ناکۆکی لەگەڵ ھۆزە عەرەبییەکان === ماوەیەکی کەم دوای فەتحی مەککە، ھۆزەکانی ھوزان و سەقیف و لەگەڵ ھەندێکی بەنی ھیلال ڕێکەوتن لەسەر شەڕکردن لەگەڵ موسڵمانان،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.</ref> کاتێک محەممەد ئەوەی بیست دەرچوو لە [[مەککە]] لە '''[[شەڕی حونەین|غەزای حونەین]]''' دا لە ڕۆژی شەممە ٦ی شەوالی ساڵی ٨کۆچی،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص885-921، عالم الكتب، بيروت.</ref> و ١٢٬٠٠٠ جەنگاوەر لەگەڵی دەرچوون،کە زۆربەیان لەوانە پێکھاتبوون تازەببوونەوە موسڵمان. و موسڵمانان لە ئەنجامدا سەرکەوتن و زۆربەی ھۆزی ھوزان ھەڵھاتن بۆ تائیف.<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص397-407.</ref>دوای غەزای حونەین و لە ھەمان کاتدا، محەممەد بەرەو تائیف ڕۆیشت بۆ دەرکردنی ھوزان و سەقیف،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص248-276.</ref> و غەزای تائیف ڕوویدا لە نێوانیان، سوپای ئیسلامی گەمارۆیان دان ماوەی ٤٠ ڕۆژ، پاشان وازیان لێ ھێنان.<ref>رواه مسلم، في صحيحه، عن أنس بن مالك، رقم: 1059.</ref><ref>الفصول في سيرة الرسول ﷺ، ابن كثير، ص84-85.</ref>لە ڕەجەبی ساڵی ٩کۆچی، غەزای تەبوک ڕوویدا کە دوایین غەزای پیغەمبەر محەممەد بوو،<ref>دلائل النبوة، البيهقي، ج5، ص362، رقم: 2028.</ref> دوای ئەوەی ھەواڵیان پێ گەیشت لە وڵاتی ڕۆمەوە کە پاشای ڕۆم و ھاوپەیمانە عەررەبەکانی، سوپایەکیان پێک ھێناوە بۆ ھێرش بردنە سەر دەوڵەتی ئیسلامی،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref> موسڵمانان سوپایەکیان پێک ھێنا لە ٣٠٬٠٠٠ جەنگاوەر <ref>الآية الكبرى في شرح قصة الإسراء، السيوطي، ص46، دار الحديث، القاهرة، ط1988.</ref>بە ھاوڕێیەتی ١٠٬٠٠٠ سوارچاک،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref> بەڵام لەبەر دووری ڕێگەکاکە و توندی گەرماکە تووشی سەختی بوون و کە گەیشتنە تەبووک، ٢٠ شەو تیایا مانەوە،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص195-221، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref><ref>غزوات الرسول وسراياه، ابن سعد، ص80-82.</ref> و کاتێک ڕۆمان و ھاوپەیمانەکانیان ھەواڵی کشانی سوپای ئیسلامییان بیست ترسان و جیابوونەوە لە ناو سنووری وڵاتەکەیان،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.</ref> و پاشان سوپای موسڵمانان بەبێ شەڕ لە تەبوکەوە ڕۆیشتن، لە مانگی ڕەمەزاندا لە ساڵی ٩ی کۆچیدا گەڕانەوە مەدینە،<ref>المغازي، الواقدي، ج3، ص989-1075، عالم الكتب، بيروت.</ref> موسڵمانانیش دەستیان کرد بە فرۆشتنی کەل و پەلە سەربازییەکانیان کرد بەبیانووی تەواو بوونی جیھاد بەڵام بەڵام محەممەد ڕێگای لێگرتن و نەیھێشت ئەو کارە بکەن . .<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد البغدادي، ج2، ص165-167، دار صادر، بيروت.</ref>زۆرێک لە مێژوونووسان ڕوودانی ئەم شەڕە دەخەنە ژێر پرسیارەوە، بە پشت بەستن بە نەبوونی ھیچ ئاماژەیەک بەو شەڕە لە ھیچ سەرچاوەیەکی دیکە جیا لە سەرچاوە ئیسلامییەکان.<ref>See, for example, Bowersock, Glen Warren, Peter Robert Lamont Brown and Oleg Grabar Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World (1999, Harvard University Press) p. 597, which notes that many of the details surrounding Muhammad's life as given in the biographies, are "problematic in certain respects, the most important of which is that they represent a tradition of living narrative that is likely to have developed orally for a considerable period before it was given even a relatively fixed written form. Ideally, one would like to be able to check such accounts against contemporary evidence... however, there is no relevant archaeological, epigraphic, or numismatic evidence dating from the time of Muhammad, nor are there any references to him in non-Muslim sources dating from the period before 632." Also cf. El-Cheikh, Nadia Maria Byzantium Viewed by the Arabs (2004, Harvard University Press) p. 5, "One major challenge to examining initial contacts between Byzantium and the early Muslim umma arises from the controversy surrounding the traditional Islamic account......sources are not contemporaneous with the events they purport to relate and sometimes were written many centuries later. These sources contain internal complexities, anachronisms, discrepancies, and contradictions. Moreover, many of them provide evidence of embellishment and invention that were introduced to serve the purposes of political or religious apologetic."</ref> لە دوای ئەوە، وەفدێکی سەقیف ھاتن بۆ مەدینە و موسڵمان بوون،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص222-228، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> ھەروەھا چەندین وەفد لە ھۆزە عەرەبیەکانەوە ئەھاتن بۆ مەدینە و ئیسلام بوونی خۆیان ڕائەگەیاند <ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص417-430.</ref>و لە نێوان ساڵەکانی ٩ک و ١٠ک دا،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص436-452.</ref> بە شێوەیەک کە ساڵی ٩ک ناونرا بە ساڵی وەفدەکان.<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج5، ص248، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> === حەجی ماڵاوایی === [[پەڕگە:Petrograd, № 923-Dorn 312, fol 313 The Last Sermon of the Prophet Muhammad.jpg|وێنۆک|290x290پیکسڵ|وێنەیەکی فارسیی کۆتا وتاری پێغەمبەر محەممەد، کە لەلایەن عەلی قاسمەوە وێنا کراوە لە دەستنووسێکی ئەحسەن ئەل-کیبار لە ساڵی ١٥٢٦]] لە زولقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی، پێغەمبەر محەممەد ویستی ڕێوڕەسمەکانی [[حەج]] ئەنجام بدات، دوای ئەوەی ٩ ساڵی لە مەدینە بەسەربرد بێ ئەوەی حەج بکات،<ref>السيرة النبوية، ابن حبان، ص384.</ref>بۆیە بە خەڵکەکەی ڕاگەیاند کە بۆ ئەو مەبەستە بەرەو مەککە بەرێ دەکەوێت.بۆیە خەڵکێکی زۆر ھاتنە مەدینە, ھەموویان ھەوڵیاندەدا لەگەڵ محەممەد سەفەر بکەن بەرەو مەککە.ئەم حەجە لە مێژوودا بە حاجی حەجی ماڵاوایی, یان حەجی پەیوەندی, یان حەجی ئیسلام ناسراوە, بەڵام زیاتر بە حەجی ماڵاوایی ناسراوە<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> چونکە لە وتارەکەی ماڵاوایی لە موسڵمانان کردو دوای ئەوە حەجی نەکردەوە.<ref>السيرة النبوية، ابن كثير، تحقيق: مصطفى عبد الواحد، ج4، ص211-413، دار المعرفة، بيروت، ط1971.</ref> ھەروەھا باسی ئەو شتانەی بۆ کردن کە [[حەرام]] یان [[حەڵاڵ]]ن، لە ڕۆژی ٢٥ی زوقەعدەی ساڵی ١٠کۆچی،<ref>فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.</ref> محەممەد دەرچوو بەرەو [[مەککە]] لەگەڵ نزیکەی ١٠٠٬٠٠٠ موسڵمانی ژن و پیاودا. <ref name="الحلبية-الوداع">السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.</ref><ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص5-12، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref>بە وتنەوەی «لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك، إنّ الحمد والنعمة لك والملك، لا شريك لك»<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج3، ص307-340، دار المعرفة، بيروت.</ref> چووە مەککەوە لە ڕۆژی یەکشەممە ٤ی زیلحەجە، <ref>فتح الباري شرح صحيح البخاري، ابن حجر العسقلاني، ج8، ص104، دار المعرفة، بيروت، ط1959.</ref>و چووە مزگەوتی حەرامەوە، دوای ئەوەی مەناسیکەکانی حەجی ئەنجامدا، ووتاری حەجی ماڵاوایی دا.<ref name=":6">رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن عبد الله، رقم:1218.</ref><ref name=":6" /> لەم ھەڵوێستەدا و لەسەر شاخی عەرەفە، ئەم ئایەتە [[قورئان]]ییە دابەزی ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾ (<small>[[وەرگێڕاوەکانی قورئان بۆ زمانی کوردی|کوردی]]</small>: ئەمڕۆ ئاین و بەرنامەکەتانم بەکۆتایی گەیاند و نازو نیعمەتی خۆمم بۆ تەواو کردن و ڕازیم بەوەی کە ئیسلام ببێتە بەرنامەو دین و ئاینتان)<ref>سورەتی مائیدە، ئایەتی ٣</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وه‌رگێڕانی ماناكان ئایه‌تی 3 سوره‌تی سورەتی المائدة - وەرگێڕاوی کوردی - صلاح الدین|ناونیشان=https://quranenc.com/ku/browse/kurdish_salahuddin/5/3|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=فرەفەرھەنگی قورئانی پیرۆز|زمان=ku}}</ref>لەگەڵ ئەوەی [[شیعە]] باوەڕیان وایە ئەم ئایەتە لە کاتێکی تردا دابەزیووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=يوم الغدير كمال الدين وتمام النعمة|ناونیشان=http://www.alshirazi.net/monasabat/monasabat/61.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.alshirazi.net}}</ref> == کۆچی دوایی == [[پەڕگە:Mrs Aisha room.jpg|وێنۆک|250px|شوێنی حوجرەی پێغەمبەر، کە پێغەمبەر و ئەبووبەکر و عومەری تیا نێژراوە]] یەکەم شت کە پێغەمبەر محەممەد زانی کاتی وەفاتی نزیک بۆتەوە ئەوە بوو کە لە فەتحی مەککەدا سورەتی نەسری بۆ دابەزی<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> {{قورئان|سوورەت=١١٠|ئایەت=١|کوردی=کاتێ یارمەتی و کۆمەکی خوا دێت، شاری مەککە ڕزگار دەکرێت و دەرگای ئازادی واڵا دەکرێت}}.<ref>سورەتی نەسر، ئایەتی ١</ref> لە کۆتاییەکانی مانگی سەفەری ساڵی ١١ی کۆچی، محەممەد توشی [[تا (نیشانەی نەخۆشی)|تایەکی]] بەھێز بوو،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص575-595، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> و نەخۆشییەکەی لێی توند بوو، و مۆڵەتی لە خێزانەکانی وەرگرت تا لە ماڵی [[عائیشە|عائیشەی کچی ئەبووبەکر]] بمێنێتەوە. و پێغەمبەر نوێژی بە موسڵمانان دەکرد کاتێک نەخۆش بوو ١١ ڕۆژ و کاتێک نەخۆشییەکەی بە تەواوی قورس بوو فەرمانی بە [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] کرد نویژیان پێ بکات،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.</ref> و ١٣ ڕۆژ دوای نەخۆشییەکەی لە ڕۆژی دووشەممە ڕەیبعولئەوەلی ساڵی ١١ی کۆچی و لە تەمەنی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص432-447.</ref> کە ئەم ڕێکەوتەش بەرامبەرە لەگەڵ ٨ی حوزەیرانی ٦٣٢ز،<ref>الطبقات الكبرى، ابن سعد، ج2، ص308، دار صادر، بيروت.</ref> لە ماڵی عائشە نێژرا لە تەنیشت [[مزگەوتی پێغەمبەر]].<ref>نور اليقين في سيرة سيد المرسلين، محمد بن عفيفي الخضري، ص205، دار المعرفة، بيروت، ط2004.</ref> === پاش وەفاتی === لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەممەد شوێنکەوتوانی ناکۆکییان لەسەر ئەو کەسە ھەبوو کە دەبێتە جێنشین،<ref>الرحيق المختوم، المباركفوري، ص457-470.</ref> کۆمەڵێک موسڵمانان کۆ بوونەوە لە سەقیفەی بەنی ساعدە، سەعدی کوڕی عوبادە خۆی پاڵاوت بۆ ئەو مەبەستە و پشتیوانان پشتگیریان کرد،<ref>السيرة النبوية، ابن هشام، ج6، ص77-83، تحقيق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجيل، بيروت، ط1990.</ref> لە ھەمان کاتدا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبوبەکری]] سدیقی دەستنیشانکرد بۆ ئەو مەبەستە، بەپێی ئەوەی کۆچکردووەکان لە پێشترن بۆ جێ نشینی،<ref>الروض الأنف، السهيلي، ج4، ص448-461.</ref> ئەمەش پشتگیری ھەموو موسڵمانانی لەسەر بوو کە لەویا کۆ بووبونەوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک لەو موسڵمانانەی کە لەو کاتەدا سەرگەرمی کفن و دفنی پێغەمبەر بوون دوایی ناڕازیبوون، <ref>البداية والنهاية، ابن كثير، تحقيق: علي شيري، ج5، ص270، دار إحياء التراث العربي، ط1988.</ref>سووربوون لەسەر ئەوەی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] جێنشین بێت لەبەر ئەو نزیکایەتیەی ھەیەتی لەگەڵ پێغەمبەر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |سەردێڕ=تۆڕی شیعەی جیھانی |ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160315045244/http://www.shiaweb.org/books/jaish_alsahaba/pa19.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>لەو ڕووداوەوە سەرەتاکانی ناکۆکی مێژوویی لە نێوان مەزھەبی [[سوننە]] و [[شیعە]] سەریھەڵدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=حكيم|یەکەم=گۆران|سەردێڕ=ململانێی سوننەو شیعە: باکگراوندێکی مێژووی و نەزیفێکی بەردەوام|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2018/07/14/%d9%85%d9%84%d9%85%d9%84%d8%a7%d9%86%db%8e%db%8c-%d8%b3%d9%88%d9%86%d9%86%db%95%d9%88-%d8%b4%db%8c%d8%b9%db%95-%d8%a8%d8%a7%da%a9%da%af%d8%b1%d8%a7%d9%88%d9%86%d8%af%db%8e%da%a9%db%8c-%d9%85%db%8e/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref> دوای جێگیر بوونی دۆخەکە بۆ ئەبوبەکر، دەوڵەتی [[خەلافەتی ڕاشدین]] دامەزرا. ئیشی کرد لەسەر پارستنی [[ئیسلام]] و دژایەتی کردنی ئەوانەی لە ئیسلام پاشگەز بوونەوە پاش کۆچی دوایی پێغەمبەر، و ڕێگرییان لە [[زەکات]] کرد،<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.</ref> ھەروەھا ئەوانەی لەناوبرد کە بانگەوازی پێغەمبەرایتیان ئەکرد،<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.</ref> ئەمەش ناسراوە بە شەڕی ڕەدە؛<ref>السيرة الحلبية في سيرة الأمين المأمون، علي بن برهان الدين الحلبي، ج2، ص509، دار المعرفة.</ref> و ئەبوبەکر ھەستا بە ناردنی ھێزی سەربازی بۆ ناوچە جیاوازەکان.<ref>فقه السيرة النبوية، محمد سعيد رمضان البوطي، ص511-513، دار الفكر، ط1991.</ref> لە سەردەمی دووەم جێ نشیندا [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] و تەنھا لە ماوەی دە ساڵدا [[مێزۆپۆتامیا|وڵاتی نێوان دوو ڕووبار]] و وڵاتی [[فارسەکان|فارس]] و [[شام]] و [[میسر]] فەتح کرا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=عمر|یەکەم=كهەیفی|سەردێڕ=پوختەیەک لە ژیانی عومەری کوڕی خەطاب ڕەزای خوای لێبێت|ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2016/03/15/%d9%be%d9%88%d8%ae%d8%aa%db%95%db%8c%db%95%d9%83-%d9%84%db%95-%da%98%db%8c%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1%db%8c-%d9%83%d9%88%da%95%db%8c-%d8%ae%db%95%d8%b7%d8%a7%d8%a8-%da%95%db%95/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Umar I {{!}} Biography, Caliph, Achievements, & Death {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Umar-I|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> == موعجیزەکانی == {{سەرەکی|موعجیزەکانی محەممەد}} موسڵمانان ھەموو لەو باوەڕەدان، کە گەورەترین موعجیزەی پێغەمبەر محەممەد [[قورئان|قورئانە]]، پاشان زۆربەیان موعجیزەی تر دەسەلمێنن کە لە کتێبەکانی فەرموودەدا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=الجواب عن شبهة أن القرآن يدل على أن الله لم يؤيد نبيه بمعجزات غير القرآن - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200809210636/https://islamqa.info/ar/answers/291379/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D9%86-%D8%B4%D8%A8%D9%87%D8%A9-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%AF%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%84%D9%85-%D9%8A%D9%88%D9%8A%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%8A%D9%87-%D8%A8%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%86|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> === قورئان === {{سەرەکی|قورئان}} [[پەڕگە:Uthman Koran-RZ.jpg|220px|وێنۆک|کۆنترین نوسخەی قورئان]] بەپێی بیروباوەری [[ئیسلام|موسڵمانان]]، [[قورئان]] موعجیزەی سەرەکی پێغەمبەر محەممەدە کە بە درێژایی سەردەمەکان کەس نەیتوانیووە ھاوشێوەی ئەوە بھێنێت لەگەڵ ئەو تەحەدایەی لە قورئاندا ھاتووە،{{قورئان|سوورەت=١٧|ئایەت=٨٨|کوردی=ئەی محمد پێیان بڵێ: سوێند بە خوا ئەگەر ھەموو ئادەمیزادو پەریەکان کۆ ببنەوەو (ھەوڵی بەردەوام بدەن تا) قورئانێکی وەکو ئەمە دانێن و بیھێننە (مەیدان) ناتوانن کاری وابکەن و ناتوانن لە وێنەی بھێنن، ئەگەر چی ھەموو لایەکیان ببنە پشتگیرو یارمەتیدەری یەکتر}}.<ref>سورەتی ئیسرا، ئایەتی ٨٨</ref> بە زۆری ئیعجازی قورئان لە ڕەوانبێژی و ڕوون بێژییەکەیاتی، و ئیعجازی زمانەوانی یەکەم و گرنگترین ھۆکارەکانی ئیعجازی قورئانە، کە چەندیین ڕوو دەگرێتەوە، لەوانە باشی دانانەکەی و کۆبوونەوەی وشە و ڕەوانبێژییەکانی، و ئەو وێنە ڕێکخستنە سەیر و شێوازە نامۆیەی کە جیاوازە لە شێوازی قسەکردنی [[عەرەب]] و پەیڕەوەکانی ڕێکخستن و داڕشتنی کە لە پێش و دوایدا ھاوشێوەی نەبووە.<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref> لە ڕووەکانی تری ئیعجازەکەی ئەو ھەواڵانەیە کە لە پەنھاندا ھاتووە، و ھەوألی سەدەکانی ڕابردوو و پێشینەکان،<ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص192-195، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref> و لەم دواییانەدا بزوتنەوەیەک دروست بووە باوەڕیان بە ئیعجازی زانستی ھەیە لە قورئاندا، و ئەو ئایەتانە ڕوون دەکاتەوە کە بیرۆکە زانستییەکانی ئاشکرا نەبوون تەنھا دوای ماوەیەکی دوور و درێژ نەبێت لە دەرکەوتنی قورئان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=التوبة|یەکەم=غازي|سەردێڕ=الإعجاز العلمي في القرآن.. تصويب الاتجاه|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2009/10/29/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%ac%d8%a7%d8%b2-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d9%85%d9%8a-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%8a%d8%a8|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> [[پەڕگە:Rima_Ariadaeus-1.jpg|وێنۆک|250px|ھێڵێک لەسەر ڕووی مانگ لەلایەن گرووپی پۆلۆ ١٠ گیراوە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=APOD: 2002 October 29 - A Lunar Rille|ناونیشان=https://apod.nasa.gov/apod/ap021029.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=apod.nasa.gov}}</ref> زانایانی موسڵمانان لەو باوەڕەدان لە ئەنجامی موعجیزەی [[لەتبوونی مانگ]]ەوە دروست بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=دلائل النبوة - المعجزات الحسية للرسول صلى الله عليه وسلم|ناونیشان=http://www.saaid.net/Doat/mongiz/15-8.htm|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.saaid.net}}</ref>]] === لەتکردنی مانگ === موسڵمانانی [[سوننە]] کۆن لەسەر ئەوەی موعجیزەی لەتکردنی مانگ ڕوویداوە بۆ پێغەمبەر محەممەد وەک یەکێک لە موعجیزە تاکەکان،<ref>الأنوار المحمدية من المواهب اللدنية، يوسف النبهاني، ص270-272، المطبعة الأدبية، بيروت، ط1892.</ref> ئەمەش لە پێش کۆچکردندا بووە بۆ [[مەدینە]]، عەبدوڵڵا کوری مەسعود ئەڵێت؛ مانگ بوو بە دوو لەتەوە لەسەردەمی پێغەمبەردا بە شێکی لەسەر شاخەکە و بەشێکی ئەولاتر، پێغەمبەر ووتی شایەت بن،<ref>رواه البخاري في صحيحه، عن عبد الله بن مسعود، رقم: 4864.</ref> ھاوەڵ دانەرەکان ووتیان ئەمە جادووە. لەمەشدا ئایەتێکی قورئان ھاتۆتە خوارەوە، {{قورئان|سوورەت=٥٤|ئایەت=١|کوردی=ڕۆژی قیامەت نزیک بۆتەوە و مانگیش لەت بوو}}.<ref>سورەتی قەمەر، ئایەتی ١</ref>لەگەڵ ئەوەش زۆربەی مێژوو نووسانی ڕۆژئاوا گومانیان لەم موعجیزەیە ھەیە بەھی نەبوونی ھیچ بەڵگەیەکی زانستی .<ref>Wensinck, A.J. "Muʿd̲j̲iza." دائرة المعارف الإسلامية. Edited by: P. Bearman، Th. Bianquis، C.E. Bosworth، E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007.</ref> === لە موعجیزەکانی دیکە === دەربارەی جیھانی نادیار لەو ھەواڵانەی پێغەمبەر دەربارەی جیھانی نادیار ھەیبوو، ڕۆژی غەزای بەدر بوو،<ref>خلاصة سير سيد البشر، المحبّ الطبري، ص107-107، تحقيق: طلال بن جميل الرفاعي، مكتبة نزار مصطفى الباز، ط1997.</ref> و ھەواڵەکانی دەربارەی [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەنی کوڕی عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] بەوەی کە خوا دەیکاتە ھۆکاری ئاشتی لە نێوان دوو کۆمەڵەی موسڵمانان،<ref>المطالب العالية، ابن حجر العسقلاني، ج4، ص262.</ref> و ھەواڵی دەربارەی ئەوەی فاتیمەی کچی یەکەم کەس دەبێت لە خیزانەکەی بە دواییدا وەفات دەکات،<ref>رواه مسلم في صحيحه عن عائشة بنت أبي بكر، رقم: 2450.</ref> ھەروەھا ھەواڵ و زانیاری دەربارەی چەندیین ڕووداوی تر داوە.<ref>الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج1، ص249-258، دار الفكر، بيروت، ط1988.</ref>لە کتێبەکانی فەرموودە و ژیاننامە باسی ڕووداوی دەرچوونی ئاو دەکەن لە نێوان پەنجەکانی پێغەمبەر محەممەدەوە <ref>الخصائص الكبرى، السيوطي، ج1، ص412، دار الكتب العلمية، بيروت.</ref>و لە پێش ئەو بۆ ھیچ کەسێک ڕووی نەداوە، و لە چەند جێگەیەکدا ئەمە دووبارە بۆتەوە، و تەنانەت زانایانی موسڵمانان ئەو ئاوە بە باشترین ئاو دەژمێرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=إسلام ويب - مواهب الجليل في شرح مختصر خليل - كتاب الطهارة - باب يرفع الحدث وحكم الخبث- الجزء رقم1|ناونیشان=https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=85&idfrom=0&idto=0&flag=1&bk_no=19&ayano=0&surano=0&bookhad=0|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamweb.net|زمان=ar}}</ref>قسەکردنی لەگەڵ گیانەوەر و بێ گیاندا،<ref>تفسير ابن كثير، عن أبي ذر الغفاري، ج5، ص76.</ref> و ھەروەھا سڵاو لێکردنی لەلایەن درەخت و بەردەوە و ڕۆیشتنی درەخت بۆی، و ناڵەی قەدی ئەو درەختەی ووتاری لەسەر ئەدا کاتێک مینبەرەکەی بۆ دروستکرا، لە ئامێزی گرت و قسەی بۆ کرد، <ref>تخريج مشكاة المصابيح، ابن حجر العسقلاني، ج5، ص346.</ref>و لە موعجیزەکانی لەگەڵ گیانەوەراندا، بەسەرھاتی ئەو ووشترەیە کە سکاڵای کرد لە زۆری ئیش و کەمی ئالەف،<ref>رواه أبو داود، في سننه، عن عبد الله بن جعفر، رقم: 2549.</ref> ھەروەھا چەندین ڕووداو و بەسەرھاتی تر.ھاوکات لەگەڵ ئەم موعجیزانەدا پێغەمبەر محەممەد چەندیین موعجیزەی تری ھەیە لە چاککردنەوەی نەخۆش<ref>دلائل النبوة، البيهقي، عن عاصم بن عمر بن قتادة، ج3، ص276، رقم: 1110.</ref> و بەرەکەت و ڕووداو و بەسەرھاتی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=الباحث القرآني|ناونیشان=https://tafsir.app/althaalabi/9/118|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=tafsir.app}}</ref> == ژیانی تایبەتی == === خێزانەکانی === {{سەرەکی|دایکانی باوەڕداران}} خێزانەکانی محەممەد لە ئیسلامدا بە دایکەکانی باوەرداران ناسراون، و لە ژمارەی خێزانەکانییدا جیاوازی ھەیە لەسەر دوو ووتە، یەکێکیان ئەڵێت دوانزەن یان یانزەن،<ref name=":7">ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، ص 132.</ref> و ھۆی جیاوازیەکەش لە [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتییدایە]]، ئەوەی لەسەری ڕێکەوتوون لە یانزە خێزانەکەی، شەشیان قوڕەیشین، ئەوانیش؛ [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجە کچی خوەیلد]]، [[سەودە کچی زەمعە]]، [[عائیشە]] کچی ئەبووبەکر، [[حەفسە کچی عومەر]]، [[ئوم سەلەمە]]، ئوم حەبیبە. خێزانە عەرەبییەکانی بێجگە لە قوڕەیش چوارن، ئەوانیش؛ [[زەینەب کچی جەحش]]، جوەیریە کچی حارس، [[زەینەب کچی خوزەیمە|زەینەب کچی خوزیمە]]، مەیموونە کچی حارس، و یەکێکیان عەرەب نیە ئەویش [[سەفییە کچی حوییەی|سەفییە کچی حویەی]] لە بەنی ئیسرائیلە، و [[ماریا کچی شەمعون|ماریە قبتی]] ئەمێنێتەوە کە لە [[میسر]]ەوەیە، <ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mubārakfūrī|یەکەم=Ṣafī al-Raḥmān|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=r_80rJHIaOMC&redir_esc=y|سەردێڕ=الرحيق المختوم: بحث في السيرة النبوية على صاحبها افضل الصلاة و السلام|ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Darussalam|ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٨٩٩-٥٥-٨|زمان=en}}</ref>و کاتێک محەممەد خۆی لە ژیاندا بووە دووان لە خێزانەکانی وەفاتییان کرد ئەوانیش خەدیجە کچی خوەیلد و زەینەب کچی خوزیمە بوون.<ref name=":7" /> === مناڵەکانی === محەممەد سێ کوڕ و چوار کچی ھەبووە، دایکی ھەموویان خەدیجە کچی خوەیلد بوو بێجگە لە ئیبراھیم ئەو لە ماریە بوو، و ھەموو مناڵەکانی خۆی لە ژیاندا بوو وەفاتیان کرد بێجگە لە فاتیمە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=عدد أبناء وبنات النبي صلى الله عليه وسلم - الإسلام سؤال وجواب|ناونیشان=https://islamqa.info/ar/answers/23294/%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A1-%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B3%D9%84%D9%85|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=islamqa.info|زمان=ar}}</ref> مناڵە کوڕەکانی ئەمانە بوون؛ قاسم (کە بووە بە نازناو بۆی (ئەبووقاسم) <ref name=":8">ألفية السيرة النبوية، عبد الرحيم العراقي، تحقيق: محمد علوي المالكي، ص130-139، دار المنهاج، ط2005.</ref>و لە تەمەنی دوو ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە) و عەبدوڵڵا و ئیبراھیم (ساڵ و نیوێک لە مەدینە ژیا)<ref name=":8" />، مناڵە کچەکانی ئەمانەبوون؛ زەینەب و ڕوقیە و ئوم کەلسوم و فاتیمە، بەڵام [[شیعە]] فاتیمە بە تەنھا کچی محەممەد دادەنێن، و سێ کچەکەی تر دەڵێن تەنھا لە ماڵی پێغەمبەردا گەورەبوون، و لە ڕاستیشدا ئەوان کچی ھالە کچی خوەیلدی خوشکی خەدیجە بوون،زەینەب پێش کۆچ ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ ئەبووعاس کوڕی ڕەبیع، بەڵام ڕوقیە و ئوم کەلسوم خێزانی ھاوسەرییان لەگەڵ [[عوسمان کوڕی عەفان]] پێک ھێنا یەک لە دوای یەکتر، و فاتیمە ژیانی خێزانی پێکھێنا لەگەڵ [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] لە نێوان ھەردوو غەزای بەدر و ئوحود،<ref>الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.</ref> و ھیچ کام لە کچەکانی مناڵیان نەبوو تەنھا فاتیمە نەبێت، <ref name=":8" /> کە [[حەسەن کوڕی عەلی|حەسەن]] و [[حوسێن کوڕی عەلی|حوسێن]] و [[زەینەب کچی عەلی|زەینەب]] و ئوم کەلسوم بوون. === موالی و خزمەتکارەکانی === محەممەد چەند موالییەکی ھەبوو، لەوانە؛ [[زەید کوڕی حاریسە|زەید کوری حاریسە]] (پێغەمبەر لە خۆی گرتبوو پێش [[ئیسلام]]) و کورەکەی ئوسامە، و سوبان کوری بجدد و ئەبوھیند، و ئەبولبابە، و ئەبوڕافع،<ref name=":8" /> و لە ژنان ماریە قبتی بوو (لەگەڵ بوونی جیاوازی لەسەر ئەوەی کردوویەتی بە خیزانی یان نا) و ڕیحان کچی زەید،<ref>الرحيق المختوم، صفي الرحمن المباركي، ص471-472.</ref> و خزمەتکارەکانی ئەنەسی کوری مالیک بو ھەروەھا ئەمانەش خزمەتیان ئەکرد، بیلال کوری ڕەباح، عەبدوڵلا کوری مەسعوود و ئەبووزڕی غەفاری و ئەوانی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=السيره الذاتيه لمحمد ابن عبدالله, عليه الصلاه والسلام - مجلة رجيم|ناونیشان=https://rjeem.com/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%8a%d8%b1%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b0%d8%a7%d8%aa%d9%8a%d9%87-%d9%84%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-%d8%a7%d8%a8%d9%86-%d8%b9%d8%a8%d8%af%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%87/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠٢٣|زمان=ar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئایاری ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230505192652/https://rjeem.com/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B0%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D9%87-%D9%84%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شێوەی === موسڵمانان ھەستاون بە کۆکردنەوەی ئەوەی وەسفی پێغەمبەرەکەیان ئەکات کە لە ھاوەڵەکانەوە بە میرات بۆیان ماوەتەوە لە کتێبەکانی شەمائلدا، و ناودارترینی ئەم کتێبانەش شەمائلی محەممەدییە کە [[ترمزی]] دایناوە، و فەرموودەیەکی زۆری داناوە لە وەسفی پێغەمبەردا؛<ref>کتێبی لشمائل المحمدیة لە نوسینی الحافظ الترمذی لاپەڕە ٢–١٤</ref> * '''جەستەی''': بەشکۆ و بەرز بووە،<ref name="ReferenceA">لە سیوتی گێردراوەتەوە لە کتێبی الجامع الصغیر لە ھند بن ابی ھالە وەرگیراوە بە ژمارە:٦٤٩٣</ref> نە بەرز بووە و نە کورت،<ref>رواه ابن كثير في البداية والنهاية عن أبي هريرة، ج6، ص21.</ref> بەڵام لە بەرزییەوە نزیک بووە، ڕەنگی گوڵی بووە،<ref name="ReferenceA"/> نە سپی بووە نە ئەسمەر.<ref>لە سەحیحی بوخاری گێردراوەتەوە لە ئەنەسی کوری مالیکەوە بە ژمارە:٣٥٤٧</ref> * '''سەر و قژی''': سەری گەورە بووە، سەری بەرز، و قژی زۆر ڕەش بووە،<ref>ئیبن کەسیر لە کتێبی البدایە والنھایە گێراویتیەوە لە ئەبو ھورەرەش وەرگیراوە بەشی ٦ لاپەڕە ٢١.</ref> قژی نە لوول بووە و نەخاو، کاتێک وەفاتی کردووە لە سەر و ڕیشیدا ٢٠ تاڵی سپی نەبووە.<ref name="ReferenceB">رواه ابن عبد البر في كتابه الاستذكار عن علي بن أبي طالب، ج7، ص336.</ref><ref name="ReferenceD">رواه البخاري في صحيحه عن أنس بن مالك، رقم: 3547.</ref><ref name="ReferenceD"/> * '''دەست و قۆڵی''': قۆڵی درێژ بووە، زۆر موودار بووە، دەست و قاچی ئەستوور بووە، پەلەکانی درێژ و جومگەکانی بەھێز بووە.<ref name="ar.wikipedia.org">https://ar.wikipedia.org/wiki/وصف_النبي_محمد</ref> * '''شان و سنگ و سکی''': شانەکانی فراوان بوون، زۆر موودار بووە و سنگی بەرز بووە، و سنگی پان بووە.<ref name="ar.wikipedia.org"/><ref name="en.wikipedia.org">https://en.wikipedia.org/wiki/Depictions_of_Muhammad</ref> * '''نیشانەی پێغەمبەرایەتی''': نیشانەیەکی سوور وەک ھێلکەی کۆتر، یان وەک ھیلال، چەند موویەکی کۆبووەوەی تیابووە لە نێوان شانییدا، و ئەمەش لە نیشانەکانی پێغەمبەرایەتی بووە بەپێی بیروباوەری موسڵمانان.<ref>ھەیسمی گێراوێتیەوە لە کتێبی مجمع الزوائد لە سەلمانی فارسی وەرگیراوە لە بەشی ٩ لاپەرە ٣٤٣.</ref> * '''ڕووخسار و ناوچەوانی''': ڕووخساری ڕێک بووە، زۆر بە تەواوی بازنەیی نەبووە، ناوچەوانی فراوان بووە.<ref name="ar.wikipedia.org"/><ref name="en.wikipedia.org"/><ref>ئیبن کەسیر لە کتێبی البداية والنھاية گێراوێتیەوە لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی ٦، لاپەڕە ٢١.</ref> * '''چاو و برۆی''': چاوی زۆر ڕەش بووە، لە سپیاییەکەیدا سووری ھەبووە، و چاوەکانی زۆر فراوان بووە، و برۆکانی بەھێز و کەوانەیی بووە، و بە نەرمی بە یەک گەیشت بوونەوە.<ref name="ReferenceB"/><ref name="en.wikipedia.org"/><ref>رواه مسلم في صحيحه عن جابر بن سمرة، رقم:2339.</ref> * '''لوت و دەمی''': لووتی ڕێک بووە، و دەمی گەورە بووە، و دانەکانی ناسک و ڕێک بوون.<ref name="en.wikipedia.org"/><ref>[[ئیمام]]ی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابر بن سمرەوە، بە ژمارە:'''٢٣٣٩'''.</ref><ref>https://ar.wikipedia.org/wiki/محمد</ref> * '''قاچەکانی''': قاچەکانی گەورە بوون، ھەموو پێی لەسەر زەوی دادەنا<ref>ئیبن کەسیر گێراوێتیەوە لە کتێبی البداية والنهاية لە ئەبو ھورەیرەوە، بەشی شەشەم لاپەڕە ٢١.</ref><ref>ئیمامی مسلم گێراوێتیەوە لە سەحیحەکەی لە جابری کوری سمرەوە، بە ژمارە :٢٣٣٩.</ref> [[پەڕگە:4025 Istanbul - Topkapi - Sbirciando da finestra sala reliquie - Foto G. Dall'Orto 27-5-2006.jpg|وێنۆک|220px|ئەو ژوورەی پۆشاکی پێغەمبەری لێیە لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئیستەنبوڵ، [[تورکیا]]]] === پێداویستی و ئاسارەکانی === لە خووی پێغەمبەر بوو کە ناوی لە شتومەک و چەک و پێویستییەکانی دەنا،<ref>کتێبی إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، بەشی ٢، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.</ref> ناوی ئاڵاکەی عیقاب بوو، و ناوی شمشێرەکەی کە شەڕی پێ دەکرد زولفەقار بوو، و ھەروەھا شمشێری تری ھەبوو وەک ڕسوب و قەزیب، و ناوی کەوانەکەی کتوم بوو، و ووشترەکەی ناوی [[قەسوا]] بوو، بەو شێوەیە ھەموو شتەکانی ناو نابوو، و موسڵمانان زۆر لە کەرەستەکانیان پاراست ووە بە درێژایی مێژوو، لە [[میسر]] لە مزگەوتێک ئاسەواری پێغەمبەر ھەبوو لە باشووری [[قاھیرە]]، تا کاتی فەتحی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] ساڵی ١٥١٧ز، کاتێک [[سەلیمی یەکەم|سوڵتان سەلیمی یەکەمی]] عوسمانی چووە قاھیرەوە، ھەموو ئاسەوارەکانی پیغەمبەری لەگەڵ خۆی برد بۆ [[ئەستەمبوڵ|ئەستەنبوڵ]]، و ھەتا ئێستا لە مۆزەخانەی بابی عالی لە ئەستەنبوڵ پارێزراون.<ref>کتێبی:إحیاء علوم الدین، خاوەن:أبو حامد الغزالی، '''بەشی دووەم'''، لاپەڕە ٣٧٦ چاپ: دار المعرفة، بیروت.</ref> بەڵام ئەوەی لە ئاسەواری پێغەمبەر بوو لە [[مەککە]] و [[مەدینە]]، موسڵمانان پاراست بوویان تا کاتی دەرکەوتنی بزوتنەوەی وەھابی لە نەجد لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]]، کە وەھابییەکان دوای ئەوەی دەستیان گرت بەسەر حیجازدا، زۆربەی ئاسەوارەکانی پێغەمبەریان لەناوبرد بە بانگەوازی ترسی دروست بوونی ھاوەڵ دانان،<ref>'''جریدة الحجاز:''' جدل حول تدمیر الوھابیة لما تبقّی من آثار إسلامیة - فؤاد المشاط تاریخ الوصول 7 یولیو 2011. نسخة محفوظة03 نوفمبر 2012 علی موقع وای باک مشین.</ref>، ئەمەش وایکرد زۆربەی زانایانی [[سوننە]] و [[شیعە]] بانگەوازی پێویست بوونی پارێزگارییان کرد بۆ ئەوەی کە ماوەتەوە و ڕێگە نەدریت لەناو ببرێت<ref>'''صحیفة عکاظ:''' مفتی مصر: الآثار النبویة عظیمة القیمة وتمثل تاریخ الإسلام تاریخ الوصول 7 یولیو 2011.نسخة محفوظة 24 سبتمبر 2015 علی موقع وای باک مشین.</ref><ref>لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص2، دار بیرسان.</ref><ref name="ReferenceC">'''علی الطالقانی. معھد الإمام الشیرازی الدولی للدراسات:'''توصیات ومقترحات لمعالجة ھدم الآثار، تاریخ الوصول 21 یولیو2011. نسخة محفوظة 15 أغسطس 2018 علی موقع وای باک مشین.</ref> لەو ئاسارانەی ڕوخێنران؛ مزگەوتی بەنی قەڕیزە بوو، کە پێغەمبەر محەممەد تێیدا نوێژی کرد کاتی گەمارۆدانی بەنی قەڕیزە لەبەر [[خیانەت]]ەکەیان، مزگەوتی ئەبووبەکری سدیق، و شوینی لە دایکبوونی محەممەد، و شوێنی ژیانی لە مەککە، و باخی ھاوەڵ سەلمانی فارسی، و ماڵی ھاوەڵ [[ئەبوو ئەیووبی ئەنساری|ئەبوو ئەیووبی ئەنساڕی]]، و بیری عەینول زەرقا، و بیری ئەریس و بیری حاء.<ref name="ReferenceC"/><ref>لا ذرائع لھدم آثار النبوة، عمر عبد اللە کامل، ص182-183، دار بیرسان.</ref><ref>نصیحة لأخواننا علماء نجد، یوسف الرفاعی، ص12.</ref> == تێڕوانینەکان لەسەر کەسایەتیی محەممەد == === تێڕوانینی موسڵمانان === بەپێی زانیارییە ئیسلامییەکان، محەممەد بەڕێزترین دروستکراو و پێشەوای ھەموو مرۆڤایەتییە،<ref>الفتاوى الحديثية، ابن حجر الهيتمي، ص346-349، تحقيق: أحمد عناية، دار التقوى، ط2008.</ref><ref>قال النبي محمد «أنا سيّد ولد آدم يوم القيامة»، رواه مسلم في صحيحه، عن أبي هريرة، رقم: 2278.</ref> و دوایین پێغەمبەری خوایە، باوەڕبوون پێی و باوەڕ بە پێغەمبەرێتییەکەی پێویستە لەسەر ھەموو [[ئیسلام|موسڵمانان]] و باوەڕ بە بێ ئەوە تەواو نابێت و [[ئیسلام]] ڕاست نابێت لەگەڵ ئەم بڕوایەدا نەبێت،<ref name=":9">الشفا بتعريف حقوق المصطفى، القاضي عياض، ج2، ص3، دار الكتب العلمية، ط2006.</ref><ref name=":9" /> گوێڕایەڵ بوون بۆی و ڕازی بوون بە فەرمانەکانی پێویستە لەسەریان،<ref name=":10">مجموعة رسائل الإمام الغزالي - روضة الطالبين وعمدة السالكين، أبو حامد الغزالي، ص107، المكتبة الوقفية.</ref><ref name=":10" /> بەوەی کە گوێڕایەڵییە بۆ خوا؛ و پەیڕەوکردنی ڕەوشتەکانی. ئیسلام خۆشویستنی محەممەد بە یەکێک لە ئوسوڵەکانی موسڵمان و یەکێک لە مەرجەکانی باوەڕ دادەنێت،<ref>رواه مسلم في صحيحه، رقم: 2832.</ref> موسڵمانان ڕێزێکی زۆریان لێناوە، و بە ڕێژەیەکی زۆر مناڵەکانیان بە ناوی محەممەد ناو دەنێن، کە ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن، محەممەد بەربڵاوترین ناوە لە جیھاندا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ="محمد".. الاسم الأكثر شعبية بين المواليد الذكور في بريطانيا|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/ar/دولي/محمد-الاسم-الأكثر-شعبية-بين-المواليد-الذكور-في-بريطانيا/2440257|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aa.com.tr}}</ref> و زۆرترین ناو بووە بۆ ناونانی لەدایکبووە نوێکان لە [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] ساڵی [[٢٠٠٩]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Mohammed is most popular name for baby boys in London|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/religion/6194354/Mohammed-is-most-popular-name-for-baby-boys-in-London.html|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.telegraph.co.uk}}</ref> زۆربەی موسڵمانان لە ھەموو وڵاتە ئیسلامییەکاندا ڕاھاتوون بە ئاھەنگ گێڕان بە یادی لەدایکبوونی پێغەمبەر محەممەد لە سەدەی شەشی کۆچی بەرامبەر دوانزەی زایینییەوە، کۆڕ ئەبەستن بۆ گوێگرتن لە ژیاننامەکەی، و سەڵاوەتدان لەسەری، و گوێگرتن لە وەسفەکانی،<ref>حسن المقصد في عمل المولد، جلال الدين السيوطي، ص5.</ref> لە ھەمان کاتدا شوێنکەوتوانی [[سوننە|ئەھلی سونەو جەماعە]] ئەم بۆنەیە قبوڵ ناکەن و بە دروستکراوی ئەزانن،<ref>حول المولد النبوي الشريف، محمد علوي المالكي، ص11-12، دار جوامع الكلم، ط1997.</ref> موسڵمانان ناوی محەممەد جیادەکەنەوە بەوەی لەگەڵ ناوھێنانییدا دەڵێن «پێشەوامان محەممەد (سیدنا محمد)» یان «پێغەمبەری خوا (رسول اللە)» یان «نەبی» و لە دوای ناوەکەی سەڵاواتی لەسەر ئەدەن و ئەڵێن؛ «صلّی اللە علیە وسلّم» واتە؛ «دروودی خوای لێبێت».<ref>قال النبي محمد «من صلى عليّ صلاة لم تزل الملائكة تصلي عليه ما صلى عليّ فليقلّ عبد من ذلك أو ليكثر» رواه الدمياطي، في المتجر الرابح، رقم: 246، وقال عنه: حسن.</ref> === تێڕوانینی یەھوودی === نەریتێک ھەیە لەناو یەھوودییدا، دان ئەنێن بە بوونی پێغەمبەری بێجگە لە یەھوودییەکان، خوا ناردوونی بۆ ڕێنمایی کردنی میللەتەکانیان، لەوانە؛ بلعام و ئەیووب کە عییبری نەبوون، تێڕاونینی زانا گەورەکانی [[جوو|یەھوود]] جیاوازییەکی گەورەیان تێدایە دەرباری پێغەمبەر محەممەد، زانای یەھوودی نسنائیل کوڕی فیوومی ئەڵێت، خوا پێغەمبەری ناردووە کە پەیامەکانیان یەک ناگرێتەوە لەگەڵ ئەو بیروباوەڕانەی بۆ پێغەمبەرەکانی یەھوودی ناردووە، فیوومی محەممەد بە پێغەمبەرێکی ڕاستگۆ دادەنێت بەڵام پەیامەکەی تایبەت بە [عەرەب] ئەزانێت بە شێوەکی تایبەت و بۆ یەھوودی دانانێت لەبەر ئەوەی لەگەڵ [[تەورات]] یەک ناگرێتەوە.<ref>The Bustan al-Ukul, by Nathanael ibn al-Fayyumi, edited and translated by David Levine, Columbia University Oriental Studies Vol. VI, p. 105</ref><ref>''Gan ha-Sekhalim'', ed. Kafih (Jerusalem, 1984), ch. 6.</ref> ئەوەی تێبینی دەکرێت تێڕوانینی فیوومی قبوڵێکی فراوان نەکراوە لە نێو یەھوودەکانی سەردەمەکەییدا. موسا کوڕی مەیموون یەکێک لە گرنگترین لاھووتییەکانی یەھوودە لە سەردەمەکانی ناوەڕاستدا وای ئەبینێت کە محەممەد ھەندێک لە بنەماکانی یەھوودی ھەڵبژاردووە لە پەیامەکەیدا و پەرستشی تری بۆ زیاد کردووە، و مەیمون محەممەد بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆ دادەنێت و بانگەوازی پێغەمبەرایەتییەکەی بە ناڕاست ئەزانێت لەبەر ئەوەی پێچەوانەی نەرێتی تەوراتی یەھوودییە، ھەروەھا بوونی پێغەمبەرێکی نەخوێندەوار بەوە دادەنێت کە ناتوانێت بگاتە پلەی پێغەمبەر.<ref>[http://www.aishdas.org/student/navi.htm Prophet: True or False?], Gil Student</ref><ref>[http://www.myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml Jewish Views on Islam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318060224/http://myjewishlearning.com/beliefs/Issues/Jews_and_Non-Jews/Attitudes_Toward_Non-Jews/Islam.shtml |date=١٨ی ئازاری ٢٠١٥}}, Marc B. Shapiro</ref> === تێڕوانینی مەسیحییەت === [[پەڕگە:Dante and Virgil Meet Muhammad and His Son-in-law, Ali in Hell.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی [[دانتێ ئەلیگیێری|دانتێ]] و [[ڤێرجیل|ڤیرجیل]] لە دۆزەخدا محەممەد و [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبووتالیب]] دەبینن. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا مەسیحییەکان ئیسلامیان بە بیدعەت دادەنا.]] یوحنا دیمەشقی (٦٧٦-٧٤٩ز) بە یەکەم کەسی مەسیحی دادەنرێت ڕای خۆی دابێت لەسەر محەممەد، بە پێغەمبەرێکی ناڕاستگۆی دادەنێت،<ref>[http://orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx St. John of Damascus’s Critique of Islam], Orthodox Christian Information Centre</ref>لەگەڵ ئەوەشدا بەشێک لە پەیرەوانی مەسیحیەت بۆچوونێکی ئەرێنیان بەرامبەر محەممەد ھەبوو، بەتایبەت کاتێک خەلیفەی عەباسی ئەبو عەبدوڵڵا محەممەد مەھدی، پرسیاری لە قەشەی کەنیسەی ڕۆژھەڵات، تیماتیۆسی یەکەم کرد سەبارەت بە بۆچوونی خۆی سەبارەت بە محەممەد ، وەڵامی دایەوە: "ئەو بە شوێنپێی پێغەمبەراندا دەڕۆیشت." وە لەگەڵ چەندین ستایشی محەممەد کە ڕاستگۆ بووە. <ref>[http://books.google.com/books?id=E6SIe0ommuYC&pg=PA169 Modern Western Christian theological understandings of Muslims since the Second Vatican council], Mahmut Aydin</ref> بەڵام پیکدادانەکانی دواتری نێوانیان لەگەڵ موسڵماناندا لە [[ئەندەلوس]] و [[فەلەستین]] بووە بە ھۆی دەرکەوتنی ئاڕاستەیەکی ڕەخنەگر لە ئیسلام و ئەم ئاڕاستەیە زیاتر تاوی سەند، دوای شەڕەکانی [[ئەورووپا]] لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]. بەتایبەت لای [[پرۆتێستانت|پرۆستانتەکان]]. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا [[کڵێسای کاتۆلیک|کاتۆلیکەکان]] ئیسلامیان بە جۆرێک لە بیدعەت دادەنا و لە ڕەدی محمەممەددا بەرھەمیان داناوە.<ref name="Quinn2008">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn|یەکەم=Frederick|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought|ڕێکەوت=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠١٩٥٣٢٥٦٣٨|شوێن=[[نیویۆرک|New York]]|پەڕەکان=١٧–٥٤|chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600)|chapter-url=https://books.google.com/books?id=PAF5py-2Oi0C&pg=PA17}}</ref> ئەم تێڕوانینە لە سەدەکانی دواتردا بەتایبەت لەدوای ڕێنێسانس گۆڕا.بەرگریکەرەکانی [[کڵێسای کاتۆلیک|کاسۆلیک]] لەسەرەتای سەدەی بیست وەسفی محەممەد دەکەن بەوەی چاکسازێکی کۆمەڵایەتییە، و ھیلیر بیلوک <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hilaire Belloc {{!}} British author {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Hilaire-Belloc|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref>یەکێک لە دیارترینی ئەو کاسۆلیکە بەریگریکارانەیە لە سەرەتای سەدەی بیستدا، ستایشی پەیامی پێغەمبەر محەممەدی کرد لەبەرئەو جێگە تایبەتەی بۆ [[مەسیح]] و [[مریەم|مریەمی]] دایک دایناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Great and Enduring Heresy of Mohammed|ناونیشان=https://www.catholic.com/magazine/print-edition/the-great-and-enduring-heresy-of-mohammed|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Catholic Answers}}</ref> ھەروەھا چەندین بۆچوون ھەبووە کە مەسیحیەت دان بە پێغەمبەرایەتی محەممدا بنێن لە ژێر ئاکارە مەسیحییەکاندا ئەمەش لە پێناو ھێنانەناوەی کەشێکی ئەرێنی لەگەڵ ئاینی ئیسلامدا .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hilal|یەکەم=Sidi Mahmoud|سەردێڕ=تصريحات بنديكت وبيان نوسترا آيتاتي.. انحراف أم امتداد|ناونیشان=https://www.aljazeera.net/opinions/2006/9/27/%d8%aa%d8%b5%d8%b1%d9%8a%d8%ad%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%86%d8%af%d9%8a%d9%83%d8%aa-%d9%88%d8%a8%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d9%86%d9%88%d8%b3%d8%aa%d8%b1%d8%a7-%d8%a2%d9%8a%d8%aa%d8%a7%d8%aa%d9%8a|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=www.aljazeera.net|زمان=ar}}</ref> === تێڕوانینی ڕۆژئاوا === ڕەخنەگر و لێکۆڵەرەوەی سوری ‹ڕەنا قەبانی› ئەڵێت؛ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شەڕ تەنھا لە نێوان [[ئیسلام]] و [[ئەورووپا]]دا تەنھا لەو ناکۆکییە سەربازییەدا نەبووە کە لە [[تورکیا]] یان [[ئیسپانیا]] ڕوویانداوە، بەڵکو شەڕێکی کولتووری و ڕۆشنبیریش بووە ،<ref>أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص35-39، دار طلاس، دمشق، ط1994.</ref> لە سەدەی دوانزەیەمەوە ئەورووپا سووربوون لەسەرئەوەی ئیسلام وەک شارستانیەتیێک قبوڵ نەکەن بەڵکو وەک ھێزێکی دژ وەریانگرتووە، ئەمەش بوو بە ھۆی بڵاوبوونەوەی نەزانی و وونبونی وردبینی لە وەرگێڕانەکاندا و دروستکردنی ئەفسانە و ئارەزووی دژانە، کە بوو بەھۆی بەرھەم ھاتنی ئەدەبێکی دژ بە ئیسلام، کە یەکێک لە ڕووەکانی ئەوە بوو پێغەمبەر محەممەد دوژمنی مەسیحە.<ref>ئەفسانەکانی ئەورووپا لەسەر ڕۆژھەڵات، ڕەنا قەبانی.</ref> لەگەڵ [[سەردەمی ڕووناکبیری|سەردەمی ڕوناکبیری]] لە [[سەدەی ١٧یەم|سەدەی حەڤدەدا]] و دەرکەوتنی پەیوەندی بازرگانی تایبەت لە نێوان [[ئەورووپا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانییدا]]، لەگەڵ ئەو سەردانانەی بازرگان و ئەوروپییەکان پێی ھەستان بۆ شارەکانی ڕۆژھەڵات بیرکردنەوەیان دەربارەی ئیسلام و پێغەمبەر گۆڕانی بەسەردا ھات،<ref>أساطير أوروبا عن الشرق: لفّق تسد، رنا قباني، ص107، دار طلاس، دمشق، ط1994.</ref> ئەورووپا بەرھەمێکی نوێیان بە جێھێشت، ئەدیب و شاعیرە ڕۆژئاواییەکان دەستیان کرد بە وەسفی پیغەمبەر و ستایش کردنی، بەڵام ھەندێک لەسەر بیروباوەڕە کۆنەکانی سەردەمی ناوەڕاست مانەوە دەربارەی ئیسلام و ئەمەش بەردەوام بوو ھەتا [[سەدەی ٢٠ەم|سەدەی بیست]]، و تا لە ئەنجامی [[ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول|ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوولدا]] شەپۆلی [[ئیسلامۆفۆبیا]] بەرز بوویەوە، ئەمەش بەھۆی تێکەڵ کردنی ڕەفتاری توندڕەوە ئیسلامییەکان لەگەڵ پەیامی ئیسلام بە شێوەیەکی گشتی.<ref>[http://www.alyaumonline.com/News/art/8574.html?print&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss پێگەی ئەمڕۆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917095025/http://www.alyaum.com/News/art/8574.html?print&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss&output_type=rss |date=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }},.</ref><ref>[http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm جەزیرە نێت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019075329/http://www.aljazeera.net/NR/exeres/6EC17FC7-6961-4E7B-B452-889186D3B3B3.htm |date=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ }}.</ref> نووسەری یەھوودی مایکل ھارت لە دانانی کتێبی مەزنترین ١٠٠ کەسایەتی مێژوودا، پێغەمبەر محەممەدی داناوە بە بە مەزنترین کەس بەو بڕوایەی «کە تەنھا کەسە لە مێژوودا بە تەواوی سەرکەوتوو بووە لەسەر ئاستی ئایینی و دونیایی و دەڵێت محەممەد کاریگەرییەکی گەورەی لە دەروونی [[ئیسلام|موسڵمانان]] بە جێھێشتووە، ئەمەش دەردەکەوێت لە یادکردنەوە و شوێن پێ ھەڵگرتنییاندا لە شێوازی ژیان و پەرستشەکانی، و ھەروەھا لە ھەستانیان بە لەبەرکردنی ووتە و ھەڵس وکەوت و سیفەتەکانی».<ref>١٠٠ نەمرەکە [[مایکل ھارت]]</ref><ref>[https://archive.org/stream/MichaelHartRankingOfThe100GreatMuhammadNumber1/Michael+Hart+Ranking+of+the+100+Great++Muhammad+Number+1_djvu.txt Full text of "Michael Hart Ranking Of The 100 Great Muhammad Number 1]" لە [[وەیباک مەشین]] ەوە پارێزراوە</ref> === تێڕوانینەکانی تر === * [[ئایینی بابی|بابی]] و [[ئایینی بەھایی|بەھائی]] و [[ئەحمەدی]]، محەممەد بە یەکێک لە پێغەمبەرەکان دادەنێن، بەڵام بە دوا پێغەمبەری دانانێن، و بەپێی ڕای ئەوان لە دوای محەممەد باب و بەھاء و غوڵام ئەحمەد قادیانی ھەیە. * لە دیانەتی سیلیما، محەممەد بە یەکێک لە قەدیسییەکان دانراوە (کەنیسەی کاسۆلیکی) * ناناک دامەزرێنەری دیانەتی سیخی بە یەکێک لە پیغەمبەرەکانی براھمای دادەنێت.<ref>Peter Teed (1992), p.424</ref> * کەنیسەی یەسوع مەسیح، بە یەکێک لە چاکسازەکانی دادەنێت وەک [[کۆنفۆشیۆس|کۆنفووشیوس]] و [[سوقرات]] و [[ئەفلاتوون]] و ئەوانی تر، و پاداشتیان لای خوا وردەگرنەوە لە بەر بەھا ڕەوشتییەکانیان، و بانگەوازەکەیان بۆ ڕوناککردنەوە و ھێنانەدی ئاستێکی بەرزی تێگەیشتن لە نیو خەڵکدا.<ref>[http://www.lds.org/portal/site/LDSOrg/menuitem.b12f9d18fae655bb69095bd3e44916a0/?vgnextoid=2354fccf2b7db010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=bbaba1615ac0c010VgnVCM1000004d82620a____&hideNav=1 A Latter-day Saint Perspective on Muhammad - James A. Toronto].</ref> == ئەمانەش ببینە == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} * [[فەرموودە]] * [[قورئان]] * [[ئیسلام]] * [[کۆڵەکەکانی ئیسلام|پایەکانی ئیسلام]] {{col-2-of-3}} * [[عەبدولموتەڵیب کوڕی ھاشم|عەبدولموتەلیب کوڕی ھاشم]] *[[خەلافەتی ڕاشدین]] * [[دەوڵەتی ئەمەوی|خەلاقەتی ئەمەوی]] * [[خەلافەتی عەباسی|خەلافەتی عەبباسی]] * [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|خەلافەتی عوسمانی]] {{col-2-of-3}} * [[ئەبووبەکری سدیق|ئەبووبەکر]] * [[عومەر کوڕی خەتتاب]] * [[عوسمان کوڕی عەفان]] * [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب|عەلی کوڕی ئەبوتالیب]] {{col-end}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://tanzil.net/#trans/ku.asan/54:1 سایتی تەنزیل] * ژیانی پێغەمبەری خوا لە قورئان و سوننەتدا، نوسینی/ محەممەد مەلا فائق شارەزووری * وێکپیدیای عەرەبی * [http://www.dangiislam.org/ دەنگی ئیسلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706043707/http://www.dangiislam.org/ |date= ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }} ===کتێبنامە=== <!-- ATTENTION: If you add an entry into this section, please ensure that you include it within proper alphabetical order of the existing list, generally by author's last name --> {{refbegin|30em|indent=yes}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Adil |یەکەم=Hajjah Amina |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=31tscfPF4tkC|سەردێڕ=Muhammad, the Messenger of Islam: His Life & Prophecy |ڕێکەوت=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=ISCA |ژپنک=٩٧٨-١-٩٣٠٤٠٩-١١-٨}} *{{cite encyclopedia |last=Ahmad |first=Anis |author-link=Anis Ahmad |date=2009 |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archive-date=5 December 2017 }}{{cbignore}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ahmed |یەکەم=Shahab |بەستەری نووسەر=Shahab Ahmed |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZCcuDwAAQBAJ |سەردێڕ=Before Orthodoxy: The Satanic Verses in Early Islam |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٤٧٤٢-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Bukhari |یەکەم=Muhammed Ibn Ismaiel |سەردێڕ=The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari: Arabic-English |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٧١٧-٣١-٩|translator-last=Khan |translator-first=Muhammad M.}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari|یەکەم=Abu Jafar Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=Al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sD8_ePcl1UoC |سەردێڕ=The History of al-Ṭabarī Vol. 8: The Victory of Islam: Muhammad at Medina A.D. 626-630/A.H. 5-8 |ڕێکەوت=٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٩١٤-٣١٥٠-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Al-Tabari |یەکەم=Muhammad ibn Jarir |بەستەری نووسەر=al-Tabari |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uyFjzQEACAAJ |سەردێڕ=The History of al-Tabari Vol. 6: Muhammad at Mecca |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٨٧|بڵاوکەرەوە=SUNY Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٨٧٠٦-٧٠٧-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Anthony |یەکەم=Sean W. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_r7LDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٧٤٥٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ardic |یەکەم=Nurullah |ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Islam and the Politics of Secularism |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99 |بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٦-٤٨٩٨٤-٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180122105439/https://books.google.com/books?id=ZAXNxxkJKYsC&pg=PA99 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Arjomand |یەکەم=Said Amir |بەستەری نووسەر=Saïd Amir Arjomand |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rNGAEAAAQBAJ|سەردێڕ=Messianism and Sociopolitical Revolution in Medieval Islam |ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Univ of California Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٣٨٧٥٩-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Armstrong |یەکەم=Karen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dTqRqVNtBfoC |سەردێڕ=Muhammad: A Prophet for Our Time |ڕێکەوت=٢٨ی ئابی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Harper Collins |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-١١٥٥٧٧-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Armstrong|یەکەم=Karen |بەستەری نووسەر= Karen Armstrong|ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=[[Muhammad: A Prophet for Our Time]] |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک= ٩٧٨٠٠٦٢٣١٦٨٣٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume XI (V-Z) |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/6997 |editor-last=Bearman |editor-first=Peri |editor-link=Peri Bearman |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-١٢٧٥٦-٢|editor2-last=Bianquis |editor2-first=Thierry |editor-link2=Thierry Bianquis |editor3-last=Bosworth |editor3-first=C. Edmund |editor-link3=C. Edmund Bosworth |editor4-last=Donzel |editor4-first=E. J. van |editor-link4=E. J. van Donzel |ref = {{harvid|Bearman et al.|2002}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Beeston |یەکەم=A. F. L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC |سەردێڕ=Arabic Literature to the End of the Umayyad Period |ڕێکەوت=٣ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٤٠١٥-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Clinton |دوایین=Bennett |بەستەری نووسەر=Clinton Bennett |سەردێڕ=In search of Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182 |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Continuum International Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٤-٧٠٤٠١-٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150922131141/https://books.google.com/books?id=-VTIkkcUFHQC&pg=PA182 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bogle |یەکەم=Emory C. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IpFhLDUw20gC |سەردێڕ=Islam: Origin and Belief |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=University of Texas Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٠٨٦٢-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Borup |یەکەم١=Jørn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FMG0DwAAQBAJ |سەردێڕ=Religious Diversity in Asia |دوایین٢=Fibiger |یەکەم٢=Marianne Qvortrup |دوایین٣=Kühle |یەکەم٣=Lene |ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤١٥٨١-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brockopp |یەکەم=Jonathan E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=o58K2t344YQC |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٩-٨٢٨٣٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Daniel W. |بەستەری نووسەر=Daniel W. Brown |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TPbLcSlUs8cC |سەردێڕ=A New Introduction to Islam |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Wiley |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢١٦٠٤-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brown |یەکەم=Jonathan A.C. |بەستەری نووسەر=Jonathan A. C. Brown|ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Muhammad: A Very Short Introduction |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٥٩٢٨-٢|ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadveryshor00brow}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cheikh |یەکەم=Nadia Maria El |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lRPRCgAAQBAJ |سەردێڕ=Women, Islam, and Abbasid Identity |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Harvard University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٧٣٦٣٦-٨}} *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Cimino |یەکەم=Richard |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥|سەردێڕ="No God in Common": American Evangelical Discourse on Islam after 9/11 |journal=[[Review of Religious Research]] |بەرگ=٤٧|issue=2 |پەڕەکان=١٦٢–٧٤|doi=10.2307/3512048 |jstor=3512048}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cole |یەکەم=W. Owen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=1T_UAwAAQBAJ |سەردێڕ=Six World Faiths |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=A&C Black |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٦٤-٤٩٦٤-١}} *{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Conrad |یەکەم=Lawrence I. |بەستەری نووسەر=Lawrence Conrad |ڕێکەوت=١٩٨٧|سەردێڕ=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |بەرگ=٥٠|issue=2 |پەڕەکان=٢٢٥–٤٠|s2cid=162350288 |doi=10.1017/S0041977X00049016}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Curtis |یەکەم=Michael |ڕێکەوت=٢٠٠٩|سەردێڕ=Orientalism and Islam: European Thinkers on Oriental Despotism in the Middle East and India |ناونیشان=https://archive.org/details/orientalismislam00curt |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |پەڕە=[https://archive.org/details/orientalismislam٠٠curt/page/n٤٢ ٣١]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٦٧٢٥-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Deming |یەکەم=David |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2FKNAgAAQBAJ&dq=muhammad+bring+you+slaughter+quraysh&pg=PA68 |سەردێڕ=Science and Technology in World History, Volume 2: Early Christianity, the Rise of Islam and the Middle Ages |ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=McFarland |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٥٦٤٢-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dibble |یەکەم=Roy |ناونیشان=https://gutenberg.org/ebooks/73644 |سەردێڕ=Mohammed |ڕێکەوت=١٩٢٦|بڵاوکەرەوە=Viking Press}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=El-Azhari |یەکەم=Taef Kamal |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_LaSvwEACAAJ |سەردێڕ=Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661-1257 |ڕێکەوت=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٤-٢٣١٨-٢|پەڕەکان=٢٤–٥|chapter=Two Wives at the Same Time: Sawda and 'Aisha}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=١٩٩٨|سەردێڕ=Islam: The Straight Path |edition=3rd |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٢٣٤-٤|ناونیشان=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=What Everyone Needs to Know About Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٥٧١٣-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Esposito |editor-first=John |editor-link=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=The Oxford Dictionary of Islam |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٥٥٨-٠|پەڕە=١٩٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press, USA |ناونیشان=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada/page/198 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Esposito |یەکەم=John |بەستەری نووسەر=John Esposito |ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=What everyone needs to know about Islam |edition=2 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA14 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٩٤١٣-٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150930142902/https://books.google.com/books?id=2wSVQI3Ya2EC&pg=PA14 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Fontaine |یەکەم=P. F. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=2cuUEAAAQBAJ|سەردێڕ=Imperialism in Medieval History I: Dualism in Byzantine History 476–638 and Dualism in Islam 572–732 |ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٥٠٢٣٤-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Forward |یەکەم=Martin |بەستەری نووسەر=Martin Forward |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=BCkQAQAAIAAJ |سەردێڕ=Muhammad: A Short Biography |ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Oneworld Publications |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٦٨-١٣١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nadbe2XP2o4C |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٣٨٦٠-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gabriel |یەکەم=Richard A. |بەستەری نووسەر=Richard A. Gabriel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0HQCBQAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad: Islam's First Great General |ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Oklahoma Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٦١-٨٢٥٠-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Gibb |یەکەم١=Hamilton Alexander Rosskeen |بەستەری نووسەر١=H. A. R. Gibb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IAajmgEACAAJ |سەردێڕ=The Encyclopaedia of Islam: Vol. 1- |دوایین٢=Lewis |یەکەم٢=Brian |دوایین٣=Donzel |یەکەم٣=Emeri J. van |بەستەری نووسەر٣=Emeri van Donzel |دوایین٤=Bosworth |یەکەم٤=Clifford Edmund |بەستەری نووسەر٤=Clifford Edmund Bosworth |ڕێکەوت=١٩٨٦|بڵاوکەرەوە=E.J. Brill |ref = {{harvid|Gibb et al.|1986}}}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gil |یەکەم=Moshe |بەستەری نووسەر=Moshe Gil |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC |سەردێڕ=A History of Palestine, 634–1099 |ڕێکەوت=٢٧ی شوباتی ١٩٩٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٩٩٨٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Glubb |یەکەم=Sir John Bagot |بەستەری نووسەر=John Bagot Glubb |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=miAqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life and Times of Muhammad |ڕێکەوت=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Cooper Square Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٥٤-١١٧٦-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goddard |یەکەم=Hugh |ڕێکەوت=٢٠٠٠|سەردێڕ=A History of Christian-Muslim Relations |ناونیشان=https://archive.org/details/historychristian00godd |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=limited |بڵاوکەرەوە=Edinburgh University Press |chapter=The First Age of Christian-Muslim Interaction (c. 830/215) |پەڕەکان=٣٤–٤١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٦٦٦٣-٣٤٠-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Goldman |یەکەم=Elizabeth |بەستەری نووسەر=Elizabeth Goldman |ڕێکەوت=١٩٩٥|سەردێڕ=Believers: spiritual leaders of the world |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٠٨٢٤٠-١|ناونیشان=https://archive.org/details/believersspiritu00gold}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gordon |یەکەم=Matthew |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KiawUHevW24C |سەردێڕ=The Rise of Islam |ڕێکەوت=٣٠ی ئایاری ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢٥٢٢-٩}} *{{cite encyclopedia |first1=Richard |last1=Gottheil |author-link1=Richard Gottheil |first2=Mary W. |last2=Montgomery |first3=Hubert |last3=Grimme |date=1906 |title=Mohammed |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/10918-mohammed |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |publisher=[[Kopelman Foundation]]}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hazleton |یەکەم=Lesley |بەستەری نووسەر=Lesley Hazleton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8b2JDQAAQBAJ |سەردێڕ=The First Muslim: The Story of Muhammad |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Penguin |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٤٦٣-٢٣٠-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hodgson |یەکەم=Marshall G. S. |بەستەری نووسەر=Marshall Hodgson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=18b-K9AMLlwC |سەردێڕ=The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٣٤٦٨٦-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |بەستەری نووسەر١=Peter Holt (historian) |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |بەستەری نووسەر٢=Ann Lambton |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |بەستەری نووسەر٣=Bernard Lewis |ڕێکەوت=١٩٧٧|سەردێڕ=The Cambridge History of Islam |edition=paperback |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Holt |یەکەم١=P. M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=5OO-AQAACAAJ |سەردێڕ=The Cambridge History of Islam: Volume 1A, The Central Islamic Lands from Pre-Islamic Times to the First World War |دوایین٢=Lambton |یەکەم٢=Ann K. S. |دوایین٣=Lewis |یەکەم٣=Bernard |ڕێکەوت=٢١ی نیسانی ١٩٧٧|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٢٩١٣٥-٤|ref = {{harvid|Holt et al.|1977}}}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Hourani |یەکەم١=Albert |بەستەری نووسەر١=Albert Hourani |دوایین٢=Ruthven |یەکەم٢=Malise |بەستەری نووسەر٢=Malise Ruthven |سەردێڕ=A History of the Arab Peoples |ڕێکەوت=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Belknap Press; Revised edition |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠١٠١٧-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Howard-Johnston |یەکەم=James |بەستەری نووسەر=James Howard-Johnston |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=I_9QEAAAQBAJ |سەردێڕ=Witnesses to a World Crisis: Historians and Histories of the Middle East in the Seventh Century |ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٥٧٦٠٨-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Humphreys |یەکەم=R. Stephen |بەستەری نووسەر=R. Stephen Humphreys |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=L-A9DwAAQBAJ |سەردێڕ=Islamic History: A Framework for Inquiry – Revised Edition |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٨٥٦-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Hisham |یەکەم١=ʻAbd al-Malik |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tug7AAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad: A Translation of Isḥāq's Sīrat Rasūl Allāh |دوایین٢=Ibn Ishaq |یەکەم٢=Muhammad |بەستەری نووسەر٢=Ibn Ishaq |ڕێکەوت=١٩٧٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٦٣٦٠٣٤-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Ibn Kathir |بەستەری نووسەر١=Ibn Kathir |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muhammad Volume I |دوایین٢=Gassick |یەکەم٢=Dr Trevor Le |بەستەری نووسەر٢=Trevor LeGassick|ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Garnet Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-١٤٢-٢|شوێن=Reading |translator-last=Gassick |translator-first=Prof Trevor Le}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ibn Kathīr |یەکەم=Ismāʻīl ibn ʻUmar |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wVdTAAAAYAAJ |سەردێڕ=The Life of the Prophet Muḥammad: A Translation of Al-Sīra Al-Nabawiyya |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Center for Muslim Contribution to Civilization |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٩٦٤-٠٤٠-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Irving |یەکەم=Washington |بەستەری نووسەر=Washington Irving |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=p7EPAAAAYAAJ&pg=PA17 |سەردێڕ=Mahomet and His Successors |ڕێکەوت=١٩٠٤|بڵاوکەرەوە=P. F. Collier}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Johnson |یەکەم=Scott Fitzgerald |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=KEYSDAAAQBAJ |سەردێڕ=The Oxford Handbook of Late Antiquity |ڕێکەوت=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٠٢٧٧٥٣-٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Katz |یەکەم=Steven |بەستەری نووسەر=Steven T. Katz |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=lwpxEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Cambridge Companion to Antisemitism |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٧٨٧٦٥-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kister |یەکەم=M. J. |بەستەری نووسەر=Meir Jacob Kister |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0PdbEAAAQBAJ |سەردێڕ=Society and Religion from Jahiliyya to Islam |ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-٠٠٠-٥٨٥٠٢-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Klein |یەکەم=F. A. |بەستەری نووسەر=Frederick Klein |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y5eJAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Religion of Islám |ڕێکەوت=١٩٠٦|بڵاوکەرەوە=K. Paul, Trench, Trübner |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٩٠-٠٠٤٠٨-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kloppenborg |یەکەم١=Ria |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wN-mDwAAQBAJ |سەردێڕ=Female Stereotypes in Religious Traditions |دوایین٢=Hanegraaff |یەکەم٢=Wouter J. |بەستەری نووسەر٢=Wouter Hanegraaff |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٧٨٨٨-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira |بەستەری نووسەر=Ira M. Lapidus |ڕێکەوت=٢٠٠٢|سەردێڕ=A History of Islamic Societies |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofislamic0000lapi_t2d2 |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |edition=2nd |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٧٧٩٣٣-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lapidus |یەکەم=Ira M. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC |سەردێڕ=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥١٤٤١-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lassner |یەکەم=Jacob |بەستەری نووسەر=Jacob Lassner |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jwdsUKLbS2wC |سەردێڕ=Jews, Christians, and the Abode of Islam: Modern Scholarship, Medieval Realities |ڕێکەوت=١٥ی ئازاری ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٤٧١٠٧-٥}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=Bernard |بەستەری نووسەر=Bernard Lewis |ڕێکەوت=٢٠٠٢|orig-year=1993 |سەردێڕ=The Arabs in History |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٠٣١٠-٨|title-link=The Arabs in History}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lewis |یەکەم=David Levering |بەستەری نووسەر=David Levering Lewis |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Zxuar_ISdcUC |سەردێڕ=God's Crucible: Islam and the Making of Europe, 570-1215 |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=W. W. Norton & Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٩٣-٠٦٧٩٠-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Lindemann |یەکەم١=Albert S. |بەستەری نووسەر=Albert Lindemann |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SaEUDAAAQBAJ |سەردێڕ=Antisemitism: A History |دوایین٢=Levy |یەکەم٢=Richard S. |بەستەری نووسەر٢=Richard S. Levy |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٣٥٠٣-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Madelung |یەکەم=Wilferd |بەستەری نووسەر=Wilferd Madelung |ڕێکەوت=١٩٩٧|سەردێڕ=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٤٦٩٦-٣|title-link=The Succession to Muhammad}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Margoliouth |یەکەم=David S. |بەستەری نووسەر=David Samuel Margoliouth |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rwhm1b9hZh0C |سەردێڕ=Mohammed and the Rise of Islam |ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Cosimo, Inc.|ژپنک=٩٧٨-١-٦١٦٤٠-٥٠٣-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Miller |یەکەم=Judith |بەستەری نووسەر=Judith Miller |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tH_ThgVEoAcC|سەردێڕ=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East |ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٢٩٤١-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muir |یەکەم= William |بەستەری نووسەر=William Muir |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YTwBAAAAQAAJ |سەردێڕ=The Life of Mahomet and History of Islam to the Era of the Hegira: With Introductory Chapters on the Original Sources for the Biography of Mahomet and on the Pre-Islamite History of Arabia |ڕێکەوت=١٨٦١|بڵاوکەرەوە=Smith, Elder&Company, 65, Cornhill}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muranyi |یەکەم=Miklos |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bsXXAAAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Ashgate |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٠٧٨-٧٠٣-٧}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Morgan |یەکەم=Diane |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6oHDEAAAQBAJ |سەردێڕ=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |ڕێکەوت=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing USA |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٦٠٢٦-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Muesse |یەکەم=Mark W. |بەستەری نووسەر=Mark W. Muesse |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=i8hxEAAAQBAJ |سەردێڕ=Four Wise Men |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Lutterworth Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٨٨-٩٥٢٢-٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Murray |یەکەم=Alexander |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=trene_8DY10C |سەردێڕ=Suicide in the Middle Ages: Volume 2: The Curse on Self-Murder |ڕێکەوت=٣ی ئازاری ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=OUP Oxford |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٦١٣٩٩-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nagel |یەکەم=Tilman |بەستەری نووسەر=Tilman Nagel |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YvgdEAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad's Mission: Religion, Politics, and Power at the Birth of Islam |ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |ژپنک=٩٧٨-٣-١١-٠٦٧٤٩٨-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Netton |یەکەم=Ian Richard |بەستەری نووسەر=Ian Richard Netton |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bYtmAgAAQBAJ |سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-١٧٩٦٠-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Nigosian |یەکەم=Solomon A. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=my7hnALd_NkC|سەردێڕ=Islam: Its History, Teaching, and Practices |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٥٣-١١٠٧٤-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=FS8W4fEXJpsC |سەردێڕ=Muhammad and the Origins of Islam |ڕێکەوت=٦ی نیسانی ١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=State University of New York Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٨٤-١٥٩٧-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=٢٠٠٣|سەردێڕ=Islam: A Guide for Jews and Christians |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١١٥٥٣-٥|ناونیشان=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ڕێکەوت=2003b |سەردێڕ=The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition |بەرگ=١|ناونیشان=https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691123721/the-monotheists-jews-christians-and-muslims-in-conflict-and |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |id=ASIN: B0012385Z6 |ژپنک=٠-٦٩١-١١٤٦٠-٩}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=Francis Edward |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |سەردێڕ=Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&pg=PA159 |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٧٤٧٤٦-٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130614223637/http://books.google.com/books?id=olEi-1LZYYQC&pg=PA159 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peterson |یەکەم=Daniel |بەستەری نووسەر=Daniel C. Peterson |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=Muhammad, Prophet of God |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadpropheto0000pete |بڵاوکەرەوە=Wm. B. Eerdmans Publishing Company |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٠٧٥٤-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Phipps |یەکەم=William E. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DR_mDAAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad and Jesus: A Comparison of the Prophets and Their Teachings |ڕێکەوت=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Bloomsbury Publishing |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٤٢-٨٩٣٥-١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Powers |یەکەم=David S. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Rx-LAwAAQBAJ |سەردێڕ=Zayd |ڕێکەوت=٨ی ئایاری ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=University of Pennsylvania Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٢٢-٠٩٩٥-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Quinn |یەکەم=Frederick |ڕێکەوت=٢٠٠٨|سەردێڕ=The Sum of All Heresies: The Image of Islam in Western Thought |ناونیشان=https://archive.org/details/sumofallheresies0000quin |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |chapter=The Prophet as Antichrist and Arab Lucifer (Early Times to 1600) |پەڕەکان=١٧–٥٤|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٢٥٦٣-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ramadan |یەکەم=Tariq |بەستەری نووسەر=Tariq Ramadan |ڕێکەوت=٢٠٠٧|سەردێڕ=In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٨٨٠-٨|ناونیشان=https://archive.org/details/infootstepsofpro00rama}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rāshid |یەکەم=Maʿmar ibn |بەستەری نووسەر=Ma'mar ibn Rashid |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N8mlCgAAQBAJ |سەردێڕ=The Expeditions: An Early Biography of Muḥammad |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=NYU Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٧٩٨-٠٠٤٧-٦}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reeves |یەکەم=Minou|بەستەری نووسەر=Minou Reeves |ڕێکەوت= ٢٠٠٣|سەردێڕ= [[Muhammad in Europe]]: A Thousand Years of Western Myth-Making |بڵاوکەرەوە=[[New York University Press]] |پەڕەکان=[https://archive.org/details/muhammadineurope٠٠٠٠mino/page/n١٣٢ ٦]–٧|ژپنک= ٠٨١٤٧٧٥٦٤٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Reynolds |یەکەم=Gabriel Said |بەستەری نووسەر=Gabriel Said Reynolds |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b1SjEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Emergence of Islam: Classical Traditions in Contemporary Perspective |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Augsburg Fortress Publishers |ژپنک=٩٧٨-١-٥٠٦٤-٧٣٨٨-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robin |یەکەم=Christian J. |ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity |بڵاوکەرەوە=OUP USA |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٣٦٩٣-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Robinson |یەکەم=David |ڕێکەوت=٢٠٠٤|سەردێڕ=Muslim Societies in African History |ناونیشان=https://archive.org/details/muslimsocietiesi0000robi |بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٢٦٢٧-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodgers |یەکەم=Russ |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nOxXXwAACAAJ |سەردێڕ=The Generalship of Muhammad: Battles and Campaigns of the Prophet of Allah |ڕێکەوت=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=University Press of Florida |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٣٠-٣٧٦٦-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rodinson |یەکەم=Maxime |بەستەری نووسەر=Maxime Rodinson |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ttPdDwAAQBAJ |سەردێڕ=Muhammad |ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=New York Review of Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦٨١٣٧-٤٩٣-٢}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Roggema |یەکەم=Barbara |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=8O15DwAAQBAJ |سەردێڕ=The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam |ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٤٧٤-٤١٩٥-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Reading the Middle Ages: Sources from Europe, Byzantium, and the Islamic World, Third Edition |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=University of Toronto Press |ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٢٦-٣٦٧٣-٦|editor-last=Rosenwein |editor-first=Barbara H. |editor-link=Barbara H. Rosenwein |شوێن=Toronto Buffalo London}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rubin |یەکەم=Uri |بەستەری نووسەر=Uri Rubin |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3WFqEAAAQBAJ |سەردێڕ=The Life of Muhammad |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=Taylor & Francis |ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٨٨٦٧٦-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ṣallābī |یەکەم=ʻAlī Muḥammad Muḥammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yDmuURWiSNoC |سەردێڕ=The Noble Life of the Prophet |ڕێکەوت=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Darussalam |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٦٧٨-٩-٩}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Encyclopaedia of Islam, Volume III (H-Iram): [Fasc. 41-60, 60a] |ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ١٩٩٨|ناونیشان=https://brill.com/edcollbook/title/1482 |editor-last=Schacht |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|بڵاوکەرەوە=Brill |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨١١٨-٥|editor2-last=Lewis |editor3-last=Pellat |editor4-last=Ménage|ref = {{harvid|Schacht et al.|1998}}}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Schroeder|یەکەم=Eric |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZDbR3Bz1OvsC|سەردێڕ=Muhammad's People: An Anthology of Muslim Civilization |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Courier Corporation|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٨٦-٤٢٥٠٢-٣}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Spellberg |یەکەم=Denise A. |بەستەری نووسەر=Denise Spellberg |ڕێکەوت=١٩٩٦|سەردێڕ=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha Bint Abi Bakr |بڵاوکەرەوە=Columbia University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٩٩٩-٠|پەڕەکان=٣٩–٤٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Stillman|یەکەم=Norman A. |بەستەری نووسەر=Norman A. Stillman |ڕێکەوت=١٩٧٩|سەردێڕ=The Jews of Arab Lands: A History and Source Book |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=bFN2ismyhEYC&pg=PA236 |بڵاوکەرەوە=Jewish Publication Society |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٧٦-٠١٩٨-٧|پەڕە=٢٣٦}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Swarup |یەکەم=Ram |بەستەری نووسەر=Ram Swarup |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GLdZv97v2lMC |سەردێڕ=Understanding the Hadith: The Sacred Traditions of Islam |ڕێکەوت=٢٩ی نیسانی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Prometheus Books |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٩٢-٢٤٣-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Towghi |یەکەم=Malek Muhammad |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=sCjFXhIWTlMC |سەردێڕ=Foundations of Muslim Images and Treatment of the World Beyond Islam |ڕێکەوت=١٩٩١|بڵاوکەرەوە=Michigan State University. Department of History}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Waqidi |یەکەم=Muḥammad ibn Umar|بەستەری نووسەر=Al-Waqidi |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6CcqAQAAMAAJ |سەردێڕ=The Life of Muḥammad: Al-Wāqidī's Kitāb Al-maghāzī |ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٥٧٤٣٤-١}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٣|سەردێڕ=Muhammad at Mecca |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |id=ASIN: B000IUA52A |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٢٧٧-٧|title-link=Muhammad at Mecca (book)}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٥٦|سەردێڕ=Muhammad at Medina |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٣٠٧-١|title-link=Muhammad at Medina (book)}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Watt |یەکەم=W. Montgomery |بەستەری نووسەر=W. Montgomery Watt |ڕێکەوت=١٩٧٤|سەردێڕ=Muhammad: Prophet and Statesman |ناونیشان=https://archive.org/details/muhammadprophets00watt/page/138 |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |شوێن=United Kingdom |ژپنک=٠-١٩-٨٨١٠٧٨-٤}} *{{cite encyclopedia|last=Watt |first=W. Montgomery|date=1998 |title=Badr |chapter=Encyclopaedia of Islam, Volume I (A-B): &#91;Fasc. 1-22&#93; |url=https://brill.com/display/title/1480|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 |pages=867–8 |isbn=978-90-04-08114-7}} *{{cite encyclopedia |last1=Welch |first1=Alford T. |author-link1=Alford T. Welch |last2=Moussalli |first2=Ahmad S. |last3=Newby |first3=Gordon D. |date=2009 |title=Muḥammad |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |editor-link=John Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |quote= |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |archive-date=11 February 2017 }}{{cbignore}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Islam |ناونیشان=https://archive.org/details/islam0000edit |ڕێکەوت=١٩٦١|بڵاوکەرەوە=George Braziller |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٧٦-٠١٦٥-٥|editor-last=Williams |editor-first=John Alden}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Williams |یەکەم=Rebecca |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DBi_X2qoxpgC|سەردێڕ=Muhammad and the Supernatural: Medieval Arab Views |ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Routledge |ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٩٤٠٨٥-٠}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|editor-last=Willis |editor-first=John Ralph |ڕێکەوت=٢٠١٣|سەردێڕ=Slaves and Slavery in Muslim Africa: Islam and the Ideology of Enslavement |شوێن=New York City |بڵاوکەرەوە=[[Routledge Press|Routledge]] |بەرگ=١|پەڕەکان=vii–xi, ٣–٢٦|ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٣١٤٢-٤}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Zeitlin |یەکەم=Irving M. |ڕێکەوت= ٢٠٠٧|سەردێڕ= The Historical Muhammad|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=v_seJ21M0UoC |بڵاوکەرەوە=[[Polity Press]] |ژپنک= ٩٧٨٠٧٤٥٦٥٤٨٨١}} {{refend}} ====ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام==== {{refbegin|30em|indent=yes}} *{{cite encyclopedia |last=Abel |first=Armand |author-link=Armand Abel |date=1960 |title=Baḥīrā |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/bahira-SIM_1050 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }} *{{cite encyclopedia |last1=Buhl |first1=F. |last2=Welch |first2=A.T. |author-link2=Alford T. Welch |date=1993 |title=Muḥammad |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-COM_0780 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=360–376 |isbn=978-90-04-09419-2 }} *{{TDV Encyclopedia of Islam |title=MUHAMMED |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed |pages=406-479 |volume=30 }} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Muslim |یەکەم١=Imam Abul-Husain |سەردێڕ=Sahih Muslim |دوایین٢=Al-Khattab |یەکەم٢=Nasiruddin |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Dar-us-Salam Publications Inc |ژپنک=٩٧٨-٩٩٦٠-٩٩١٩-٠-٠|edition=First |شوێن=Riyadh}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Peters |یەکەم=F. E. |بەستەری نووسەر=Francis Edward Peters |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=WnMOEAAAQBAJ |سەردێڕ=Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume I: From Convenant to Community |ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-٢٢٦٨٢-٨}} *{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sa'd |یەکەم=Muḥammad Ibn |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_vnXAAAAMAAJ |سەردێڕ=Kitab Al-tabaqat Al-kabir - Volume 2 |ڕێکەوت=١٩٧٢|بڵاوکەرەوە=Pakistan Historical Society}} *{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1971 |title=Ḥalīma Bint Abī Ḏh̲uʾayb |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/halima-bint-abi-dhuayb-SIM_2648 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=3 }} *{{cite encyclopedia |last=Watt |first=W. Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |date=1960 |title=Āmina |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/amina-SIM_0601 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=1 }} *{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Rippen |first2=A. |date=2002 |title=Waḥy |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/wahy-COM_1331 |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=11 }} *{{cite encyclopedia |last1=Wensinck |first1=A.J. |last2=Jomier |first2=J. |date=1990 |title=Ka'ba |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kaba-COM_0401?lang=en |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |publisher=Brill |volume=4 }} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{بەستەری پرۆژە خوشکەکان|محەممەد|d=Q9458|c=محمد بن عبد الله|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|n=no|s=no|b=no|q=no}} * {{Curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/Prophets/Muhammed}} * {{بریتانیکا|396226}} {{Navboxes |title = وتارە پەیوەندیدارەکان بە محەممەد |list = {{محەممەد٢|state=expanded}} {{پێغەمبەران بەپێی قورئان}} {{باب و باپیرانی محەممەد |state=autocollapse}} {{بابەتەکانی ئیسلام}} }} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=|ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٣}} {{تووڵی دەروازە|ئیسلام|ژیاننامە|سیاسەت|قورئان|محەممەد|مێژووی ئیسلام|مەککە|مەدینە|مێژوو|کۆمەڵگا|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} [[پۆل:محەممەد| ]] [[پۆل:ئەھل ئەلبەیت]] [[پۆل:ئەھل ئەلکیسائ]] [[پۆل:ڕزگاربووان لە ھەوڵی تیرۆرکردن]] [[پۆل:ئیسلام]] [[پۆل:پێغەمبەران لە دینی درۆز]] [[پۆل:پێغەمبەران لە قورئاندا]] [[پۆل:پێغەمبەرە عەرەبەکان]] [[پۆل:خەڵکی مەککە]] [[پۆل:دامەزرێنەرانی دینەکان]] [[پۆل:دیپلۆماتەکان]] [[پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:سیاسەتوانە عەرەبەکان]] [[پۆل:عەرەبە موسڵمانەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٦ەم]] [[پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ٧ەم لە ئاسیا]] [[پۆل:فەلسەفەی سیاسی]] [[پۆل:قوڕەیش]] [[پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٥٧٠]] [[پۆل:مردووانی ٦٣٢]] [[پۆل:مەدینە]] kpubai4f861j8xhjk3mcqt3u389u8mx 0 2661 1588718 1585651 2026-06-04T16:50:23Z IIXZER0XII 68933 لابردنی هەر دەقێک کە پەیوەندی بە بابەتەکەوە نەبێت؛ زیادکردنی سەرچاوەی باوەڕپێکراو؛ زیادکردنی مێژووی بێلایەنانە؛ لابردنی هەر دەقێک کە تاکلایەنانەبێت؛ زیادکردنی مێژووی کۆن و باسکردنی بەشێوەیەکی ورد؛ زیادکردنی سەرچاوەی باوەڕپێکراو لەسەر هەموو دەوقێک کە زیادکراوە. 1588718 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ|ئیسحاق ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا لەسەر فەلەستین |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ـەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎، بە [[زمانی کوردی|کوردی]]: [[ئیسرائیل]]، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Israel)، بەفەرمی '''دەوڵەتی ئیسرائیل''' (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎)، دەوڵەتێکە دەکەوێتە [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوای ئاسیاوە]]، و ئەکەوێتە سەر کەناری ڕۆژاوای [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، لە [[باکوور|باکوورەوە]] ھاوسنوورە لەگەڵ [[لوبنان]]، لە [[باکووری ڕۆژاوا|باکووری رۆژاواوە]] لەگەڵ [[سووریا]] و لە [[ڕۆژھەڵات|رۆژھەڵاتەوە]] لەگەڵ [[کەناری ڕۆژاوا]]ی [[فەلەستین]] و [[ئوردن]] و لە [[باشوور|باشوورەوە]] لەگەڵ [[کەرتی غەززە]]ی [[فەلەستین]]ی و [[میسر]] دا سنووری ھەیە. وڵاتی ئیسرائیل لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨ دامەزرا، کە لەلایەن ئەنجومەنی [[زایۆنیزم|زایۆنیزمەوە]] راگەیەندرا. وڵاتی ئیسرائیل شوێنی دێرینی گەلی عیبریە کە لە هەزارەی یەکەمی پێش زاینەوە لەو ناوچەیەدا ژیاون. لە ئەنجامی داواکاریی [[بەریتانیا|بەریتانیی]]، بەپێی بڕیاری [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و بڕیاری [[بەریتانیا]]، لەژێر سێبەری شەڕ و ناکۆکیی [[جوو]] و [[عەرەب]] کە بووە ھۆی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|نسکۆ]]ی [[فەلەستین]]ی، بەجۆرێک کە دانیشتووانی ئەو شوێنانە وەک پەنابەر چوونە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە]] و ھەندێک وڵاتی عەرەبیی تریش. وڵاتی ئیسرائیل ڕاگەیەندرا بەمەبەستی وەرگرتن و پێشوازییکردن لەو [[جوو]]<nowiki/>ەکان کە دەرکرا بوون و رۆیشتبوون لە رۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]] لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] و نیشتەجێ و نیشتمانیی کردنییان لە وڵاتێکی جوودا، ھەروەھا وەرگرتنی [[جوو]] لە ھەموو سەرانسەری جیھاندا. == مێژوو == === ١.میژووی کۆن === میژووی ئەم خاکە دەگەڕێتەوە بۆ '''پێش''' هەزارەی یەکەمی پێش زاین واتە پێش تۆمارکردنی مێژوو؛ ئەم خاکە ناونراوە خاکی کەنعان خەڵک لەم خاکە ژیاون لە ناو جەند هەرێمی پاشایەتی بچووکدا شایەنی باسیشە کە ئەوانەی لەم خاکە ژیاون لەم کاتەدا ۆرینەی عیبریەکان بوون. === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکهات باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور شانشینی (یەهوود/جودا) - باشوور هەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) بابلییەکان (جودا/یەهودا)یان داگیرکرد (~586 پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا هەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. [[پەڕگە:Alexander-the-Great-conquests-rule-menace-culture.webp|چەپ|445x445پیکسڵ|نەخشەی ڕیگای [[ئەسکەندەری مەزن]] ]] === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانیەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (~330 پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی میسۆپۆتامیاو ئەناتۆڵی رۆژاوا و [[کوردستان|کوردستانیش]]([[ماد|میدیا]])؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕیوەیانبردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زاینی === لەساڵی (٧٠ زاینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانیەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زاینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زاینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچەداگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لەناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{cite web |title=History of Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی ئۆرشەلیمیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە [[باڵدوینی چوارەم]] بوو کە پاشای شنشینی ئۆرشەلیم بوو. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان. ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]] === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بووە هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوم بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. === شەڕی ١٩٤٨ === دوای وازھێنانی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیز]] دەرگا واڵا کرا بەڕووی ئیسرائیل تا ڕاگەیاندنی وڵاتی جوو بە سەرکردایەتی پڕۆفیسۆر [[تیۆدۆر ھێرتسل]] کەپێشتر لە پڕۆتۆکۆڵاتی ساڵانی ١٨٩٠ دایان ڕشتبوو بەمەش [[عەرەب]]ەکان ڕازی نەبوون بەو ھۆیەوە شەڕێکی خوێناوی ڕوویدا. === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و [[جوو]] بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت بەسەر عەرەبەکان و ئیسرائیل [[بەرزایییەکانی جۆلان]] [[نیمچە دوورگەی سینا]]ی داگیرکرد [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]، ئەم جەنگە کە بە ھێرشی ئیسرائیل دەستی پێکرد وای کرد کە [[فەڕەنسا]] ھاوکاریەکانی بۆ ئیسرائیل ڕاگرت. == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی]]، [[مەسیحییەت]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت، سووریا فەلەستین و باشووری سووریا.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] [[پەڕگە:Map of Israel, neighbours and occupied territories-ar.svg|وێنۆک|چەپ|نەخشەی ئیسرائیل و [[فەلەستین]]]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا|ناوچەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری کەرتی [[غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافیاوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == دانپێدانانی وڵاتە عەرەبییەکان بە ئیسرائیل == === دامەزراوەکانی داپێدانان بە ئیسرائیل لە گۆڕەپانی فەلەستینییدا === * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} ئەم وڵاتانەش دان بە ڕەگەزنامەی ئیسرائیلی نادەن بە ھۆکاری جیاوازەوە: * {{ئاڵا|مەغریب}} * {{ئاڵا|توونس}} * {{ئاڵا|قەتەر}} (ھۆکاری شەڕ بەرامبەر بە [[غەززە]]) * {{ئاڵا|بەحرەین}} == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی جوو و [[ئیسلام]] و مەسیحی، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتوان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و کوردی جوو نشین نزیکەی ٢٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جوولەکەکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جوولەکەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جوولەکەکان بەپێی پشووەکانی جوولەکەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جوولەکەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوولەکە نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جوولەکەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جوولەکەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جوولەکەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، ھەمبەرگەر، پەتاتەی سوورکراوە، برنج و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جوولەکەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جوولەکەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوولەکە یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جوولەکەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جوولەکەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 2jrq74onrasexwckxnoe5azgvhmltmc 1588723 1588718 2026-06-04T17:46:07Z Sakura emad 42467 زانیاری نوێی پشتڕاستنەکراوە زیادکراوە و پێویستی بەسەرداچوونەوەیە 1588723 wikitext text/x-wiki {{پێویستی بە شارەزایە}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ|ئیسحاق ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا لەسەر فەلەستین |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ـەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎، بە [[زمانی کوردی|کوردی]]: [[ئیسرائیل]]، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Israel)، بەفەرمی '''دەوڵەتی ئیسرائیل''' (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎)، دەوڵەتێکە دەکەوێتە [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوای ئاسیاوە]]، و ئەکەوێتە سەر کەناری ڕۆژاوای [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، لە [[باکوور|باکوورەوە]] ھاوسنوورە لەگەڵ [[لوبنان]]، لە [[باکووری ڕۆژاوا|باکووری رۆژاواوە]] لەگەڵ [[سووریا]] و لە [[ڕۆژھەڵات|رۆژھەڵاتەوە]] لەگەڵ [[کەناری ڕۆژاوا]]ی [[فەلەستین]] و [[ئوردن]] و لە [[باشوور|باشوورەوە]] لەگەڵ [[کەرتی غەززە]]ی [[فەلەستین]]ی و [[میسر]] دا سنووری ھەیە. وڵاتی ئیسرائیل لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨ دامەزرا، کە لەلایەن ئەنجومەنی [[زایۆنیزم|زایۆنیزمەوە]] راگەیەندرا. وڵاتی ئیسرائیل شوێنی دێرینی گەلی عیبریە کە لە هەزارەی یەکەمی پێش زاینەوە لەو ناوچەیەدا ژیاون. لە ئەنجامی داواکاریی [[بەریتانیا|بەریتانیی]]، بەپێی بڕیاری [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و بڕیاری [[بەریتانیا]]، لەژێر سێبەری شەڕ و ناکۆکیی [[جوو]] و [[عەرەب]] کە بووە ھۆی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|نسکۆ]]ی [[فەلەستین]]ی، بەجۆرێک کە دانیشتووانی ئەو شوێنانە وەک پەنابەر چوونە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە]] و ھەندێک وڵاتی عەرەبیی تریش. وڵاتی ئیسرائیل ڕاگەیەندرا بەمەبەستی وەرگرتن و پێشوازییکردن لەو [[جوو]]<nowiki/>ەکان کە دەرکرا بوون و رۆیشتبوون لە رۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]] لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] و نیشتەجێ و نیشتمانیی کردنییان لە وڵاتێکی جوودا، ھەروەھا وەرگرتنی [[جوو]] لە ھەموو سەرانسەری جیھاندا. == مێژوو == === ١.میژووی کۆن === میژووی ئەم خاکە دەگەڕێتەوە بۆ '''پێش''' هەزارەی یەکەمی پێش زاین واتە پێش تۆمارکردنی مێژوو؛ ئەم خاکە ناونراوە خاکی کەنعان خەڵک لەم خاکە ژیاون لە ناو جەند هەرێمی پاشایەتی بچووکدا شایەنی باسیشە کە ئەوانەی لەم خاکە ژیاون لەم کاتەدا ۆرینەی عیبریەکان بوون. === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکهات باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور شانشینی (یەهوود/جودا) - باشوور هەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) بابلییەکان (جودا/یەهودا)یان داگیرکرد (~586 پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا هەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. [[پەڕگە:Alexander-the-Great-conquests-rule-menace-culture.webp|چەپ|445x445پیکسڵ|نەخشەی ڕیگای [[ئەسکەندەری مەزن]] ]] === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانیەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (~330 پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی میسۆپۆتامیاو ئەناتۆڵی رۆژاوا و [[کوردستان|کوردستانیش]]([[ماد|میدیا]])؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕیوەیانبردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زاینی === لەساڵی (٧٠ زاینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانیەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زاینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زاینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچەداگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لەناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{cite web |title=History of Palestine |url=https://www.britannica.com/place/Palestine |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی ئۆرشەلیمیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە [[باڵدوینی چوارەم]] بوو کە پاشای شنشینی ئۆرشەلیم بوو. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان. ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]] === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بووە هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوم بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. === شەڕی ١٩٤٨ === دوای وازھێنانی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیز]] دەرگا واڵا کرا بەڕووی ئیسرائیل تا ڕاگەیاندنی وڵاتی جوو بە سەرکردایەتی پڕۆفیسۆر [[تیۆدۆر ھێرتسل]] کەپێشتر لە پڕۆتۆکۆڵاتی ساڵانی ١٨٩٠ دایان ڕشتبوو بەمەش [[عەرەب]]ەکان ڕازی نەبوون بەو ھۆیەوە شەڕێکی خوێناوی ڕوویدا. === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و [[جوو]] بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت بەسەر عەرەبەکان و ئیسرائیل [[بەرزایییەکانی جۆلان]] [[نیمچە دوورگەی سینا]]ی داگیرکرد [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]، ئەم جەنگە کە بە ھێرشی ئیسرائیل دەستی پێکرد وای کرد کە [[فەڕەنسا]] ھاوکاریەکانی بۆ ئیسرائیل ڕاگرت. == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی]]، [[مەسیحییەت]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت، سووریا فەلەستین و باشووری سووریا.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] [[پەڕگە:Map of Israel, neighbours and occupied territories-ar.svg|وێنۆک|چەپ|نەخشەی ئیسرائیل و [[فەلەستین]]]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا|ناوچەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری کەرتی [[غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافیاوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == دانپێدانانی وڵاتە عەرەبییەکان بە ئیسرائیل == === دامەزراوەکانی داپێدانان بە ئیسرائیل لە گۆڕەپانی فەلەستینییدا === * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} ئەم وڵاتانەش دان بە ڕەگەزنامەی ئیسرائیلی نادەن بە ھۆکاری جیاوازەوە: * {{ئاڵا|مەغریب}} * {{ئاڵا|توونس}} * {{ئاڵا|قەتەر}} (ھۆکاری شەڕ بەرامبەر بە [[غەززە]]) * {{ئاڵا|بەحرەین}} == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی جوو و [[ئیسلام]] و مەسیحی، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتوان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و کوردی جوو نشین نزیکەی ٢٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جوولەکەکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جوولەکەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جوولەکەکان بەپێی پشووەکانی جوولەکەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جوولەکەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوولەکە نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جوولەکەکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جوولەکەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جوولەکەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، ھەمبەرگەر، پەتاتەی سوورکراوە، برنج و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جوولەکەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جوولەکەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جوولەکەکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوولەکە یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جوولەکەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جوولەکەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 2hx3svquor09u69bw3q048p30jwtazq 0 4793 1588759 1585582 2026-06-04T23:26:12Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1588759 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای کەرکووک | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة کرکوک}}{{ھن}}{{lang-en|Kirkuk Governorate}}{{ھن}}{{lang-syr|ܟܪܟ ܣܠܘܟ}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = قەڵای کەرکووک ٢.jpg | photo2a = Shrine of the Prophet Daniel at the citadel in Kirkuk 03.jpg | photo2b = Kerkuk Coloured stone Mosque.jpg | photo3a = Eternal Fire of Baba Gurgur, Kirkuk, Iraq - P3110004.jpg | photo3b = Dibis Dam Regulator USACE NWD.jpg | photo4a = Kirkuk City.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = ئاڕاستەی میللی کاتژمێر:{{ھن}}[[قەڵای کەرکووک]]، مەزاری پێغەمبەر [[دانیال]]، ئاگری [[بابە گوڕگوڕ]]، شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٧٠دا، [[بەنداوی دووبز]]، وێنەی مزگەوتێک لە شاری [[کەرکووک]] لە ساڵی ١٩٢٦دا. }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.36667|frame-long=44.13333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای کەرکووک''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = Kirkuk in Iraq.svg | photo2a = Disputed areas in Iraq.svg | photo2b = [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} نەخشەی پارێزگای کەرکووک لە [[عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای ڕاست:{{ھن}} پارێزگاری کەرکووک لە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]دا{{ھن}}نەخشەی لای چەپ{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی پارێزگای کەرکووک | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[عێراق]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}}{{ھن}}{{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}} ([[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق|جێناکۆک]]) | جۆری_دابەشکراو١ =[[پایتەخت|ناوەند]] | ناوی_دابەشکراو١ =[[کەرکووک]] | جۆری_دابەشکراو٢ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٢ = <span style="color:#090;">٤</span> | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٦</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color: #090;">١٢</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٤]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ڕێبوار تەھا]] ([[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان|یەنەکە]]) | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٢٨ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٠٬٣٦٠ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٢٢٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١٬٧٢٦٬٤٠٩ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢١]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٦٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کەرکووکی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی تورکی|تورکمانی]]{{ھن}}کەمینە: [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]] و [[شیعە]]){{ھن}}کەمینە: [[مەسیحییەت]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.kirkuk.gov.iq/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای کەرکووک''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: ''محافظة کرکوک''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.kirkuk.gov.iq/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220926014558/https://www.kirkuk.gov.iq/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: ''Kirkuk Governorate'',<ref>http://www.rupelanu.com/hevpeymaniya-kurdistani-bi-96-namzedan-dikeve-hilbijartinan-7371h.htm</ref> بە [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]: ''Kerkük ili'' ,<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922111908/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/421937 |date=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ }}</ref>بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]:''ܣܠܘܟ ܣܠܘܟ'')یەکێکە لە پارێزگاکانی [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]] دەکەوێتە [[ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق]]. ناوەندەکەی [[شار]]ی [[کەرکووک]]ە. بەسەر چوار [[قەزا]]دا دابەشکراوە. ڕووبەری ئەم پارێزگایە ٩٬٦٧٩ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٣٬٧٣٧ میل چوارگۆشە). لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو ١٬٢٥٩٬٥٦١ کەس بووە.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Central Organization for Statistics and Information Technology, Iraq</ref> پارێزگاکە تا ساڵی ١٩٧٦ ناوی پارێزگای کەرکووک بووە، دواتر ناوی پارێزگاری ئەل تەئمیم بووە، بە واتای «نیشتمانبوون»، کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی نیشتمانی لە یەدەگی [[نەوت]] و [[گازی سروشتی]] ناوچەکە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوی «پارێزگاری کەرکوک» گەڕێنرایەوە. == ناو == ناوی پارێزگای کەرکووک لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە ئەویش شاری [[کەرکووک]]ە. سەبارەت بە ناوی کەرکووک، ھەر لە دێرینەوە بە چەندین شێوە ھاتووە، چەندین قۆناغی دەسەڵاتدارێتی ناوخۆ و دەرەکی بە سەر ئەم شارە و ناوچەکەدا ھاتووە، ئەمەش وەھای لێکردووە کە چەندین ناوی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * ئارابخا: کۆنترین ناوی کەرکووکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی دووەمی پێش زایین. کە بە زمانی [[گۆتی]] پێیان وتووە ئارابخا و ھەروەھا پایتەختی میرنشینەکەیان بووە. * ئامابجە: [[ئەکەد]]یەکان وایان پێ وتووە. * کنھار: [[سۆمەر]]ییەکان وایان پێ وتووە. * کارمای و کارکا: سامییەکان وایان پێ وتووە. * کارکۆک: واتا ئیشی زۆر چاک و باش. * کوڕکوڕا: لە سەردەمی [[ئەسکەندەری مەزن]] ئەم ناوەی ھەبووە گوایە لە گڕی [[بابە گوڕگوڕ]]ەوە ھاتووە. * کورکوراک: لە سەردەمی [[سوباریەکان]]دا وایان پێ وتووە. * کەرخ سلۆق: واتا شاری [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوقییەکان]]. * کەرخاوسلۆق: واتا شاری شورەدار. * کرکر: واتا ناوەندێکی ئاگرینی. * گەمرەکان: لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] وایان پێ وتووە. * باجرمێ و باگرمێ: لە سەردەمی [[خەلافەتی ڕاشدین|خەلافەتی ئیسلامیدا]] وای پێ وتراوە. * کەرکووک: بۆ یەکەین جار لە سەردەمی [[تەیمووری لەنگ]]دا لە لایەن (شەرەفەدین عەلی یەزیدی)ەوە بەکارھێنراوە، لە پەرتووکی(تاریخ تیمور یا زەفەرنامە) تیایداھاتووە لە ساڵی (٨٠٦ک/١٤٠٣ز).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = کەرکووک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا | ناونیشان = http://www.historyofkurd.com/wp-content/uploads/2016/03/60149.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣| نووسەر = گۆران ئیبراھیم ساڵەح |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> تا ساڵی ١٩٧٦ ئەو پارێزگایە ناونرا پارێزگای تەئمیم، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بڕیاری بە نیشتمانیکردنی نەوتی عێراق لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، تاوەکو بڕیارێک لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقەوە بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی دەرچوو بۆ گەڕانەوە ناوەکە بۆ کەرکووک.<ref>https://web.archive.org/web/20180620213027/http://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent</ref> == جوگرافیا == پارێزگای کەرکووک دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای [[باشووری کوردستان]] و باکووری [[عێراق]]. ئەم پارێزگایە ھاوسنوورە لەگەڵ: * لە باکوورەوە [[پارێزگای ھەولێر]]. * لە باشوورەوە [[پارێزگای سەلاحەددین]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[پارێزگای سلێمانی]]. * لە ڕۆژاواوە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>https://www.openstreetmap.org/relation/2969788</ref> پارێزگای کەرکووک ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]] و [[پارێزگای سلێمانی]]. لە ساڵی ١٩٤٧ پارێزگای کەرکووک بە ڕووبەری ٢٠٣٥٥ کیلۆمەتر دووجا لە ڕووی ئیدارییەوە بەسەر [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای داقووق]] و [[قەزای کەرکووک]] و [[قەزای کفری]] دابەشکرا. لە ساڵی ١٩٦٢ دا دابەشکردنی خاکی پارێزگاکە گۆڕدرا و ئێستا لە قەزاکانی چەمچەماڵ و حەویجە و کەرکووک و کفری و توزخورماتوو پێکھاتبوو. لە ساڵی ١٩٧٠ەوە دەست پێدەکات، ھەندێک قەزا لە بازنەی کەرکووک دابڕێنران و پەیوەست بوون بە پارێزگاکانی دراوسێ. لە ساڵی ١٩٧٥ [[قەزای چەمچەماڵ]] و [[قەزای کەلار]] لە پارێزگای کەرکووک جیاکرانەوە و بە [[پارێزگای سلێمانی]] بەسترانەوە و [[قەزای کفری]] بە [[پارێزگای دیالە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]] بە [[پارێزگای سەلاحەددین]] یەکتریان گرتەوە. لە ساڵی ١٩٩٧دا خاکی پارێزگای کەرکووک بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکرایەوە بۆ ٩٦٧٩ کیلۆمەتر دووجا، ئێستا ڕووبەری پارێزگاکە ١٠٢٨٢ کیلۆمەتر دووجایە، ناوەندی ئیداری شاری [[کەرکووک]]ە. === دابەشی کارگێڕی === {| class="wikitable" |- ! قەزاکان ! دانیشتووان، ٢٠٠٣ |- | '''[[قەزای کەرکووک]]''' | ٦٢٢٬٢٤٩ |- | '''[[قەزای حەویجە]]''' | ١٥١٬٢٦٧ |- | '''[[قەزای داقووق]]''' | ٤٠٬٢٣٧ |- | '''[[قەزای دووبز]]''' | ٣٤٬٢٥٤ |- | '''سەرجەم''' | ٨٤٨٬٠٠٧<ref name="Administrative units the Republic of Iraq - Kirkuk">'''GeoHive''' (Global Statistics is a collection of tables and graphs providing a statistical look at countries, their population, area, capital, main cities, etc.):[http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk Administrative units the Republic of Iraq — Kirkuk] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110819002332/http://www.geohive.com/cntry/iraq.aspx?levels=Kirkuk |date=2011-08-19}}</ref> |- |} == دەسەڵاتی پارێزگا == * پارێزگار:ڕێبوار تەها مستەفا. * سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگا (PCC): محمد حافز.<ref>http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728003704/http://en.aswataliraq.info/Default.aspx?page=article_page&c=slideshow&id=141690 |date=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> == قەزاکان == [[File:Kirkuk Province.png|thumb|Kirkuk Province]] {| class="wikitable" |- ! قەزا ! دانیشتووان لە ٢٠١٨دا |- | [[قەزای کەرکووک|کەرکووک]] | align="right" |٩٧٤٬٨٢٤ |- | [[قەزای دووبز|دووبز]] | align="right" |٥٠٬٢٤١ |- | [[قەزای داقووق|داقووق]] | align="right" |٦٦٬٤٣٣ |- | [[قەزای حەویجە|حەویجە]] | align="right" |١٢٠٬٦٧٩ |} == پیشەسازی نەوت == بە بەرھەمھێنانی [[نەوت]] بەناوبانگە، بەو پێیەی شەش کێڵگەی نەوتی تێدایە، گەورەترینیان لە شاری [[کەرکووک]]ە، کە یەدەگی نەوتی نزیکەی ١٣ ملیار بەرمیلە. نەوتی باکوور لە ڕێگەی بۆری نەوتی باکوورەوە ھەناردەی بەندەری جەیھانی [[تورکیا]] دەکرێت. == مێژوو == سەبارەت بە مێژووی پارێزگای کەرکووک، ئەم سنوورەی ئێستا ئەم پارێزگایە پێکدەھێنێت، بە ھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافیاکەی کە کەوتووەتە ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]وە لەبەرئەوە مێژوویەکی دێرینی ھەیە. * لە مێژووی [[قەڵای کەرکووک]]ەوە کە شارێکی کۆن بووە و ناوی [[ئەرەپخا]] بووە. یەکەم تۆماری نووسراوی ئەرەپخا لە سێیەم [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] (نزیکەی سەدەی بیست و دووەم تا بیست و یەکەمی پێش زایین) پشتڕاستکراوەتەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ئەرەپخای کۆن بەشێک بووە لە [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] [[سارگۆنی گەورە]](٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین)،<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> و شارەکە لە سەردەمی (نارام سین)دا بەر ھێرشی [[لۆلۆبی]]ەکان کەوت.<ref>https://books.google.iq/books?id=HPPgAAAAMAAJ&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Meso2mil-English.JPG|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئەرەپخا]] و شارەکانی تری [[مێزۆپۆتامیا]] لە ھەزارەی دووەمی پێش زایین]] * شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین لەلایەن [[گۆتی]]ەکانەوە داگیرکرا. ئەرەپخا پایتەختی شانشینی [[گۆتی]] کە تەمەنی کورت بوو پێش ئەوەی لەناو بچێن و گۆتییەکان کە لەلایەن [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور|ئیمپراتۆریەتی سۆمەرییە نوێیەکانەوە]] لە [[مێزۆپۆتامیا]] دەرکراون لە ساڵی٢٠٩٠ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=klZX8B_RzzYC&redir_esc=y</ref> * [[ئەرەپخا]] ناوەندێکی گرنگی بازرگانی بووە لە سەدەی( ١٨)ی پێش زایین لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووری و بابلیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> بەڵام لە ماوەی سەدەی ١٥ و سەرەتای سەدەی ١٤ی پێش زایین، دیسانەوە شارێکی [[حووری]]یەکان بووە، پایتەختی شانشینی بچووکی حوریەکانی ئەرەپخا، کە بە درێژایی لێواری باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوچەکە لە ژێر ھەژموونی [[میتانی]]دا ھەڵکەوتووە، تا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) دوای ئەوەی [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور|ئاشوورییەکان]]، ئیمپراتۆریەتی حوری-میتانییان ڕووخاند، بە تەواوی ھاتە ناو ئاشوورەوە.<ref>https://books.google.iq/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Carte du Mitanni.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی میتانی لە گەورەترین ئاستیدا لە سەردەمی باراتارنا ج. ساڵی ١٤٩٠ پێش زایین]] * شارەکە لە سەدەی ١١ و ١٠ پێش زایین وەک بەشێک لە ئاشوور گەیشتە ناوبانگێکی گەورە. لە ساڵی ٦١٥ پێش زایین، بە ھۆی کێشەناوخۆییەکانی ئاشوورییەکان لەگەڵ بابلییەکان، پاشای [[ماد]]، [[ھەڤەخشترە|کەیخوسرەو]] بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر ئەرەبخا کە یەکێک بوو لە دوا قەڵاکانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ. دواتر ئەم ناوچەیە بوو بە بەشێک لە پارێزگای ئەثورە کە لەلایەن فارسەکانەوە بەڕێوەدەبرا.<ref>Martin Sicker. The Pre-Islamic Middle East, Page 68.</ref><ref>I. E. S. Edwards, John Boardman, John B. Bury, S. A. Cook. The Cambridge Ancient History. p. 178–179.</ref> [[پەڕگە:Median Empire.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] * پاشان ئەرەپخا کەوتە دەستی [[شانشینی مەقدۆنیا]]، لەوێ بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سوریای سێلۆسی]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]] دوای خۆیدا.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> ئەرەبخا تا سەردەمی [[ماوەی ھێلینیستی|ھێلینیستی]] بەو شێوەیە باس کراوە، لەو کاتەدا نیشتەجێبوونەکە لە ژێر ناوی سریانی کارکا (ܟܪܟܐ) دامەزراوە. [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] * لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین و ناوەڕاستی سەدەی سێیەمی زایینی، لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] و سەرەتای [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]دا شوێنەکە لە ڕێنووسی سریانی قەشە مەسیحییەکاندا بە ناوی [[گەرمیان|بێت گەرمای]] باسکراوە، جگە لە حوکمڕانییەکی کورت لە سەرەتای سەدەی دووەمی زایینیدا کاتێک بووە بەشێک لە پارێزگای ڕۆمانی کۆردین.<ref>https://books.google.iq/books?id=VfYnu5F20coC&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] * [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]] لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی ٣ی زایینی پەچەی دەوڵەتە سەربەخۆکانی ئاشووریان داگیرکرد و ئەرەپخا خرایە ناو ھەرێمی گەرمکانی ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکانەوە تا فەتحی ئیسلامی عەرەب لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینی، کاتێک ئاسۆریستان ھەڵوەشایەوە و ئەرەپخا یان کەرکە لە کۆتاییدا بوو بە کەرکووک.<ref>https://brill.com/display/title/59859</ref> [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] * موسڵمانانی عەرەب لە سەدەی حەوتەمی زایینی شەڕی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی]]ان کرد و ناوچەکەیان داگیرکرد. شارەکە تا سەدەی دەیەم بەشێک بووە لە [[خەلافەت|خەلافەتی ئیسلامی]]. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|upright=1.6|left|بڵاوبوونەوەی ئیسلام ٦٢٢–٧٥٠: {{legend|#a1584e|فراوانبوون لە سەردەمی محمد(د.خ), ٦٢٢-٦٣٢}} {{legend|#ef9070|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ڕاشیدون,٦٣٢-٦٦١}} {{legend|#fad07d|فراوانبوون لە سەردەمی خەلافەتی ئومەویدا,٦٦١-٧٥٠}} ]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری لە ساڵی ١٠١٤ تا ١١٢٠ی زایینی لەلایەن کوردانی [[دەوڵەتی حەسنەویان]] و کوردانی [[عەننازی]]ەوە حوکمڕانی کرا.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/article/237629/آل-حسنویھ</ref> [[پەڕگە:Hasanwayhids map.png|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی حەسنەوییەکان]] * پاشان کەرکووک و ناوچەکە لە ساڵی ١٠٦٢ی زاینی لەلایەن [[دەوڵەتی بوەیھی]]ەکانەوە حکومڕانی کرا.<ref>https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/buyids-COM_05000055</ref> [[پەڕگە:Buyids 970.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|حکومڕانی دەوڵەتی بوەیھیەکان]] * پاشان بۆ چەندین ساڵ لەلایەن [[دەوڵەتی سەلجووقی]] دەستی بەسەردا گیرا. دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی دابەشکراو، جارێکی دیکە شارەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی [[خەلافەتی عەباسی]]، (سلێمان شا) کە والی شارەکە بوو تا لە ساڵی ١٢٥٨ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Seljuk Empire locator map.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەوڵەتی سەلجووقی لە فراوانترین ئاستیدا ساڵی ١٠٩٢ز]] * دوای لەشکرکێشی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] ئیلخانات لە ناوچەکەدا دامەزرا و شارەکە بوو بە بەشێک لێی.<ref>Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, 'land of Iran' rose to the official name for the Ilkhanid realm.</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|150px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلیخانەکان]] * دەسەڵاتی ئیلخانییەکان کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٣٣٦، [[میرنشینی ئەردەڵان|ئەردەڵانەکان]] دەستیان بەسەر شارەکەدا گرت. * [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ١ی شوباتی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] * [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] * لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری کەرکووک و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] * دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤ شارەکە [[ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک|کەوتە ژێر کۆنترۆڵی]] [[میرنشینی سۆران]] تا لە ساڵی ١٦٩٤ لەلایەن [[میرنشینی بابان|بابانیدەکانەوە]] دەستی بەسەردا گیرا.<ref>https://iranicaonline.org/articles/baban-2</ref><ref>https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ }}</ref> [[پەڕگە:Kurdish states 1835.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|میرنشینە کوردیەکان لە ساڵی ١٨٣٥ دا.]] * لە ساڵی ١٨٥١ کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || قەرەحەسەن، گوک تەپە، شوان، تازە خورماتوو، داقووق، بەشیر، جەباری، گل، قەڵخانلوو، ھەفتەغار |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || مەڵحە |- |٣ || ھۆزی عوبێد || دەوار نشین بوون |- |٤ || [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] || قوشتەپە، خەبات، گوێر، کەندیناوە، مەخموور |- | ٥ || [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]] || بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە]] |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || تەقتەق، چناران، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٧ || ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]] |- |٨ || ھۆزی بڵباس || بەشێک لە [[قەزای ڕانیە]]، [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی پردێ|ئاڵتون کۆپری]] و [[قەزای حەویجە|مەڵحە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، کردنیان بە سێ قەزای([[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]]، [[قەزای قەرەتەپە]] و [[قەزای دووزخورماتوو]]. # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانەکایەی قەزای شبیجە لە ئێستادا ڕووبەرێک دەکات لە [[قەزای داقووق]] و [[قەزای حەویجە]]. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! ناوەندەکەی |- |١ || [[قەزای کەرکووک]] || [[کەرکووک]] |- |٢ || [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] || [[پردێ]] |- |٣ || [[قەزای حەویجە|قەزای مەڵحە]] || [[مەڵحەی کۆن]] |- |٤ || قەزای شبیجە || دەروار نشین بوون |- | ٥ || [[ناحیەی نەوجول|قەزای داودە]] || [[قەڵغانلوی گەورە]] |- | ٦ || [[قەزای دووزخورماتوو]] || [[دووزخورماتوو]] |- |٧ || [[قەزای کفری|قەزای زەنگاباد]] || [[کفری]] |- |٨ || [[قەزای قەرەتەپە]] || [[قەرەتەپە]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر سنجاغی شارەزوور، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]، قەزاکانی([[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ئاڵتوون کۆپری]]، [[قەزای حەویجە|مەڵحە]] و [[قەزای دووزخورماتوو|دووزخورماتوو]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کەرکووک]]، قەزای([[ناحیەی نەوجول|داودە]] و [[ناحیەی قەرەتەپە|قەرەتەپە]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] لەم سەردەمەدا ناوی قەزای کفری گۆڕدرا بە قەزای صەلاحیە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای کەرکووک]] لە ([[ناحیەی شوان]]، [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتوون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]] لە ([[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]، [[ناحیەی قەرەتەپە]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[ناحیەی قوشتەپە]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[ناحیەی سیدەکان]]، [[ناحیەی ھەریر]]، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=4 |١ | rowspan=4 | [[قەزای کەرکووک]] | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=3 | ٥ | rowspan=3 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٠دا:''' # ھێنانە کایەی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]] لە سنووری [[قەزای کفری|قەزای سەڵاحیە]]. # ھێنانە کایەی ناحیەی دزەیی لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان]] لە [[قەزای کۆیە]]. * لە دوای ھێنانەکایەی [[ویلایەتی مووسڵ]] و ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لە سنووری سنجاغی سلێمانیدا، گۆڕانکاری لە سنووری ھەردوو سنجاغدا ئەنجامدرا، پێشتر ھەر یەک لە [[ناحیەی سەنگاو]] و [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] سەر بە [[قەزای قەرەداغ]] بوون، دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەو قەزایە، [[ناحیەی سەنگاو]] بە [[قەزای بازیان]]ەوە بەسترایەوە، ناحیەی زەنگەنەش ھەڵوەشێنرایەوە و ھەر چوار یەکەی(بناری گل، قەڵغانلوو، جەباری) [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]]یان پێکھێنا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترانەوە، ناوەندی ئەم ناحیەیەش گوندی [[کۆشکی سەرو]] بوو. [[ناحیەی نەوجول|ناحیەی داودە]]ش ھەڵوەشێنرایەوە و بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]]ەوە بەسترایەوە. لە [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] ھاتە کایەوە. لە [[قەزای کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی شارەزوور لە ساڵی(١٣٠٨ک-١٨٩٠ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] |- | [[ناحیەی شوان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[ناحیەی سیدەکان]] |- | [[ناحیەی ھەریر]] |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | — |- |} * لە دوای ساڵی ١٨٩٠ز چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنوورەکەدا ڕوویدا. ناوی سنجاغی شارەزوور گۆڕدرا بە سنجاغی کەرکووک، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ھاتە کایەوە، [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] بە [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]]وە بەسترا، لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] [[ناحیەی شێروان]] ھاتەکایەوە و [[ناحیەی مزووری باڵا]] لکێندرا بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی کەرکووک لە ساڵی(١٨٩٢-١٩١٢)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە !! گوند |- | rowspan=6 |١ | rowspan=6 | [[قەزای کەرکووک]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] || ١٣٣ |- | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] || ٢٧ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] || ٣٧ |- | [[ناحیەی شوان]] || ٦٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] || ٣٣ |- | [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی گل]] || ٦٧ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 | [[قەزای کفری|قەزای سەلاحیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] || ٩١ <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی قەرەتەپە]] || ٥٣ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] || ١٢ |- | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر|ناحیەی ناوەندی قەزای ئەربیل]] || ٧٠ |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] || ٤٨ |- | [[ناحیەی قوشتەپە]] || ١٢٢ |- | [[قەزای مەخموور|ناحیەی دزەیی]] || ٦٠ <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 | ٤ | rowspan=3 | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] || ١٢٠ |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] || ١٠٠ |- | [[ناحیەی بالیسان]] || ٣٢ |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٥ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] || ١١٩ |- | [[ناحیەی سیدەکان]] || ٦٤ |- | [[ناحیەی ھەریر]] || ٤٠ |- | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] || ٦٠ |- | [[ناحیەی شێروان]] || ٥٨ |- | [[ناحیەی مزووری باڵا]] || ٥٠ |- | ٦ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] || ٢٥٠ |- |} === لیوای کەرکووک لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]، یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک وەک پێشووی خۆی بوو بە دەستکارییەکی کەمەوە. ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٥)دا ==== # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[مەڵحەی کۆن]]ەوە گواسترایەوە بۆ گوندی [[تەل عەلی]]. # ھەر لە سەرەتاوە بەشی باکووری لیوای کەرکووک کە دەکەوێتە سەروو زێی بچووک لە لیوای ئەربیلدا کۆکرایەوە، نوسراوی ڕەسمی بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران بەلیوا بوونی ئەربیل دەکات، جیابوونەوەکەشی لە لیوای کەرکووک لە بەرواری ١/٤/١٩٢٣دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.<ref>https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577{{بەستەری مردوو|url=https://iraqld.e-sjc-services.iq/LoadLawBook.aspx?SC=130920055053577 |date=ئابی ٢٠٢٤ }}</ref> # لەم قۆناغەدا ناحیەی گل ھەڵوەشایەوە. # ھاتنە کایەی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] لە [[قەزای کەرکووک]]. # [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای بازیان]] بەسترابوون بە لیوای کەرکووکەوە. # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای کەرکووک و سلێمانی بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش [[قەزای بازیان]] کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی([[ناحیەی ئاغجەلەر| ناحیەی قەڵاسێوکە]] و [[ناحیەی سەنگاو]]) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە، ھەروەھا بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # دوای جێگیر بوونەوەی ڕەوشی لیوای سلێمانی ئەنجوومەنی وەزیران لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٥دا بڕیاری گەڕانەوەی ئەو یەکە کارگێڕییانەی لیوای سلێمانی دا کە لەلایەن لیوای کەرکووکەوە سەرپرشتی دەکرا بۆ لیوا ڕەسنەکەی، ھەردوو [[قەزای ھەڵەبجە]] و [[قەزای قەرەداغ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٨٣) لە ١٩/٢/١٩٢٥دا، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] بە بەلاغی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٧٣٨) لە ساڵی ١٩٢٦دا گەڕێنرانەوە بۆ [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]].<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٦-١٩٣٦)دا ==== # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی گل]] لە گوندی [[کۆشکی سەرو]] بۆ گوندی [[قادرکەرەم]]. دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٩٤٧) لە ١٤\١٢\١٩٢٦دا کرا بە قەزای گل و [[ناحیەی سەنگاو]]ی پێوە گرێدرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧٥) لە ١٨\٨\١٩٢٧دا ناحیەی شێروانە ھاتە کایەوە. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٧) لە ٥\٥\١٩٣١دا ھەڵوەشێنرایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٢٠٠) لە ٢٩\٦\١٩٣٣دا [[ناحیەی شوان]] لە [[قەزای کەرکووک]] و [[ناحیەی سەنگاو]] لە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] دابڕێنران و بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندران. [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنراو بە [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]ەوە لکێنرا، ھەروەھا ناوەندی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] لە [[قادرکەرەم]]ەوە گواسترایەوە بۆ [[لەیلان]]. # دوای دروست بوونی [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]]، ناحیەی گل ناوی بووە [[ناحیەی قادرکەرەم]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٣٢٩) لە بەرواری ١\١\١٩٣٤دا. # [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] و ناحیەی قەرەحەسەن بە بەیانی حکومی ژمارە(٥٣٣٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا ھەڵوەشێنرانەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! تێبینی |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[تەل عەلی]] | style="text-align: center | لە سەرەتادا ناوەندەکەی گوندی مەڵحە بوو |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | سەرەتا لە قەڵای شێروانە بووە |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center|[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | لە حاجی بەیخانی سەرووە وە گواسترایەوە بۆ ڕێدار |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | - |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی لەیلان|قەزای گل]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[لەیلان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | - |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | - |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە بەرواری ٢٧\١\١٩٣٧دا، [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە. # قەزای گل ھەڵوەشایەوە، لە بری [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرە حەسەن]] ھاتە کایەوە و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٨) لە ٢٧\١\١٩٣٧دا [[ناحیەی پێباز]] ھاتە کایەوە بەدابڕانی لە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] لە سنووری [[قەزای کفری]] لە پارێزگای کەرکووک. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٥٦٤) لە ٢٧\١١\١٩٤٥دا، قەزای کەرکووک لەم ناحیەیانە پێکھاتبوو([[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]]، [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و [[ناحیەی شوان]]). # دابڕانی [[قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخوورماتوو]] لە [[قەزای کفری]] و لکاندنی بە [[قەزای داقووق]]ەوە. ھەروەھا [[ناحیەی قادرکەرەم]]یش لکێندرا بە [[قەزای داقووق]]ەوە. # ناوەندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] لە گوندی [[تەل عەلی]]یەوە گواسترایەوە بۆ [[حەویجە|پڕۆژەی حەویجە]]، بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٥٧١٤) لە ساڵی ١٩٤٣دا.<ref>https://lib.cihanuniversity.edu.iq/index.php?p=show_detail&id=10016</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٤٤٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٨٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٣٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ١٠٩٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ١٠٠٣ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کفری]] | style="text-align: center | [[کفری]] | style="text-align: center | ١٢٦٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ١٦١٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٠١٩ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ١٣١٩ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٨٩٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٧٢٥ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٨٣٣ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[داقووق]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٣٣٥٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ١٥٢٨ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو|ناحیەی دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢١١٨ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە ٢٢\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای دووزخورماتوو]] ھاتە کایەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٢٨) لە ٢٦\١٢\١٩٥١دا، [[قەزای داقووق]] ھەڵوەشێنرایەوە و [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] جێیگرتەوە و لکێندرا بە [[قەزای دووزخورماتوو]]ەوە. # لە ساڵی ١٩٥٦دا، ناوی ناحیەی مەڵحە گۆڕدرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] لە [[قەزای کەرکووک]]دا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=5 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی مەڵحە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی قەڵای شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٢٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: cente |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٨١ |- |} === پارێزگای کەرکووک لە سەردەمی کۆماریدا (١٩٥٨ - ١٩٩٠)دا === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی چل ساڵی خایەند، تێیدا پەیکەری کارگێڕی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەت جێگیرکرایەوە و زۆربەی گۆڕانکارییە کارگێڕییەکانی بە مەبەستی کارگێڕی بوو. لە بەرواری ١٤\٧\١٩٥٨دا سەردەمێکی نوێ لە عێراقدا دەستی پێکرد، سیستەمی پاشایەتی گۆڕدرا بە کۆماری، لەم سەردەمەدا زۆرترین گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا ئەنجامدرا، لە بواری فکری و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. ئەم گۆڕانکارییانەش ڕاستەوخۆ ڕەنگدانەوەی بە سەر بواری کارگێڕیدا ھەبوو، زۆرترین ڕەنگدانەوەشی لە لیوای کەرکووکدا ھەبوو، بۆیە زۆرترین گۆڕانکاری کارگێڕی تیایدا ئەنجامدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(پارێزگای کەرکووک، دیالە و کووت) | ناونیشان = https://kurdipedia.org/?lng=1&q=20220828221134430932 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣). کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لەنێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٥) لە ٣\٩\١٩٥٨دا، (٣٠)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەلەولا]] لە سنووری [[قەزای خانەقین]] لە [[پارێزگای دیالە]]. # بەیانی وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٩دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی پێباز]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]]ی ھەمان قەزاوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٦) لە ١٤\٨\١٩٦٠دا، (١٨)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و (٨)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]دا و ناوەندەکەی گوندی [[دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/200.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٣٥) لە ٢٦\١٠\١٩٦٠دا، (٣٥)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]، دابڕێنران بۆ ھێانەکایەی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]] ناوەندەکەشی شارەدێی [[تازەخورماتوو]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/210.html</ref> # (٩)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] و کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢٨) لە ٢٩\٦\١٩٦١دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] و (١٩)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕیاز]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] بوو کە لە دوایدا ناوی گۆڕدرا بە [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/479.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٧٨) لە ٢٩\٧\١٩٦١دا، [[قەزای حەویجە]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھاتە کایەوە و ھەردوو [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە|ناحیەی حەویجە]] و [[ناحیەی ڕیاز]]ی پێوە گرێدرا و ناوەندەکەشی شارۆچکەی [[حەویجە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٨٩) لە ١٣\٩\١٩٦٢دا، (٨) کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]]ی سەر بە [[قەزای کفری]] بە [[ناحیەی جەلەولا]]ی سەر بە [[قەزای خانەقین]] گرێدرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧١ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کفری]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[کفری]] | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەتەپە]] | style="text-align: center | [[قەرەتەپە]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] | style="text-align: center | [[سەرقەڵا]] | style="text-align: center | ١٣٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]] | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ |- | style="text-align: center|[[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووزخورماتوو]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | [[دووزخورماتوو]] | style="text-align: center | ٧٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | [[قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٩٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|خسێفی]] | style="text-align: center | ٣٠ |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== زۆرترین گۆڕانکاری لە پارێزگای کەرکووکدا لەم قۆناغەدا کرا: # دابڕانی (٥)کەرت لە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٠٣) لە ٣٠-٣-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] دابڕان بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی جەبارە]] لە سنووری [[قەزای کفری]]دا ناوەندەکەی گوندی [[جەبارە]] بوو. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٩) لە ٣-٤-١٩٦٩دا، (٢٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئامرلی]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[ئامرلی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19801.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٤٠) لە ٥-٤-١٩٦٩دا، (٢٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]دا ناوەندەکەی گوندی [[سلێمان بەگ]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/19802.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٦) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، (٥)کەرتی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]]ەوە لکێندرایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(١٣٧) لە ٢٨-٢-١٩٧٠دا، [[قەزای کەلار]] لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شارۆچکەی [[کەلار]] بوو، ھەردوو [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانە]] و [[ناحیەی پێباز]]ی پێوە گرێدرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6337.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦) لە ٢-١-١٩٧٢دا، (٨)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]]ی سەر بە [[قەزای حەویجە]] لکێندرا بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٨٤) لە ٤-٩-١٩٧٢دا، (٧) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]]، (١١)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٨)کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٢)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی یایچی]] لە سنووری [[قەزای کەرکووک]]، ناوەندەکەی گوندی [[یایچی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5976.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (١١) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووزخورماتوو]] و (١٧)کەرتی [[ناحیەی سلێمان بەگ]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی نەوجول]] لە سنووری [[قەزای دووزخورماتوو]]، ناوەندەکەی گوندی [[نەوجول]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5977.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٢٥-١٠-١٩٧٢دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی جەبارە]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی قەرەتەپە]] دابڕێنران بۆ ھێنانەکایەی [[ناحیەی کۆکس]] لە سنووری [[قەزای کفری]]، ناوەندەکەی گوندی [[کۆکس]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5978.html</ref> # کەرتی (٧٨/[[کاکۆڵ، سەرقەڵا|کاکۆڵی]]) [[ناحیەی جەبارە]] بە [[ناحیەی سەرقەڵا|ناحیەی شێروانەوە]] بەسترا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٧٤دا، (١٣)کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] دابڕێنرا بۆ پێکھێنانی [[ناحیەی عەباسی]] لە سنووری [[قەزای حەویجە]]، ناوەندەکەشی گوندی [[عەباسی]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11688.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٦٣٦٣) لە ساڵی ١-١٢-١٩٧٥دا، ناوی ناحیەی شێروانە گۆردرا بە [[ناحیەی سەرقەڵا]]، (٢١)کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] لکێندرا بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی [[ناحیەی سەرقەڵا]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] لە سنووری [[قەزای کەلار]]دا ناوەندەکەی گوندی [[تیلەکۆی گەورە]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11361.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٧) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[ناحیەی سەرقەڵا]] کە بریتیە لە (٢٤)کەرت لە [[قەزای کەلار]] دابڕێنراو بە [[قەزای کفری]]یەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦-١١-١٩٧٥دا، [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان [[قەزای کفری]] دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە [[پارێزگای دیالە]]وە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11359.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١) لە ٢٩-١-١٩٧٦دا، [[پارێزگای سەلاحەددین]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەی شاری [[تکریت]] بوو. ھەر چوار([[قەزای تکریت]]، [[قەزای سامەڕا]]، [[قەزای بەلەد]] و [[قەزای دووزخورماتوو]])ی پێوە گرێدرا. ناوی پارێزگای کەرکووکیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای تەئمیم(محافظة التأمیم).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11481.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤-١-١٩٧٦دا، (٦) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لە [[قەزای کەرکووک]] بەسترایەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٣) لە ٢٥-١-١٩٧٦دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە و (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە بەستران. ھەروەھا (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] [[قەزای کەرکووک]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٧٢) لە ١٥-٢-١٩٧٦دا، [[قەزای دووبز]] ھاتە کایەوە و شارۆچکەی [[دووبز]] ناوەندی بوو، ھەروەھا ھەردوو([[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] و [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] پێوە گرێدرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٥٦) لە ١٨-٥-١٩٧٦دا، [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] لە [[قەزای دووزخورماتوو]]ی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11721.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٤٥) لە ٢٢-٦-١٩٧٦دا، (٢) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] سەر بە [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حەمرین]] لە [[قەزای دۆر]]ی سەر بە [[پارێزگای سەلاحەددین]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12310.html</ref> # (٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووز]] بە [[ناحیەی نەوجول]]ەوە گرێدرا. # ھەرسێ کەرت(گوند)ی ([[حەسەن خانە]]، [[حەمک]]، [[حەفتاچەشمە]])ی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ەوە لکێندرا. ھەروەھا گوندی [[عەلی میکایل]]ی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]]ەوە لکێندرا. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢٦٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ٥٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ١٢١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ١١٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٧٠ | style="text-align: center | ٩١٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ | style="text-align: center | ١١٣٧ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ١٢١٧ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٤٧٥ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١٠ | style="text-align: center | - |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ١٠٣٥ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٣ | style="text-align: center | ١٣٨٨ |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٦)دا ==== # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٥٢) لە ٣-١١-١٩٧٧دا، (٢١)کەرتی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] و (٩)کەرتی [[ناحیەی شوان]] دابڕێنران بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] و ناوەندەکەی گوندی [[قەرەھەنجیر]]ە و بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە گرێدران.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9609.html</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٧٨٠٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا، (٤٠) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]]، ناوەندەکەی گوندی [[سەرگەڕان]] و لە [[قەزای دووبز]] بوو.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/12482.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی شوان]] بە [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]یەوە بەسترا و (٣)کەرتی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]ش بە [[ناحیەی شوان]]ەوە بەسترا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٢) لە ٦-٥-١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]]ەوە بەسترا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(٢١٤٢١) لە ساڵی ١٩٧٩دا، کەرتێکی [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]]ەوە لکێندرا. # بە بڕیاری حکومی مەحەلی ژمارە(١٨٤٦) لە ساڵی ١٩٨١دا، کەرتێکی [[ناحیەی عەباسی]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٤) لە ٢٢-٨-١٩٨٤دا، [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای شەرقات]]ی [[پارێزگای نەینەوا]] دابڕێنرا و بە [[قەزای حەویجە]]ی پارێزگای کەرکووکەوە لکێندرا.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7091.html</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |- |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=7 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=7 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=7 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ٢١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | [[یایچی]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق|ناحیەی داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]] | style="text-align: center | [[لەیلان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | [[ڕێدار]] | style="text-align: center | ٦٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەرەھەنجیر|ناحیەی ئەلڕەبیع]] | style="text-align: center | [[قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٢٨ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]] | rowspan=3 style="text-align: center;"| [[دووبز]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی سەرگەڕان|ناحیەی ئەلقودس]] | style="text-align: center | [[سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٤٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=4 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ١١ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ٢٠ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | [[عەباسی|جبور]] | style="text-align: center | ١٢ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | [[شەک]] | style="text-align: center | ٢٤ |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٧-١٩٩٠)دا ==== لەم قۆناغەدا بەشێکی زۆری ناحیەکانی ئەم پارێزگایە ھەڵوەشێنران، [[قەزای دووبز]] بچووک کریەوە بۆ ناحیە و ھەموو کەرتەکانی سەروو [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران. [[قەزای داقووق]] ھاتە کایەوە و لە سنووریدا [[ناحیەی ڕەشاد]]یش درووستکرا. جێگۆڕکێی کەرتەکان لە نێوان یەکە کارگێڕییەکاندا کرا. # دابڕانی کەرتێکی [[ناحیەی قادرکەرەم]] و لکاندنی بە [[ناحیەی لەیلان]]ەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١-٦-١٩٨٧دا، ناحیەکانی([[ناحیەی لەیلان|قەرەحەسەن]]، [[ناحیەی شوان|شوان]]، [[ناحیەی یایچی|یایچی]]، [[ناحیەی قەرەھەنجیر|ئەلڕەبیع]] و [[ناحیەی سەرگەڕان|ئەلقودس]])ی سەر بە پارێزگای کەرکووک ھەڵوەشێنران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٩١١) لە ١٦-٦-١٩٨٧دا، ھەر دوو ناحیەی [[قەزای حەویجە]]([[ناحیەی زاب]] و [[ناحیەی عەباسی]]) ھەڵوەشێنران و ھە موو کەرتەکانیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]]وە لکێندران. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٣٤) لە ١١-٩-١٩٨٩دا، گۆڕانکاری گەورە لە سنووری پارێزگای کەرکووکدا ئەنجامدرا و بریتییەلە: '''أ:-''' [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنراو لە بری ئەو [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] پێکھێنرا.'''ب:-''' [[قەزای داقووق]] پێکھێنرا و لە سنووردا [[ناحیەی ڕەشاد]] ھاتە کایەوە.'''ت:-''' ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی پردێ|ناحیەی ئاڵتون کۆپری]]، کەرتەکانی خوارووی [[زێی بچووک]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ەوە لکێندران و کەرتەکانی سەرووی [[زێی بچووک]] بە [[پارێزگای ھەولێر]]ەوە لکێندران.'''ج:-''' (٤٢) کەرتی [[قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنران و دابڕێنران، (٣٨)کەرتی بە بە [[قەزای ھەولێر]] و (٤)کەرتی بە [[قەزای حەویجە]]وە لکێندران.'''ح:-''' (١١) کەرتی [[ناحیەی تازەخورماتوو]] و (٤)کەرتی [[ناحیەی ڕیاز]] بە [[ناحیەی ڕەشاد]]ەوە لکێندران.'''خ:-''' (٨١) کەرتی [[قەزای کەرکووک]] دابڕێنرا، (٢٩)کەرتی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]، (٤٨)کەرتی بە [[ناحیەی تازەخورماتوو]]، کەرتێکی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] و (٣)کەرتی بە [[ناحیەی ڕیاز]]ەوە لکێندران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای کەرکووک لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کەرکووک]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center | [[کەرکووک]] | style="text-align: center | ١٠٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | [[تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] | style="text-align: center | [[دووبز]] | style="text-align: center | ٨٠ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]] | rowspan=2 style="text-align: center;"| [[حەویجە]] | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | [[حەویجە]] | style="text-align: center | ٥٣ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | [[ڕیاز، کەرکووک|ڕیاز]] | style="text-align: center | ١٩ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[داقووق]] | style="text-align: center|[[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | [[داقووق]] | style="text-align: center | ٥٤ |- | style="text-align: center | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | [[ڕەشاد|صدریەئەبو شەحمە]] | style="text-align: center | ١٥ |- |} === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:100%; font-size:90%;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=6 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٥٨ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=10 | ١ | rowspan=10 style="text-align: center;" | [[قەزای کەرکووک]]{{ھن}}([[کەرکووک]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەرکووک]] | style="text-align: center| ٦٧ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ٢١ | style="text-align: center| ١٠٢ | |- | [[ناحیەی لەیلان]] | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center | ٥٣ | style="text-align: center| ٦٢ | style="text-align: center| ٤٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٥٢ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center | ٣٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی شوان]] | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center | ٧١ | style="text-align: center| ٧٠ | style="text-align: center| ٦٣ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٨٠ | |- | [[ناحیەی تازەخورماتوو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٣ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٦٥ | |- | [[ناحیەی یایچی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٢٨ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٥٣ | style="text-align: center| ٥٤ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی قەرەھەنجیر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٣١ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای حەویجە]]{{ھن}}([[حەویجە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای حەویجە]] | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٢٣ | style="text-align: center| ١٠ | style="text-align: center| ١١ | style="text-align: center| ٥٣ | |- | [[ناحیەی ڕیاز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ٢٠ | style="text-align: center| ١٩ | |- | [[ناحیەی عەباسی]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ١٣ | style="text-align: center| ١٢ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زاب]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٤٣ | style="text-align: center| ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | لە ساڵی ١٩٦١دا پێکھێنرا |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای دووبز]]{{ھن}}([[دووبز]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٢٣ | style="text-align: center | ٠ | لە ساڵی ١٩٧٦دا پێکھێنرا و لە ساڵی ١٩٨٩دا ھەڵوەشێنرایەوە |- | [[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٦ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرگەڕان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای داقووق]]{{ھن}}([[داقووق]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای داقووق]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٤ | لە ساڵی ١٩٨٩دا پێکھێنرا |- | [[ناحیەی ڕەشاد]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١٥ | |- |} === پارێزگای کەرکووک لە نێوان ساڵانی(١٩٩٠ - ٢٠٠٣)دا === # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٦دا، دابڕانی (٣٨) کەرت لە [[پارێزگای ھەولێر]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]] لە پارێزگای کەرکووک.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٧دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی زاب]] لە [[قەزای حەویجە]].<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/16758.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، گەڕانەوە و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی [[ناحیەی لەیلان]] لە [[قەزای کەرکووک]]. بە ناوی (ناحیەی أم المعارک).<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8782.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٢٥) لە بەرواری ١-١-١٩٩٩دا، (٦٥) کەرتی [[پارێزگای سەلاحەددین]] دابڕێنرا و لکێندران بە [[ناحیەی زاب]]ی پارێزگای کەرکووکەوە.<ref>http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9219.html</ref> # بە فەرمانی کۆماری لە بەرواری ١-١-٢٠٠٢دا، گەڕانەوەی [[ناحیەی یایچی]] و سەر لە نوێ پێکھێنانەوەی بە ناوی (ناحیەی الملتقی).<ref>https://web.archive.org/web/20221003234508/http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15902.html</ref> == دیمۆگرافی == سنوورەکانی پارێزگای کەرکووک لە ساڵی ١٩٧٦ دەستکاری کران؛ کاتێک ٤ [[قەزا]] زیادکرا بۆ [[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای دیالە]] و [[پارێزگای سەلاحەددین]]. بەم ٤ قەزایە، لە پارێزگای کەرکووک [[کورد]] زۆرینەیەکی ڕوونی پێکدەھێنا.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 34.</ref> پارێزگاری کەرکووک لە [[پارێزگای نەینەوا]]، [[ناحیەی زاب]]ی [[عەرەب]]ی خرایە سەر.<ref>statement Wikimedia FoundationPowered by MediaWiki Mohammed, Ihsan (2017). Nation Building in Kurdistan. London: Routledge. p. 33</ref> لەگەڵ سیاسەتەکانی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] [[حیزبی بەعس]]، ژمارەی [[عەرەب]]ەکان لە سەرژمێرییە فەرمییەکان لە ماوەی ٤٠ ساڵدا پێنج ھێندە زیادی کردووە، بەڵام جێی متمانەترین زانیارییەکان کە ئاماژەن بۆ دابەشبوونی نەتەوەیی پارێزگاکە بریتین لە سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧.<ref>https://books.google.iq/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ژمارەی [[کورد]] لە ساڵی ١٩٥٧ تا ساڵی ١٩٧٧ تاڕادەیەک بە بەردەوامی ماوەتەوە، کەمبوونەوەی ژمارەیان ھاوکاتە لەگەڵ پرۆسەی [[عەرەباندن|بەعەرەبکردنی]] لە ساڵانی نەوەدەکاندا. [[تورکمان]]ەکان کاریگەری جدییان لەسەر بوو بەھۆی گۆڕینی سنوورەکانی کەرکووک لەلایەن بەعسەوە ڕێژەکەیان لە ٢١٪ بۆ ٧٪ دابەزی. لە ساڵی ١٩٧٧ەوە ٢٠٠٠ [[مەسیحی]] (ئاشووری) وەک [[عەرەب]] تۆمارکراون. لە کۆتایی [[شەڕی کەنداو]] تا ساڵی ١٩٩٩ نزیکەی ١١ ھەزار خێزانی [[کورد]] لە [[کەرکووک]] ڕاگوێزراون.<ref>https://www.economist.com/unknown/1999/02/18/an-ancient-tragedy</ref> لەدوای لەشکرکێشی ٢٠٠٣ بۆ سەر [[عێراق]] تا ئێستا ١٠٠ ھەزار [[کورد]] گەڕاونەتەوە شاری [[کەرکووک]].<ref>https://www.themilitant.com/2005/6912/691204.html</ref> بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٧، [[عەرەب]] ٤٥٪ی دانیشتووانی پارێزگای کەرکووک پێکدەھێنن، و لە: قەزای حەویجە، قەزای داقوق، قەزای دیبس، ناحیەی ئەلملتەقە لە قەزای کەرکووک، و بەشێکیشیان لەناو شارەکەدان لە کەرکووک و قەزای کەرکووک. لەکاتێکدا [[کورد]] ٣٨٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنێت، زۆربەیان دەکەونە شاری کەرکووک و بەشێک لە قەزای داقوق و قەزای دووبز، ھاوتەریب لەگەڵ ئەوەشدا، [[تورکمان]] ١٧٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن و لە شاری کەرکووک و قەزای داقوق چڕبوونەتەوە.<ref>https://web.archive.org/web/20190611210241/https://books.google.com/books?id=zSy2Njz0jWYC&pg=PA43</ref> === ئامارەکان === داتای نەتەوەیی لە ڕاپۆرتێکی [[کۆمەڵەی نەتەوەکان]] لە ساڵی ١٩٢٥ و داتای بەریتانی لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٣٠ و ١٩٣١: ڕاپۆرتێکی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٩٧٧ و ١٩٩٧ «ھەموویان بە کێشەیەکی زۆر دادەنرێت، بەھۆی گومانی دەستکاریکردنی ڕژێمەوە» لەبەرئەوەی ھاووڵاتیانی [[عێراق]] تەنیا ڕێگەیان پێدرابوو ئاماژە بە سەر بە نەتەوە [[عەرەب]]ەکان یان [[کورد]]ەکان بکەن؛ لە ئەنجامدا، ئەمەش ژمارەی کەمینە نەتەوەیییەکانی دیکەی لاواز کرد، وەک سێیەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیی عێراق – تورکمانەکانی عێراق.<ref>https://web.archive.org/web/20190808043240/http://www.genocidewatch.org/images/Iraq_08_11_13_Turkey_and_Iraqi_Kurds_Conflict_or_Cooperation.pdf</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#DDDDDD" | colspan="9" align="center" | داتای نەتەوەیی بۆ پارێزگای کەرکووک (لیوا) |- bgcolor="#f0f0f0" align="center" ! نەتەوە ! ١٩٢٤<ref name="auto">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٤٤|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> !٪ ! ١٩٢٥<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٠|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣٠<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Fuat Dundar|ڕێکەوت=٢٠١٢|سەردێڕ=British Use of Statistics in the Iraqi Kurdish Question (1919–1932)|ناونیشان=https://www.brandeis.edu/crown/publications/papers/pdfs/cp7.pdf|پەڕە=٣٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> ! ٪ !١٩٣١<ref name="auto"/> ! ٪ |- | [[کورد]] || ٧٩٬٦٤٦ || ٥٤٫٤٪||٤٧٬٥٠٠ || ٤٢٫٥٪|| ٦٧٬٧٠٣|| ٤٩٫٥٪|| ٧٧٬٦٠٨||٥٦٫٧٪ |- | [[تورکمان]] || ٢٨٬٣٩٥|| ١٩٫٣٪|| ٢٦٬١٠٠ || ٢٣٫٤٪ || ٢٨٬٧٤١|| ٢١٪|| ٢٨٬٧٤١||٢١٪ |- | [[عەرەب]] || ٣٥٬٦٤٩|| ٢٤٫٤٪|| ٣٥٬٦٥٠ || ٣١٫٩٪|| ٢٦٬٥٦١|| ١٩٫٤٪|| ٢٦٬٥٦١||١٩٫٤٪ |- | [[جوو]]|| ١٬٧٠٣|| ١٫٢٪|| - || || ٦٬٧٤٢|| ٤٫٩٪|| ٢٬٤٧٢||١٫٨٪ |- | [[مەسیحی]] || ١٬٠٠٠ || ٠٫٧٪|| ٢٬٤٠٠ || ٢٫١٪|| ١٬٢٢٨|| ٠٫٩٪|| ١٬٢٢٨|||٠٫٩٪ |- | '''ئی تر''' || - || || - || || -|| || ١٩٢||٠٫١٪ |- | '''سەرجەم''' ||١٤٦٬٣٩٣ || || ١١١٬٦٥٠ || || ١٣٦٬٧٠٥|| || ١٣٦٬٨٠٢|| |} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#DDDDDD | colspan=9 align="center" | ئەنجامی سەرژمێری بۆ پارێزگای کەرکووک |- bgcolor=#f0f0f0 align="center" ! زمانی دایک ! ١٩٤٧ (نەتەوە) ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٥٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٧٧ ! ڕێژەی سەدی ! ١٩٩٧ ! ڕێژەی سەدی |- | [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] || || || ١٠٩٬٦٢٠ || ٢٨٪ || ٢١٨٬٧٥٥ || ٤٥٪ || ٥٤٤٬٥٩٦ || ٧٢٪ |- | [[زمانی کوردی|کوردی]] || ١٥١٬٥٧٥<ref name="1947census">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=C. J. Edmonds |پەڕە=٤٣٨|سەردێڕ=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 |ڕێکەوت=١٩٥٧|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm26AAAAIAAJ}}</ref> || ٥٣٪||١٨٧٬٥٩٣ || ٤٨٪ || ١٨٤٬٨٧٥ || ٣٨٪ || ١٥٥٬٨٦١ || ٢١٪ |- | [[زمانی تورکمانی |تورکمانی]] || || || ٨٣٬٣٧١ || ٢١٪ || ٨٠٬٣٤٧ || ١٧٪ || ٥٠٬٠٩٩ || ٧٪ |- | [[زمانی سوریانی|سوریانی]]|| || || ١٬٦٠٥ || ٠٫٤٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | [[زمانی عیبری|عیبری]] || ٤٬٠٤٢<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر١=Abbas Shiblak |سەردێڕ=The lure of Zion: the case of the Iraqi Jews |ناونیشان=https://archive.org/details/lureofzionca00shib |ڕێکەوت=١٩٨٦|پەڕە=[https://archive.org/details/lureofzionca٠٠shib/page/٢١ ٢١]}}</ref> || {{pct|4042|385900|2}}|| ١٢٣ || ٠٫٠٠٣٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''ئی تر''' || || || ٦٬٥٤٥ || ١٫٧٧٪ || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە || بەردەست نییە |- | '''سەرجەم''' ||٢٨٥٬٩٠٠<ref name="1947census"/> || || ٣٨٨٬٨٢٩ || || ٤٨٣٬٩٧٧ || || ٧٥٢٬٧٤٥ || |} == پارێزگارەکانی کەرکووک == {| class="wikitable" |+ !پارێزگار !لە !بۆ !تێبینی |- |عەبدولرەحمان مستەفا فەتاح |٢٠٠٣ |٢٠١١ | |- |نەجمەدین عومەر کەریم |٢٠١١ |٢٠١٧ | |- |ڕاکان سەعید عەلی ( بە وەکالەت ) |٢٠١٧ |تا ئێستا |جێگری پارێزگارە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە فەرمانی سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر عەبادی کرایە پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت ، دواتر بەھۆی ناکۆکیە سیاسیەکانی نێوان لیستی برایەتی نەگەیشتنە ڕێککەوتن بۆ دانانی پارێزگارێکی کورد بۆ پارێزگاکە دواتر دوای خۆپیشاندانەکانی تشرینی ٢٠١٩ لە ناوەراست و باشووری عێراق ئەنجومەنی پارێزگاکان ھەڵوەشایەوە، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووکش کارەکانی دەسەڵاتەکانی لەدەستد. |} == ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ == ئەمەی خوارەوە ئەنجامی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨]] لە پارێزگای کەرکووک. زۆرجار ئەنجامی ھەڵبژاردن بۆ خەمڵاندنی دیمۆگرافیای ھەرێم بەکاردەھێنرێت؛ بەڵام ھاووڵاتیانی [[عێراق]] پێویست ناکات دەنگ بە حیزبەکان بدەن بە پشت بەستن بە نەتەوایەتییەکەی. {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #8888aa; background:#f8f8f8; padding:0; font-size:90%;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan=2|حیزب ! کۆی گشتی دەنگەکان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IHEC results - Kirkuk|ناونیشان=http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠١٨|زمان=ar|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180523011153/http://iheciraq.net/2018/kerkuk.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> !ڕێژەی سەدی !کورسی |- | style="background:#32cd32;"| |یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ||١٨٣٬٢٨٣|| ٣٧٫٨٪||٦ |- | style="background:#fff;"| | ھاوپەیمانی عەرەبی کەرکووک ||٨٤٬١٠٢|| ١٧٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#00CCFF;"| | بەرەی تورکمانی کەرکووک ||٧٩٬٦٩٤|| ١٦٫٤٪ ||٣ |- | style="background:#005bf9;"| | ھاوپەیمانی سەرکەوتن ||٢٤٬٣٢٨|| ٥٪||٠ |- | style="background:olive;"| | ھاوپەیمانی فەتح ||١٨٬٤٢٧||٣٫٨٪ ||٠ |- | style="background:#b5ca7f;"| | ھاوپەیمانی نیشتمانی ||١٤٬٩٧٩|| ٣٫١٪||٠ |- |bgcolor="#"| | ھاوپەیمانی نیشتمان{{ھن}}_{بزووتنەوەی گۆڕان{{ھن}}ھاوپەیمانی بۆ دیموکراسی و دادپەروەری{{ھن}}گرووپی ئیسلامی کوردستان} ||١٤٬١١٨ ||٢٫٩٪||٠ |- | style="background:#ff4500;"| | بزووتنەوەی نەوەی نوێ ||١٣٬٠٩٦|| ٢٫٧٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ھاوپەیمانی کلدانەکان{{ھن}}'''کورسی مەسیحی تەرخان کراوە''' ||٤٬٨٦٤||١٪ || ١ |- | style="background:#654321;"| | گرووپی ئیسلامی کوردستان ||٤٬٦٣١|| ١٪||٠ |- | style="background:#ffffff;"| | ئەنجومەنی جەماوەریی ئاشووری کلدانی سریانی ||٣٬٨١٠||٠٫٨ز || ٠ |- | style="background:#ffffff;"| |ئیتر ||٣٩٬٢٨٦||٨٫١٪ || ٠ |- !colspan=2|سەرجەم||٤٨٤٬٦١٨||١٠٠٪||١٢(+١) |} == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٣}} {{پارێزگای کەرکووک}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|کوردستان|عێراق|پارێزگای کەرکووک|دەیەی ١٩٢٠|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Kirkuk Governorate}} [[پۆل:پارێزگای کەرکووک|*]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] gfmwccs9dk1kgvndooxsp0zq23m9800 0 8623 1588795 1359026 2026-06-05T09:25:31Z Bahoz ebrahimi 72394 1588795 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = فەرسەت ئەحمەد عەبدوڵڵا | وێنە = | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٤٦ | شوێنی لەدایکبوون = [[دھۆک]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد =[[کورد]] | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = ٢٠٠١-تاکوو ئێستا | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = [[ وەزیری داد ھەرێمی کورستان| وەزیری داد]] | حیزب = [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''فەرسەت ئەحمەد عەبدوڵڵا''' (فرست احمد عبدالله‌) ([[١٩٤٦]]- ) ئەندامی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]]، [[سەندیکای پارێزەرانی کوردستان]] و [[یەکێتی مافپەروەرانی کوردستان]]ە. لە سێ خوولدا ئەندامی [[پەرلەمانی کوردستان]] بووە<ref>http://www.perleman.org/default.aspx?page=sitecontents&c=Parliament-History1992# {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505194802/http://www.perleman.org/default.aspx?page=sitecontents&c=Parliament-History1992 |date= ٥ی ئایاری ٢٠١٤ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.perleman.org/Default.aspx?page=articles&c=News-title&id=6871 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160311185851/http://perleman.org/default.aspx?c=news-title&id=6871&page=articles |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.perleman.org/default.aspx?page=sitecontents&c=Parliament-History2005 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140401025632/http://perleman.org/default.aspx?page=sitecontents&c=Parliament-History2005 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی نیسانی ٢٠١٤}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401025632/http://perleman.org/default.aspx?page=sitecontents&c=Parliament-History2005 |date= ١ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> و لە خولی دووەمدا سکرتێری پەرلەمان بووە. دانیشتووی [[دھۆک]]ە ئاستی خوێندنی بکالۆریوس لە یاسا. پێش ئەوەی ببێتە پەرلەمانتار پارێزەر بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.perleman.org/default.aspx?page=Parliamentmembers&idm=241 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111027125234/http://perleman.org/default.aspx?page=Parliamentmembers&idm=241 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەڕۆژی ١٠ی تەمموزی ٢٠١٩، وەک وەزیری داد لە کابینەی نۆیەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|حکوومەتی هەرێمی کوردستان]] دەستبەکاربوو. لەساڵی ٢٠٠٢، ئەندامی دەستەی دارشتنی رەشنوسی پرۆژەی دەستوری هەرێمی کوردستان و پرۆژەی دەستوری عێراق.<ref>[https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/%D9%81%DB%95%D8%B1%D8%B3%DB%95%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%95/ فەرسەت احمد عبداللە]{{بەستەری مردوو|url=https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/%D9%81%DB%95%D8%B1%D8%B3%DB%95%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%95/ |date=ئابی ٢٠١٩ }}، ماڵپەڕی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، لە ١٣ی تەمموزی ٢٠١٩ هێنراوە.</ref> == سەرچاوەکان == <references/> {{کۆڵکە}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤٦]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سیاسییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان]] [[پۆل:وەزیرەکانی نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] h7s2wi3gbmg8crysqjjo3at7wkdvhif 0 9344 1588747 1584452 2026-06-04T22:05:18Z MFTG 21816 /* جوگرافیا */ 1588747 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] 9nianh86ljtwvwf9o0g7ixeqbhbia1m 1588754 1588747 2026-06-04T23:17:09Z MFTG 21816 /* مێژوو */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1588754 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت. == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] s10bsk4vhbld6tvze123gaae1rvnxoy 1588758 1588754 2026-06-04T23:23:50Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1588758 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای ھەولێر | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| قضاء اربیل}}{{ھن}}{{lang-en| Erbil District}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Arbil Districs.png | photo2a = Hawler Governorate.png | photo2b = Hewler governorate 2012.png | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = '''نەخشەی سەرەوە'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی قەزاکانی(ھەولێر، [[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[قەزای بەحرکە|بەحرکە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]] و [[ناحیە]]کانیان و [[گوند]]ەکانیان){{ھن}}'''نەخشەی لای ڕاست'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠٢٦)دا{{ھن}}'''نەخشەی لای چەپ'''{{ھن}} نەخشەی کارگێڕی [[پارێزگای ھەولێر]] لە ساڵی (٢٠١٢)دا. | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe|zoom=9|coord= {{Coord|36.1907| 44.00947}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.1907| 44.00947 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">١</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = ژمارەی [[گوند]]ەکان | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color:#090;">٥٣</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٥٠ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکوومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = [[قایمقام]] | ناوی_سەرۆک = نەبەز عەبدولحەمید | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ٦٤٩٫٤ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤١٨ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٥٥٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٨٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ١،٢٨٨،٥٣٨ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١،٩٨٤ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|بادینانی]] و [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref>{{ھن}}{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://www.erbil.gov.krd/app/ | پەراوێزەکان = }} '''قەزای ھەولێر''' یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی شاری [[ھەولێر]]ە. قەزاکە دەکەوێتە ناوچەیەکی دەشتایی کە لە بەشی باشووریدا زنجیرە گردێک ھەیە. لە وەرزی [[ھاوین]]دا کەشوھەوای قەزاکە وشک و گەرمە و لە وەرزی [[زستان]]یشدا باراناویی و ساردە. بەڵام وەرزی [[بەھار]] و [[پایز]]ی جوان و مامناوەندییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> قەزای ھەولێر لە یەک [[ناحیە]] پێکھاتووە: * [[ناحیەی شەمامک]] == ناو == ناوی قەزای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == جوگرافیا == قەزای ھەولێر ھاوسنوورە لەگەڵ؛ * لە باکوورەوە [[قەزای بەحرکە]]. * لە باشوورەوە [[قەزای قوشتەپە]] و [[قەزای مەخموور]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای بنەسڵاوە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای خەبات]] و [[قەزای مەخموور]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای ھەولێر | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829919#map=10/36.1795/44.0442 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == بە پێی دێرینی شاری [[ھەولێر]]([[قەڵای ھەولێر]])، کە بناغەی ئێستای شاری ھەولێرە، بۆ مێژوویەکی کۆن ژیان تیایدا بەردەوامە، لە ھەموو سەردەمەکاندا بایەخی خۆی ھەبووە و لە مێژوودا ناوچەی حکومڕانی و کارگێڕی دەسەڵاتە جیاوازەکانی ناوچەکە بووە. پایتەختی چەندین دەوڵەتی جیاواز بووە، لەمەوە ئەتوانین بڵێین مەڵبەندی کارگێڕی ئێستای [[دەشتی ھەولێر]] و نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بووە، ئەوە مێژوو گەواھیدەری ئەو ڕاستییەیە. === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی [[سەدەی ١٧یەم]]دا ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ٣٣ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ</ref> * ھەروەھا قەزای ھەولێر وەک سنجاق لە ئەیالەتی شارەزوور لە (١٦٨٠ - ١٧٠٢) ناوی ھاتووە، یەکێک بووە لە ١٨ سنجاقەکانی ئەیالەتەکە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). دوای ھەڵوەشاندنەوەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لە ساڵی ١٨٦٦دا ناوی لیوای کەرکووک بوو بە لیوای شارەزوور، وەئەم لیوایەش چووە سەر [[ویلایەتی بەغدا]]. لە ساڵی ١٨٦٨دا ناوی یەکەی کارگێڕی (لیوا) گۆڕدرا بە (سنجاغ).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئەیالەتی شارەزوور و ڕێکخستنەوەی کارگێڕی دەوڵەتی عوسمانی ھەولێر پێگەی سنجاقی لەدەستداو بووە قەزا لە لیوای کەرکووکدا کە ناوی لیوای شارەزوور بوو. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)دا ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)دا ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواندز بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[ناحیەی سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[ناحیەی ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]]. * قەزای ھەولێر کە سەر بە [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] بوو ئەمیش خرایەوە سەر لیوای کەرکووک. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' ** ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =کورد وترک وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سی جی ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای ھەولێر]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە.<ref name=":8" /> === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربیل والحاقھا بالتأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناحیەکان == * [[ناحیەی شەمامک]]: ناحیەی شەمامک سەر بە قەزای ھەولێرە و ناوچەیەکی تەختی دەشتاییە. ئەو ناحیەیە کەوتووەتە باشووری شاری [[ھەولێر]] بە دووری ٢٥ کم. ناحیەی شەمامک ناوچەیەکی کشتوکاڵییە و ئاو و ھەوای ناحیەکە لە وەرزی زستاندا ساردە و لە وەرزی ھاویندا گەرمە. ڕووبەر: ٥٥٨٫٩ کم دووجا. ژمارەی گوند: ٦٢ ھێلی پانی و درێژی ناوەندی ناحیە: [[باشوور]] ٣٦٫٠٢٣٤ پلە. باکوور ٤٣٫٩٢٧٤ پلە. باری ڕووی زەوی: دەشت:٩١٪. گرد:٩٪ ==سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20160307085005/http://hawlergov.org/ku/region.php?id=1330758535 قەزای ناوەندی ھەولێر-سایتی پارێزگای ھەولێر] * [http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای ھەولێر بۆ سالی ٢٠١٠]{{بەستەری مردوو|url=http://www.krso.net/documents/130/pop_no_hawler_2010.pdf |date=شوباتی ٢٠٢١ }}{{dead link|date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=ئەیلوولی ٢٠١٧ |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان {{قەزای ھەولێر}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] ouwi9hvnpc55ouaq7wnajx7cazqudne 0 9477 1588701 1557060 2026-06-04T12:08:07Z Bahoz ebrahimi 72394 1588701 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country|conventional_long_name=میرنشینی بۆتان|native_name=بۆتان|status=[[دەوڵەتی سەروەر|دەوڵەتێکی سەروەر]] {{small|(پێش ١٥١٤)}}{{ھن}}بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]]|empire=[[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]|government_type=[[میرنشین]]|year_start=١١٦١/١٢٤٧/١٣٣٥–١٨٥٥|year_end=١٨٥٥|common_name=بۆتان|p1=دەوڵەتی زەنگی|flag_p1=Zengid flag at the Battle of Inab (1149), in Passages d'outremer by Jean Colomb, 15th century (schematical).png|p2=دەوڵەتی ئەییووبی|flag_p2=Flag of Saladin.svg|s1=ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|flag_s1=Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).png|image_map=Bohtan.png|image_flag=Bohtan Flag.jpg|capital=[[جزیر]]ی|religion=[[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]، [[سوننە|ئیسلامی سوننە]] {{small|(لە سەدەی ١٤ەوە)}}|leader1=[[پەڕگە:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|This flag was adapted from the gold coins minted during the Bedirhan Bey period.|25px]] [[بەدرخان بەگ]] (کۆتا)|year_leader1=١٨٢١–١٨٤٧|title_leader=میر|today= * {{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[تورکیا]] * {{flagicon image|Flag of Jazira Canton.svg}}{{flagicon image|Flag of Rojava.svg}} [[پارێزگای حەسیچە|حەسەکە]] * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[باشووری کوردستان]]|image_map_size=320px|image_coat=Roj emblem.svg }} '''میرنشینی بۆتان''' میرنشینێکی کوردی بوو لەلایەن میر عەبدولعەزیزەوە دامەزراوە لە ناوچەی [[جزیرەی بۆتان]]. ئەم میرنشینە کوردییە پلەیەکی بەرز و گەورەی میژووی نەتەوەیی و ڕۆشنبیری کوردی بووە. کەوتبووە ڕۆژاوای ھەر دوو [[میرنشینی بادینان]] و [[ھەکاری]]. ناوی میرنشینی بۆتان لە ناوی خێلی (بۆتان)ەوە ھاتووە، یەکیک لە میرە بە ناوبانگەکانی ([[میر بەدرخان پاشا]])بووە کە لە ساڵی ١٨٢١دا بووە بە میری میرنشینی بۆتان و توانی میرنشینەکە بەرەو سە ڕبەخۆیی بەرێت لە ساڵی ١٨٤٢ کە ھیواو ئاواتی میر بەدرخان دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی سەربەخۆ بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=رزگار عومەر عەزیز|دوایین٢=ئەحمەد حەمەدئەمین ئۆمەر|ڕێکەوت=٢٩ی ئازاری ٢٠٢٣|سەردێڕ=گرفتەکانی پڕۆگرامی خوێندنی بابەتی مێژووی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی لە قوتابخانەکانی ناوەندی هەولێر|ناونیشان=http://dx.doi.org/10.56422/ka..54.241|journal=گۆڤاری ئەکادیمیای کوردی|issue=54|پەڕەکان=١٩١–٢٣٠|doi=10.56422/ka..54.241|issn=2520-4106}}</ref> == مێژوو == === بنەچە === کۆنترین ئاماژەی ناسراو بۆ ئەو ناوچەیەی ئێستا پێی دەوترێت بۆتان، لە بەرھەمەکانی [[ھێرۆدۆت]]دا (٤٨٤–٤٢٦ پ. ز) دەردەکەوێت. ئەو خاکێکی بە ناوی «بوخت و ئیخ» دەستنیشان کردووە وەک بەشێک لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]]. بە تێپەڕبوونی سەدەکان، ناوەکە وردە وردە لە ڕووی گۆکردن و شێوەوە گۆڕانی بەسەردا ھات، لە «بوختی» و «بوھتان»ەوە گەشەی کرد تا بوو بە «بۆتان». بە تەواوی ڕوون نییە کە میرنشینی بۆتان کەی دامەزراوە. بەپێی [[شەرەفنامە]]، فەرمانڕەواکانی بۆتان نەوەی سلێمان خالیدن، کە سەرۆکی ھۆزی بۆختی بووە. لە دوای ئەو، کوڕە گەورەکەی «عەبدولعەزیز» شوێنی گرتەوە، کە ھەموو فەرمانڕەواکانی بۆتان لە نەوەی ئەون، ھەر بۆیەش بە خانەدانی فەرمانڕەوا دەوترا عەزیزان. عەبدولعەزیز ھەریەک لە براکانی (میر عەبداڵ و میر بەدر)ی وەک فەرمانڕەوای ناوچەکانی میرنشینەکە دانا. ھەرچەندە ھیچ ڕێکەوتێکی تۆمارکراو نییە لەسەر کاتی دامەزراندنی، بەڵام [[شەرەفخانی بەدلیسی|شەرەفخان]] لە شەرەفنامەدا نووسیوویەتی کە ھەشتەمین فەرمانڕەوای بۆتان، میر عیزەدین عەبداڵ، لە ساڵی ١٣٩٤دا چووە بۆ [[مێردین]] بۆ ئەوەی بەیعەت بە تەیموور بدات. مێژوونووسانی کورد ناکۆکن لەسەر ڕێکەوتی وردی دامەزراندنی میرنشینی بۆتان؛ بەپێی ئەنوەر مایی، میرنشینەکە لە ساڵی ١١٦١ لەلایەن عەبدولعەزیزەوە لە دوای دەسەڵاتی زەنگییەکان دامەزراوە. لەکاتێکدا بەپێی [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]]، میرنشینی بۆتان لە ساڵی ١٢٤٧ دامەزراوە.<ref>https://kurdistanchronicle.com/babat/3305</ref><ref>Ghalib (2011), p. 53.</ref><ref>Ghalib (2011), p. 54.</ref> === ساڵانی سەرەتایی === [[جزیر]]ە لە ساڵی ١٣٣٦/١٣٣٧ لەلایەن ھۆزی بۆتانەوە دەستی بەسەردا گیرا بە ھاوکاری ئەلئەشرەف، میری ئەیووبیی حەسکیف (حسنی کەیفا). لە ساڵانی ١٣٣٠کاندا، حەمدوڵڵا مستەوفی لە کتێبی «نزھة القلوب» دا ڕاپۆرتی داوە کە داھاتی ساڵانەی جەزیرەی ئیبن عومەر ١٧٠٬٢٠٠ دینار بووە. میرنشینی حەسکیف ئامانجی ئەوە بوو لە ڕێگەی ھۆزی بۆتانەوە کۆنترۆڵی جەزیرەی ئیبن عومەر بکات، ئەمەش بە پێشکەشکردنی ھاوکاری سەربازی بۆ گرتنی شارەکە و ھاوسەرگیری کچێک لەگەڵ عیزەدین، میری بۆتان، بەڵام ئەمە سەرکەوتوو نەبوو، چونکە میرنشینی بۆتان شارەکەی ئاوەدان کردەوە و دەسەڵاتی خۆیان چەسپاند، و لە کۆتاییدا میری حەسکیف لە ساڵی ١٣٨٤/١٣٨٥ ھەوڵیدا بە زەبری ھێز جەزیرەی ئیبن عومەر بگرێت، بەڵام بەرپەرچ درایەوە. میرنشینەکە لە لووتکەی دەسەڵاتیدا حوکمڕانی ناوچەیەکی دەکرد کە لە [[ئامەد]]ەوە بۆ [[وان]] و لە [[زاخۆ]]وە بۆ [[شنگال]] درێژ دەبووەوە. یەکەم فەرمانڕەواکانی بۆتان لە بنەماڵەی عەزیزان بوون، کە سەرەتا پەیڕەوی ئایینی [[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]] بوون و دواتر بوون بە موسڵمانی [[سوننە]] و خزمایەتییان لەگەڵ فەرمانڕەواکانی [[میرنشینی بەدلیس]] ھەبوو. دوای ڕۆڵیان لە شکستی [[سەفەوییەکان]] بە دەستی [[عوسمانییەکان]] لە [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، پلەی «حووکمەت» بەخشرایە بۆتان، و بوو بە میرنشینێکی کوردیی بۆماوەیی لە چوارچێوەی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا.<ref>Sinclair (1989), p. 401.</ref><ref>Miynat (2017), p. 86.</ref><ref>https://books.google.com/books?id=3fQyAQAAQBAJ&pg=PA60</ref><ref>https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC&q=Azizan</ref><ref>http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729</ref><ref>https://www.jstor.org/stable/25818086</ref><ref>https://d-nb.info/1156601185/34</ref> === سەردەمی دەسەڵاتی بەدرخان بەگ === یەکێک لە میرە گرنگەکانی بۆتان [[بەدرخان بەگ]] بوو، کە شوێنی میر سەیفەددینی گرتەوە. بەدرخان بەگ لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ و ١٨٤٧ میری میرنشینەکە بوو. ئەو ھێزە سەربازییەکانی نوێ کردەوە بە دامەزراندنی ھێزێکی تایبەت کە لە ئەندامانی چەندین ھۆزی ناو میرنشینەکە پێکھاتبوو، کە ئەمەش ئاسایشی بۆ بۆتان ھێنا. بەپێی دیپلۆماتکارانی ئەورووپی لە ناوچەکە، ئەو تەنانەت تاقی دەکردەوە ئاخۆ سەرۆکە ناوچەیییەکان بەپێی پێویست بەئاگان یان نا. ئەو ھەوڵی دەدا شەوانە ھێرش بکاتە سەر ھۆزێک، و ئەگەر سەربکەوتایە، سزای سەرۆک ھۆزەکەی دەدا کە دزییەکە لە خاکەکەیدا سەرکەوتوو بووە. پاشان ئەو شتانەی دەگەڕاندەوە کە شەوی پێشتر تاڵانی کردبوون. ئاستی ئاسایش لە بۆتان بە جۆرێک بوو، کە دانیشتووانی پارێزگا دراوسێکان ھان دەدا کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەدرخان. ئەمەش بووە ھۆی دژایەتی والیی عوسمانیی [[مووسڵ]]، کە داوای کۆتایی ھێنان بە کۆچی دانیشتووان لە پارێزگای مووسڵەوە بۆ بۆتان دەکرد. دواتر، بەدرخان ٢٠٠٠ کۆچبەری دەرکرد کە لە سەردەمی حوکمڕانی محەممەد پاشا لە مووسڵ لە بۆتان نیشتەجێ بووبوون، بەڵام دوای چوار ساڵ گەڕانەوە. دەستپێکردنەوەی کۆچەکە بووە ھۆی ئەوەی والی مووسڵ، محەممەد شەریف پاشا، ڕاپۆرتێک دژی بەدرخان بەرز بکاتەوە، کە لە ساڵی ١٨٤٧ ناچار بوو ڕازی بێت بە کۆتایی ھێنان بە کۆچی بیانییەکان بۆ بۆتان. [[بەدرخان بەگ]] دوای ڕاپەڕینێکی شکستخواردوو دژی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی دەستی لەکارکێشایەوە و دواتر، بۆتان سەربەخۆیییەکەی لەدەستدا.<ref>Henning, Barbara (2018), p. 95</ref><ref>https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420970/ASS_Zed.pdf?sequence=1</ref><ref>https://books.google.com/books?id=PGptAAAAMAAJ</ref><ref>Gökçe, Hasan (1997). Kieser, Hans-Lukas (ed.), p. 80</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Kurdistan_et_l_Europe.html?hl=ar&id=8LAlAQAAMAAJ</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{میرنشینە کوردییەکان}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|تورکیا|کوردستان}} [[پۆل:خانەدانە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] d1vq7nx89zcda2qx5l32y35r9jb7mri 0 10544 1588746 1588625 2026-06-04T22:03:18Z MFTG 21816 /* جوگرافیا */ 1588746 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = قەزای کۆیە | ناوی_فەرمی = ''{{lang-ar| قضاء کویسنجق }}<br>{{lang-en| Koy Sinjaq District }}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[قەزا]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = نەخشەی قەزای کۆیە.png | photo2a = قەزای کۆیە.png | photo2b = | photo3a = | photo3b = | | spacing = 2 |size = 300px }} | شرۆڤەی_وێنە = وێنەی سەرەوە:{{ھن}}نەخشەی قەزای کۆیە{{ھن}}وێنەی خوارەوە:{{ھن}}نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=8 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''قەزای کۆیە''' | دەرزیی_نەخشە = | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = 1 | پۆتانەکان = {{coord| 36.08314| 44.63329 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[کۆیە]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[قەزا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩١٨]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = قایمقام | ناوی_سەرۆک = تارق حەیدەری | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٩٤٫٣ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٦٢٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ١٣٨١ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٧١ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٩٠،٤١٣ کەس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = کۆیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) و [[زمانی سوریانی|سوریانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) و [[مەسیحی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Koye.JPG|thumb|وێنەی شاری کۆیە]] '''قەزای کۆیە''' (بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]: قضاء کویسنجق، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Koya District) یەکێکە لە قەزاکانی [[پارێزگای ھەولێر]]، [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]]. ناوەندەکەی [[شارۆچکە]]ی [[کۆیە]]یە. لە دوو نەتەوەی [[کورد]] و [[ئاشوورییەکان|کلدان]] پێکھاتووە. قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی [[عیراق]] و [[کوردستان]]دا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «[[باواجی]]» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠م و چیای «[[ھەیبەت سوڵتان]]» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢م لە ڕووی [[ئاستی دەریا]]وە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[ئاسکی کۆیە]] و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە [[تورکی]] بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە [[حەمامۆک]] کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی [[میرنشینی بابان|بابان]] و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) [[سنجاق]]یش یەکەیەکی ئیداری بوو لە [[دەوڵەتی عوسمانی]]. کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە [[قەزا]]. لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی [[پێشمەرگە]]، [[حکوومەتی عێراق]] کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە [[ناحیە]]، بەڵام دوای ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کۆیەی کردەوە بە قەزا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/300919024657.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == ناو == ناوی قەزای کۆیە لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە شاری [[کۆیە]]یە، خەڵکی [[کوردستان]] و شارەکە پێی دەڵێن [[کۆیە]]، بەڵام ھەر لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سەردەمی عوسمانییەوە]] لە یەکە کارگێڕییەکاندا و لە حکومەتی عێراقیشدا بە (کویسنجق) ناوی ھاتووە. ئەم بۆچوونانەی خوارەوە سەبارەت بە ناوی کۆیە ھاتووە: * سەبارەت بە بنەچەی ناوی کۆیە لێکدانەوە و دەرەنجامی زۆر ھەیە. پرۆفیسۆر تاھر ئەحمەد حەوێزی چەندین بۆچوونی سەبارەت بە وەرگرتنی ئەو ناوە خستوەتەڕوو، گرنگترینیان بریتین لە: ** ناو لە سەردەمی فەتحەکانی ئیسلامیدا (کۆھسار) بووە، واتە (ناوچەی شاخاوی). ** دەوترێت ناوەکە لە بنەڕەتدا کۆسار(کوثار) بووە، بەڵام دوای فەتحە ئیسلامییەکان بووە بە (کۆیسەنجاک)، وەک چۆن موسڵمانان و عوسمانییەکان (ئالا تەلە واتە سەنجاک)یان بەرزکردۆتەوە، واتە ئاڵای بەرزی پێغەمبەر، لەسەر ئەو قەڵا کۆنەی کە بە قەڵای (قۆچ پاشا) بە ناوبانگ بووە. ** دەوترێت کۆی سەنجاک ناوی (کۆی سان) و (کۆی سان لەگەڵ کۆسرەت) بووە، کە شاخێکە لە دەڤەری [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]] و [[ناحیەی خدران|خدران]]، برا بوون. (سان) کورتکراوەی ناوی (سوڵتان)ە، بەو پێیەی تا ئێستا نازناوی (سان) لە ناوچەی ([[ھەورامان]])دا باوە کە دەدرێت بە سەرۆک ھۆزەکان. مانای گشتی شاخی تایبەت سوڵتانە. ** ھەندێک خێڵ ھەبوون بە ناوی (مامەکویە) و (کۆی) کە لە (جەبەل سەماق) لەلای ڕۆژاوای [[حەلەب]] نیشتەجێ بوون و لە دوای ساڵی (٥٥٠)کۆچی، کۆچیان کردووە بۆ ناوچەی [[پارێزگای لوڕستان|لوڕستان]] لە سەردەمی حاکمەکەیدا (ھەزار ئەسپ). پاشان، پرۆفیسۆر حەویزی دەپرسێت: ئایا ناکرێت پەیوەندییەک ھەبێت لەنێوان ئەو دوو ناوەی باسکراوە و (کۆی) و (ئاکۆ) کە دەکەونە [[قەزای ڕانیە|دەڤەری ڕانیە]]؟ ** پرۆفیسۆر حەویزی بۆچوونی مێژوونووسی گەورەی کورد، خوالێخۆشبوو [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] ھێنایەوە، کە لە دوای حوکمڕانی (مەئمون بەگ) کە یەکێک بوو لە شازادەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]]، مامی (سەرخات بەگ)، ناوچەکانی ڕێکخستەوە وەک (لۆی، مەسیلە، مەھرەدان، تانورا، کولوس و نەشکاس) تا خوسلە دەگرێتەوە. خوالێخۆشبوو ئەمین زەکی دەڵێت کە (لۆی) بریتییە لە (نوێ)، و ئەمە ناوچەی ئێستای کۆیسانجاکە. بۆیە دوور نییە کە (لۆی) (کۆی)بێت. ** سەنجاق وشەیەکی تورکییە بە واتای ([[ئاڵا]])دێت، وەک لە کتێبی چوار سەدەی مێژووی مۆدێرندا ئاماژەی پێکراوە، ناوچەیەکە کە (سەنجاک بەکی) لە پێگەی یەکەیەکی فیۆداڵیدا حوکمڕانی دەکات، دواتر بە مانای یەکەیەکی ئیداریی سەر بە [[ئەیالەت]]ەکان دێت و لەلایەن [[موتەسەڕیف]]ەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت. ** ھەندێک دەڵێن (کۆی) بە تورکی بە واتای ([[گوند]]) و کویسانجاق بە واتای (گوندی مەعریفە). پڕۆفیسۆر حەوێزی دەفەرموێت: ئەگەر وابێت، ئەوا دەبێ کویسەنجاق پێشتر ناوێکی تری ھەبووبێت، بەڵگەکانیشی بۆ ئەوە ئەوەیە کە دەوترێت (کۆی تۆپزاوا)، واتە گوندی (تۆپزاوا)، و (کوی شیلە- گوندی شیلام)، و نەگوتراوە (کۆی کوڵە). ** ھەندێک لە نووسەرانی عەرەب ناوەکەیان بە (القی) لە جیاتی (کۆی) تۆمار کردووە. ** (کۆ) وشەیەکە بە واتای (کۆکردنەوە یا سەرجەم) لە [[پارێزگای سلێمانی|دەڤەری سلێمانی]] کۆبوونەوە و (کۆ) لە دەڤەری سلێمانیشدا بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە ئەستێرەی سورەیا، کە ئەو ئەستێرەیە کە بە دەرکەوتنی کاتەکەی دەناسرێت، بەتایبەتی لە [[لادێ]]کاندا. لەم پەیوەندییەدا [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] باس لەوە دەکات کە لێکدانەوە کۆنەکەی وشەی (کۆ)، وەک باوەڕی باو، ئەوەیە کە ئەو کەسەی لە یەکێک لە لوتکەکانی چیای ھەیبەت سوڵتانەوە دەڕوانێت بەرەو بەشەکانی شارەکە لە ڕابردوودا بە شێوەیەکی گرووپی لە دوورەوە دەیبینی، واتە لە شێوەی گرووپی (سورەیا)، کە بە زمانی کوردی بە واتای (کۆ) دێت. * [[مەسعوود محەممەد|پرۆفیسۆر مەسعوود محەممەد]] لێرەدا دەشڵێت، وشەی (سەنجاق) پێش سەردەمی عوسمانییە، وەک بەڵگە کتێبی (الآزکار)ی ئیمامی نەوەوی دەھێنێتەوە کە ٦١٦ ساڵ لەمەوبەر لەلایەن پیاوێکەوە کۆپی کراوە بە ناوی (خدری کوڕی عومەر الکویسەنجاکلی)، کە لە کۆتایی کتێبەکەدا ناوی ھاتووە. پرۆفیسۆر مەسعوود ئەگەری ئەوە بەدوور ناگرێتەوە کە ناوی کویسانجاق دوای ھێرشەکانی ھولاگو یان تەیمور بەو شارە درابێت، بەو پێیەی ئەو زاراوەیەی لەو کاتەدا بەکاردەھێنرا تورکی بووە. دەشڵێت کویسنجەق دەکەوێتە سەر ڕێگای کاروانەکان کە لە [[حەلەب]] و باکووری [[سووریا]]وە دێت و بەرەو باکووری [[ئێران]] دەڕوات. ئەو پێی وایە، لە ھەر حاڵەتێکدا، مێژووی دامەزراندنی شاری کویسنجەق دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ١٣٠٠ساڵ بۆ ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر. * پرۆفیسۆر غالب تاڵەبانی دەفەرموێت: بنەچەی کویسنجەق (کۆی - سان - جا) واتە چیای کورسی سوڵتان. لێکدانەوەکەی ئەوەیە کە (کۆی-کۆ-کێو) بە واتای شاخ دێت، و بە تایبەتی شاخی شکۆمەندی سوڵتان کە دەکەوێتە نزیک کۆیەوە، کە [[قەزای ڕانیە]] لە [[قەزای کۆیە]] جیادەکاتەوە. * سەبارەت بە (سان)، کورتکراوەی وشەی (سوڵتان)ە، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە تا ئەمڕۆ لە شێوەزاری ھەورامیدا دەبینرێت، کە لە جیاتی جەعفەر سوڵتان دەڵێن جەعفەرسان، کە یەکێکە لە سەرکردەی ھۆزەکانی ھەورامی. ھەروەھا وشەی (جا یان جێگا) بە مانای شوێن یان بارەگا ڕوون دەکاتەوە، بۆیە ڕەتیدەکاتەوە کە بنەچەی کۆیسنجق (کۆی-سنجق) بێت. * لە کۆتاییدا [[شاکر فەتاح|پرۆفیسۆر شاکر فەتاح]] دەڵێت: خەڵکی شاری کۆیسنجق و دەوروبەری شارەکە ناودەبەن بە (کۆیە)، شاعیری ناودار [[حاجی قادری کۆیی]] لە یەکێک لە بەیتەکانیدا ناوی دەبات (شارەکەی کۆ). دوای دروستبوونی موتەسەرریفەت لە سەردەمی عوسمانییەکان، ناویان لێنا کۆی سنجاق واتە موتەسەرریفەتی (کۆ). دەڵێت: ڕەنگە ئەو بەروبوومە کشتوکاڵییەکان لە سەردەمێکدا لەوێ لە کۆگاکانی حکومەتدا کۆکرابێتەوە. کەواتە شوێنی ئەو کۆگایانە ناویان لێنرا (کۆ، واتە کۆکردنەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أصول أسماء المدن و المواقع العراقیة؛ الجزء الاول | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2019/369547.PDF?ver=132115590250000000 | نووسەر = جەمال بابان |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == جوگرافیا == '''قەزای کۆیە''' ھاوسنووری ئەم قەزایانەیە: * لە باکوورەوە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[قەزای پیرمام]]. * لە باشوورەوە [[قەزای چەمچەماڵ]]، [[قەزای تەقتەق]] و [[قەزای کەرکووک]]. * لە ڕۆژھەڵاتەوە [[قەزای دووکان]]، [[قەزای حاجیاوا]] و [[قەزای ڕانیە]]. * لە ڕۆژاواوە [[قەزای بنەسڵاوە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزای کۆیە | ناونیشان = https://www.openstreetmap.org/relation/3829921 | نووسەر = [[ئۆوپن ستریت ماپ|openstreetmap]] |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == مێژوو == === سەردەمی عوسمانی(١٥٥٤-١٩١٨) === * کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە [[کورد]]ەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە [[ئامێدی]]، [[ھەولێر]]، [[کەرکووک]] و [[زاخۆ]]، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک [[سنجاق]] لە ناو [[ئەیالەتی بەغدا]]دا ڕیزکراون.<ref>https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338</ref> تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک [[قەزا]]ی ژێردەستەی [[بەغدا]] دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی [[ئەیالەتی شارەزوور]] لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی ئەیالەتەکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.<ref>Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48</ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، [[ئەیالەتی شارەزوور]] کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. [[سنجاقی بابان]] کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ویلایەتی بەغدا]]وە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن [[باب ئەلعالی]] ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە [[بەغدا]]وە دەست پێ بکات. * سنووری ئێستای قەزای کۆیە بە ناوی کۆیسنجەق لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢)، لە ناو [[سنجاق]]ەکانی [[ئەیالەتی شارەزوور]]دا ھاتووە.<ref>https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> [[ئەیالەتی شارەزوور]](١٥٥٤-١٨٦٢) لە چوار لیوا پێکھاتبوو، '''لیوای کەرکووک'''، [[قەزای کفری|لیوای زەنگاباد]]، [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]]و [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]. لیوای کەرکووک لەم سەردەمەدا لە (٨) [[قەزا]] پێکھاتبوو ([[قەزای کەرکووک]]، [[ناحیەی پردێ|قەزای ئاڵتون کۆپری]] و ھۆزی عوبێد، کە ئەم ھۆزە دەوارنشین بوون، [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[ناحیەی بالیسان|قەزای بالیسان]]، [[قەزای کۆیە]]، ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو، ھۆزی بڵباس). ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * لە نێوان ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا، قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. * لە نێوان ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا، [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە. === سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتی(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== * لەم قۆناغەدا قەزای کۆیە هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== * بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. === سەردەمی کۆماری(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== * بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== * بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. * بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> == ناودارانی کۆیە == ===کەسایەتیی شۆڕشگێڕ=== * [[عەلی مەولود داربەسەری]] ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی [[حاجی ئۆمەران]] بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی [[بەعس]] شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.<ref>https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211217125959/https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 |date=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ }}</ref> ===ھونەرمەندان=== مام سێوە (مەقام بێژ)، [[تایەر تۆفیق]] (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس. ===شاعیران=== [[حاجی قادری کۆیی]] (١٨١٧-١٨٩٧) , [[مەلای گەورە]] (١٨٧٦-١٩٤٣), [[دڵدار]] (نوسەری ھۆنراوەی [[ئەی رەقیب]] ,١٩١٨-١٩٤٨)، [[قوبادی جەلیزادە]]. [[دڵزار]]. [[عەونی]]. [[دلێر]]. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. [[خادیم]]. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار. == زانکۆی کۆیە == کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی [[زانکۆی کۆیە]]، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە ھەروەھا زمانی ئینگلیزی وە پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب | سەردێڕ = سەبارەت بە زانکۆی کۆیە | ناونیشان = http://www.koyauni.ac/kurdish/ | نووسەر = [[زانکۆی کۆیە]] | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]] | ڕێکەوتی سەردان = ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧ | ڕێکەوتی ئەرشیڤ = ١ی شوباتی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == قشلەی کۆیە == ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی [[شەڕ]] و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە. == ناحیەکان و گوندەکان == کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی '''شارەزوور''' (کە ناوەندەکەی [[کەرکووک]] بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو. لە پاش [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]] و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.<ref>سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھ، استانبول، ص ٨٠٣.</ref> قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.<ref>[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]</ref> * [[ناحیەی ئاشتی]]؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا. * [[ناحیەی سکتان]]؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین. * [[ناحیەی سێگردکان]]؛ ١١ گوند * [[ناحیەی شۆڕش]]؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان [[دێگەڵە|گوندی دێگەڵە]] و [[بانی ماران]] == بەستەری تایبەت == * سایتی '''چنارۆک''' [https://web.archive.org/web/20141021111314/http://chnarok.se/darbaray%20koya.htm] * سایتی '''زانکۆی کۆیە'''[https://web.archive.org/web/20120201212114/http://www.koyauni.ac/kurdish/] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{قەزای کۆیە}} {{قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر}} {{پارێزگای ھەولێر}} {{دابەشکارییە کارگێڕییەکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Koy Sinjaq District}} {{تووڵی دەروازە|عێراق|جوگرافیا|کوردستان|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:قەزاکانی عێراق]] [[پۆل:کۆیە]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:جوگرافیای کوردستان]] [[پۆل:کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] 76dgiiwb8jgt2zdfaj7ogg4ff4lj9ba 0 19348 1588755 802689 2026-06-04T23:17:45Z Ari Qasm 57423 پەڕەکەی واڵا کردەوە 1588755 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1588756 1588755 2026-06-04T23:18:53Z Ari Qasm 57423 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1588755|1588755]] لە لایەن [[Special:Contributions/Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[User talk:Ari Qasm|لێدوان]]) 1588756 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[خوا لە ئیسلامدا]] ee7jz78sbsmwewpgihukwarmp13a1t4 0 19834 1588779 1429136 2026-06-05T06:37:37Z ~2026-33288-88 76876 1588779 wikitext text/x-wiki {{نوێکردنەوە}}{{Infobox national football team | Name = ئیسپانیا | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = ESP | FIFA Rank = {{Nft rank|١٠|down|٢|date=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} | FIFA max = ١ | FIFA max date = تەممووزی ٢٠٠٨&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠٠٩، تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩&nbsp;– ئازاری ٢٠١٠، تەممووزی ٢٠١٠&nbsp;– تەممووزی ٢٠١١، تشرینی یەکەمی ٢٠١١&nbsp;– تەممووزی ٢٠١٤ | FIFA min = ٢٥ | FIFA min date = ئازاری ١٩٩٨ | Elo Rank = {{Nft rank|٣|down|١|date=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} <!-- Elo rankings change often and irregularly; there are no "releases" from which a team can go up or down in ranking --> | Elo max = ١ | Elo max date = ئەیلوولی ١٩٢٠&nbsp;– ئایاری ١٩٢٤، ئەیلوول&nbsp;– کانوونی یەکەمی ١٩٢٥، حوزەیرانی ٢٠٠٨&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠٠٩، تەممووزی ٢٠١٠&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠١٣ | Elo min = ١٩ | Elo min date = حوزەیران–تشرینی یەکەمی ١٩٦٩، تشرینی دووەمی ١٩٩١ | Elo rating max = 2049 | Elo rating max date = ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨، ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ | Nickname = {{unbulleted list | {{nowrap|''{{lang|es|La Furia Roja}}'' (The Red Fury)}}<ref name="roja">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/learningenglish/2010/06/la-roja-from-miguel-spain.shtml |سەردێڕ="La Roja" from Miguel, Spain |ڕێکەوت=17 حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=30 حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref><ref name="roja2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/statistics/news/newsid=1072428.html |سەردێڕ=La Roja lean to the left |بڵاوکەرەوە=[[FIFA]] |ڕێکەوت=16 حوزەیرانی ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150712191712/http://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/statistics/news/newsid=1072428.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | {{nowrap|''{{lang|es|La Furia}}'' (The Fury)}} | ''{{lang|es|La Roja}}'' (The Red [One]) }} | Association = ''[[Royal Spanish Football Federation|Real Federación Española de Fútbol]]'' (RFEF) | Confederation = [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] (ئەورووپا) | Coach = | Asst Manager = | Captain = | Most caps = [[سێرجیۆ ڕامۆس]] (١٧٠)<ref name="Most-capped players"/> | Top scorer = [[داڤید ڤییا]] (٥٩) | Home Stadium = Various | pattern_la1 = _esp20h | pattern_b1 = _esp20h | pattern_ra1 = _esp20h | pattern_sh1 = _spanje20h | pattern_so1 = _esp20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 <!--Away Shirt--> | pattern_la2 =_esp20a | pattern_b2 =_esp20A | pattern_ra2 =_esp20a | pattern_sh2 = _esp20a | pattern_so2 =_esp20a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = F6FBFF <!--End of Shirt--> | First game = {{fb|ESP|1785}} ١–٠ {{fb-rt|DEN}}<br>([[بروکسێل]]، بەلجیکا؛ ٢٨ ئابی ١٩٢٠) | Largest win = {{fb|ESP|1931}} ١٣–٠ {{fb-rt|BUL}}<br>([[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ ٢١ی ئایاری ١٩٣٣) | Largest loss = {{fb|ESP|1785}} ١–٧ {{fb-rt|ITA|1861}}<br>([[ئەمستەردام]]، ھۆڵەندا؛ ٤ی حوزەیرانی ١٩٢٨)<br>{{fb|ENG}} ٧–١ {{fb-rt|ESP|1931}}<br>(لەندەن، ئینگلتەرا؛ ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٣١) | World cup apps = ١٦ | World cup first = 1934 | World cup best = پاڵەوانیەتیی ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) | Regional name = [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|پاڵەوانیەتیی ئەورووپی]] | Regional cup apps = ١٠ | Regional cup first = [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]] | Regional cup best = پاڵەوانیەتییەکانی ([[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]]، [[UEFA Euro 2008|٢٠٠٨]]، [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|٢٠١٢]]) | Confederations cup apps = ٢ | Confederations cup first = [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] | Confederations cup best = Runners-up، [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] | medaltemplates = {{MedalTop}} {{MedalSport|Men's [[Football at the Summer Olympics|Football]]}} {{MedalSilver|[[1920 Summer Olympics|1920 Antwerp]]|}} {{MedalGold|[[1992 Summer Olympics|1992 Barcelona]]|<ref name="Olympics 1992-">Since 1992, squads for [[Football at the Summer Olympics]] have been restricted to three players over the age of 23, which Javier will play in 2016. The achievements of such teams are not usually included in the statistics of the international team.</ref>}} {{MedalSilver|[[2000 Summer Olympics|2000 Sydney]]|[[Football at the 2000 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]<ref name="Olympics 1992-"/>}} {{MedalBottom}} }} '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا''' ھەڵبژاردەی نیشتمانی [[ئیسپانیا]]یە و لەلایەن [[یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیا]]وە سەرپەرشتی دەکرێت و ڕاھێنەری ئێستای ھەڵبژاردەکە [[لویس ئینریکی|لویس ئینریکییە]]، ئیسپانییەکان بە لارۆخا بەناوبانگن. ئیسپانیا تاکە ھەڵبژاردەی ئەوروپییە کە توانیویەتی سێ پاڵەوانیەتی یەک لەدوای یەک بباتەوە کە [[یۆرۆی ٢٠٠٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠]] و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|یۆرۆی ٢٠١٢ن]]. بۆ یەکەمجار لەمێژوویدا لە تەممووزی ٢٠٠٨ ئیسپانیا پلەی یەکەمی ڕیزبەندی جیھانی فیفای گرت. لەنێوان تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ تا حوزەیرانی ٢٠٠٩ ژمارەی پێوانەیی تۆمارکرد بە ھۆی ئەوەی ٣٥ یاری یەک لەدوای یەکی بردەوە و ھەتا لەبەرامبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان یارییەکی دانا و بوو بە سێیەمی [[جامی کیشوەرەکان]]ی فیفای ٢٠٠٩ و پێشتریش بەرازیل لە ١٥ یەک لەدوای یەک تامی دۆڕانی نەکردبوو. == مێژوو == === ساڵەکانی سەرەتا و کاریگەری جەنگ === یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیا لەساڵی ١٩٠٩ دامەزرا و لەساڵی ١٩١٣ بوو بە ئەندام لە [[یەکێتی تۆپی پێی جیھانی]]. ھەرچۆنیەک بێت ھەڵبژاردەی ئیسپانیا ھیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نێودەوڵەتی ئەنجام نەدا تاوەکو ئەوەی لەساڵی ١٩٢٠ لەیارییەکانی ئۆڵۆمپی یەکەم ڕووبەڕووبوونەوە و سەرکەوتنی نێودەوڵەتی تۆمارکرد دوای ئەوەی بە گۆڵێکی بێبەرامبەر لەدانیمارکی بردەوە. یەکەم دەرکەوتنی لەیارییە کۆتاییەکان بۆ [[جامی جیھانی فیفای ١٩٣٤]] دەگەڕێتەوە دوای سەرکەوتنی بەسەر پورتوگال بە ئەنجامی ٩ – ٠ و ٢ – ١ لەقۆناغی پاڵاوتن. لەگەڕی یەکەمدا لەسەر ھەژماری بەرازیل ٣ – ١ براوە بوو پێش دۆڕانی ١ – ٠ لە کۆتاییەکانی خوولەکە لە فلۆرینسی [[ئیتاڵیا]]. لە ٣ی ئایاری ١٩٣٦ لە بێرن ٢ – ٠ سویسرا دۆڕا و ھەتا کۆتایی ھاتنی جەنگی مەدەنی ئیسپانی ١٩٤١ ھەڵبژاردەکە ھیچ یارییەکی نەکرد. تەنھا لەگەڵ وڵاتە ھاوپەیمانەکانی یان سویسرا و ئێرلەندا و پورتوگال، و لەماوەی جەنگی جیھانی دووەمدا ئیسپانیا لە پێشبڕکێی دووبارە چوونە ناوەوەی [[فیفا]] لەبەرامبەر بەلجیکا بە گۆڵێک بەرامبەربوو. === لەپەنجاکاندا === جەنگی مەدەنی ئیسپانی و جەنگی جیھانی دووەم ڕێگربوون لەبەشداریکردنی لە پێشبڕکێی یارییەکانی نێوان جامی جیھانی ١٩٣٤ و پاڵاوتنی جامی جیھانی ١٩٥٠، دواتر بانگھێشتنامەیەکیان پێگەیشت بۆ بەشداریکردن لە پێشبڕکێیەکانی ئایبیری و لەبەرامبەر پورتوگال ٥ – ١ سەرکەوت و ٢ – ٢ بەرامبەربوو. لە کۆتاییەکانی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٠ لەبەرازیل، لەگەڵ ئینگلتەرا و ویلایەتە یەکگرتووەکان و چیلی پێشبڕکێیان بۆ یاری کۆتایی دەکرد. بۆ یەکەمجار لە مێژووی جامی جیھانی فیفای بڕیاردرا کەدەبێت چوار ھەڵبژاردە لەشێوەی کۆمەڵەیەک بەشداربن لەکێبڕکێیەکانی کۆتایی پاڵەوانیەتییەکە. بەرازیل و ئۆرۆگوای و سوید و ئیسپانیا پێکھاتەی کۆمەڵی کۆتایی بوون. ئیسپانیا لەبردنەوەیەکیش سەرنەکەوت بە دەستکەوتی ھیچ بردنەوەیەک و بەرامبەرێک و دوو دۆڕان پلەی چوارەمی گرت. ھەتا ساڵی ٢٠١٠ و ھەڵبژاردەی ئیسپانیا توانی ببێتە پاڵەوان و نازناوی جامی جیھانی ٢٠١٠ بەرز بکاتەوە و نازناوی "ژێر سەرکەوتووان"ی وەرگرت.<br/> لەژێر ڕاھێنەرایەتی ڕاھێنەری فەڕەنسی – ئەرجەنتینی ھێلینیۆ ھێریرا و یاریدەری ئیتاڵی دانیال نیولان ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتنی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٠]] سەرکەوت. ئیسپانیا ٧ – ٢ لە پۆڵەندای بردەوە و سەرکەوت بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی. ئیسپانیا لەقۆناغی چارەکی کۆتایی ڕووبەڕووی یەکێتی سۆڤیەت بوو بەڵام بەھۆی ناکۆکی لەنێوان [[دیکتاتۆر]]ی ئیسپانیا فرانکۆ و سۆڤیەتییەکانەوە ئیسپانیا ئامادەنەبوو ڕووبەڕووی یەکێتی سۆڤیەت ببێتەوە. === جامی جیھانی ١٩٨٢ لە ئیسپانیا === لە ١٩٧٦ ئیسپانیا دیاریکرا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانی فیفای ١٩٨٢]]. بۆ یەکەمجاریش بوو کە ٢٤ ھەڵبژاردە بەشداری بکەن لە جامی جیھانی. ھەموو پێشبینییەکان لەبەرژەوەندی ئیسپانیا بوون و ئەوکات ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەرایەتی خۆزیە سانتاماریا بەشداری لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و کەوتە کۆمەڵەی ٥ و بەرامبەر ھیندۆراس و یۆگسلاڤیا و ئێرلەندای باکوور یاری دەکرد لە قۆناغی کۆمەڵەکان و بە ئەنجامی گۆڵێک لەبەرامبەر ھیندۆراس بەرامبەربوون و ٢ – ١ بەسەر یۆگسلاڤیا سەرکەوت و ١ – ٠ لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور دۆڕا. بەم ئەنجامە سەرکەوت بۆ گەڕی دووەم لەبەرامبەر گڕووبی ٢ یاریکرد و لەبەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دۆڕا و لەگەڵ ئینگلتەرا بەرامبەر بوو، بەم ئەنجامەش ماڵئاوایی لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و سانتاماریا وازی ھێنا. === ١٩٨٤ بۆ ١٩٨٨ === ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەری یانەی [[ریاڵ مەدرید]] میشێل مونۆز کارەکانی بەڕێوە دەچوو، بەشێوەیەکی کاتی لەساڵی ١٩٦٩ مەشقی بەھەڵبژاردەکە کردبوو. لە پاڵاوتنی [[یۆرۆی ١٩٨٤]] لەگەڵ ھۆڵەندا و ئێرلەندا و ئایسلاند لەکۆمەڵەی ٧ بوون، بۆ دەرکردنی ھۆڵەندا لەیەکەمی گرووپەکەی پێویست بوو کەمتر لە ١١ گۆڵ لەبەرامبەر ماڵتا تۆمار بکات، و گێمی یەکەم ٣ – ١ براوە بوو و لەگێمی دووەمدا توانی ٩ گۆڵ تۆمار بکات و بەمەش گەیشتە خەونەکەی و ١٢ – ١ کۆتایی بەیارییەکە ھات و بوو بەیەکەمی گرووپەکەی. و لەکاتی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ ڕۆمانیا و پورتوگال و ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەکۆمەڵەی ٢ بوون. لە دوو یاری سەرەتادا ١ – ١ بەرامبەربوو و دوای سەرکەوتنی بەسەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ئەنجامی ١ – ٠ لەپێشەنگی گرووپەکەی مایەوە. لەیارییەکانی پێش کۆتایی ئیسپانیا دانیمارکی بینی و ١ – ١ بەرامبەربوون لەدوای کاتی زیادکراویش و ئیسپانیا ٥ – ٤ لەلێدانی یەکلاکەرەوە سەرکەوتوو بوو. لەیاری کۆتاییدا فەڕەنسا لەگێمی یەکەمدا ٢ – ٠ ئیسپانیای شکاند.<br/> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لە پاڵاوتنەکانی [[جامی جیھانی فیفای ١٩٨٦]] لەگەڵ سکۆتلەندا و وێڵز و ئایسلەندا لەکۆمەڵەی ٧ بوون. لەسەرەتای کۆمەڵەکەدا بە دوو دۆڕان دەستی بەیاریکردن کرد بۆ بەڕازیل ١ – ٠، بەڵام لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور ٢ – ١ و لەبەرامبەر جەزائیر ٣ – ٠ سەرکەوت.<br/> لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا سەرکەوت بەسەر دانیمارک بەئەنجامی ٥ – ١ و ئیملیۆ بوترەیگینۆ چوار گۆڵی تۆمارکرد. بەڵام لەیارییەکانی چارەکی کۆتایی ئیسپانیا لەگەڵ بەلجیکا ١ – ١ بەرامبەربوو و بەلجیکا ٥ – ٤ لەلێدانی یەکلاکەرەوە سەرکەوت.<br/> مونۆز ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەکەی کرد بۆ [[یۆرۆی ١٩٨٨]]. ئیسپانیا و نەمسا و ڕۆمانیا و ئەلبانیا لەکۆمەڵەیەک بوون. ئیسپانیا ٣ – ٢ بەسەر دانیمارک سەرکەوت و ٢ – ٠ لەبەرامبەر ئیتاڵیا و ١ – ٠ لەبەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دۆڕا. === ١٩٩٠ بۆ ١٩٩٢ === بۆ [[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٠]]ی ئیتاڵیا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەرایەتی [[لویس سوارێز]] بوو. ئیسپانیا لەکۆمەڵەیەکدا بوو لەگەڵ ئێرلەندا و ھەنگاریا و ئێرلەندای باکوور و ماڵتا لەپاڵاوتندا، لە کۆتاییەکانی پاڵەوانیەتیەکە لەکۆمەڵەی پێنجەم بوو لەگەڵ ئۆرۆگوای و کۆریای باشوور و بەلجیکادا، لەبەرامبەر ئۆرۆگوایدا ٠ – ٠ تووشی بەرامبەربوونێکی نەرێنی بوو، بەڵام لەبەرامبەر کۆریای باشوور ٣ – ١ و بەلجیکا ٢ – ١ سەرکەوت، بەڵام لەگەڕی دووەمدا لەبەرامبەر یۆگسلاڤیا ٢ – ١ دۆڕا.<br/> ڤیسنیتی میرا ڕاھێنەرایەتی ئیسپانیای کرد بۆ [[یۆرۆی ١٩٩٢]]، ئیسپانیا بەلێھاتوویی کۆتایی ھێنا بە یۆرۆی ١٩٩٢ بەگرتنی پلەی سێیەم لەداوی فەڕەنسا چیکۆسلۆڤاکیا. میرا مەدالیای ئاڵتوونی بۆ ئیسپانیا بەدەست خست لەیارییەکانی ئۆڵۆمپی ١٩٩٢ی بەرشلۆنە. === سەردەمی کلێمینت لە ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٨ === جاڤیار کلێمینت ڕاھێنەرایەتی ئیسپانیای کرد لەساڵی ١٩٩٢، بەلێھاتوویی بەشداری لە[[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٤]] کرد و لەکۆی ١٢ یارییدا ٨ بردنەوەی لەبەرامبەر دۆڕانێک بەدەستھێنا. لەپاڵەوانیەتیەکەدا لەکۆمەڵەی سێیەم بوو، لەبەرامبەر کۆماری کۆریا ٢ – ٢ و ئەڵمانیا ١ – ١ بەرامبەربوو، دواتر ٣ – ١ بەسەر بۆلیڤیا سەرکەوت. ئیسپانیا لەگەڕی دووەمدا بەسەر سویسرا بەئەنجامی ٣ – ٠ سەرکەوت، لەچارەکی کۆتاییدا لەبەرامبەر ئیتاڵیا ٢ – ١ شکستی ھێنا.<br/> ئیسپانیا بۆ پاڵاوتنی [[یۆرۆی ١٩٩٦]] بەشداریکرد و لەگەڵ دانیمارک و بەلجیکا و [[قوبرس]] و مەقدۆنیا ئەرمینیا لەکۆمەڵەیەک بوون. لەکاتی پاڵەوانیەتیەکە ئیسپانیا لەگەڵ بولگاریا و فەڕەنسا و ڕۆمانیا لەکۆمەڵەیەک بوون. لە دوو یاری سەرەتادا ١ – ١ بەرامبەربوو، بەڵام ٢ – ١ بەسەر ڕۆمانیا سەرکەوت و جێگای خۆی لەقۆناغی چارەکی کۆتایی جێگیر کرد. لەبەرامبەر ئینگلتەرا شکستی ھێنا بەئەنجامی ٤ – ٢ و ماڵئاوایی کرد.<br/> ھەروەھا لە[[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨]] ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەی ئیسپانیای کردووە. ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتندا لەبەرامبەر یۆگسلاڤیا و چیک نەدۆڕاوە و سەرکەوت بۆ پاڵەوانیەتیەکە. ئیسپانیا بەھاوشانی ١٦ ھەڵبژاردەی ئەوروپی بەشدارییان لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و بۆیەکەمجاریش بوو کە ٣٢ ھەڵبژاردە بەشداری جامی جیھانی بکەن. لەکۆمەڵەیەکدا بوو کە پێکھاتبوو لە نایجیریا و پاراگوای و بولگاریا. لەبەرامبەر نایجیریا دۆڕا و لەبەرامبەر پاراگوای بەرامبەربوو و لەبەرامبەر بولگاریا سەرکەوت. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٠٠ === دوای دۆڕانی ئیسپانیا لەبەرامبەر قوبرس ٣ – ٢ لەقۆناغی پاڵاوتنی [[یۆرۆی ٢٠٠٠]]، کلێمینت دەستی لەکارکێشایەوە، پۆستی ڕاھێنەرایەتی درا بە خۆزیە ئەنتۆنیۆ کەماشۆ. ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتن سەرکەوت و لە کۆمەڵەی سێیەمدا یاریدەکرد. لەبەرامبەر نەرویج ١ – ٠ دۆڕا و بەسەر سلۆڤینیا ٢ – ١ و یۆگسلاڤیا ٤ – ٣ سەرکەوت. لەقۆناغی چارەکی کۆتایی ڕووبەڕووی پاڵەوانی جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨ بووە و فەڕەنسا ٢ – ١ سەرکەوت. === جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٢ === لەپاڵاوتنی جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٢ لەکۆمەڵەیەکدا بوو کەپێکھاتبوو لە نەمسا و ئیسرائیل و بۆسنەو ھەرسک و لێختنشتاین. لەپاڵەوانیەتیەکە ئیسپانیا لەکۆمەڵەی دووەمدا بوو و ھەر سێ یارییەکەی لەبەرژەوەندی خۆی کۆتایی پێھێنا، لەبەرامبەر سلۆڤینیا و پاراگوای ٣ – ١ و لەبەرامبەر ئەفریقای باشوور ٣ – ٢ سەرکەوت. لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی ئێرلەندا بووە و ئەنجامی یاری ١ – ١ کۆتایی ھات بەکاتی زیادکراویشە و لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ٣ – ٢ لەبەرژەوەندی لاڕۆخا کۆتایی ھات. لەچارەکی کۆتاییدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی کۆماری کۆریا بووە و لەلێدانی یەکلاکەرەوە ٣ – ٢ شکستی ھێنا. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٠٤ === لە[[یۆرۆی ٢٠٠٤]]ی پورتوگالدا ئیسپانیا لەکۆمەڵەی یەکەمدا لەگەڵ پورتوگال و ڕووسیا و یۆنان بوو. ڕووسیای شکاند بەئەنجامی ١ – ٠ و لەگەڵ یۆنان بەرامبەربوو بە ئەنجامی ١ – ١ و لەبەرامبەربوون لەگەڵ پورتوگال شکستی ھێنا و دەرچوو لەپاڵەوانیەتیەکە. ئیناکی سایزی ڕاھێنەری وازی لەڕاھێنەرایەتی ھێنا و لویس ئەراگۆنێس جێگای گرتەوە. === جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦ === ئیسپانیا لەکۆمەڵەی حەوتەمی قۆناغی پاڵاوتنی پاڵەوانیەتیەکە بوو کەپێکھاتبوو لە بۆسنەو ھەرسک و بەلجیکا و لیتوانیا و سان مارینۆ. ئیسپانیا سەرکەوت بۆ پاڵەوانیەتیەکە و لەکۆمەڵەی ھەشتەم لەگەڵ ئوکراینا و تونس و سعودیە لەکۆمەڵەیەک بوون، ئیسپانیا لەقۆناغی کۆمەڵەکان ٩ خاڵی بەدەستھێنا و سەرکەوتنی لەبەرامبەر ئوکراینا ٤ – ٠ و تونس ٣ – ١ و سعودیە ١ – ٠ و بۆ قۆناغی دواتر سەرکەوت.<br/> لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی فەڕەنسا بووە و شکستی ھێنا بەئەنجامی ٣ – ١ و خەڵاتی پاکترین یاریکردنی لە[[جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦]] وەرگرت. === جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ٢٠٠٨ === <table style="float: left; width: 150px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[پەڕگە:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.20|y=0.05|scale=350|text=[[ئیکەر کاسیاس|<span style="font-size:0.8em; color:Black;">'''کاسیاس (ک)'''</span>]]}} {{Image label|x=0.05|y=0.20|scale=350|text=[[سێرجیۆ ڕامۆس|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''ڕامۆس'''</span>]]}} {{Image label|x=0.17|y=0.15|scale=350|text=[[کارلێس پویۆڵ|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''پویۆڵ'''</span>]]}} {{Image label|x=0.28|y=0.15|scale=350|text=[[کارلۆس مارکینا|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''مارکینا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=[[خوان کاپدیڤێلا|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''کاپدیڤێلا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.20|y=0.40|scale=350|text=[[سێسک فابرێگاس|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''فابریگاس'''</span>]]}} {{Image label|x=0.14|y=0.30|scale=350|text=[[مارکۆس سینا|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''سینا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.31|y=0.30|scale=350|text=[[چاڤی هێرناندز|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''چاڤی'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.40|scale=350|text=[[ئەندرێس ئینیێستا|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''ئینێستا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.08|y=0.40|scale=350|text=[[داڤید سیلڤا|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''سیلڤا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.23|y=0.50|scale=350|text=[[فێرناندۆ تۆرێس|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''تۆرێس'''</span>]]}} </div></td></tr> <tr><td><small>پێکھاتەی ئیسپانیا بۆ یاری کۆتایی [[یۆرۆی ٢٠٠٨]].</small></td></tr> </table> لەپاڵاوتنی [[یۆرۆی ٢٠٠٨]]دا ئیسپانیا لەکۆمەڵەی شەشەم بوو لەگەڵ سوید و ئیرلەندای باکوور و لاتیڤیا و ئایسلەندا و لیشتنشتاین. ئیسپانیا لەبەرامبەر لیشتنشتاین سەرکەوتنێکی تۆمارکرد و لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور و سوید شکا و بەو ھۆیەوە ئاراگۆنێسی ڕاھێنەر رائولی لەپێکھاتەکە دوور خستەوە و دووبارە بە ئەنجامی ٢ – ١ بەسەر دانیمارک سەرکەوت و چوونە نێو پاڵەوانیەتیەکەی مسۆگەر کرد.<br/> ئیسپانیا کەوتە دواکۆمەڵەی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ سوید و یۆنان و ڕووسیا بوو.<br/> لەیەکەم یاریدا ڕووبەڕووی ڕووسیا بووە و سەرکەوتنی تۆمارکرد بەئەنجامی ٤ – ١ و [[داڤید ڤیا]] باشترین یاریزانی یارییەکە بوو. لەبەرامبەر سویدیش سەرکەوتنی تۆمارکرد بەئەنجامی ٢ – ١ و بۆ دووەمجاریش ڤیا بوو بە باشترین یاریزانی یارییەکە. ئاراگۆنێسی ڕاھێنەر بڕیاریدا بە پێکھاتەی یەدەگ بەشداری یارییەکەی بەرامبەر یۆنان بکات و ٢ – ١ سەرکەوت بەسەر یۆناندا [[شابی ئالۆنسۆ|چابی ئالۆنسۆ]] باشترین یاریزانی یارییەکە بوو.<br/> لەقۆناغی چارەکی کۆتاییدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی پاڵەوانی جیھان ئیتاڵیا بووە و لەکاتی ئاسایی و زیادکراودا بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات. لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ٤ – ٢ ئیسپانیا سەرکەوتنی تۆمارکرد و [[ئیکەر کاسیاس]] باشترین یاریزان بوو.<br/> لەیارییەکانی پێش کۆتاییدا دووبارە ئیسپانیا ڕووبەڕووی ڕووسیا بووە و سەرکەوتنی مسۆگەر کرد بەئەنجامی ٣ گۆڵی بێ بەرامبەر و [[ئەندرێس ئینێستا]] باشترین یاریزان بوو.<br/> لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا ئیسپانیا ڕووبەڕووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا]] بووە و بەگۆڵەکانی [[فێرناندۆ تۆرێس]] لە خوولەکی ٣٣دا ئیسپانیا بوو بە پاڵەوانی ئەورووپا و بۆ دووەمجار جامی نەتەوەکانی ئەوروپای بەرزکردەوە لەدوای ٤٤ ساڵ لەبەدەستھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤.<br/> ئیسپانیا ١٢ گۆڵی تۆمارکرد و داڤید ڤیاش بوو بەباشترین یاریزانی پاڵەوانیەتیەکە و ٩ یاریزانی ئیسپانی ناویان لەپێکھاتەی نموونەیی پاڵەوانیەتیەکە ھەبووە. === جامی کیشوەرەکان ٢٠٠٩ === دوای سەرکەوتنی لەیۆرۆی ٢٠٠٨دا لویس ئاراگۆنێس ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا جێھێشت و ڤیسینتی دێل بۆسکی جێگای گرتەوە.<br/> ئیسپانیا لە [[جامی کیشوەرەکان ٢٠٠٩]] بەشداریکرد و لەھەر سێ یارییەکەیدا سەرکەوت. لەبەرامبەر نیوزلەندا بە ٥ و عێراق بە ١ و ئەفریقای باشوور بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر سەرکەوت.<br/> لەیارییەکانی پێش کۆتاییدا ئیسپانیا لەبەرمبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر شکستی ھێنا و ئەمە یەکەم شکانی ئیسپانیا بوو لە ٢٠٠٦ەوە. بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم ئیسپانیا ئەفریقای باشووری بینیەوە و ٣ – ٢ سەرکەوتنی بەسەریدا تۆمارکرد و پلەی سێیەمی پاڵەوانیەتیەکەی گرتەوە. === جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ === ئیسپانیا لە کۆمەڵەی ھەشتەمی [[جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠]] بوو لەگەڵ سویسرا و ھیندۆڕاس و چیللی بوو. لەبەرامبەر سویسرا شکستی ھێنا بە گۆڵێکی بێبەرامبەر. لەبەرامبەر ھیندۆڕاسدا بە ٢ گۆڵی داڤید ڤیا و بەبێ وەڵام ئیسپانیا سەرکەوت. لەبەرامبەر چیللی ٢ – ١ سەرکەوت.لەیارییەکانی گەڕی ١٦ھەمدا ئیسپانیا و پورتوگال بەیەکگەیشتن و پورتوگالی بە گۆڵێکی بێبەرامبەر شکاند.لەچارەکی کۆتاییدا بەپاراگوای گەیشت و بەگۆڵێکی بێبەرامبەر شکاندی.لەیاری پێش کۆتاییدا بە ئەڵمانیای پاڵێوراوی یەکەم بۆ بەدەستھێنانی جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ بەیەکگەیشتن بە گۆڵێکی پویۆڵ و بەبێ وەڵام گەیشتە یاری کۆتایی.ھۆڵەندای لەیاری کۆتایی بینی و بەگۆڵێکی ئینێستا و بەبێ وەڵام سەرکەوت و بوو بە پاڵەوانی جیھان.بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|نازناوەکەی]] بەدەستهێنا. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢ === ئیسپانیا لەکۆمەڵەی سێیەمی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|یۆرۆی ٢٠١٢دا]] بوو لەگەڵ ئیتاڵیا و ئێرلەندا و کرواتیا بوو. لەبەرامبەر ئیتاڵیا ١ – ١ بەرامبەر بوو. لەبەرامبەر ئێرلەندا ٤ – ٠ سەرکەوت. لەبەرامبەر کرواتیا ٢ – ٠ سەرکەوت. لەقۆناغی چارەکی کۆتایی لەبەرامبەر فەڕەنسا ١ – ٠ سەرکەوت. لەقۆناغی پێش کۆتایی بە پورتوگال گەیشت و لەکاتی ئاسایی و زیادکراو بەبێ گۆڵ بەرامبەر بوون و لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ئیسپانیا ٤ – ٢ سەرکەوت. لەیاری کۆتاییدا ئیتاڵیای پێگەیشت و بەگۆڵەکانی داڤید سیلڤا و جۆردی ئالبا و فێرناندۆ تۆرێس و خوان ماتا و بەبێ وەڵام بوو بە پاڵەوانی ئەورووپا.<br/> کاسیاس باشترین گۆڵچی بوو و تۆرێس بە ٣ گۆڵ بوو بە گۆڵکار و ئینێستا باشترین یاریزان بووە. === جامی جیھانی ٢٠١٤ === لەقۆناغی پاڵاوتنی کیشوەری ئەورووپا بۆ گەیشتن جامی جیھانی ٢٠١٤ی بەرازیل، ئیسپانیا لەکۆمەڵەی ٩ دابوو و لەگەڵ فەڕەنسا و بیلاڕووس و جۆرجیا و فینلەندا ململانێ دەکرد. هەڵگری نازناوەکە و پاڵەوانی جامی جیهانی ٢٠١٠ لە جامی جیهانی ٢٠١٤ لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو لەگەڵ هەریەک لە هەڵبژاردەکانی هۆڵەندا، چیلی، و ئوسترالیا. بەڵام ئاستێکی خراپی پێشکەش کرد و لە کۆی ٣ یاری تەنها ١ یاری بردەوە بەمەش پلەی سێیەمی گرت و نەیتوانی سەربکەوێت بۆ قۆناغی ١٦. '''<big>جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ٢٠١٦</big>''' هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە جامی نەتەوەکانی ئەوروپای ٢٠١٦ بەردەوام بوو لەسەر ئاستە خراپەکەی جامی جیهانی ڕابردوو، لە قۆناغی کۆمەڵەکانی لە کۆمەڵەی چوارەم بوو شانبەشانی هەریەک لە هەڵبژاردەکانی کڕواتیا، تورکیا، و چیک. بە بردنەوەی ٢ یاری لە کۆی ٣ یاری توانی پلەی دووەم بگرێت و سەربکەوێت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ ڕووبەڕووی هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بووەوە و بە ئەنجامی ٢-٠ شکستی هێنا و بەمەش لە قۆناغی ١٦ هەر بە زووی کرایە دەرەوە. '''<big>جامی جیهانی فیفای ٢٠١٨</big>''' دوای پێشکەش کردنی ئاستێکی بەرز لە پاڵاوتنەکانی گەیشتن بە جامی جیهانی ٢٠١٨ـی ڕووسیا، هەڵبژاردەی ئیسپانیا پاش ماوەیەک دابڕان لە کێبڕکێ کردن لەسەر نازناوەکان دووبارە چاوڕوانی ئاستێکی باشی لێ دەکرا. بەڵام بەر لە هەفتەیەک لە دەستپێکردنی جامی جیهانی بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو یولیان لۆپێتیگی لە پۆستی ڕاهێنەرایەتی ئیسپانیا دوورخرایەوە هەر بۆیە بە شێوەیەکی کاتی فێرنان هێیرۆ وەک ڕاهێنەری ئیسپانیا دەستنیشان کرا. هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو، لەگەڵ هەر یەک لە هەڵبژاردەکانی پورتوگال، ئێران، و مەغریب. ئیسپانیا لە کۆی ٣ یاری توانی تەنها ١ یاری بباتەوە و ٢ یەکسان بوونیشی بە دەستهێنا. بەم شێوەیە بە پلەی یەکەمی کۆمەڵەکەی سەرکەوت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ هەڵبژاردەی ئیسپانیا ڕووبەرووی هەڵبژاردەی ڕووسیای خانەخوێی جامی جیهانی بووەوە کاتی ئاسایی یاریەکە بە یەکسان بوون و بە ئەنجامی ١-١ کۆتای هات بەم شێوەیە پەنا برایە بەر لێدانی یەکلاکەرەوە، بە ئەنجامی ٤-٣ لە لێدانە یەکلاکەرەوەکان هەڵبژاردەی ڕووسیا توانی هەڵبژاردەی ئیسپانیا بکاتە دەرەوەی پاڵەوانێتییەکە. دووبارە هەڵبژاردەی ئیسپانیا بە زووی لەم پاڵەوانێتییەش کرایە دەرەوە. == دەستەی مەشقپێکردن == [[File:Vuelo a la Eurocopa 2012.jpg|thumb|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە [[فڕۆکەخانەی مەدرید-باراجاس]]، ماوەیەکی کەم پێش بەجێھێشتنی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]].]] {{ئەمانەش ببینە|پێڕستی بەڕێوەبەرانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا}} {| class="wikitable" |- ! شوێن ! ناو |- | ڕاھێنەری سەرەکی |لویس ئینریکی |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | {{flagicon|ESP}} [[Albert Celades]] |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | {{flag icon|ESP}} [[Carlos Marchena]] |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | {{flagicon|ESP}} [[Julián Calero]] |- | ڕاھێنەری گۆڵپارێزی | {{flagicon|ESP}} [[José Manuel Ochotorena]] |- | ڕاھێنەری لەشجوانی | {{flagicon|Spain}} Juan Carlos Martinez |} == یاریزانەکان == == ئەنجامەکان و جێگیرکراوەکان == :''بۆ گشت ئەنجامی یارییەکانی ڕابردووی ھەڵبژاردەکە، بڕوانە وتارەکانی تاک–وەرز و [[ئەنجامی یارییەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|پەڕەی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردەکە]]'' گەمەکانی خوارەوە ئەنجامدراون یان خراونەتە بەرنامەوە تا لە وەرزەکانی ئێستا یان داھاتوودا لەلایەن ھەڵبژاردەکە ئەنجام بدرێن. === ٢٠١٧ === {{football box collapsible|format=1 |date=٢ی ئەیلوول |round=[[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=٣–٠ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332090/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017797/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ITA}} |goals1=[[ئیسکۆ]] {{goal|١٣||٤٠}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|٧٧}} |goals2= |stadium=[[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]]، مەدرید |attendance=٧٣٬٦٢٨ |referee=[[Björn Kuipers]] ([[Dutch Football Association|Netherlands]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٥ی ئەیلوول |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|LIE}} |score=٠–٨ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332088/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017822/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2=[[سێرجیۆ ڕامۆس|ڕامۆس]] {{goal|٣}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|١٥||٥٤}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|١٦}}<br/>[[داڤید سیلڤا|سیلڤا]] {{goal|٣٩}}<br/>[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٥١||٦٣}}<br/>[[Maximilian Göppel|Göppel]] {{goal|٨٩|o.g.}} |stadium=[[Rheinpark Stadion]]، [[ڤادوتس]] |attendance=٥٬٨٦٤ |referee=[[Ivaylo Stoyanov]] ([[یەکێتیی تۆپی پێی بولگاریا|بولگاریا]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٦ی تشرینی یەکەم |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=٣–٠ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332078/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017798/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ALB}} |goals1=[[Rodrigo (footballer، born 1991)|Rodrigo]] {{goal|١٦}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|٢٣}}<br/>[[Thiago Alcântara|Thiago]] {{goal|٢٦}} |goals2= |stadium=[[Estadio José Rico Pérez|Rico Pérez]]، [[Alicante]] |attendance= |referee=[[Aleksei Eskov (referee)|Aleksei Eskov]] ([[Russian Football Union|Russia]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٩ی تشرینی یەکەم |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(21:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|ISR}} |score= ٠–١ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332094/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017812/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2=[[Asier Illarramendi|Illarramendi]] {{goal|٧٦}} |stadium=[[Teddy Stadium]]، [[ئورشەلیم]] |attendance=٢٨٬٧٠٠ |referee=[[Craig Thomson (referee)|Craig Thomson]] ([[Scottish Football Association|Scotland]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١١ی تشرینی دووەم |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=21:30 [[Central European Time|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ٥–٠ |report= |team2={{fb|CRC}} |goals1=[[Jordi Alba|Alba]] {{goal|٦}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|٢٣}}<br/>[[داڤید سیلڤا|سیلڤا]] {{goal|٥١||٥٥}}<br/>[[ئەندرێس ئینیێستا|ئینیێستا]] {{goal|٧٣}} |goals2= |stadium=[[La Rosaleda Stadium]]، [[مەلەگا]] |attendance= |referee= |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١٤ی تشرینی دووەم |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= 21:45 [[Moscow Time|MSK]] ([[UTC+03:00|UTC+3]])<br/>18:45 [[Central European Time|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|RUS}} |score= ٣–٣ |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Fyodor Smolov|Smolov]] {{goal|٤١||٧٠}}<br/>[[Aleksei Miranchuk|Miranchuk]] {{goal|٥١}} |goals2=[[Jordi Alba|Alba]] {{goal|٩}}<br/>[[سێرجیۆ ڕامۆس|ڕامۆس]] {{goal|٣٥|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]|٥٤|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]}} |stadium=[[Krestovsky Stadium]]، [[سەنت پیتەرزبورگ]] |attendance= |referee= |result= D}} === ٢٠١٨ === {{football box collapsible|format=1 |date=٢٣ی ئازار |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|GER}} |score= ١–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/03/23/world/friendlies/germany/spain/2683072/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= [[Thomas Müller|Müller]] {{goal|٣٥}} |goals2= [[Rodrigo (footballer، born 1991)|Rodrigo]] {{goal|٦}} |stadium=[[Esprit Arena]]، [[دوسلدۆرف]] |attendance= ٥٠٬٦٥٣ |referee= [[Willie Collum]] ([[Scottish Football Association|Scotland]]) |result=D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٢٧ی ئازار |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢١:٣٠<br/>(21:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ٦–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/03/27/world/friendlies/spain/argentina/2723044/ |team2={{fb|ARG}} |goals1= [[Diego Costa|Costa]] {{goal|١٢}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|٢٧||٥٢||٧٤}}<br/>[[Thiago Alcântara|Thiago]] {{goal|٥٥}}<br/>[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٧٣}} |goals2= [[Nicolas Otamendi|Otamendi]]، {{goal|٣٩}} |stadium=[[Wanda Metropolitano]]، [[مەدرید]] |attendance= ٦٥٬٥٤١ |referee= [[Anthony Taylor (referee)|Anthony Taylor]] ([[The Football Association|England]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٣ی حوزەیران |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢١:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ١–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/06/03/world/friendlies/spain/switzerland/2723511/ |team2={{fb|SUI}} |goals1= [[Álvaro Odriozola|Odriozola]] {{goal|٢٩}} |goals2= [[Ricardo Rodríguez (footballer)|Rodríguez]] {{goal|٦٢}} |stadium=[[Estadio de la Cerámica]]، [[Villarreal]] |attendance= ١٨٬٣٥٠ |referee=[[István Kovács (referee)|István Kovács]] ([[Federația Română de Fotbal|Romania]]) |result= D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٩ی حوزەیران |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= ٢١:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|TUN}} |score= ٠–١ |report= https://int.soccerway.com/matches/2018/06/09/world/friendlies/tunisia/spain/2723512/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= [[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٨٤}} |stadium=[[Krasnodar Stadium]]، [[Krasnodar]] |attendance= ٣٣٬١١٦ |referee= [[Bas Nijhuis]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) |result= W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١٥ی حوزەیران |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Portugal vs Spain|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=٢٠:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|POR}} |score=٣–٣ |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331524/#match-summary |team2={{fb|ESP}} |goals1= * [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|ڕۆناڵدۆ]] {{goal|٤|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]|٤٤||٨٨}} |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{goal|٢٤||٥٥}} * [[Nacho (footballer، born 1990)|Nacho]] {{goal|٥٨}} |stadium=[[Fisht Olympic Stadium]]، [[Sochi]] |attendance=٤٣٬٨٦٦ |referee= [[Gianluca Rocchi]] ([[Italian Football Federation|Italy]]) |result=D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٢٠ی حوزەیران |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Iran vs Spain|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=٢٠:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|IRN}} |score=٠–١ |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/#match-summary |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{goal|٥٤}} |stadium=[[Kazan Arena]]، [[Kazan]] |attendance=٤٢٬٧١٨ |referee=[[Andrés Cunha]] ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=25 June |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Spain vs Morocco|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=20:00<br>(20:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=2–2 |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340184/#match-summary |team2={{fb|MAR}} |goals1= *[[Isco]] {{goal|19}} *[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|90+1}} |goals2= *[[Khalid Boutaïb|Boutaïb]] {{goal|14}} *[[Youssef En-Nesyri|En-Nesyri]] {{goal|81}} |stadium=[[Kaliningrad Stadium]], [[Kaliningrad]] |attendance= |referee=[[Ravshan Irmatov]] ([[Uzbekistan Football Association|Uzbekistan]]) |result=D }} {{footballbox collapsible|format=1 |round = [[2018 FIFA World Cup knockout stage|2018 FIFA World Cup Round of 16]] |date = 1 July |time = |team1 = {{fb-rt|ESP}} |score = |report = |team2 = {{fb|RUS}} |goals1 = |goals2 = |location = [[مۆسکۆ]]، [[ڕووسیا]] |stadium = [[Luzhniki Stadium]] |attendance = |referee = |result = }} {{football box collapsible|format=1 |date=8 September |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|ENG}} |score= |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium= [[Wembley Stadium]], [[London]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=11 September |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Estadio Manuel Martínez Valero]], [[Elche]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=11 October |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=20:45<br />(19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|WAL}} |score= |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/10/11/world/friendlies/wales/spain/2778472/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Millennium Stadium]], [[Cardiff]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=15 October |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium= [[Estadio Benito Villamarín]], [[Seville]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=15 November |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Stadion Maksimir]]، [[زاگرێب]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=18 November |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|BIH}} |goals1= |goals2= |stadium= |attendance= |referee= |result= }} == تۆماری پێشبڕکێیی == :''بۆ تەواوی تۆماری ھەڵبژاردەکە بەرامبەر بەرەنگاربوونەوەی ھەڵبژاردەکان، بڕوانە [[ڕووبەڕووبوونەوەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|لاپەڕەی تەواوی تۆماری ھەڵبژاردەکە]].'' === جامی جیھانیی فیفا === {{وتاری سەرەکی|ئیسپانیا لە جامی جیھانیی فیفا}} {{Color box|gold|border=darkgray}} '''پاڵەوانیەتییەکان'''&nbsp;&nbsp;{{Color box|silver|border=darkgray}} '''Runners-up'''&nbsp;&nbsp;{{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Third place&nbsp;&nbsp;{{Color box|LemonChiffon|border=darkgray}} Fourth place&nbsp;&nbsp; {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|کۆتا تۆمارەکانی [[جامی جیھانیی فیفا]] ! style="width:1%;" rowspan="26"| !colspan=6|[[FIFA World Cup qualification]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجام دراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- | {{flagicon|Uruguay}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] |colspan=8 |Did not enter |colspan=6 | |- | {{flagicon|Italy|١٨٦١}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] | چارەکەکانی کۆتایی | پێنجەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٤ | ٣ | ٢ | ٢ | ٠ | ٠ | ١١ | ١ |- | {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] |colspan=8|Withdrew |colspan=6|Withdrew |- style="background:LemonChiffon;" | {{flagicon|Brazil|١٨٨٩}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] | '''Fourth place''' | '''چوارەم''' | '''٦''' | '''٣''' | '''١''' | '''٢''' | '''١٠''' | '''١٢''' | ٢ | ٢ | ٠ | ٠ | ٧ | ٣ |- | {{flagicon|Switzerland}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] |rowspan=2 colspan=8|Did not qualify | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٦ | ٣ |- | {{flagicon|Sweden}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] | ٤ | ٢ | ١ | ١ | ١٢ | ٨ |- | {{flagicon|Chile}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] | rowspan=2|قۆناغی گرووپ | سیانزەیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٢ | ٣ | ٤ | ٣ | ١ | ٠ | ٧ | ٤ |- | {{flagicon|England}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] | دەیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ٥ | ٣ | ٢ | ٠ | ١ | ٥ | ٢ |- | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] |rowspan=2 colspan=8|Did not qualify | ٦ | ٢ | ٢ | ٢ | ١٠ | ٦ |- |{{flagicon|West Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] | ٥ | ٢ | ٢ | ١ | ٨ | ٥ |- | {{flagicon|Argentina|alt}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] | قۆناغی گرووپ | دەیەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٢ | ٢ | ٤ | ٣ | ٠ | ١ | ٤ | ١ |- | style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] | Round 2 | دوانزەیەم | ٥ | ١ | ٢ | ٢ | ٤ | ٥ |colspan=6|Qualified as host |- | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] | چارەکەکانی کۆتایی | حەوتەم | ٥ | ٣ | ١ | ١ | ١١ | ٤ | ٦ | ٤ | ٠ | ٢ | ٩ | ٨ |- | {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] | خولی ١٦ | دەیەم | ٤ | ٢ | ١ | ١ | ٦ | ٤ | ٨ | ٦ | ١ | ١ | ٢٠ | ٣ |- | {{flagicon|United States}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] | چارەکەکانی کۆتایی | ھەشتەم | ٥ | ٢ | ٢ | ١ | ١٠ | ٦ | ١٢ | ٨ | ٣ | ١ | ٢٧ | ٤ |- | {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] | قۆناغی گرووپ | حەڤدەیەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٨ | ٤ | ١٠ | ٨ | ٢ | ٠ | ٢٦ | ٦ |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] | چارەکەکانی کۆتایی | پێنجەم | ٥ | ٣ | ٢ | ٠ | ١٠ | ٥ | ٨ | ٦ | ٢ | ٠ | ٢١ | ٤ |- |{{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | خولی ١٦ | نۆیەم | ٤ | ٣ | ٠ | ١ | ٩ | ٤ | ١٢ | ٦ | ٦ | ٠ | ٢٥ | ٥ |- style="background:gold;" |{{flagicon|South Africa}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |'''[[2010 FIFA World Cup Final|Champions]]''' | '''یەکەم''' | '''٧''' | '''٦''' | '''٠''' | '''١''' | '''٨''' | '''٢''' | ١٠ | ١٠ | ٠ | ٠ | ٢٨ | ٥ |- | {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] | قۆناغی گرووپ | بیست و سێیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ٧ | ٨ | ٦ | ٢ | ٠ | ١٤ | ٣ |- | {{flagicon|Russia}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] | ''گەمە دەکرێت'' | | ٢ | ١ | ١ | ٠ | ٤ | ٣ | ١٠ | ٩ | ١ | ٠ | ٣٦ | ٣ |- |{{flagicon|Qatar}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] |colspan=8|''To be determined'' | | | | | | |- style="color:white;" |- |{{flagicon|USA}}{{flagicon|Mexico}}{{flagicon|Canada}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] |colspan=8|''To be determined'' | | | | | | |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|1 Title ! style="background:#c00;"|١٥/٢١ ! style="background:#c00;"|٦١ ! style="background:#c00;"|٣٠ ! style="background:#c00;"|١٣ ! style="background:#c00;"|١٨ ! style="background:#c00;"|٩٦ ! style="background:#c00;"|٦٩ ! style="background:#c00;"|١١٧ ! style="background:#c00;"|٨٢ ! style="background:#c00;"|٢٤ ! style="background:#c00;"|١١ ! style="background:#c00;"|٢٧٦ ! style="background:#c00;"|٧٤ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%;text-align:center" |- ! style="background:#c00; color:white" colspan="2"|'''تۆماری جامی جیھانیی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{flagicon|Spain|1931}} ئیسپانیا ٣–١ {{fb-rt|Brazil|1889}}<br/>(٢٧ی ئایاری ١٩٣٤؛ [[جەنەوا]]، ئیتالیا) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|Spain}} ٦–١ {{fb-rt|Bulgaria}}<br/>(٢٤ی حوزەیرانی ١٩٩٨؛ [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]]، فەرەنسا) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|Brazil|1889}} ٦–١ {{fb-rt|Spain}}<br/>(١٣ی تەممووزی ١٩٥٠؛ [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل) |- !باشترین ئەنجام |'''پاڵەوانیەتییەکان''' لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] |- !خراپترین ئەنجام |قۆناغی گرووپ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |} === جامی کیشوەرەکانی فیفا === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=10| تۆماری [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]] |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !دەستە |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1992 King Fahd Cup|١٩٩٢]] | colspan="9"|[[UEFA]] did not participate |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1995 King Fahd Cup|١٩٩٥]] |rowspan=6 colspan=9|Did not qualify |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٧|١٩٩٧]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٩|١٩٩٩]] |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠١|٢٠٠١]] |- |{{flagicon|France}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٣]] |- |{{flagicon|Germany}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٥|٢٠٠٥]] |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|South Africa}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' |'''٥''' |'''٤''' |'''٠''' |'''١''' |'''١١''' |'''٤''' |[[2009 FIFA Confederations Cup squads|Squad]] |- style="background:Silver;" |{{flagicon|BRA}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] |'''[[2013 FIFA Confederations Cup Final|Runners-up]]''' |'''دووەم''' |'''٥''' |'''٣''' |'''١''' |'''١''' |'''١٥''' |'''٤''' |[[2013 FIFA Confederations Cup squads|Squad]] |- |{{flagicon|Russia}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧|٢٠١٧]] |colspan="9"|Did not qualify |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|Second place ! style="background:#c00;"|٢/١٠ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٧ ! style="background:#c00;"|١ ! style="background:#c00;"|٢ ! style="background:#c00;"|٢٦ ! style="background:#c00;"|٨ ! style="background:#c00;"| |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%;text-align:center" |- ! style="background:#c00; color:white;" colspan="2"|'''تۆماری جامی کیشوەرەکانی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{fb|SPA}} ٥–٠ {{fb-rt|New Zealand}}<br/>([[Rustenburg]]، ئەفریقای باشوور؛ ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|SPA}} ١٠–٠ {{fb-rt|TAH}}<br/>([[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل؛ ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|BRA}} ٣–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل؛ ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣) |- !باشترین ئەنجام |'''Runners-up''' in [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] |- !خراپترین ئەنجام |'''Third place''' in [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] |} === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا === {{Main|Spain at the UEFA European Football Championship}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="9" |[[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|تۆماری جامی نەتەوەکانی ئەورووپا]] ! style="width:1%;" rowspan="19"| ! colspan="6" |[[UEFA European Championship qualifying|Qualification record]] |- !|ساڵ !|ئەنجام !|شوێن !|{{Abbr|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !|{{Abbr|ب|بردنەوە}} !|{{Abbr|ی*|یەکسانبوون}} !|{{Abbr|د|دۆڕان}} !|{{Abbr|گک|گۆڵکردنەکان}} !|{{Abbr|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !|{{Abbr|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !|{{Abbr|ب|بردنەوە}} !|{{Abbr|ی*|یەکسانبوون}} !|{{Abbr|د|دۆڕان}} !|{{Abbr|گک|گۆڵکردنەکان}} !|{{Abbr|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |{{flagicon|France}} [[1960 European Nations' Cup|١٩٦٠]] |colspan=8|Did not qualify {{efn|name=URS-ESP|Spain refused to travel to the Soviet Union for their qualification quarter-final, so Spain were disqualified and the Soviet Union were awarded a walkover victory.}} |٢ |٢ |٠ |٠ |٧ |٢ |- style="background:Gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain|١٩٤٥}} [[1964 European Nations' Cup|١٩٦٤]] |'''[[1964 European Nations' Cup Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٢''' |'''٢''' |'''٠''' |'''٠''' |'''٤''' |'''٢''' |٦ |٤ |١ |١ |١٦ |٥ |- |{{flagicon|Italy}} [[UEFA Euro 1968|١٩٦٨]] |rowspan=3 colspan=8|Did not qualify |٨ |٣ |٢ |٣ |٧ |٥ |- |{{flagicon|Belgium}} [[UEFA Euro 1972|١٩٧٢]] |٦ |٣ |٢ |١ |١٤ |٣ |- |{{flagicon|Yugoslavia}} [[UEFA Euro 1976|١٩٧٦]] |٨ |٣ |٤ |١ |١١ |٩ |- |{{flagicon|Italy}} [[UEFA Euro 1980|١٩٨٠]] |قۆناغی گرووپ |حەوتەم |٣ |٠ |١ |٢ |٢ |٤ |٦ |٤ |١ |١ |١٣ |٥ |- style="background:Silver;" |{{flagicon|France}} [[UEFA Euro 1984|١٩٨٤]] |'''[[UEFA Euro 1984 Final|Runners-up]]''' |'''دووەم''' |'''٥''' |'''١''' |'''٣''' |'''١''' |'''٤''' |'''٥''' |٨ |٦ |١ |١ |٢٤ |٨ |- |{{flagicon|West Germany}} [[UEFA Euro 1988|١٩٨٨]] |قۆناغی گرووپ |شەشەم |٣ |١ |٠ |٢ |٣ |٥ |٦ |٥ |٠ |١ |١٤ |٨ |- |{{flagicon|Sweden}} [[UEFA Euro 1992|١٩٩٢]] |colspan=8|Did not qualify |٧ |٣ |٠ |٤ |١٧ |١٢ |- |{{flagicon|England}} [[UEFA Euro 1996|١٩٩٦]] |چارەکەکانی کۆتایی |شەشەم |٤ |١ |٣ |٠ |٤ |٣ |١٠ |٨ |٢ |٠ |٢٥ |٤ |- |{{flagicon|Belgium}}&nbsp;{{flagicon|Netherlands}} [[UEFA Euro 2000|٢٠٠٠]] |چارەکەکانی کۆتایی |پێنجەم |٤ |٢ |٠ |٢ |٧ |٧ |٨ |٧ |٠ |١ |٤٢ |٥ |- |{{flagicon|Portugal}} [[UEFA Euro 2004|٢٠٠٤]] |قۆناغی گرووپ |دەیەم |٣ |١ |١ |١ |٢ |٢ |١٠ |٧ |٢ |١ |٢١ |٥ |- style="background:Gold;" |{{flagicon|Austria}}&nbsp;{{flagicon|Switzerland}} [[UEFA Euro 2008|٢٠٠٨]] |'''[[UEFA Euro 2008 Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٦''' |'''٥''' |'''١''' |'''٠''' |'''١٢''' |'''٣''' |١٢ |٩ |١ |٢ |٢٣ |٨ |- style="background:Gold;" |{{flagicon|Poland}}&nbsp;{{flagicon|Ukraine}} [[UEFA Euro 2012|٢٠١٢]] |'''[[UEFA Euro 2012 Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٦''' |'''٤''' |'''٢''' |'''٠''' |'''١٢''' |'''١''' |٨ |٨ |٠ |٠ |٢٦ |٦ |- |{{flagicon|France}} [[UEFA Euro 2016|٢٠١٦]] |خولی ١٦ |دەیەم |٤ |٢ |٠ |٢ |٥ |٤ |١٠ |٩ |٠ |١ |٢٣ |٣ |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|European Union}} [[UEFA Euro 2020|٢٠٢٠]] |colspan=8|To Be Determined |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|3 Titles ! style="background:#c00;"|١٠/١٥ ! style="background:#c00;"|٤٠ ! style="background:#c00;"|١٩ ! style="background:#c00;"|١١ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٥٥ ! style="background:#c00;"|٣٦ ! style="background:#c00;"|١١٨ ! style="background:#c00;"|٨٤ ! style="background:#c00;"|١٦ ! style="background:#c00;"|١٨ ! style="background:#c00;"|٢٩٥ ! style="background:#c00;"|٨٩ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%; text-align:center;" |- ! style="background:#c00;color:white;" colspan="6"|'''تۆماری پاڵەوانیەتیی ئەورووپیی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{fb|SPA|1945}} ٢–١ {{fb-rt|HUN}}<br/>([[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٤) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|SPA}} ٤–٠ {{fb-rt|IRL}}<br/>([[گدانسک]]، پۆڵەندا؛ ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢)<br/>{{fb|SPA}} ٤–٠ {{fb-rt|ITA}}<br/>([[کیێڤ]]، ئوکراینا؛ ١ی تەممووزی ٢٠١٢) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|FRA}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>(پاریس، فەرەنسا؛ ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٤)<br/>{{fb|FRG}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[میونشن]]، ئاڵمانیای ڕۆژاوا؛ ١٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨)<br/>{{fb|ITA}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]، فەرەنسا؛ ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦) |- !باشترین ئەنجام |'''پاڵەوانیەتییەکان''' لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]]، [[UEFA Euro 2008|2008]]، و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|٢٠١٢]] |- !خراپترین ئەنجام |قۆناغی گرووپ لە [[UEFA Euro 1980|1980]]، [[UEFA Euro 1988|1988]] و [[UEFA Euro 2004|2004]] |} === UEFA Nations League === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=11|[[UEFA Nations League]] record |- !ساڵ !Division !گرووپ !خول !width=28|{{Tooltip|شوێن|شوێن}} !width=28|{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !width=28|{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !width=28|{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} !width=28|{{Tooltip|د|دۆڕان}} !width=28|{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !width=28|{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |[[2018–19 UEFA Nations League|٢٠١٨–١٩]] |[[2018–19 UEFA Nations League A|A]] |[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|٤]] |colspan=9|''To be determined'' |- |colspan=3|'''سەرجەم''' !— !٠/١ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ |} === Summer Olympics === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Football at the Summer Olympics|Summer Olympics]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- style="background:silver;" |{{flagicon|Belgium}} [[Football at the 1920 Summer Olympics|١٩٢٠]] ||'''[[Football at the 1920 Summer Olympics#Gold Medal match|Runners-up]]'''||'''دووەم'''||'''٥'''||'''٤'''||'''٠'''||'''١'''||'''٩'''||'''٥''' |- |{{flagicon|France}} [[Football at the 1924 Summer Olympics|١٩٢٤]] || Round 1||حەڤدەیەم||١||٠||٠||١||٠||١ |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Football at the 1928 Summer Olympics|١٩٢٨]]||چارەکەکانی کۆتایی||شەشەم||٣||١||١||١||٩||٩ |- |{{flagicon|Nazi Germany}} [[1936 Summer Olympics|١٩٣٦]] ||colspan="8"|Withdrew |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[Football at the 1948 Summer Olympics|١٩٤٨]] ||rowspan=5 colspan=8|Did not qualify |- |{{flagicon|Finland}} [[Football at the 1952 Summer Olympics|١٩٥٢]] |- |{{flagicon|Australia}} [[Association football at the 1956 Summer Olympics|١٩٥٦]] |- |{{flagicon|Italy}} [[Football at the 1960 Summer Olympics|١٩٦٠]] |- |{{flagicon|Japan}} [[Football at the 1964 Summer Olympics|١٩٦٤]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[Football at the 1968 Summer Olympics|١٩٦٨]] ||چارەکەکانی کۆتایی||پێنجەم||٤||٢||١||١||٤||٢ |- |{{flagicon|West Germany}} [[Football at the 1972 Summer Olympics|١٩٧٢]] ||colspan="8"|Did not qualify |- |{{flagicon|Canada}} [[Football at the 1976 Summer Olympics|١٩٧٦]] ||قۆناغی گرووپ||سیانزەیەم||٢||٠||٠||٢||١||٣ |- |{{flagicon|USSR}} [[Football at the 1980 Summer Olympics|١٩٨٠]] ||قۆناغی گرووپ||دەیەم||٣||٠||٣||٠||٢||٢ |- |{{flagicon|USA}}[[Football at the 1984 Summer Olympics|١٩٨٤]] ||colspan="8" rowspan="2"|Did not qualify |- |{{flagicon|South Korea}} [[Football at the 1988 Summer Olympics|١٩٨٨]] |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain}} [[Football at the 1992 Summer Olympics|١٩٩٢]] ||'''[[Football at the 1992 Summer Olympics#Gold Medal match|Champions]]'''||'''یەکەم'''||'''٦'''||'''٦'''||'''٠'''||'''٠'''||'''١٤'''||'''٢''' |- |{{flagicon|USA}} [[Football at the 1996 Summer Olympics|١٩٩٦]] ||چارەکەکانی کۆتایی||شەشەم||٤||٢||١||١||٥||٧ |- style="background:silver;" |{{flagicon|Australia}} [[Football at the 2000 Summer Olympics|٢٠٠٠]] ||'''[[Football at the 2000 Summer Olympics#Gold Medal match|Runners-up]]'''||'''دووەم'''||'''٦'''||'''٤'''||'''١'''||'''١'''||'''١٢'''||'''٦''' |- |{{flagicon|Greece}} [[Football at the 2004 Summer Olympics|٢٠٠٤]] ||colspan="8" rowspan="2"|Did not qualify |- |{{flagicon|China}} [[Football at the 2008 Summer Olympics|٢٠٠٨]] |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's tournament|٢٠١٢]] ||قۆناغی گرووپ||چواردەیەم||٣||٠||١||٢||٠||٢ |- |{{flagicon|Brazil}} [[Football at the 2016 Summer Olympics|٢٠١٦]] ||colspan="8"|Did not qualify |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|1 Gold Medal ! style="background:#c00;"|١٠/٢١ ! style="background:#c00;"|٣٧ ! style="background:#c00;"|١٩ ! style="background:#c00;"|٧ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٥٦ ! style="background:#c00;"|٣٩ |} * Denotes draws including knockout matches decided on [[Penalty shoot-out (football)|penalty kicks]]. Since [[1968 Summer Olympics|1968]], Spain has sent its amateur national team. Since [[1992 Summer Olympics|1992]], Spain has sent its [[Spain national under-23 football team|under 23 national team]]. === Mediterranean Games === From 1991 Youth teams , spain compete for B team from 1955 to 1967. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Football at the Mediterranean Games|Mediterranean Games]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |{{flagicon|EGY|١٩٢٢}} [[1951 Mediterranean Games|١٩٥١]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:silver;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP|١٩٤٥}} [[1955 Mediterranean Games|١٩٥٥]] |'''Runners-up''' |'''دووەم''' ||'''٣'''||'''٢'''||'''١'''||'''٠'''||'''٦'''||'''٢''' |- |{{flagicon|LIB}} [[1959 Mediterranean Games|١٩٥٩]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|ITA}} [[1963 Mediterranean Games|١٩٦٣]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' ||'''٥'''||'''٣'''||'''٢'''||'''٠'''||'''١٥'''||'''٥''' |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|TUN}} [[1967 Mediterranean Games|١٩٦٧]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' ||'''٥'''||'''٢'''||'''٢'''||'''١'''||'''٧'''||'''٥''' |- |{{flagicon|TUR}} [[1971 Mediterranean Games|١٩٧١]] |colspan=8 rowspan=7|Did not enter |- |{{flagicon|ALG}} [[1975 Mediterranean Games|١٩٧٥]] |- |{{flagicon|YUG}} [[1979 Mediterranean Games|١٩٧٩]] |- |{{flagicon|MAR}} [[1983 Mediterranean Games|١٩٨٣]] |- |{{flagicon|SYR}} [[1987 Mediterranean Games|١٩٨٧]] |- |{{flagicon|GRE}} [[1991 Mediterranean Games|١٩٩١]] |- |{{flagicon|FRA}} [[1993 Mediterranean Games|١٩٩٣]] |- style="background:LemonChiffon;" |{{flagicon|ITA}} [[1997 Mediterranean Games|١٩٩٧]] |'''Fourth place''' |'''چوارەم''' ||'''٤'''||'''١'''||'''١'''||'''٢'''||'''٢'''||'''٤''' |- |{{flagicon|TUN}} [[2001 Mediterranean Games|٢٠٠١]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP}} [[2005 Mediterranean Games|٢٠٠٥]] |'''پاڵەوانیەتییەکان''' |'''یەکەم''' ||'''٤'''||'''٣'''||'''١'''||'''٠'''||'''٩'''||'''١''' |- style="background:gold;" |{{flagicon|ITA}} [[2009 Mediterranean Games|٢٠٠٩]] |'''پاڵەوانیەتییەکان''' |'''یەکەم''' ||'''٤'''||'''٣'''||'''١'''||'''٠'''||'''٩'''||'''٤''' |- |{{flagicon|TUR}} [[2013 Mediterranean Games|٢٠١٣]] |colspan=8|Did not enter |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP}} [[2018 Mediterranean Games|٢٠١٨]] |colspan=8|Qualified |- <!-- Do not enter information for any future tournament that is more than 1 year away. --> !سەرجەم||2 Titles||٧/١٩||٢٥||١٤||٨||٣||٧٢||٢٧ |} Source:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesm/medgames.html |سەردێڕ=Mediterranean Cup and Mediterranean Games – Overview |بڵاوکەرەوە=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Selección española - Amberes 1920.jpg|پێکھاتەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لەساڵی [[١٩٢٠]] پەڕگە:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|یاریکەرانی ئیسپانیا ئاھەنگی خۆشی دەگێڕن بە بۆنەی بەدەستھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٠٨ پەڕگە:World Cup celebration - 2.jpg||یاریکەرانی ئیسپانیا شانبەشانی ھاندەر لە [[مەدرید]] ئاھەنگی خۆشی دەگێڕن بەبۆنەی بەدەستھێانی جامی جیھانی ئەفریقیای باشوور لەساڵی [[٢٠١٠]] پەڕگە:Iker Casillas Euro 2012 final trophy.jpg|کاپتنی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا [[ئیکەر کاسیاس]] لەکاتی بەرزکردنەوەی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] پەڕگە:Spain national football team Euro 2012 trophy 03.jpg|وێنەی مێژوویی پاڵەوانانی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] </gallery> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی * ویکیپیدیای عەرەبی == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Spain national association football team|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا}} *{{Official website|http://www.sefutbol.com/}} بە [[RFEF]] *[http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/index.html ئیسپانیا] لە [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] *[https://www.fifa.com/associations/association=esp/index.html ئیسپانیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620124801/https://www.fifa.com/associations/association=esp/index.html |date=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ }} لە [[فیفا]] *[http://www.bdfutbol.com/en/c/rankingsSEL.html Individual rankings] at BDFutbol *[http://eu-football.info/_matches.php?id=185 ڕاپۆرتەکان بۆ ھەموو گەمە فەرمییەکان] [[پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا]] [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ئیسپانیا}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٩ لە ئیسپانیا]] tas8j6kor2dg17cb0ke1vtxk7e214s3 1588780 1588779 2026-06-05T06:40:00Z ~2026-33288-88 76876 /* دەستەی مەشقپێکردن */ 1588780 wikitext text/x-wiki {{نوێکردنەوە}}{{Infobox national football team | Name = ئیسپانیا | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = ESP | FIFA Rank = {{Nft rank|١٠|down|٢|date=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} | FIFA max = ١ | FIFA max date = تەممووزی ٢٠٠٨&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠٠٩، تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩&nbsp;– ئازاری ٢٠١٠، تەممووزی ٢٠١٠&nbsp;– تەممووزی ٢٠١١، تشرینی یەکەمی ٢٠١١&nbsp;– تەممووزی ٢٠١٤ | FIFA min = ٢٥ | FIFA min date = ئازاری ١٩٩٨ | Elo Rank = {{Nft rank|٣|down|١|date=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} <!-- Elo rankings change often and irregularly; there are no "releases" from which a team can go up or down in ranking --> | Elo max = ١ | Elo max date = ئەیلوولی ١٩٢٠&nbsp;– ئایاری ١٩٢٤، ئەیلوول&nbsp;– کانوونی یەکەمی ١٩٢٥، حوزەیرانی ٢٠٠٨&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠٠٩، تەممووزی ٢٠١٠&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠١٣ | Elo min = ١٩ | Elo min date = حوزەیران–تشرینی یەکەمی ١٩٦٩، تشرینی دووەمی ١٩٩١ | Elo rating max = 2049 | Elo rating max date = ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨، ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ | Nickname = {{unbulleted list | {{nowrap|''{{lang|es|La Furia Roja}}'' (The Red Fury)}}<ref name="roja">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/learningenglish/2010/06/la-roja-from-miguel-spain.shtml |سەردێڕ="La Roja" from Miguel, Spain |ڕێکەوت=17 حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=30 حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref><ref name="roja2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/statistics/news/newsid=1072428.html |سەردێڕ=La Roja lean to the left |بڵاوکەرەوە=[[FIFA]] |ڕێکەوت=16 حوزەیرانی ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150712191712/http://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/statistics/news/newsid=1072428.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | {{nowrap|''{{lang|es|La Furia}}'' (The Fury)}} | ''{{lang|es|La Roja}}'' (The Red [One]) }} | Association = ''[[Royal Spanish Football Federation|Real Federación Española de Fútbol]]'' (RFEF) | Confederation = [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] (ئەورووپا) | Coach = | Asst Manager = | Captain = | Most caps = [[سێرجیۆ ڕامۆس]] (١٧٠)<ref name="Most-capped players"/> | Top scorer = [[داڤید ڤییا]] (٥٩) | Home Stadium = Various | pattern_la1 = _esp20h | pattern_b1 = _esp20h | pattern_ra1 = _esp20h | pattern_sh1 = _spanje20h | pattern_so1 = _esp20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 <!--Away Shirt--> | pattern_la2 =_esp20a | pattern_b2 =_esp20A | pattern_ra2 =_esp20a | pattern_sh2 = _esp20a | pattern_so2 =_esp20a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = F6FBFF <!--End of Shirt--> | First game = {{fb|ESP|1785}} ١–٠ {{fb-rt|DEN}}<br>([[بروکسێل]]، بەلجیکا؛ ٢٨ ئابی ١٩٢٠) | Largest win = {{fb|ESP|1931}} ١٣–٠ {{fb-rt|BUL}}<br>([[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ ٢١ی ئایاری ١٩٣٣) | Largest loss = {{fb|ESP|1785}} ١–٧ {{fb-rt|ITA|1861}}<br>([[ئەمستەردام]]، ھۆڵەندا؛ ٤ی حوزەیرانی ١٩٢٨)<br>{{fb|ENG}} ٧–١ {{fb-rt|ESP|1931}}<br>(لەندەن، ئینگلتەرا؛ ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٣١) | World cup apps = ١٦ | World cup first = 1934 | World cup best = پاڵەوانیەتیی ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) | Regional name = [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|پاڵەوانیەتیی ئەورووپی]] | Regional cup apps = ١٠ | Regional cup first = [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]] | Regional cup best = پاڵەوانیەتییەکانی ([[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]]، [[UEFA Euro 2008|٢٠٠٨]]، [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|٢٠١٢]]) | Confederations cup apps = ٢ | Confederations cup first = [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] | Confederations cup best = Runners-up، [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] | medaltemplates = {{MedalTop}} {{MedalSport|Men's [[Football at the Summer Olympics|Football]]}} {{MedalSilver|[[1920 Summer Olympics|1920 Antwerp]]|}} {{MedalGold|[[1992 Summer Olympics|1992 Barcelona]]|<ref name="Olympics 1992-">Since 1992, squads for [[Football at the Summer Olympics]] have been restricted to three players over the age of 23, which Javier will play in 2016. The achievements of such teams are not usually included in the statistics of the international team.</ref>}} {{MedalSilver|[[2000 Summer Olympics|2000 Sydney]]|[[Football at the 2000 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]<ref name="Olympics 1992-"/>}} {{MedalBottom}} }} '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا''' ھەڵبژاردەی نیشتمانی [[ئیسپانیا]]یە و لەلایەن [[یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیا]]وە سەرپەرشتی دەکرێت و ڕاھێنەری ئێستای ھەڵبژاردەکە [[لویس ئینریکی|لویس ئینریکییە]]، ئیسپانییەکان بە لارۆخا بەناوبانگن. ئیسپانیا تاکە ھەڵبژاردەی ئەوروپییە کە توانیویەتی سێ پاڵەوانیەتی یەک لەدوای یەک بباتەوە کە [[یۆرۆی ٢٠٠٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠]] و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|یۆرۆی ٢٠١٢ن]]. بۆ یەکەمجار لەمێژوویدا لە تەممووزی ٢٠٠٨ ئیسپانیا پلەی یەکەمی ڕیزبەندی جیھانی فیفای گرت. لەنێوان تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ تا حوزەیرانی ٢٠٠٩ ژمارەی پێوانەیی تۆمارکرد بە ھۆی ئەوەی ٣٥ یاری یەک لەدوای یەکی بردەوە و ھەتا لەبەرامبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان یارییەکی دانا و بوو بە سێیەمی [[جامی کیشوەرەکان]]ی فیفای ٢٠٠٩ و پێشتریش بەرازیل لە ١٥ یەک لەدوای یەک تامی دۆڕانی نەکردبوو. == مێژوو == === ساڵەکانی سەرەتا و کاریگەری جەنگ === یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیا لەساڵی ١٩٠٩ دامەزرا و لەساڵی ١٩١٣ بوو بە ئەندام لە [[یەکێتی تۆپی پێی جیھانی]]. ھەرچۆنیەک بێت ھەڵبژاردەی ئیسپانیا ھیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نێودەوڵەتی ئەنجام نەدا تاوەکو ئەوەی لەساڵی ١٩٢٠ لەیارییەکانی ئۆڵۆمپی یەکەم ڕووبەڕووبوونەوە و سەرکەوتنی نێودەوڵەتی تۆمارکرد دوای ئەوەی بە گۆڵێکی بێبەرامبەر لەدانیمارکی بردەوە. یەکەم دەرکەوتنی لەیارییە کۆتاییەکان بۆ [[جامی جیھانی فیفای ١٩٣٤]] دەگەڕێتەوە دوای سەرکەوتنی بەسەر پورتوگال بە ئەنجامی ٩ – ٠ و ٢ – ١ لەقۆناغی پاڵاوتن. لەگەڕی یەکەمدا لەسەر ھەژماری بەرازیل ٣ – ١ براوە بوو پێش دۆڕانی ١ – ٠ لە کۆتاییەکانی خوولەکە لە فلۆرینسی [[ئیتاڵیا]]. لە ٣ی ئایاری ١٩٣٦ لە بێرن ٢ – ٠ سویسرا دۆڕا و ھەتا کۆتایی ھاتنی جەنگی مەدەنی ئیسپانی ١٩٤١ ھەڵبژاردەکە ھیچ یارییەکی نەکرد. تەنھا لەگەڵ وڵاتە ھاوپەیمانەکانی یان سویسرا و ئێرلەندا و پورتوگال، و لەماوەی جەنگی جیھانی دووەمدا ئیسپانیا لە پێشبڕکێی دووبارە چوونە ناوەوەی [[فیفا]] لەبەرامبەر بەلجیکا بە گۆڵێک بەرامبەربوو. === لەپەنجاکاندا === جەنگی مەدەنی ئیسپانی و جەنگی جیھانی دووەم ڕێگربوون لەبەشداریکردنی لە پێشبڕکێی یارییەکانی نێوان جامی جیھانی ١٩٣٤ و پاڵاوتنی جامی جیھانی ١٩٥٠، دواتر بانگھێشتنامەیەکیان پێگەیشت بۆ بەشداریکردن لە پێشبڕکێیەکانی ئایبیری و لەبەرامبەر پورتوگال ٥ – ١ سەرکەوت و ٢ – ٢ بەرامبەربوو. لە کۆتاییەکانی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٠ لەبەرازیل، لەگەڵ ئینگلتەرا و ویلایەتە یەکگرتووەکان و چیلی پێشبڕکێیان بۆ یاری کۆتایی دەکرد. بۆ یەکەمجار لە مێژووی جامی جیھانی فیفای بڕیاردرا کەدەبێت چوار ھەڵبژاردە لەشێوەی کۆمەڵەیەک بەشداربن لەکێبڕکێیەکانی کۆتایی پاڵەوانیەتییەکە. بەرازیل و ئۆرۆگوای و سوید و ئیسپانیا پێکھاتەی کۆمەڵی کۆتایی بوون. ئیسپانیا لەبردنەوەیەکیش سەرنەکەوت بە دەستکەوتی ھیچ بردنەوەیەک و بەرامبەرێک و دوو دۆڕان پلەی چوارەمی گرت. ھەتا ساڵی ٢٠١٠ و ھەڵبژاردەی ئیسپانیا توانی ببێتە پاڵەوان و نازناوی جامی جیھانی ٢٠١٠ بەرز بکاتەوە و نازناوی "ژێر سەرکەوتووان"ی وەرگرت.<br/> لەژێر ڕاھێنەرایەتی ڕاھێنەری فەڕەنسی – ئەرجەنتینی ھێلینیۆ ھێریرا و یاریدەری ئیتاڵی دانیال نیولان ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتنی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٠]] سەرکەوت. ئیسپانیا ٧ – ٢ لە پۆڵەندای بردەوە و سەرکەوت بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی. ئیسپانیا لەقۆناغی چارەکی کۆتایی ڕووبەڕووی یەکێتی سۆڤیەت بوو بەڵام بەھۆی ناکۆکی لەنێوان [[دیکتاتۆر]]ی ئیسپانیا فرانکۆ و سۆڤیەتییەکانەوە ئیسپانیا ئامادەنەبوو ڕووبەڕووی یەکێتی سۆڤیەت ببێتەوە. === جامی جیھانی ١٩٨٢ لە ئیسپانیا === لە ١٩٧٦ ئیسپانیا دیاریکرا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانی فیفای ١٩٨٢]]. بۆ یەکەمجاریش بوو کە ٢٤ ھەڵبژاردە بەشداری بکەن لە جامی جیھانی. ھەموو پێشبینییەکان لەبەرژەوەندی ئیسپانیا بوون و ئەوکات ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەرایەتی خۆزیە سانتاماریا بەشداری لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و کەوتە کۆمەڵەی ٥ و بەرامبەر ھیندۆراس و یۆگسلاڤیا و ئێرلەندای باکوور یاری دەکرد لە قۆناغی کۆمەڵەکان و بە ئەنجامی گۆڵێک لەبەرامبەر ھیندۆراس بەرامبەربوون و ٢ – ١ بەسەر یۆگسلاڤیا سەرکەوت و ١ – ٠ لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور دۆڕا. بەم ئەنجامە سەرکەوت بۆ گەڕی دووەم لەبەرامبەر گڕووبی ٢ یاریکرد و لەبەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دۆڕا و لەگەڵ ئینگلتەرا بەرامبەر بوو، بەم ئەنجامەش ماڵئاوایی لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و سانتاماریا وازی ھێنا. === ١٩٨٤ بۆ ١٩٨٨ === ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەری یانەی [[ریاڵ مەدرید]] میشێل مونۆز کارەکانی بەڕێوە دەچوو، بەشێوەیەکی کاتی لەساڵی ١٩٦٩ مەشقی بەھەڵبژاردەکە کردبوو. لە پاڵاوتنی [[یۆرۆی ١٩٨٤]] لەگەڵ ھۆڵەندا و ئێرلەندا و ئایسلاند لەکۆمەڵەی ٧ بوون، بۆ دەرکردنی ھۆڵەندا لەیەکەمی گرووپەکەی پێویست بوو کەمتر لە ١١ گۆڵ لەبەرامبەر ماڵتا تۆمار بکات، و گێمی یەکەم ٣ – ١ براوە بوو و لەگێمی دووەمدا توانی ٩ گۆڵ تۆمار بکات و بەمەش گەیشتە خەونەکەی و ١٢ – ١ کۆتایی بەیارییەکە ھات و بوو بەیەکەمی گرووپەکەی. و لەکاتی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ ڕۆمانیا و پورتوگال و ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەکۆمەڵەی ٢ بوون. لە دوو یاری سەرەتادا ١ – ١ بەرامبەربوو و دوای سەرکەوتنی بەسەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ئەنجامی ١ – ٠ لەپێشەنگی گرووپەکەی مایەوە. لەیارییەکانی پێش کۆتایی ئیسپانیا دانیمارکی بینی و ١ – ١ بەرامبەربوون لەدوای کاتی زیادکراویش و ئیسپانیا ٥ – ٤ لەلێدانی یەکلاکەرەوە سەرکەوتوو بوو. لەیاری کۆتاییدا فەڕەنسا لەگێمی یەکەمدا ٢ – ٠ ئیسپانیای شکاند.<br/> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لە پاڵاوتنەکانی [[جامی جیھانی فیفای ١٩٨٦]] لەگەڵ سکۆتلەندا و وێڵز و ئایسلەندا لەکۆمەڵەی ٧ بوون. لەسەرەتای کۆمەڵەکەدا بە دوو دۆڕان دەستی بەیاریکردن کرد بۆ بەڕازیل ١ – ٠، بەڵام لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور ٢ – ١ و لەبەرامبەر جەزائیر ٣ – ٠ سەرکەوت.<br/> لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا سەرکەوت بەسەر دانیمارک بەئەنجامی ٥ – ١ و ئیملیۆ بوترەیگینۆ چوار گۆڵی تۆمارکرد. بەڵام لەیارییەکانی چارەکی کۆتایی ئیسپانیا لەگەڵ بەلجیکا ١ – ١ بەرامبەربوو و بەلجیکا ٥ – ٤ لەلێدانی یەکلاکەرەوە سەرکەوت.<br/> مونۆز ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەکەی کرد بۆ [[یۆرۆی ١٩٨٨]]. ئیسپانیا و نەمسا و ڕۆمانیا و ئەلبانیا لەکۆمەڵەیەک بوون. ئیسپانیا ٣ – ٢ بەسەر دانیمارک سەرکەوت و ٢ – ٠ لەبەرامبەر ئیتاڵیا و ١ – ٠ لەبەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دۆڕا. === ١٩٩٠ بۆ ١٩٩٢ === بۆ [[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٠]]ی ئیتاڵیا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەرایەتی [[لویس سوارێز]] بوو. ئیسپانیا لەکۆمەڵەیەکدا بوو لەگەڵ ئێرلەندا و ھەنگاریا و ئێرلەندای باکوور و ماڵتا لەپاڵاوتندا، لە کۆتاییەکانی پاڵەوانیەتیەکە لەکۆمەڵەی پێنجەم بوو لەگەڵ ئۆرۆگوای و کۆریای باشوور و بەلجیکادا، لەبەرامبەر ئۆرۆگوایدا ٠ – ٠ تووشی بەرامبەربوونێکی نەرێنی بوو، بەڵام لەبەرامبەر کۆریای باشوور ٣ – ١ و بەلجیکا ٢ – ١ سەرکەوت، بەڵام لەگەڕی دووەمدا لەبەرامبەر یۆگسلاڤیا ٢ – ١ دۆڕا.<br/> ڤیسنیتی میرا ڕاھێنەرایەتی ئیسپانیای کرد بۆ [[یۆرۆی ١٩٩٢]]، ئیسپانیا بەلێھاتوویی کۆتایی ھێنا بە یۆرۆی ١٩٩٢ بەگرتنی پلەی سێیەم لەداوی فەڕەنسا چیکۆسلۆڤاکیا. میرا مەدالیای ئاڵتوونی بۆ ئیسپانیا بەدەست خست لەیارییەکانی ئۆڵۆمپی ١٩٩٢ی بەرشلۆنە. === سەردەمی کلێمینت لە ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٨ === جاڤیار کلێمینت ڕاھێنەرایەتی ئیسپانیای کرد لەساڵی ١٩٩٢، بەلێھاتوویی بەشداری لە[[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٤]] کرد و لەکۆی ١٢ یارییدا ٨ بردنەوەی لەبەرامبەر دۆڕانێک بەدەستھێنا. لەپاڵەوانیەتیەکەدا لەکۆمەڵەی سێیەم بوو، لەبەرامبەر کۆماری کۆریا ٢ – ٢ و ئەڵمانیا ١ – ١ بەرامبەربوو، دواتر ٣ – ١ بەسەر بۆلیڤیا سەرکەوت. ئیسپانیا لەگەڕی دووەمدا بەسەر سویسرا بەئەنجامی ٣ – ٠ سەرکەوت، لەچارەکی کۆتاییدا لەبەرامبەر ئیتاڵیا ٢ – ١ شکستی ھێنا.<br/> ئیسپانیا بۆ پاڵاوتنی [[یۆرۆی ١٩٩٦]] بەشداریکرد و لەگەڵ دانیمارک و بەلجیکا و [[قوبرس]] و مەقدۆنیا ئەرمینیا لەکۆمەڵەیەک بوون. لەکاتی پاڵەوانیەتیەکە ئیسپانیا لەگەڵ بولگاریا و فەڕەنسا و ڕۆمانیا لەکۆمەڵەیەک بوون. لە دوو یاری سەرەتادا ١ – ١ بەرامبەربوو، بەڵام ٢ – ١ بەسەر ڕۆمانیا سەرکەوت و جێگای خۆی لەقۆناغی چارەکی کۆتایی جێگیر کرد. لەبەرامبەر ئینگلتەرا شکستی ھێنا بەئەنجامی ٤ – ٢ و ماڵئاوایی کرد.<br/> ھەروەھا لە[[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨]] ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەی ئیسپانیای کردووە. ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتندا لەبەرامبەر یۆگسلاڤیا و چیک نەدۆڕاوە و سەرکەوت بۆ پاڵەوانیەتیەکە. ئیسپانیا بەھاوشانی ١٦ ھەڵبژاردەی ئەوروپی بەشدارییان لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و بۆیەکەمجاریش بوو کە ٣٢ ھەڵبژاردە بەشداری جامی جیھانی بکەن. لەکۆمەڵەیەکدا بوو کە پێکھاتبوو لە نایجیریا و پاراگوای و بولگاریا. لەبەرامبەر نایجیریا دۆڕا و لەبەرامبەر پاراگوای بەرامبەربوو و لەبەرامبەر بولگاریا سەرکەوت. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٠٠ === دوای دۆڕانی ئیسپانیا لەبەرامبەر قوبرس ٣ – ٢ لەقۆناغی پاڵاوتنی [[یۆرۆی ٢٠٠٠]]، کلێمینت دەستی لەکارکێشایەوە، پۆستی ڕاھێنەرایەتی درا بە خۆزیە ئەنتۆنیۆ کەماشۆ. ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتن سەرکەوت و لە کۆمەڵەی سێیەمدا یاریدەکرد. لەبەرامبەر نەرویج ١ – ٠ دۆڕا و بەسەر سلۆڤینیا ٢ – ١ و یۆگسلاڤیا ٤ – ٣ سەرکەوت. لەقۆناغی چارەکی کۆتایی ڕووبەڕووی پاڵەوانی جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨ بووە و فەڕەنسا ٢ – ١ سەرکەوت. === جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٢ === لەپاڵاوتنی جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٢ لەکۆمەڵەیەکدا بوو کەپێکھاتبوو لە نەمسا و ئیسرائیل و بۆسنەو ھەرسک و لێختنشتاین. لەپاڵەوانیەتیەکە ئیسپانیا لەکۆمەڵەی دووەمدا بوو و ھەر سێ یارییەکەی لەبەرژەوەندی خۆی کۆتایی پێھێنا، لەبەرامبەر سلۆڤینیا و پاراگوای ٣ – ١ و لەبەرامبەر ئەفریقای باشوور ٣ – ٢ سەرکەوت. لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی ئێرلەندا بووە و ئەنجامی یاری ١ – ١ کۆتایی ھات بەکاتی زیادکراویشە و لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ٣ – ٢ لەبەرژەوەندی لاڕۆخا کۆتایی ھات. لەچارەکی کۆتاییدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی کۆماری کۆریا بووە و لەلێدانی یەکلاکەرەوە ٣ – ٢ شکستی ھێنا. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٠٤ === لە[[یۆرۆی ٢٠٠٤]]ی پورتوگالدا ئیسپانیا لەکۆمەڵەی یەکەمدا لەگەڵ پورتوگال و ڕووسیا و یۆنان بوو. ڕووسیای شکاند بەئەنجامی ١ – ٠ و لەگەڵ یۆنان بەرامبەربوو بە ئەنجامی ١ – ١ و لەبەرامبەربوون لەگەڵ پورتوگال شکستی ھێنا و دەرچوو لەپاڵەوانیەتیەکە. ئیناکی سایزی ڕاھێنەری وازی لەڕاھێنەرایەتی ھێنا و لویس ئەراگۆنێس جێگای گرتەوە. === جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦ === ئیسپانیا لەکۆمەڵەی حەوتەمی قۆناغی پاڵاوتنی پاڵەوانیەتیەکە بوو کەپێکھاتبوو لە بۆسنەو ھەرسک و بەلجیکا و لیتوانیا و سان مارینۆ. ئیسپانیا سەرکەوت بۆ پاڵەوانیەتیەکە و لەکۆمەڵەی ھەشتەم لەگەڵ ئوکراینا و تونس و سعودیە لەکۆمەڵەیەک بوون، ئیسپانیا لەقۆناغی کۆمەڵەکان ٩ خاڵی بەدەستھێنا و سەرکەوتنی لەبەرامبەر ئوکراینا ٤ – ٠ و تونس ٣ – ١ و سعودیە ١ – ٠ و بۆ قۆناغی دواتر سەرکەوت.<br/> لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی فەڕەنسا بووە و شکستی ھێنا بەئەنجامی ٣ – ١ و خەڵاتی پاکترین یاریکردنی لە[[جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦]] وەرگرت. === جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ٢٠٠٨ === <table style="float: left; width: 150px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[پەڕگە:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.20|y=0.05|scale=350|text=[[ئیکەر کاسیاس|<span style="font-size:0.8em; color:Black;">'''کاسیاس (ک)'''</span>]]}} {{Image label|x=0.05|y=0.20|scale=350|text=[[سێرجیۆ ڕامۆس|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''ڕامۆس'''</span>]]}} {{Image label|x=0.17|y=0.15|scale=350|text=[[کارلێس پویۆڵ|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''پویۆڵ'''</span>]]}} {{Image label|x=0.28|y=0.15|scale=350|text=[[کارلۆس مارکینا|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''مارکینا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=[[خوان کاپدیڤێلا|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''کاپدیڤێلا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.20|y=0.40|scale=350|text=[[سێسک فابرێگاس|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''فابریگاس'''</span>]]}} {{Image label|x=0.14|y=0.30|scale=350|text=[[مارکۆس سینا|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''سینا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.31|y=0.30|scale=350|text=[[چاڤی هێرناندز|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''چاڤی'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.40|scale=350|text=[[ئەندرێس ئینیێستا|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''ئینێستا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.08|y=0.40|scale=350|text=[[داڤید سیلڤا|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''سیلڤا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.23|y=0.50|scale=350|text=[[فێرناندۆ تۆرێس|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''تۆرێس'''</span>]]}} </div></td></tr> <tr><td><small>پێکھاتەی ئیسپانیا بۆ یاری کۆتایی [[یۆرۆی ٢٠٠٨]].</small></td></tr> </table> لەپاڵاوتنی [[یۆرۆی ٢٠٠٨]]دا ئیسپانیا لەکۆمەڵەی شەشەم بوو لەگەڵ سوید و ئیرلەندای باکوور و لاتیڤیا و ئایسلەندا و لیشتنشتاین. ئیسپانیا لەبەرامبەر لیشتنشتاین سەرکەوتنێکی تۆمارکرد و لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور و سوید شکا و بەو ھۆیەوە ئاراگۆنێسی ڕاھێنەر رائولی لەپێکھاتەکە دوور خستەوە و دووبارە بە ئەنجامی ٢ – ١ بەسەر دانیمارک سەرکەوت و چوونە نێو پاڵەوانیەتیەکەی مسۆگەر کرد.<br/> ئیسپانیا کەوتە دواکۆمەڵەی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ سوید و یۆنان و ڕووسیا بوو.<br/> لەیەکەم یاریدا ڕووبەڕووی ڕووسیا بووە و سەرکەوتنی تۆمارکرد بەئەنجامی ٤ – ١ و [[داڤید ڤیا]] باشترین یاریزانی یارییەکە بوو. لەبەرامبەر سویدیش سەرکەوتنی تۆمارکرد بەئەنجامی ٢ – ١ و بۆ دووەمجاریش ڤیا بوو بە باشترین یاریزانی یارییەکە. ئاراگۆنێسی ڕاھێنەر بڕیاریدا بە پێکھاتەی یەدەگ بەشداری یارییەکەی بەرامبەر یۆنان بکات و ٢ – ١ سەرکەوت بەسەر یۆناندا [[شابی ئالۆنسۆ|چابی ئالۆنسۆ]] باشترین یاریزانی یارییەکە بوو.<br/> لەقۆناغی چارەکی کۆتاییدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی پاڵەوانی جیھان ئیتاڵیا بووە و لەکاتی ئاسایی و زیادکراودا بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات. لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ٤ – ٢ ئیسپانیا سەرکەوتنی تۆمارکرد و [[ئیکەر کاسیاس]] باشترین یاریزان بوو.<br/> لەیارییەکانی پێش کۆتاییدا دووبارە ئیسپانیا ڕووبەڕووی ڕووسیا بووە و سەرکەوتنی مسۆگەر کرد بەئەنجامی ٣ گۆڵی بێ بەرامبەر و [[ئەندرێس ئینێستا]] باشترین یاریزان بوو.<br/> لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا ئیسپانیا ڕووبەڕووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا]] بووە و بەگۆڵەکانی [[فێرناندۆ تۆرێس]] لە خوولەکی ٣٣دا ئیسپانیا بوو بە پاڵەوانی ئەورووپا و بۆ دووەمجار جامی نەتەوەکانی ئەوروپای بەرزکردەوە لەدوای ٤٤ ساڵ لەبەدەستھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤.<br/> ئیسپانیا ١٢ گۆڵی تۆمارکرد و داڤید ڤیاش بوو بەباشترین یاریزانی پاڵەوانیەتیەکە و ٩ یاریزانی ئیسپانی ناویان لەپێکھاتەی نموونەیی پاڵەوانیەتیەکە ھەبووە. === جامی کیشوەرەکان ٢٠٠٩ === دوای سەرکەوتنی لەیۆرۆی ٢٠٠٨دا لویس ئاراگۆنێس ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا جێھێشت و ڤیسینتی دێل بۆسکی جێگای گرتەوە.<br/> ئیسپانیا لە [[جامی کیشوەرەکان ٢٠٠٩]] بەشداریکرد و لەھەر سێ یارییەکەیدا سەرکەوت. لەبەرامبەر نیوزلەندا بە ٥ و عێراق بە ١ و ئەفریقای باشوور بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر سەرکەوت.<br/> لەیارییەکانی پێش کۆتاییدا ئیسپانیا لەبەرمبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر شکستی ھێنا و ئەمە یەکەم شکانی ئیسپانیا بوو لە ٢٠٠٦ەوە. بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم ئیسپانیا ئەفریقای باشووری بینیەوە و ٣ – ٢ سەرکەوتنی بەسەریدا تۆمارکرد و پلەی سێیەمی پاڵەوانیەتیەکەی گرتەوە. === جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ === ئیسپانیا لە کۆمەڵەی ھەشتەمی [[جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠]] بوو لەگەڵ سویسرا و ھیندۆڕاس و چیللی بوو. لەبەرامبەر سویسرا شکستی ھێنا بە گۆڵێکی بێبەرامبەر. لەبەرامبەر ھیندۆڕاسدا بە ٢ گۆڵی داڤید ڤیا و بەبێ وەڵام ئیسپانیا سەرکەوت. لەبەرامبەر چیللی ٢ – ١ سەرکەوت.لەیارییەکانی گەڕی ١٦ھەمدا ئیسپانیا و پورتوگال بەیەکگەیشتن و پورتوگالی بە گۆڵێکی بێبەرامبەر شکاند.لەچارەکی کۆتاییدا بەپاراگوای گەیشت و بەگۆڵێکی بێبەرامبەر شکاندی.لەیاری پێش کۆتاییدا بە ئەڵمانیای پاڵێوراوی یەکەم بۆ بەدەستھێنانی جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ بەیەکگەیشتن بە گۆڵێکی پویۆڵ و بەبێ وەڵام گەیشتە یاری کۆتایی.ھۆڵەندای لەیاری کۆتایی بینی و بەگۆڵێکی ئینێستا و بەبێ وەڵام سەرکەوت و بوو بە پاڵەوانی جیھان.بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|نازناوەکەی]] بەدەستهێنا. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢ === ئیسپانیا لەکۆمەڵەی سێیەمی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|یۆرۆی ٢٠١٢دا]] بوو لەگەڵ ئیتاڵیا و ئێرلەندا و کرواتیا بوو. لەبەرامبەر ئیتاڵیا ١ – ١ بەرامبەر بوو. لەبەرامبەر ئێرلەندا ٤ – ٠ سەرکەوت. لەبەرامبەر کرواتیا ٢ – ٠ سەرکەوت. لەقۆناغی چارەکی کۆتایی لەبەرامبەر فەڕەنسا ١ – ٠ سەرکەوت. لەقۆناغی پێش کۆتایی بە پورتوگال گەیشت و لەکاتی ئاسایی و زیادکراو بەبێ گۆڵ بەرامبەر بوون و لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ئیسپانیا ٤ – ٢ سەرکەوت. لەیاری کۆتاییدا ئیتاڵیای پێگەیشت و بەگۆڵەکانی داڤید سیلڤا و جۆردی ئالبا و فێرناندۆ تۆرێس و خوان ماتا و بەبێ وەڵام بوو بە پاڵەوانی ئەورووپا.<br/> کاسیاس باشترین گۆڵچی بوو و تۆرێس بە ٣ گۆڵ بوو بە گۆڵکار و ئینێستا باشترین یاریزان بووە. === جامی جیھانی ٢٠١٤ === لەقۆناغی پاڵاوتنی کیشوەری ئەورووپا بۆ گەیشتن جامی جیھانی ٢٠١٤ی بەرازیل، ئیسپانیا لەکۆمەڵەی ٩ دابوو و لەگەڵ فەڕەنسا و بیلاڕووس و جۆرجیا و فینلەندا ململانێ دەکرد. هەڵگری نازناوەکە و پاڵەوانی جامی جیهانی ٢٠١٠ لە جامی جیهانی ٢٠١٤ لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو لەگەڵ هەریەک لە هەڵبژاردەکانی هۆڵەندا، چیلی، و ئوسترالیا. بەڵام ئاستێکی خراپی پێشکەش کرد و لە کۆی ٣ یاری تەنها ١ یاری بردەوە بەمەش پلەی سێیەمی گرت و نەیتوانی سەربکەوێت بۆ قۆناغی ١٦. '''<big>جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ٢٠١٦</big>''' هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە جامی نەتەوەکانی ئەوروپای ٢٠١٦ بەردەوام بوو لەسەر ئاستە خراپەکەی جامی جیهانی ڕابردوو، لە قۆناغی کۆمەڵەکانی لە کۆمەڵەی چوارەم بوو شانبەشانی هەریەک لە هەڵبژاردەکانی کڕواتیا، تورکیا، و چیک. بە بردنەوەی ٢ یاری لە کۆی ٣ یاری توانی پلەی دووەم بگرێت و سەربکەوێت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ ڕووبەڕووی هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بووەوە و بە ئەنجامی ٢-٠ شکستی هێنا و بەمەش لە قۆناغی ١٦ هەر بە زووی کرایە دەرەوە. '''<big>جامی جیهانی فیفای ٢٠١٨</big>''' دوای پێشکەش کردنی ئاستێکی بەرز لە پاڵاوتنەکانی گەیشتن بە جامی جیهانی ٢٠١٨ـی ڕووسیا، هەڵبژاردەی ئیسپانیا پاش ماوەیەک دابڕان لە کێبڕکێ کردن لەسەر نازناوەکان دووبارە چاوڕوانی ئاستێکی باشی لێ دەکرا. بەڵام بەر لە هەفتەیەک لە دەستپێکردنی جامی جیهانی بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو یولیان لۆپێتیگی لە پۆستی ڕاهێنەرایەتی ئیسپانیا دوورخرایەوە هەر بۆیە بە شێوەیەکی کاتی فێرنان هێیرۆ وەک ڕاهێنەری ئیسپانیا دەستنیشان کرا. هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو، لەگەڵ هەر یەک لە هەڵبژاردەکانی پورتوگال، ئێران، و مەغریب. ئیسپانیا لە کۆی ٣ یاری توانی تەنها ١ یاری بباتەوە و ٢ یەکسان بوونیشی بە دەستهێنا. بەم شێوەیە بە پلەی یەکەمی کۆمەڵەکەی سەرکەوت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ هەڵبژاردەی ئیسپانیا ڕووبەرووی هەڵبژاردەی ڕووسیای خانەخوێی جامی جیهانی بووەوە کاتی ئاسایی یاریەکە بە یەکسان بوون و بە ئەنجامی ١-١ کۆتای هات بەم شێوەیە پەنا برایە بەر لێدانی یەکلاکەرەوە، بە ئەنجامی ٤-٣ لە لێدانە یەکلاکەرەوەکان هەڵبژاردەی ڕووسیا توانی هەڵبژاردەی ئیسپانیا بکاتە دەرەوەی پاڵەوانێتییەکە. دووبارە هەڵبژاردەی ئیسپانیا بە زووی لەم پاڵەوانێتییەش کرایە دەرەوە. == دەستەی مەشقپێکردن == [[File:Vuelo a la Eurocopa 2012.jpg|thumb|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە [[فڕۆکەخانەی مەدرید-باراجاس]]، ماوەیەکی کەم پێش بەجێھێشتنی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]].]] {{ئەمانەش ببینە|پێڕستی بەڕێوەبەرانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا}} {| class="wikitable" |- ! شوێن ! ناو |- | ڕاھێنەری سەرەکی |لویس ئینریکی |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | |- | ڕاھێنەری گۆڵپارێزی | |- | ڕاھێنەری لەشجوانی | |} == یاریزانەکان == == ئەنجامەکان و جێگیرکراوەکان == :''بۆ گشت ئەنجامی یارییەکانی ڕابردووی ھەڵبژاردەکە، بڕوانە وتارەکانی تاک–وەرز و [[ئەنجامی یارییەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|پەڕەی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردەکە]]'' گەمەکانی خوارەوە ئەنجامدراون یان خراونەتە بەرنامەوە تا لە وەرزەکانی ئێستا یان داھاتوودا لەلایەن ھەڵبژاردەکە ئەنجام بدرێن. === ٢٠١٧ === {{football box collapsible|format=1 |date=٢ی ئەیلوول |round=[[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=٣–٠ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332090/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017797/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ITA}} |goals1=[[ئیسکۆ]] {{goal|١٣||٤٠}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|٧٧}} |goals2= |stadium=[[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]]، مەدرید |attendance=٧٣٬٦٢٨ |referee=[[Björn Kuipers]] ([[Dutch Football Association|Netherlands]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٥ی ئەیلوول |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|LIE}} |score=٠–٨ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332088/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017822/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2=[[سێرجیۆ ڕامۆس|ڕامۆس]] {{goal|٣}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|١٥||٥٤}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|١٦}}<br/>[[داڤید سیلڤا|سیلڤا]] {{goal|٣٩}}<br/>[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٥١||٦٣}}<br/>[[Maximilian Göppel|Göppel]] {{goal|٨٩|o.g.}} |stadium=[[Rheinpark Stadion]]، [[ڤادوتس]] |attendance=٥٬٨٦٤ |referee=[[Ivaylo Stoyanov]] ([[یەکێتیی تۆپی پێی بولگاریا|بولگاریا]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٦ی تشرینی یەکەم |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=٣–٠ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332078/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017798/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ALB}} |goals1=[[Rodrigo (footballer، born 1991)|Rodrigo]] {{goal|١٦}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|٢٣}}<br/>[[Thiago Alcântara|Thiago]] {{goal|٢٦}} |goals2= |stadium=[[Estadio José Rico Pérez|Rico Pérez]]، [[Alicante]] |attendance= |referee=[[Aleksei Eskov (referee)|Aleksei Eskov]] ([[Russian Football Union|Russia]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٩ی تشرینی یەکەم |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(21:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|ISR}} |score= ٠–١ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332094/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017812/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2=[[Asier Illarramendi|Illarramendi]] {{goal|٧٦}} |stadium=[[Teddy Stadium]]، [[ئورشەلیم]] |attendance=٢٨٬٧٠٠ |referee=[[Craig Thomson (referee)|Craig Thomson]] ([[Scottish Football Association|Scotland]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١١ی تشرینی دووەم |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=21:30 [[Central European Time|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ٥–٠ |report= |team2={{fb|CRC}} |goals1=[[Jordi Alba|Alba]] {{goal|٦}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|٢٣}}<br/>[[داڤید سیلڤا|سیلڤا]] {{goal|٥١||٥٥}}<br/>[[ئەندرێس ئینیێستا|ئینیێستا]] {{goal|٧٣}} |goals2= |stadium=[[La Rosaleda Stadium]]، [[مەلەگا]] |attendance= |referee= |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١٤ی تشرینی دووەم |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= 21:45 [[Moscow Time|MSK]] ([[UTC+03:00|UTC+3]])<br/>18:45 [[Central European Time|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|RUS}} |score= ٣–٣ |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Fyodor Smolov|Smolov]] {{goal|٤١||٧٠}}<br/>[[Aleksei Miranchuk|Miranchuk]] {{goal|٥١}} |goals2=[[Jordi Alba|Alba]] {{goal|٩}}<br/>[[سێرجیۆ ڕامۆس|ڕامۆس]] {{goal|٣٥|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]|٥٤|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]}} |stadium=[[Krestovsky Stadium]]، [[سەنت پیتەرزبورگ]] |attendance= |referee= |result= D}} === ٢٠١٨ === {{football box collapsible|format=1 |date=٢٣ی ئازار |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|GER}} |score= ١–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/03/23/world/friendlies/germany/spain/2683072/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= [[Thomas Müller|Müller]] {{goal|٣٥}} |goals2= [[Rodrigo (footballer، born 1991)|Rodrigo]] {{goal|٦}} |stadium=[[Esprit Arena]]، [[دوسلدۆرف]] |attendance= ٥٠٬٦٥٣ |referee= [[Willie Collum]] ([[Scottish Football Association|Scotland]]) |result=D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٢٧ی ئازار |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢١:٣٠<br/>(21:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ٦–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/03/27/world/friendlies/spain/argentina/2723044/ |team2={{fb|ARG}} |goals1= [[Diego Costa|Costa]] {{goal|١٢}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|٢٧||٥٢||٧٤}}<br/>[[Thiago Alcântara|Thiago]] {{goal|٥٥}}<br/>[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٧٣}} |goals2= [[Nicolas Otamendi|Otamendi]]، {{goal|٣٩}} |stadium=[[Wanda Metropolitano]]، [[مەدرید]] |attendance= ٦٥٬٥٤١ |referee= [[Anthony Taylor (referee)|Anthony Taylor]] ([[The Football Association|England]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٣ی حوزەیران |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢١:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ١–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/06/03/world/friendlies/spain/switzerland/2723511/ |team2={{fb|SUI}} |goals1= [[Álvaro Odriozola|Odriozola]] {{goal|٢٩}} |goals2= [[Ricardo Rodríguez (footballer)|Rodríguez]] {{goal|٦٢}} |stadium=[[Estadio de la Cerámica]]، [[Villarreal]] |attendance= ١٨٬٣٥٠ |referee=[[István Kovács (referee)|István Kovács]] ([[Federația Română de Fotbal|Romania]]) |result= D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٩ی حوزەیران |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= ٢١:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|TUN}} |score= ٠–١ |report= https://int.soccerway.com/matches/2018/06/09/world/friendlies/tunisia/spain/2723512/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= [[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٨٤}} |stadium=[[Krasnodar Stadium]]، [[Krasnodar]] |attendance= ٣٣٬١١٦ |referee= [[Bas Nijhuis]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) |result= W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١٥ی حوزەیران |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Portugal vs Spain|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=٢٠:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|POR}} |score=٣–٣ |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331524/#match-summary |team2={{fb|ESP}} |goals1= * [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|ڕۆناڵدۆ]] {{goal|٤|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]|٤٤||٨٨}} |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{goal|٢٤||٥٥}} * [[Nacho (footballer، born 1990)|Nacho]] {{goal|٥٨}} |stadium=[[Fisht Olympic Stadium]]، [[Sochi]] |attendance=٤٣٬٨٦٦ |referee= [[Gianluca Rocchi]] ([[Italian Football Federation|Italy]]) |result=D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٢٠ی حوزەیران |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Iran vs Spain|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=٢٠:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|IRN}} |score=٠–١ |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/#match-summary |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{goal|٥٤}} |stadium=[[Kazan Arena]]، [[Kazan]] |attendance=٤٢٬٧١٨ |referee=[[Andrés Cunha]] ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=25 June |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Spain vs Morocco|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=20:00<br>(20:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=2–2 |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340184/#match-summary |team2={{fb|MAR}} |goals1= *[[Isco]] {{goal|19}} *[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|90+1}} |goals2= *[[Khalid Boutaïb|Boutaïb]] {{goal|14}} *[[Youssef En-Nesyri|En-Nesyri]] {{goal|81}} |stadium=[[Kaliningrad Stadium]], [[Kaliningrad]] |attendance= |referee=[[Ravshan Irmatov]] ([[Uzbekistan Football Association|Uzbekistan]]) |result=D }} {{footballbox collapsible|format=1 |round = [[2018 FIFA World Cup knockout stage|2018 FIFA World Cup Round of 16]] |date = 1 July |time = |team1 = {{fb-rt|ESP}} |score = |report = |team2 = {{fb|RUS}} |goals1 = |goals2 = |location = [[مۆسکۆ]]، [[ڕووسیا]] |stadium = [[Luzhniki Stadium]] |attendance = |referee = |result = }} {{football box collapsible|format=1 |date=8 September |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|ENG}} |score= |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium= [[Wembley Stadium]], [[London]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=11 September |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Estadio Manuel Martínez Valero]], [[Elche]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=11 October |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=20:45<br />(19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|WAL}} |score= |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/10/11/world/friendlies/wales/spain/2778472/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Millennium Stadium]], [[Cardiff]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=15 October |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium= [[Estadio Benito Villamarín]], [[Seville]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=15 November |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Stadion Maksimir]]، [[زاگرێب]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=18 November |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|BIH}} |goals1= |goals2= |stadium= |attendance= |referee= |result= }} == تۆماری پێشبڕکێیی == :''بۆ تەواوی تۆماری ھەڵبژاردەکە بەرامبەر بەرەنگاربوونەوەی ھەڵبژاردەکان، بڕوانە [[ڕووبەڕووبوونەوەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|لاپەڕەی تەواوی تۆماری ھەڵبژاردەکە]].'' === جامی جیھانیی فیفا === {{وتاری سەرەکی|ئیسپانیا لە جامی جیھانیی فیفا}} {{Color box|gold|border=darkgray}} '''پاڵەوانیەتییەکان'''&nbsp;&nbsp;{{Color box|silver|border=darkgray}} '''Runners-up'''&nbsp;&nbsp;{{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Third place&nbsp;&nbsp;{{Color box|LemonChiffon|border=darkgray}} Fourth place&nbsp;&nbsp; {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|کۆتا تۆمارەکانی [[جامی جیھانیی فیفا]] ! style="width:1%;" rowspan="26"| !colspan=6|[[FIFA World Cup qualification]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجام دراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- | {{flagicon|Uruguay}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] |colspan=8 |Did not enter |colspan=6 | |- | {{flagicon|Italy|١٨٦١}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] | چارەکەکانی کۆتایی | پێنجەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٤ | ٣ | ٢ | ٢ | ٠ | ٠ | ١١ | ١ |- | {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] |colspan=8|Withdrew |colspan=6|Withdrew |- style="background:LemonChiffon;" | {{flagicon|Brazil|١٨٨٩}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] | '''Fourth place''' | '''چوارەم''' | '''٦''' | '''٣''' | '''١''' | '''٢''' | '''١٠''' | '''١٢''' | ٢ | ٢ | ٠ | ٠ | ٧ | ٣ |- | {{flagicon|Switzerland}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] |rowspan=2 colspan=8|Did not qualify | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٦ | ٣ |- | {{flagicon|Sweden}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] | ٤ | ٢ | ١ | ١ | ١٢ | ٨ |- | {{flagicon|Chile}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] | rowspan=2|قۆناغی گرووپ | سیانزەیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٢ | ٣ | ٤ | ٣ | ١ | ٠ | ٧ | ٤ |- | {{flagicon|England}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] | دەیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ٥ | ٣ | ٢ | ٠ | ١ | ٥ | ٢ |- | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] |rowspan=2 colspan=8|Did not qualify | ٦ | ٢ | ٢ | ٢ | ١٠ | ٦ |- |{{flagicon|West Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] | ٥ | ٢ | ٢ | ١ | ٨ | ٥ |- | {{flagicon|Argentina|alt}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] | قۆناغی گرووپ | دەیەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٢ | ٢ | ٤ | ٣ | ٠ | ١ | ٤ | ١ |- | style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] | Round 2 | دوانزەیەم | ٥ | ١ | ٢ | ٢ | ٤ | ٥ |colspan=6|Qualified as host |- | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] | چارەکەکانی کۆتایی | حەوتەم | ٥ | ٣ | ١ | ١ | ١١ | ٤ | ٦ | ٤ | ٠ | ٢ | ٩ | ٨ |- | {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] | خولی ١٦ | دەیەم | ٤ | ٢ | ١ | ١ | ٦ | ٤ | ٨ | ٦ | ١ | ١ | ٢٠ | ٣ |- | {{flagicon|United States}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] | چارەکەکانی کۆتایی | ھەشتەم | ٥ | ٢ | ٢ | ١ | ١٠ | ٦ | ١٢ | ٨ | ٣ | ١ | ٢٧ | ٤ |- | {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] | قۆناغی گرووپ | حەڤدەیەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٨ | ٤ | ١٠ | ٨ | ٢ | ٠ | ٢٦ | ٦ |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] | چارەکەکانی کۆتایی | پێنجەم | ٥ | ٣ | ٢ | ٠ | ١٠ | ٥ | ٨ | ٦ | ٢ | ٠ | ٢١ | ٤ |- |{{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | خولی ١٦ | نۆیەم | ٤ | ٣ | ٠ | ١ | ٩ | ٤ | ١٢ | ٦ | ٦ | ٠ | ٢٥ | ٥ |- style="background:gold;" |{{flagicon|South Africa}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |'''[[2010 FIFA World Cup Final|Champions]]''' | '''یەکەم''' | '''٧''' | '''٦''' | '''٠''' | '''١''' | '''٨''' | '''٢''' | ١٠ | ١٠ | ٠ | ٠ | ٢٨ | ٥ |- | {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] | قۆناغی گرووپ | بیست و سێیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ٧ | ٨ | ٦ | ٢ | ٠ | ١٤ | ٣ |- | {{flagicon|Russia}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] | ''گەمە دەکرێت'' | | ٢ | ١ | ١ | ٠ | ٤ | ٣ | ١٠ | ٩ | ١ | ٠ | ٣٦ | ٣ |- |{{flagicon|Qatar}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] |colspan=8|''To be determined'' | | | | | | |- style="color:white;" |- |{{flagicon|USA}}{{flagicon|Mexico}}{{flagicon|Canada}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] |colspan=8|''To be determined'' | | | | | | |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|1 Title ! style="background:#c00;"|١٥/٢١ ! style="background:#c00;"|٦١ ! style="background:#c00;"|٣٠ ! style="background:#c00;"|١٣ ! style="background:#c00;"|١٨ ! style="background:#c00;"|٩٦ ! style="background:#c00;"|٦٩ ! style="background:#c00;"|١١٧ ! style="background:#c00;"|٨٢ ! style="background:#c00;"|٢٤ ! style="background:#c00;"|١١ ! style="background:#c00;"|٢٧٦ ! style="background:#c00;"|٧٤ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%;text-align:center" |- ! style="background:#c00; color:white" colspan="2"|'''تۆماری جامی جیھانیی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{flagicon|Spain|1931}} ئیسپانیا ٣–١ {{fb-rt|Brazil|1889}}<br/>(٢٧ی ئایاری ١٩٣٤؛ [[جەنەوا]]، ئیتالیا) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|Spain}} ٦–١ {{fb-rt|Bulgaria}}<br/>(٢٤ی حوزەیرانی ١٩٩٨؛ [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]]، فەرەنسا) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|Brazil|1889}} ٦–١ {{fb-rt|Spain}}<br/>(١٣ی تەممووزی ١٩٥٠؛ [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل) |- !باشترین ئەنجام |'''پاڵەوانیەتییەکان''' لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] |- !خراپترین ئەنجام |قۆناغی گرووپ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |} === جامی کیشوەرەکانی فیفا === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=10| تۆماری [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]] |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !دەستە |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1992 King Fahd Cup|١٩٩٢]] | colspan="9"|[[UEFA]] did not participate |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1995 King Fahd Cup|١٩٩٥]] |rowspan=6 colspan=9|Did not qualify |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٧|١٩٩٧]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٩|١٩٩٩]] |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠١|٢٠٠١]] |- |{{flagicon|France}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٣]] |- |{{flagicon|Germany}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٥|٢٠٠٥]] |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|South Africa}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' |'''٥''' |'''٤''' |'''٠''' |'''١''' |'''١١''' |'''٤''' |[[2009 FIFA Confederations Cup squads|Squad]] |- style="background:Silver;" |{{flagicon|BRA}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] |'''[[2013 FIFA Confederations Cup Final|Runners-up]]''' |'''دووەم''' |'''٥''' |'''٣''' |'''١''' |'''١''' |'''١٥''' |'''٤''' |[[2013 FIFA Confederations Cup squads|Squad]] |- |{{flagicon|Russia}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧|٢٠١٧]] |colspan="9"|Did not qualify |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|Second place ! style="background:#c00;"|٢/١٠ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٧ ! style="background:#c00;"|١ ! style="background:#c00;"|٢ ! style="background:#c00;"|٢٦ ! style="background:#c00;"|٨ ! style="background:#c00;"| |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%;text-align:center" |- ! style="background:#c00; color:white;" colspan="2"|'''تۆماری جامی کیشوەرەکانی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{fb|SPA}} ٥–٠ {{fb-rt|New Zealand}}<br/>([[Rustenburg]]، ئەفریقای باشوور؛ ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|SPA}} ١٠–٠ {{fb-rt|TAH}}<br/>([[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل؛ ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|BRA}} ٣–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل؛ ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣) |- !باشترین ئەنجام |'''Runners-up''' in [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] |- !خراپترین ئەنجام |'''Third place''' in [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] |} === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا === {{Main|Spain at the UEFA European Football Championship}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="9" |[[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|تۆماری جامی نەتەوەکانی ئەورووپا]] ! style="width:1%;" rowspan="19"| ! colspan="6" |[[UEFA European Championship qualifying|Qualification record]] |- !|ساڵ !|ئەنجام !|شوێن !|{{Abbr|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !|{{Abbr|ب|بردنەوە}} !|{{Abbr|ی*|یەکسانبوون}} !|{{Abbr|د|دۆڕان}} !|{{Abbr|گک|گۆڵکردنەکان}} !|{{Abbr|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !|{{Abbr|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !|{{Abbr|ب|بردنەوە}} !|{{Abbr|ی*|یەکسانبوون}} !|{{Abbr|د|دۆڕان}} !|{{Abbr|گک|گۆڵکردنەکان}} !|{{Abbr|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |{{flagicon|France}} [[1960 European Nations' Cup|١٩٦٠]] |colspan=8|Did not qualify {{efn|name=URS-ESP|Spain refused to travel to the Soviet Union for their qualification quarter-final, so Spain were disqualified and the Soviet Union were awarded a walkover victory.}} |٢ |٢ |٠ |٠ |٧ |٢ |- style="background:Gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain|١٩٤٥}} [[1964 European Nations' Cup|١٩٦٤]] |'''[[1964 European Nations' Cup Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٢''' |'''٢''' |'''٠''' |'''٠''' |'''٤''' |'''٢''' |٦ |٤ |١ |١ |١٦ |٥ |- |{{flagicon|Italy}} [[UEFA Euro 1968|١٩٦٨]] |rowspan=3 colspan=8|Did not qualify |٨ |٣ |٢ |٣ |٧ |٥ |- |{{flagicon|Belgium}} [[UEFA Euro 1972|١٩٧٢]] |٦ |٣ |٢ |١ |١٤ |٣ |- |{{flagicon|Yugoslavia}} [[UEFA Euro 1976|١٩٧٦]] |٨ |٣ |٤ |١ |١١ |٩ |- |{{flagicon|Italy}} [[UEFA Euro 1980|١٩٨٠]] |قۆناغی گرووپ |حەوتەم |٣ |٠ |١ |٢ |٢ |٤ |٦ |٤ |١ |١ |١٣ |٥ |- style="background:Silver;" |{{flagicon|France}} [[UEFA Euro 1984|١٩٨٤]] |'''[[UEFA Euro 1984 Final|Runners-up]]''' |'''دووەم''' |'''٥''' |'''١''' |'''٣''' |'''١''' |'''٤''' |'''٥''' |٨ |٦ |١ |١ |٢٤ |٨ |- |{{flagicon|West Germany}} [[UEFA Euro 1988|١٩٨٨]] |قۆناغی گرووپ |شەشەم |٣ |١ |٠ |٢ |٣ |٥ |٦ |٥ |٠ |١ |١٤ |٨ |- |{{flagicon|Sweden}} [[UEFA Euro 1992|١٩٩٢]] |colspan=8|Did not qualify |٧ |٣ |٠ |٤ |١٧ |١٢ |- |{{flagicon|England}} [[UEFA Euro 1996|١٩٩٦]] |چارەکەکانی کۆتایی |شەشەم |٤ |١ |٣ |٠ |٤ |٣ |١٠ |٨ |٢ |٠ |٢٥ |٤ |- |{{flagicon|Belgium}}&nbsp;{{flagicon|Netherlands}} [[UEFA Euro 2000|٢٠٠٠]] |چارەکەکانی کۆتایی |پێنجەم |٤ |٢ |٠ |٢ |٧ |٧ |٨ |٧ |٠ |١ |٤٢ |٥ |- |{{flagicon|Portugal}} [[UEFA Euro 2004|٢٠٠٤]] |قۆناغی گرووپ |دەیەم |٣ |١ |١ |١ |٢ |٢ |١٠ |٧ |٢ |١ |٢١ |٥ |- style="background:Gold;" |{{flagicon|Austria}}&nbsp;{{flagicon|Switzerland}} [[UEFA Euro 2008|٢٠٠٨]] |'''[[UEFA Euro 2008 Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٦''' |'''٥''' |'''١''' |'''٠''' |'''١٢''' |'''٣''' |١٢ |٩ |١ |٢ |٢٣ |٨ |- style="background:Gold;" |{{flagicon|Poland}}&nbsp;{{flagicon|Ukraine}} [[UEFA Euro 2012|٢٠١٢]] |'''[[UEFA Euro 2012 Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٦''' |'''٤''' |'''٢''' |'''٠''' |'''١٢''' |'''١''' |٨ |٨ |٠ |٠ |٢٦ |٦ |- |{{flagicon|France}} [[UEFA Euro 2016|٢٠١٦]] |خولی ١٦ |دەیەم |٤ |٢ |٠ |٢ |٥ |٤ |١٠ |٩ |٠ |١ |٢٣ |٣ |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|European Union}} [[UEFA Euro 2020|٢٠٢٠]] |colspan=8|To Be Determined |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|3 Titles ! style="background:#c00;"|١٠/١٥ ! style="background:#c00;"|٤٠ ! style="background:#c00;"|١٩ ! style="background:#c00;"|١١ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٥٥ ! style="background:#c00;"|٣٦ ! style="background:#c00;"|١١٨ ! style="background:#c00;"|٨٤ ! style="background:#c00;"|١٦ ! style="background:#c00;"|١٨ ! style="background:#c00;"|٢٩٥ ! style="background:#c00;"|٨٩ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%; text-align:center;" |- ! style="background:#c00;color:white;" colspan="6"|'''تۆماری پاڵەوانیەتیی ئەورووپیی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{fb|SPA|1945}} ٢–١ {{fb-rt|HUN}}<br/>([[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٤) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|SPA}} ٤–٠ {{fb-rt|IRL}}<br/>([[گدانسک]]، پۆڵەندا؛ ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢)<br/>{{fb|SPA}} ٤–٠ {{fb-rt|ITA}}<br/>([[کیێڤ]]، ئوکراینا؛ ١ی تەممووزی ٢٠١٢) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|FRA}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>(پاریس، فەرەنسا؛ ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٤)<br/>{{fb|FRG}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[میونشن]]، ئاڵمانیای ڕۆژاوا؛ ١٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨)<br/>{{fb|ITA}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]، فەرەنسا؛ ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦) |- !باشترین ئەنجام |'''پاڵەوانیەتییەکان''' لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]]، [[UEFA Euro 2008|2008]]، و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|٢٠١٢]] |- !خراپترین ئەنجام |قۆناغی گرووپ لە [[UEFA Euro 1980|1980]]، [[UEFA Euro 1988|1988]] و [[UEFA Euro 2004|2004]] |} === UEFA Nations League === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=11|[[UEFA Nations League]] record |- !ساڵ !Division !گرووپ !خول !width=28|{{Tooltip|شوێن|شوێن}} !width=28|{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !width=28|{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !width=28|{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} !width=28|{{Tooltip|د|دۆڕان}} !width=28|{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !width=28|{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |[[2018–19 UEFA Nations League|٢٠١٨–١٩]] |[[2018–19 UEFA Nations League A|A]] |[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|٤]] |colspan=9|''To be determined'' |- |colspan=3|'''سەرجەم''' !— !٠/١ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ |} === Summer Olympics === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Football at the Summer Olympics|Summer Olympics]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- style="background:silver;" |{{flagicon|Belgium}} [[Football at the 1920 Summer Olympics|١٩٢٠]] ||'''[[Football at the 1920 Summer Olympics#Gold Medal match|Runners-up]]'''||'''دووەم'''||'''٥'''||'''٤'''||'''٠'''||'''١'''||'''٩'''||'''٥''' |- |{{flagicon|France}} [[Football at the 1924 Summer Olympics|١٩٢٤]] || Round 1||حەڤدەیەم||١||٠||٠||١||٠||١ |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Football at the 1928 Summer Olympics|١٩٢٨]]||چارەکەکانی کۆتایی||شەشەم||٣||١||١||١||٩||٩ |- |{{flagicon|Nazi Germany}} [[1936 Summer Olympics|١٩٣٦]] ||colspan="8"|Withdrew |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[Football at the 1948 Summer Olympics|١٩٤٨]] ||rowspan=5 colspan=8|Did not qualify |- |{{flagicon|Finland}} [[Football at the 1952 Summer Olympics|١٩٥٢]] |- |{{flagicon|Australia}} [[Association football at the 1956 Summer Olympics|١٩٥٦]] |- |{{flagicon|Italy}} [[Football at the 1960 Summer Olympics|١٩٦٠]] |- |{{flagicon|Japan}} [[Football at the 1964 Summer Olympics|١٩٦٤]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[Football at the 1968 Summer Olympics|١٩٦٨]] ||چارەکەکانی کۆتایی||پێنجەم||٤||٢||١||١||٤||٢ |- |{{flagicon|West Germany}} [[Football at the 1972 Summer Olympics|١٩٧٢]] ||colspan="8"|Did not qualify |- |{{flagicon|Canada}} [[Football at the 1976 Summer Olympics|١٩٧٦]] ||قۆناغی گرووپ||سیانزەیەم||٢||٠||٠||٢||١||٣ |- |{{flagicon|USSR}} [[Football at the 1980 Summer Olympics|١٩٨٠]] ||قۆناغی گرووپ||دەیەم||٣||٠||٣||٠||٢||٢ |- |{{flagicon|USA}}[[Football at the 1984 Summer Olympics|١٩٨٤]] ||colspan="8" rowspan="2"|Did not qualify |- |{{flagicon|South Korea}} [[Football at the 1988 Summer Olympics|١٩٨٨]] |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain}} [[Football at the 1992 Summer Olympics|١٩٩٢]] ||'''[[Football at the 1992 Summer Olympics#Gold Medal match|Champions]]'''||'''یەکەم'''||'''٦'''||'''٦'''||'''٠'''||'''٠'''||'''١٤'''||'''٢''' |- |{{flagicon|USA}} [[Football at the 1996 Summer Olympics|١٩٩٦]] ||چارەکەکانی کۆتایی||شەشەم||٤||٢||١||١||٥||٧ |- style="background:silver;" |{{flagicon|Australia}} [[Football at the 2000 Summer Olympics|٢٠٠٠]] ||'''[[Football at the 2000 Summer Olympics#Gold Medal match|Runners-up]]'''||'''دووەم'''||'''٦'''||'''٤'''||'''١'''||'''١'''||'''١٢'''||'''٦''' |- |{{flagicon|Greece}} [[Football at the 2004 Summer Olympics|٢٠٠٤]] ||colspan="8" rowspan="2"|Did not qualify |- |{{flagicon|China}} [[Football at the 2008 Summer Olympics|٢٠٠٨]] |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's tournament|٢٠١٢]] ||قۆناغی گرووپ||چواردەیەم||٣||٠||١||٢||٠||٢ |- |{{flagicon|Brazil}} [[Football at the 2016 Summer Olympics|٢٠١٦]] ||colspan="8"|Did not qualify |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|1 Gold Medal ! style="background:#c00;"|١٠/٢١ ! style="background:#c00;"|٣٧ ! style="background:#c00;"|١٩ ! style="background:#c00;"|٧ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٥٦ ! style="background:#c00;"|٣٩ |} * Denotes draws including knockout matches decided on [[Penalty shoot-out (football)|penalty kicks]]. Since [[1968 Summer Olympics|1968]], Spain has sent its amateur national team. Since [[1992 Summer Olympics|1992]], Spain has sent its [[Spain national under-23 football team|under 23 national team]]. === Mediterranean Games === From 1991 Youth teams , spain compete for B team from 1955 to 1967. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Football at the Mediterranean Games|Mediterranean Games]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |{{flagicon|EGY|١٩٢٢}} [[1951 Mediterranean Games|١٩٥١]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:silver;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP|١٩٤٥}} [[1955 Mediterranean Games|١٩٥٥]] |'''Runners-up''' |'''دووەم''' ||'''٣'''||'''٢'''||'''١'''||'''٠'''||'''٦'''||'''٢''' |- |{{flagicon|LIB}} [[1959 Mediterranean Games|١٩٥٩]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|ITA}} [[1963 Mediterranean Games|١٩٦٣]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' ||'''٥'''||'''٣'''||'''٢'''||'''٠'''||'''١٥'''||'''٥''' |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|TUN}} [[1967 Mediterranean Games|١٩٦٧]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' ||'''٥'''||'''٢'''||'''٢'''||'''١'''||'''٧'''||'''٥''' |- |{{flagicon|TUR}} [[1971 Mediterranean Games|١٩٧١]] |colspan=8 rowspan=7|Did not enter |- |{{flagicon|ALG}} [[1975 Mediterranean Games|١٩٧٥]] |- |{{flagicon|YUG}} [[1979 Mediterranean Games|١٩٧٩]] |- |{{flagicon|MAR}} [[1983 Mediterranean Games|١٩٨٣]] |- |{{flagicon|SYR}} [[1987 Mediterranean Games|١٩٨٧]] |- |{{flagicon|GRE}} [[1991 Mediterranean Games|١٩٩١]] |- |{{flagicon|FRA}} [[1993 Mediterranean Games|١٩٩٣]] |- style="background:LemonChiffon;" |{{flagicon|ITA}} [[1997 Mediterranean Games|١٩٩٧]] |'''Fourth place''' |'''چوارەم''' ||'''٤'''||'''١'''||'''١'''||'''٢'''||'''٢'''||'''٤''' |- |{{flagicon|TUN}} [[2001 Mediterranean Games|٢٠٠١]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP}} [[2005 Mediterranean Games|٢٠٠٥]] |'''پاڵەوانیەتییەکان''' |'''یەکەم''' ||'''٤'''||'''٣'''||'''١'''||'''٠'''||'''٩'''||'''١''' |- style="background:gold;" |{{flagicon|ITA}} [[2009 Mediterranean Games|٢٠٠٩]] |'''پاڵەوانیەتییەکان''' |'''یەکەم''' ||'''٤'''||'''٣'''||'''١'''||'''٠'''||'''٩'''||'''٤''' |- |{{flagicon|TUR}} [[2013 Mediterranean Games|٢٠١٣]] |colspan=8|Did not enter |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP}} [[2018 Mediterranean Games|٢٠١٨]] |colspan=8|Qualified |- <!-- Do not enter information for any future tournament that is more than 1 year away. --> !سەرجەم||2 Titles||٧/١٩||٢٥||١٤||٨||٣||٧٢||٢٧ |} Source:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesm/medgames.html |سەردێڕ=Mediterranean Cup and Mediterranean Games – Overview |بڵاوکەرەوە=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Selección española - Amberes 1920.jpg|پێکھاتەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لەساڵی [[١٩٢٠]] پەڕگە:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|یاریکەرانی ئیسپانیا ئاھەنگی خۆشی دەگێڕن بە بۆنەی بەدەستھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٠٨ پەڕگە:World Cup celebration - 2.jpg||یاریکەرانی ئیسپانیا شانبەشانی ھاندەر لە [[مەدرید]] ئاھەنگی خۆشی دەگێڕن بەبۆنەی بەدەستھێانی جامی جیھانی ئەفریقیای باشوور لەساڵی [[٢٠١٠]] پەڕگە:Iker Casillas Euro 2012 final trophy.jpg|کاپتنی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا [[ئیکەر کاسیاس]] لەکاتی بەرزکردنەوەی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] پەڕگە:Spain national football team Euro 2012 trophy 03.jpg|وێنەی مێژوویی پاڵەوانانی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] </gallery> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی * ویکیپیدیای عەرەبی == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Spain national association football team|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا}} *{{Official website|http://www.sefutbol.com/}} بە [[RFEF]] *[http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/index.html ئیسپانیا] لە [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] *[https://www.fifa.com/associations/association=esp/index.html ئیسپانیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620124801/https://www.fifa.com/associations/association=esp/index.html |date=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ }} لە [[فیفا]] *[http://www.bdfutbol.com/en/c/rankingsSEL.html Individual rankings] at BDFutbol *[http://eu-football.info/_matches.php?id=185 ڕاپۆرتەکان بۆ ھەموو گەمە فەرمییەکان] [[پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا]] [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ئیسپانیا}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٩ لە ئیسپانیا]] 3qainosm9jxzgdxfwx7hhyug1k1msgq 1588793 1588780 2026-06-05T09:02:23Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1588793 wikitext text/x-wiki {{نوێکردنەوە}}{{Infobox national football team | Name = ئیسپانیا | Badge = | Badge_size = | FIFA Trigramme = ESP | FIFA Rank = {{Nft rank|١٠|down|٢|date=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} | FIFA max = ١ | FIFA max date = تەممووزی ٢٠٠٨&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠٠٩، تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩&nbsp;– ئازاری ٢٠١٠، تەممووزی ٢٠١٠&nbsp;– تەممووزی ٢٠١١، تشرینی یەکەمی ٢٠١١&nbsp;– تەممووزی ٢٠١٤ | FIFA min = ٢٥ | FIFA min date = ئازاری ١٩٩٨ | Elo Rank = {{Nft rank|٣|down|١|date=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨}} <!-- Elo rankings change often and irregularly; there are no "releases" from which a team can go up or down in ranking --> | Elo max = ١ | Elo max date = ئەیلوولی ١٩٢٠&nbsp;– ئایاری ١٩٢٤، ئەیلوول&nbsp;– کانوونی یەکەمی ١٩٢٥، حوزەیرانی ٢٠٠٨&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠٠٩، تەممووزی ٢٠١٠&nbsp;– حوزەیرانی ٢٠١٣ | Elo min = ١٩ | Elo min date = حوزەیران–تشرینی یەکەمی ١٩٦٩، تشرینی دووەمی ١٩٩١ | Elo rating max = 2049 | Elo rating max date = ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨، ٧ی تەممووزی ٢٠١٠ | Nickname = {{unbulleted list | {{nowrap|''{{lang|es|La Furia Roja}}'' (The Red Fury)}}<ref name="roja">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bbc.co.uk/blogs/learningenglish/2010/06/la-roja-from-miguel-spain.shtml |سەردێڕ="La Roja" from Miguel, Spain |ڕێکەوت=17 حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=30 حوزەیرانی ٢٠١٠}}</ref><ref name="roja2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/statistics/news/newsid=1072428.html |سەردێڕ=La Roja lean to the left |بڵاوکەرەوە=[[FIFA]] |ڕێکەوت=16 حوزەیرانی ٢٠٠٩ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150712191712/http://www.fifa.com/tournaments/archive/confederationscup/southafrica2009/statistics/news/newsid=1072428.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | {{nowrap|''{{lang|es|La Furia}}'' (The Fury)}} | ''{{lang|es|La Roja}}'' (The Red [One]) }} | Association = ''[[Royal Spanish Football Federation|Real Federación Española de Fútbol]]'' (RFEF) | Confederation = [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] (ئەورووپا) | Coach = | Asst Manager = | Captain = | Most caps = [[سێرجیۆ ڕامۆس]] (١٧٠)<ref name="Most-capped players"/> | Top scorer = [[داڤید ڤییا]] (٥٩) | Home Stadium = Various | pattern_la1 = _esp20h | pattern_b1 = _esp20h | pattern_ra1 = _esp20h | pattern_sh1 = _spanje20h | pattern_so1 = _esp20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 <!--Away Shirt--> | pattern_la2 =_esp20a | pattern_b2 =_esp20A | pattern_ra2 =_esp20a | pattern_sh2 = _esp20a | pattern_so2 =_esp20a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = F6FBFF <!--End of Shirt--> | First game = {{fb|ESP|1785}} ١–٠ {{fb-rt|DEN}}<br>([[بروکسێل]]، بەلجیکا؛ ٢٨ ئابی ١٩٢٠) | Largest win = {{fb|ESP|1931}} ١٣–٠ {{fb-rt|BUL}}<br>([[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ ٢١ی ئایاری ١٩٣٣) | Largest loss = {{fb|ESP|1785}} ١–٧ {{fb-rt|ITA|1861}}<br>([[ئەمستەردام]]، ھۆڵەندا؛ ٤ی حوزەیرانی ١٩٢٨)<br>{{fb|ENG}} ٧–١ {{fb-rt|ESP|1931}}<br>(لەندەن، ئینگلتەرا؛ ٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٣١) | World cup apps = ١٦ | World cup first = 1934 | World cup best = پاڵەوانیەتیی ([[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]]) | Regional name = [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|پاڵەوانیەتیی ئەورووپی]] | Regional cup apps = ١٠ | Regional cup first = [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]] | Regional cup best = پاڵەوانیەتییەکانی ([[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]]، [[UEFA Euro 2008|٢٠٠٨]]، [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|٢٠١٢]]) | Confederations cup apps = ٢ | Confederations cup first = [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] | Confederations cup best = Runners-up، [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] | medaltemplates = {{MedalTop}} {{MedalSport|Men's [[Football at the Summer Olympics|Football]]}} {{MedalSilver|[[1920 Summer Olympics|1920 Antwerp]]|}} {{MedalGold|[[1992 Summer Olympics|1992 Barcelona]]|<ref name="Olympics 1992-">Since 1992, squads for [[Football at the Summer Olympics]] have been restricted to three players over the age of 23, which Javier will play in 2016. The achievements of such teams are not usually included in the statistics of the international team.</ref>}} {{MedalSilver|[[2000 Summer Olympics|2000 Sydney]]|[[Football at the 2000 Summer Olympics – Men's tournament|Team]]<ref name="Olympics 1992-"/>}} {{MedalBottom}} }} '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا''' ھەڵبژاردەی نیشتمانی [[ئیسپانیا]]یە و لەلایەن [[یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیا]]وە سەرپەرشتی دەکرێت و ڕاھێنەری ئێستای ھەڵبژاردەکە [[لویس ئینریکی|لویس ئینریکییە]]، ئیسپانییەکان بە لارۆخا بەناوبانگن. ئیسپانیا تاکە ھەڵبژاردەی ئەوروپییە کە توانیویەتی سێ پاڵەوانیەتی یەک لەدوای یەک بباتەوە کە [[یۆرۆی ٢٠٠٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠]] و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|یۆرۆی ٢٠١٢ن]]. بۆ یەکەمجار لەمێژوویدا لە تەممووزی ٢٠٠٨ ئیسپانیا پلەی یەکەمی ڕیزبەندی جیھانی فیفای گرت. لەنێوان تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ تا حوزەیرانی ٢٠٠٩ ژمارەی پێوانەیی تۆمارکرد بە ھۆی ئەوەی ٣٥ یاری یەک لەدوای یەکی بردەوە و ھەتا لەبەرامبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان یارییەکی دانا و بوو بە سێیەمی [[جامی کیشوەرەکان]]ی فیفای ٢٠٠٩ و پێشتریش بەرازیل لە ١٥ یەک لەدوای یەک تامی دۆڕانی نەکردبوو. == مێژوو == === ساڵەکانی سەرەتا و کاریگەری جەنگ === یەکێتی تۆپی پێی ئیسپانیا لەساڵی ١٩٠٩ دامەزرا و لەساڵی ١٩١٣ بوو بە ئەندام لە [[یەکێتی تۆپی پێی جیھانی]]. ھەرچۆنیەک بێت ھەڵبژاردەی ئیسپانیا ھیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نێودەوڵەتی ئەنجام نەدا تاوەکو ئەوەی لەساڵی ١٩٢٠ لەیارییەکانی ئۆڵۆمپی یەکەم ڕووبەڕووبوونەوە و سەرکەوتنی نێودەوڵەتی تۆمارکرد دوای ئەوەی بە گۆڵێکی بێبەرامبەر لەدانیمارکی بردەوە. یەکەم دەرکەوتنی لەیارییە کۆتاییەکان بۆ [[جامی جیھانی فیفای ١٩٣٤]] دەگەڕێتەوە دوای سەرکەوتنی بەسەر پورتوگال بە ئەنجامی ٩ – ٠ و ٢ – ١ لەقۆناغی پاڵاوتن. لەگەڕی یەکەمدا لەسەر ھەژماری بەرازیل ٣ – ١ براوە بوو پێش دۆڕانی ١ – ٠ لە کۆتاییەکانی خوولەکە لە فلۆرینسی [[ئیتاڵیا]]. لە ٣ی ئایاری ١٩٣٦ لە بێرن ٢ – ٠ سویسرا دۆڕا و ھەتا کۆتایی ھاتنی جەنگی مەدەنی ئیسپانی ١٩٤١ ھەڵبژاردەکە ھیچ یارییەکی نەکرد. تەنھا لەگەڵ وڵاتە ھاوپەیمانەکانی یان سویسرا و ئێرلەندا و پورتوگال، و لەماوەی جەنگی جیھانی دووەمدا ئیسپانیا لە پێشبڕکێی دووبارە چوونە ناوەوەی [[فیفا]] لەبەرامبەر بەلجیکا بە گۆڵێک بەرامبەربوو. === لەپەنجاکاندا === جەنگی مەدەنی ئیسپانی و جەنگی جیھانی دووەم ڕێگربوون لەبەشداریکردنی لە پێشبڕکێی یارییەکانی نێوان جامی جیھانی ١٩٣٤ و پاڵاوتنی جامی جیھانی ١٩٥٠، دواتر بانگھێشتنامەیەکیان پێگەیشت بۆ بەشداریکردن لە پێشبڕکێیەکانی ئایبیری و لەبەرامبەر پورتوگال ٥ – ١ سەرکەوت و ٢ – ٢ بەرامبەربوو. لە کۆتاییەکانی جامی جیھانی فیفای ١٩٥٠ لەبەرازیل، لەگەڵ ئینگلتەرا و ویلایەتە یەکگرتووەکان و چیلی پێشبڕکێیان بۆ یاری کۆتایی دەکرد. بۆ یەکەمجار لە مێژووی جامی جیھانی فیفای بڕیاردرا کەدەبێت چوار ھەڵبژاردە لەشێوەی کۆمەڵەیەک بەشداربن لەکێبڕکێیەکانی کۆتایی پاڵەوانیەتییەکە. بەرازیل و ئۆرۆگوای و سوید و ئیسپانیا پێکھاتەی کۆمەڵی کۆتایی بوون. ئیسپانیا لەبردنەوەیەکیش سەرنەکەوت بە دەستکەوتی ھیچ بردنەوەیەک و بەرامبەرێک و دوو دۆڕان پلەی چوارەمی گرت. ھەتا ساڵی ٢٠١٠ و ھەڵبژاردەی ئیسپانیا توانی ببێتە پاڵەوان و نازناوی جامی جیھانی ٢٠١٠ بەرز بکاتەوە و نازناوی "ژێر سەرکەوتووان"ی وەرگرت.<br/> لەژێر ڕاھێنەرایەتی ڕاھێنەری فەڕەنسی – ئەرجەنتینی ھێلینیۆ ھێریرا و یاریدەری ئیتاڵی دانیال نیولان ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتنی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ١٩٦٠|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٠]] سەرکەوت. ئیسپانیا ٧ – ٢ لە پۆڵەندای بردەوە و سەرکەوت بۆ قۆناغی چارەکی کۆتایی. ئیسپانیا لەقۆناغی چارەکی کۆتایی ڕووبەڕووی یەکێتی سۆڤیەت بوو بەڵام بەھۆی ناکۆکی لەنێوان [[دیکتاتۆر]]ی ئیسپانیا فرانکۆ و سۆڤیەتییەکانەوە ئیسپانیا ئامادەنەبوو ڕووبەڕووی یەکێتی سۆڤیەت ببێتەوە. === جامی جیھانی ١٩٨٢ لە ئیسپانیا === لە ١٩٧٦ ئیسپانیا دیاریکرا بۆ میوانداریکردنی [[جامی جیھانی فیفای ١٩٨٢]]. بۆ یەکەمجاریش بوو کە ٢٤ ھەڵبژاردە بەشداری بکەن لە جامی جیھانی. ھەموو پێشبینییەکان لەبەرژەوەندی ئیسپانیا بوون و ئەوکات ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەرایەتی خۆزیە سانتاماریا بەشداری لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و کەوتە کۆمەڵەی ٥ و بەرامبەر ھیندۆراس و یۆگسلاڤیا و ئێرلەندای باکوور یاری دەکرد لە قۆناغی کۆمەڵەکان و بە ئەنجامی گۆڵێک لەبەرامبەر ھیندۆراس بەرامبەربوون و ٢ – ١ بەسەر یۆگسلاڤیا سەرکەوت و ١ – ٠ لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور دۆڕا. بەم ئەنجامە سەرکەوت بۆ گەڕی دووەم لەبەرامبەر گڕووبی ٢ یاریکرد و لەبەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دۆڕا و لەگەڵ ئینگلتەرا بەرامبەر بوو، بەم ئەنجامەش ماڵئاوایی لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و سانتاماریا وازی ھێنا. === ١٩٨٤ بۆ ١٩٨٨ === ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەری یانەی [[ریاڵ مەدرید]] میشێل مونۆز کارەکانی بەڕێوە دەچوو، بەشێوەیەکی کاتی لەساڵی ١٩٦٩ مەشقی بەھەڵبژاردەکە کردبوو. لە پاڵاوتنی [[یۆرۆی ١٩٨٤]] لەگەڵ ھۆڵەندا و ئێرلەندا و ئایسلاند لەکۆمەڵەی ٧ بوون، بۆ دەرکردنی ھۆڵەندا لەیەکەمی گرووپەکەی پێویست بوو کەمتر لە ١١ گۆڵ لەبەرامبەر ماڵتا تۆمار بکات، و گێمی یەکەم ٣ – ١ براوە بوو و لەگێمی دووەمدا توانی ٩ گۆڵ تۆمار بکات و بەمەش گەیشتە خەونەکەی و ١٢ – ١ کۆتایی بەیارییەکە ھات و بوو بەیەکەمی گرووپەکەی. و لەکاتی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ ڕۆمانیا و پورتوگال و ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەکۆمەڵەی ٢ بوون. لە دوو یاری سەرەتادا ١ – ١ بەرامبەربوو و دوای سەرکەوتنی بەسەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا بە ئەنجامی ١ – ٠ لەپێشەنگی گرووپەکەی مایەوە. لەیارییەکانی پێش کۆتایی ئیسپانیا دانیمارکی بینی و ١ – ١ بەرامبەربوون لەدوای کاتی زیادکراویش و ئیسپانیا ٥ – ٤ لەلێدانی یەکلاکەرەوە سەرکەوتوو بوو. لەیاری کۆتاییدا فەڕەنسا لەگێمی یەکەمدا ٢ – ٠ ئیسپانیای شکاند.<br/> ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لە پاڵاوتنەکانی [[جامی جیھانی فیفای ١٩٨٦]] لەگەڵ سکۆتلەندا و وێڵز و ئایسلەندا لەکۆمەڵەی ٧ بوون. لەسەرەتای کۆمەڵەکەدا بە دوو دۆڕان دەستی بەیاریکردن کرد بۆ بەڕازیل ١ – ٠، بەڵام لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور ٢ – ١ و لەبەرامبەر جەزائیر ٣ – ٠ سەرکەوت.<br/> لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا سەرکەوت بەسەر دانیمارک بەئەنجامی ٥ – ١ و ئیملیۆ بوترەیگینۆ چوار گۆڵی تۆمارکرد. بەڵام لەیارییەکانی چارەکی کۆتایی ئیسپانیا لەگەڵ بەلجیکا ١ – ١ بەرامبەربوو و بەلجیکا ٥ – ٤ لەلێدانی یەکلاکەرەوە سەرکەوت.<br/> مونۆز ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەکەی کرد بۆ [[یۆرۆی ١٩٨٨]]. ئیسپانیا و نەمسا و ڕۆمانیا و ئەلبانیا لەکۆمەڵەیەک بوون. ئیسپانیا ٣ – ٢ بەسەر دانیمارک سەرکەوت و ٢ – ٠ لەبەرامبەر ئیتاڵیا و ١ – ٠ لەبەرامبەر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دۆڕا. === ١٩٩٠ بۆ ١٩٩٢ === بۆ [[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٠]]ی ئیتاڵیا، ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لەژێر ڕاھێنەرایەتی [[لویس سوارێز]] بوو. ئیسپانیا لەکۆمەڵەیەکدا بوو لەگەڵ ئێرلەندا و ھەنگاریا و ئێرلەندای باکوور و ماڵتا لەپاڵاوتندا، لە کۆتاییەکانی پاڵەوانیەتیەکە لەکۆمەڵەی پێنجەم بوو لەگەڵ ئۆرۆگوای و کۆریای باشوور و بەلجیکادا، لەبەرامبەر ئۆرۆگوایدا ٠ – ٠ تووشی بەرامبەربوونێکی نەرێنی بوو، بەڵام لەبەرامبەر کۆریای باشوور ٣ – ١ و بەلجیکا ٢ – ١ سەرکەوت، بەڵام لەگەڕی دووەمدا لەبەرامبەر یۆگسلاڤیا ٢ – ١ دۆڕا.<br/> ڤیسنیتی میرا ڕاھێنەرایەتی ئیسپانیای کرد بۆ [[یۆرۆی ١٩٩٢]]، ئیسپانیا بەلێھاتوویی کۆتایی ھێنا بە یۆرۆی ١٩٩٢ بەگرتنی پلەی سێیەم لەداوی فەڕەنسا چیکۆسلۆڤاکیا. میرا مەدالیای ئاڵتوونی بۆ ئیسپانیا بەدەست خست لەیارییەکانی ئۆڵۆمپی ١٩٩٢ی بەرشلۆنە. === سەردەمی کلێمینت لە ١٩٩٢ بۆ ١٩٩٨ === جاڤیار کلێمینت ڕاھێنەرایەتی ئیسپانیای کرد لەساڵی ١٩٩٢، بەلێھاتوویی بەشداری لە[[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٤]] کرد و لەکۆی ١٢ یارییدا ٨ بردنەوەی لەبەرامبەر دۆڕانێک بەدەستھێنا. لەپاڵەوانیەتیەکەدا لەکۆمەڵەی سێیەم بوو، لەبەرامبەر کۆماری کۆریا ٢ – ٢ و ئەڵمانیا ١ – ١ بەرامبەربوو، دواتر ٣ – ١ بەسەر بۆلیڤیا سەرکەوت. ئیسپانیا لەگەڕی دووەمدا بەسەر سویسرا بەئەنجامی ٣ – ٠ سەرکەوت، لەچارەکی کۆتاییدا لەبەرامبەر ئیتاڵیا ٢ – ١ شکستی ھێنا.<br/> ئیسپانیا بۆ پاڵاوتنی [[یۆرۆی ١٩٩٦]] بەشداریکرد و لەگەڵ دانیمارک و بەلجیکا و [[قوبرس]] و مەقدۆنیا ئەرمینیا لەکۆمەڵەیەک بوون. لەکاتی پاڵەوانیەتیەکە ئیسپانیا لەگەڵ بولگاریا و فەڕەنسا و ڕۆمانیا لەکۆمەڵەیەک بوون. لە دوو یاری سەرەتادا ١ – ١ بەرامبەربوو، بەڵام ٢ – ١ بەسەر ڕۆمانیا سەرکەوت و جێگای خۆی لەقۆناغی چارەکی کۆتایی جێگیر کرد. لەبەرامبەر ئینگلتەرا شکستی ھێنا بەئەنجامی ٤ – ٢ و ماڵئاوایی کرد.<br/> ھەروەھا لە[[جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨]] ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەی ئیسپانیای کردووە. ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتندا لەبەرامبەر یۆگسلاڤیا و چیک نەدۆڕاوە و سەرکەوت بۆ پاڵەوانیەتیەکە. ئیسپانیا بەھاوشانی ١٦ ھەڵبژاردەی ئەوروپی بەشدارییان لەپاڵەوانیەتیەکە کرد و بۆیەکەمجاریش بوو کە ٣٢ ھەڵبژاردە بەشداری جامی جیھانی بکەن. لەکۆمەڵەیەکدا بوو کە پێکھاتبوو لە نایجیریا و پاراگوای و بولگاریا. لەبەرامبەر نایجیریا دۆڕا و لەبەرامبەر پاراگوای بەرامبەربوو و لەبەرامبەر بولگاریا سەرکەوت. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٠٠ === دوای دۆڕانی ئیسپانیا لەبەرامبەر قوبرس ٣ – ٢ لەقۆناغی پاڵاوتنی [[یۆرۆی ٢٠٠٠]]، کلێمینت دەستی لەکارکێشایەوە، پۆستی ڕاھێنەرایەتی درا بە خۆزیە ئەنتۆنیۆ کەماشۆ. ئیسپانیا لەقۆناغی پاڵاوتن سەرکەوت و لە کۆمەڵەی سێیەمدا یاریدەکرد. لەبەرامبەر نەرویج ١ – ٠ دۆڕا و بەسەر سلۆڤینیا ٢ – ١ و یۆگسلاڤیا ٤ – ٣ سەرکەوت. لەقۆناغی چارەکی کۆتایی ڕووبەڕووی پاڵەوانی جامی جیھانی فیفای ١٩٩٨ بووە و فەڕەنسا ٢ – ١ سەرکەوت. === جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٢ === لەپاڵاوتنی جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٢ لەکۆمەڵەیەکدا بوو کەپێکھاتبوو لە نەمسا و ئیسرائیل و بۆسنەو ھەرسک و لێختنشتاین. لەپاڵەوانیەتیەکە ئیسپانیا لەکۆمەڵەی دووەمدا بوو و ھەر سێ یارییەکەی لەبەرژەوەندی خۆی کۆتایی پێھێنا، لەبەرامبەر سلۆڤینیا و پاراگوای ٣ – ١ و لەبەرامبەر ئەفریقای باشوور ٣ – ٢ سەرکەوت. لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی ئێرلەندا بووە و ئەنجامی یاری ١ – ١ کۆتایی ھات بەکاتی زیادکراویشە و لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ٣ – ٢ لەبەرژەوەندی لاڕۆخا کۆتایی ھات. لەچارەکی کۆتاییدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی کۆماری کۆریا بووە و لەلێدانی یەکلاکەرەوە ٣ – ٢ شکستی ھێنا. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠٠٤ === لە[[یۆرۆی ٢٠٠٤]]ی پورتوگالدا ئیسپانیا لەکۆمەڵەی یەکەمدا لەگەڵ پورتوگال و ڕووسیا و یۆنان بوو. ڕووسیای شکاند بەئەنجامی ١ – ٠ و لەگەڵ یۆنان بەرامبەربوو بە ئەنجامی ١ – ١ و لەبەرامبەربوون لەگەڵ پورتوگال شکستی ھێنا و دەرچوو لەپاڵەوانیەتیەکە. ئیناکی سایزی ڕاھێنەری وازی لەڕاھێنەرایەتی ھێنا و لویس ئەراگۆنێس جێگای گرتەوە. === جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦ === ئیسپانیا لەکۆمەڵەی حەوتەمی قۆناغی پاڵاوتنی پاڵەوانیەتیەکە بوو کەپێکھاتبوو لە بۆسنەو ھەرسک و بەلجیکا و لیتوانیا و سان مارینۆ. ئیسپانیا سەرکەوت بۆ پاڵەوانیەتیەکە و لەکۆمەڵەی ھەشتەم لەگەڵ ئوکراینا و تونس و سعودیە لەکۆمەڵەیەک بوون، ئیسپانیا لەقۆناغی کۆمەڵەکان ٩ خاڵی بەدەستھێنا و سەرکەوتنی لەبەرامبەر ئوکراینا ٤ – ٠ و تونس ٣ – ١ و سعودیە ١ – ٠ و بۆ قۆناغی دواتر سەرکەوت.<br/> لەگەڕی دووەمدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی فەڕەنسا بووە و شکستی ھێنا بەئەنجامی ٣ – ١ و خەڵاتی پاکترین یاریکردنی لە[[جامی جیھانی فیفای ٢٠٠٦]] وەرگرت. === جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ٢٠٠٨ === <table style="float: left; width: 150px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><div style="position: relative;"> [[پەڕگە:Soccer Field Transparant.svg|175px]] {{Image label|x=0.20|y=0.05|scale=350|text=[[ئیکەر کاسیاس|<span style="font-size:0.8em; color:Black;">'''کاسیاس (ک)'''</span>]]}} {{Image label|x=0.05|y=0.20|scale=350|text=[[سێرجیۆ ڕامۆس|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''ڕامۆس'''</span>]]}} {{Image label|x=0.17|y=0.15|scale=350|text=[[کارلێس پویۆڵ|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''پویۆڵ'''</span>]]}} {{Image label|x=0.28|y=0.15|scale=350|text=[[کارلۆس مارکینا|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''مارکینا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=[[خوان کاپدیڤێلا|<span style="font-size:0.8em; color:Maroon;">'''کاپدیڤێلا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.20|y=0.40|scale=350|text=[[سێسک فابرێگاس|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''فابریگاس'''</span>]]}} {{Image label|x=0.14|y=0.30|scale=350|text=[[مارکۆس سینا|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''سینا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.31|y=0.30|scale=350|text=[[چاڤی هێرناندز|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''چاڤی'''</span>]]}} {{Image label|x=0.37|y=0.40|scale=350|text=[[ئەندرێس ئینیێستا|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''ئینێستا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.08|y=0.40|scale=350|text=[[داڤید سیلڤا|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''سیلڤا'''</span>]]}} {{Image label|x=0.23|y=0.50|scale=350|text=[[فێرناندۆ تۆرێس|<span style="font-size:0.8em; color:Yellow;">'''تۆرێس'''</span>]]}} </div></td></tr> <tr><td><small>پێکھاتەی ئیسپانیا بۆ یاری کۆتایی [[یۆرۆی ٢٠٠٨]].</small></td></tr> </table> لەپاڵاوتنی [[یۆرۆی ٢٠٠٨]]دا ئیسپانیا لەکۆمەڵەی شەشەم بوو لەگەڵ سوید و ئیرلەندای باکوور و لاتیڤیا و ئایسلەندا و لیشتنشتاین. ئیسپانیا لەبەرامبەر لیشتنشتاین سەرکەوتنێکی تۆمارکرد و لەبەرامبەر ئێرلەندای باکوور و سوید شکا و بەو ھۆیەوە ئاراگۆنێسی ڕاھێنەر رائولی لەپێکھاتەکە دوور خستەوە و دووبارە بە ئەنجامی ٢ – ١ بەسەر دانیمارک سەرکەوت و چوونە نێو پاڵەوانیەتیەکەی مسۆگەر کرد.<br/> ئیسپانیا کەوتە دواکۆمەڵەی پاڵەوانیەتیەکە لەگەڵ سوید و یۆنان و ڕووسیا بوو.<br/> لەیەکەم یاریدا ڕووبەڕووی ڕووسیا بووە و سەرکەوتنی تۆمارکرد بەئەنجامی ٤ – ١ و [[داڤید ڤیا]] باشترین یاریزانی یارییەکە بوو. لەبەرامبەر سویدیش سەرکەوتنی تۆمارکرد بەئەنجامی ٢ – ١ و بۆ دووەمجاریش ڤیا بوو بە باشترین یاریزانی یارییەکە. ئاراگۆنێسی ڕاھێنەر بڕیاریدا بە پێکھاتەی یەدەگ بەشداری یارییەکەی بەرامبەر یۆنان بکات و ٢ – ١ سەرکەوت بەسەر یۆناندا [[شابی ئالۆنسۆ|چابی ئالۆنسۆ]] باشترین یاریزانی یارییەکە بوو.<br/> لەقۆناغی چارەکی کۆتاییدا ئیسپانیا ڕووبەڕووی پاڵەوانی جیھان ئیتاڵیا بووە و لەکاتی ئاسایی و زیادکراودا بەبێ گۆڵ کۆتایی ھات. لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ٤ – ٢ ئیسپانیا سەرکەوتنی تۆمارکرد و [[ئیکەر کاسیاس]] باشترین یاریزان بوو.<br/> لەیارییەکانی پێش کۆتاییدا دووبارە ئیسپانیا ڕووبەڕووی ڕووسیا بووە و سەرکەوتنی مسۆگەر کرد بەئەنجامی ٣ گۆڵی بێ بەرامبەر و [[ئەندرێس ئینێستا]] باشترین یاریزان بوو.<br/> لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٨دا ئیسپانیا ڕووبەڕووی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا]] بووە و بەگۆڵەکانی [[فێرناندۆ تۆرێس]] لە خوولەکی ٣٣دا ئیسپانیا بوو بە پاڵەوانی ئەورووپا و بۆ دووەمجار جامی نەتەوەکانی ئەوروپای بەرزکردەوە لەدوای ٤٤ ساڵ لەبەدەستھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤.<br/> ئیسپانیا ١٢ گۆڵی تۆمارکرد و داڤید ڤیاش بوو بەباشترین یاریزانی پاڵەوانیەتیەکە و ٩ یاریزانی ئیسپانی ناویان لەپێکھاتەی نموونەیی پاڵەوانیەتیەکە ھەبووە. === جامی کیشوەرەکان ٢٠٠٩ === دوای سەرکەوتنی لەیۆرۆی ٢٠٠٨دا لویس ئاراگۆنێس ڕاھێنەرایەتی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا جێھێشت و ڤیسینتی دێل بۆسکی جێگای گرتەوە.<br/> ئیسپانیا لە [[جامی کیشوەرەکان ٢٠٠٩]] بەشداریکرد و لەھەر سێ یارییەکەیدا سەرکەوت. لەبەرامبەر نیوزلەندا بە ٥ و عێراق بە ١ و ئەفریقای باشوور بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر سەرکەوت.<br/> لەیارییەکانی پێش کۆتاییدا ئیسپانیا لەبەرمبەر ویلایەتە یەکگرتووەکان بە ٢ گۆڵی بێبەرامبەر شکستی ھێنا و ئەمە یەکەم شکانی ئیسپانیا بوو لە ٢٠٠٦ەوە. بۆ دیاریکردنی پلەی سێیەم ئیسپانیا ئەفریقای باشووری بینیەوە و ٣ – ٢ سەرکەوتنی بەسەریدا تۆمارکرد و پلەی سێیەمی پاڵەوانیەتیەکەی گرتەوە. === جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ === ئیسپانیا لە کۆمەڵەی ھەشتەمی [[جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠]] بوو لەگەڵ سویسرا و ھیندۆڕاس و چیللی بوو. لەبەرامبەر سویسرا شکستی ھێنا بە گۆڵێکی بێبەرامبەر. لەبەرامبەر ھیندۆڕاسدا بە ٢ گۆڵی داڤید ڤیا و بەبێ وەڵام ئیسپانیا سەرکەوت. لەبەرامبەر چیللی ٢ – ١ سەرکەوت.لەیارییەکانی گەڕی ١٦ھەمدا ئیسپانیا و پورتوگال بەیەکگەیشتن و پورتوگالی بە گۆڵێکی بێبەرامبەر شکاند.لەچارەکی کۆتاییدا بەپاراگوای گەیشت و بەگۆڵێکی بێبەرامبەر شکاندی.لەیاری پێش کۆتاییدا بە ئەڵمانیای پاڵێوراوی یەکەم بۆ بەدەستھێنانی جامی جیھانی فیفای ٢٠١٠ بەیەکگەیشتن بە گۆڵێکی پویۆڵ و بەبێ وەڵام گەیشتە یاری کۆتایی.ھۆڵەندای لەیاری کۆتایی بینی و بەگۆڵێکی ئینێستا و بەبێ وەڵام سەرکەوت و بوو بە پاڵەوانی جیھان.بۆ یەکەمجار لە مێژووی خۆیدا [[جامی پاڵەوانییەتی جامی جیھانیی فیفا|نازناوەکەی]] بەدەستهێنا. === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢ === ئیسپانیا لەکۆمەڵەی سێیەمی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|یۆرۆی ٢٠١٢دا]] بوو لەگەڵ ئیتاڵیا و ئێرلەندا و کرواتیا بوو. لەبەرامبەر ئیتاڵیا ١ – ١ بەرامبەر بوو. لەبەرامبەر ئێرلەندا ٤ – ٠ سەرکەوت. لەبەرامبەر کرواتیا ٢ – ٠ سەرکەوت. لەقۆناغی چارەکی کۆتایی لەبەرامبەر فەڕەنسا ١ – ٠ سەرکەوت. لەقۆناغی پێش کۆتایی بە پورتوگال گەیشت و لەکاتی ئاسایی و زیادکراو بەبێ گۆڵ بەرامبەر بوون و لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا ئیسپانیا ٤ – ٢ سەرکەوت. لەیاری کۆتاییدا ئیتاڵیای پێگەیشت و بەگۆڵەکانی داڤید سیلڤا و جۆردی ئالبا و فێرناندۆ تۆرێس و خوان ماتا و بەبێ وەڵام بوو بە پاڵەوانی ئەورووپا.<br/> کاسیاس باشترین گۆڵچی بوو و تۆرێس بە ٣ گۆڵ بوو بە گۆڵکار و ئینێستا باشترین یاریزان بووە. === جامی جیھانی ٢٠١٤ === لەقۆناغی پاڵاوتنی کیشوەری ئەورووپا بۆ گەیشتن جامی جیھانی ٢٠١٤ی بەرازیل، ئیسپانیا لەکۆمەڵەی ٩ دابوو و لەگەڵ فەڕەنسا و بیلاڕووس و جۆرجیا و فینلەندا ململانێ دەکرد. هەڵگری نازناوەکە و پاڵەوانی جامی جیهانی ٢٠١٠ لە جامی جیهانی ٢٠١٤ لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو لەگەڵ هەریەک لە هەڵبژاردەکانی هۆڵەندا، چیلی، و ئوسترالیا. بەڵام ئاستێکی خراپی پێشکەش کرد و لە کۆی ٣ یاری تەنها ١ یاری بردەوە بەمەش پلەی سێیەمی گرت و نەیتوانی سەربکەوێت بۆ قۆناغی ١٦. '''<big>جامی نەتەوەکانی ئەوروپا ٢٠١٦</big>''' هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە جامی نەتەوەکانی ئەوروپای ٢٠١٦ بەردەوام بوو لەسەر ئاستە خراپەکەی جامی جیهانی ڕابردوو، لە قۆناغی کۆمەڵەکانی لە کۆمەڵەی چوارەم بوو شانبەشانی هەریەک لە هەڵبژاردەکانی کڕواتیا، تورکیا، و چیک. بە بردنەوەی ٢ یاری لە کۆی ٣ یاری توانی پلەی دووەم بگرێت و سەربکەوێت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ ڕووبەڕووی هەڵبژاردەی ئیتاڵیا بووەوە و بە ئەنجامی ٢-٠ شکستی هێنا و بەمەش لە قۆناغی ١٦ هەر بە زووی کرایە دەرەوە. '''<big>جامی جیهانی فیفای ٢٠١٨</big>''' دوای پێشکەش کردنی ئاستێکی بەرز لە پاڵاوتنەکانی گەیشتن بە جامی جیهانی ٢٠١٨ـی ڕووسیا، هەڵبژاردەی ئیسپانیا پاش ماوەیەک دابڕان لە کێبڕکێ کردن لەسەر نازناوەکان دووبارە چاوڕوانی ئاستێکی باشی لێ دەکرا. بەڵام بەر لە هەفتەیەک لە دەستپێکردنی جامی جیهانی بە شێوەیەکی چاوەڕوان نەکراو یولیان لۆپێتیگی لە پۆستی ڕاهێنەرایەتی ئیسپانیا دوورخرایەوە هەر بۆیە بە شێوەیەکی کاتی فێرنان هێیرۆ وەک ڕاهێنەری ئیسپانیا دەستنیشان کرا. هەڵبژاردەی ئیسپانیا لە قۆناغی کۆمەڵەکان لە کۆمەڵەی دووەم بوو، لەگەڵ هەر یەک لە هەڵبژاردەکانی پورتوگال، ئێران، و مەغریب. ئیسپانیا لە کۆی ٣ یاری توانی تەنها ١ یاری بباتەوە و ٢ یەکسان بوونیشی بە دەستهێنا. بەم شێوەیە بە پلەی یەکەمی کۆمەڵەکەی سەرکەوت بۆ قۆناغی ١٦. لە قۆناغی ١٦ هەڵبژاردەی ئیسپانیا ڕووبەرووی هەڵبژاردەی ڕووسیای خانەخوێی جامی جیهانی بووەوە کاتی ئاسایی یاریەکە بە یەکسان بوون و بە ئەنجامی ١-١ کۆتای هات بەم شێوەیە پەنا برایە بەر لێدانی یەکلاکەرەوە، بە ئەنجامی ٤-٣ لە لێدانە یەکلاکەرەوەکان هەڵبژاردەی ڕووسیا توانی هەڵبژاردەی ئیسپانیا بکاتە دەرەوەی پاڵەوانێتییەکە. دووبارە هەڵبژاردەی ئیسپانیا بە زووی لەم پاڵەوانێتییەش کرایە دەرەوە. == دەستەی مەشقپێکردن == [[File:Vuelo a la Eurocopa 2012.jpg|thumb|ھەڵبژاردەی ئیسپانیا لە [[فڕۆکەخانەی مەدرید-باراجاس]]، ماوەیەکی کەم پێش بەجێھێشتنی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]].]] {{ئەمانەش ببینە|پێڕستی بەڕێوەبەرانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا}} {| class="wikitable" |- ! شوێن ! ناو |- | ڕاھێنەری سەرەکی |لویس ئینریکی |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | |- | ڕاھێنەری یاریدەدەر | |- | ڕاھێنەری گۆڵپارێزی | |- | ڕاھێنەری لەشجوانی | |} == یاریزانەکان == == ئەنجامەکان و جێگیرکراوەکان == :''بۆ گشت ئەنجامی یارییەکانی ڕابردووی ھەڵبژاردەکە، بڕوانە وتارەکانی تاک–وەرز و [[ئەنجامی یارییەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|پەڕەی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردەکە]]'' گەمەکانی خوارەوە ئەنجامدراون یان خراونەتە بەرنامەوە تا لە وەرزەکانی ئێستا یان داھاتوودا لەلایەن ھەڵبژاردەکە ئەنجام بدرێن. === ٢٠١٧ === {{football box collapsible|format=1 |date=٢ی ئەیلوول |round=[[2018 FIFA World Cup qualification – UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=٣–٠ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332090/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017797/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ITA}} |goals1=[[ئیسکۆ]] {{goal|١٣||٤٠}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|٧٧}} |goals2= |stadium=[[یاریگای سانتیاگۆ بەرنابیۆ]]، مەدرید |attendance=٧٣٬٦٢٨ |referee=[[Björn Kuipers]] ([[Dutch Football Association|Netherlands]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٥ی ئەیلوول |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|LIE}} |score=٠–٨ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332088/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017822/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2=[[سێرجیۆ ڕامۆس|ڕامۆس]] {{goal|٣}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|١٥||٥٤}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|١٦}}<br/>[[داڤید سیلڤا|سیلڤا]] {{goal|٣٩}}<br/>[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٥١||٦٣}}<br/>[[Maximilian Göppel|Göppel]] {{goal|٨٩|o.g.}} |stadium=[[Rheinpark Stadion]]، [[ڤادوتس]] |attendance=٥٬٨٦٤ |referee=[[Ivaylo Stoyanov]] ([[یەکێتیی تۆپی پێی بولگاریا|بولگاریا]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٦ی تشرینی یەکەم |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=٣–٠ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332078/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017798/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ALB}} |goals1=[[Rodrigo (footballer، born 1991)|Rodrigo]] {{goal|١٦}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|٢٣}}<br/>[[Thiago Alcântara|Thiago]] {{goal|٢٦}} |goals2= |stadium=[[Estadio José Rico Pérez|Rico Pérez]]، [[Alicante]] |attendance= |referee=[[Aleksei Eskov (referee)|Aleksei Eskov]] ([[Russian Football Union|Russia]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٩ی تشرینی یەکەم |round=[[2018 FIFA World Cup qualification&nbsp;– UEFA Group G|2018 FIFA WCQ]] |time=٢٠:٤٥<br/>(21:45 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|ISR}} |score= ٠–١ |report=[https://www.fifa.com/worldcup/matches/round=276483/match=300332094/index.html ڕاپۆرت (فیفا)]<br/>[http://www.uefa.com/worldcup/season=2018/matches/round=2000717/match=2017812/index.html ڕاپۆرت (UEFA)] |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2=[[Asier Illarramendi|Illarramendi]] {{goal|٧٦}} |stadium=[[Teddy Stadium]]، [[ئورشەلیم]] |attendance=٢٨٬٧٠٠ |referee=[[Craig Thomson (referee)|Craig Thomson]] ([[Scottish Football Association|Scotland]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١١ی تشرینی دووەم |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=21:30 [[Central European Time|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ٥–٠ |report= |team2={{fb|CRC}} |goals1=[[Jordi Alba|Alba]] {{goal|٦}}<br/>[[Álvaro Morata|Morata]] {{goal|٢٣}}<br/>[[داڤید سیلڤا|سیلڤا]] {{goal|٥١||٥٥}}<br/>[[ئەندرێس ئینیێستا|ئینیێستا]] {{goal|٧٣}} |goals2= |stadium=[[La Rosaleda Stadium]]، [[مەلەگا]] |attendance= |referee= |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١٤ی تشرینی دووەم |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= 21:45 [[Moscow Time|MSK]] ([[UTC+03:00|UTC+3]])<br/>18:45 [[Central European Time|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|RUS}} |score= ٣–٣ |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1=[[Fyodor Smolov|Smolov]] {{goal|٤١||٧٠}}<br/>[[Aleksei Miranchuk|Miranchuk]] {{goal|٥١}} |goals2=[[Jordi Alba|Alba]] {{goal|٩}}<br/>[[سێرجیۆ ڕامۆس|ڕامۆس]] {{goal|٣٥|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]|٥٤|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]}} |stadium=[[Krestovsky Stadium]]، [[سەنت پیتەرزبورگ]] |attendance= |referee= |result= D}} === ٢٠١٨ === {{football box collapsible|format=1 |date=٢٣ی ئازار |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢٠:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|GER}} |score= ١–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/03/23/world/friendlies/germany/spain/2683072/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= [[Thomas Müller|Müller]] {{goal|٣٥}} |goals2= [[Rodrigo (footballer، born 1991)|Rodrigo]] {{goal|٦}} |stadium=[[Esprit Arena]]، [[دوسلدۆرف]] |attendance= ٥٠٬٦٥٣ |referee= [[Willie Collum]] ([[Scottish Football Association|Scotland]]) |result=D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٢٧ی ئازار |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢١:٣٠<br/>(21:30 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ٦–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/03/27/world/friendlies/spain/argentina/2723044/ |team2={{fb|ARG}} |goals1= [[Diego Costa|Costa]] {{goal|١٢}}<br/>[[ئیسکۆ]] {{goal|٢٧||٥٢||٧٤}}<br/>[[Thiago Alcântara|Thiago]] {{goal|٥٥}}<br/>[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٧٣}} |goals2= [[Nicolas Otamendi|Otamendi]]، {{goal|٣٩}} |stadium=[[Wanda Metropolitano]]، [[مەدرید]] |attendance= ٦٥٬٥٤١ |referee= [[Anthony Taylor (referee)|Anthony Taylor]] ([[The Football Association|England]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=٣ی حوزەیران |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=٢١:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= ١–١ |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/06/03/world/friendlies/spain/switzerland/2723511/ |team2={{fb|SUI}} |goals1= [[Álvaro Odriozola|Odriozola]] {{goal|٢٩}} |goals2= [[Ricardo Rodríguez (footballer)|Rodríguez]] {{goal|٦٢}} |stadium=[[Estadio de la Cerámica]]، [[Villarreal]] |attendance= ١٨٬٣٥٠ |referee=[[István Kovács (referee)|István Kovács]] ([[Federația Română de Fotbal|Romania]]) |result= D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٩ی حوزەیران |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= ٢١:٤٥<br/>(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|TUN}} |score= ٠–١ |report= https://int.soccerway.com/matches/2018/06/09/world/friendlies/tunisia/spain/2723512/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= [[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|٨٤}} |stadium=[[Krasnodar Stadium]]، [[Krasnodar]] |attendance= ٣٣٬١١٦ |referee= [[Bas Nijhuis]] ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) |result= W}} {{football box collapsible|format=1 |date=١٥ی حوزەیران |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Portugal vs Spain|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=٢٠:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|POR}} |score=٣–٣ |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331524/#match-summary |team2={{fb|ESP}} |goals1= * [[کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ|ڕۆناڵدۆ]] {{goal|٤|[[لێدانی سزا (تۆپی پێ)|لێدانی سزا]]|٤٤||٨٨}} |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{goal|٢٤||٥٥}} * [[Nacho (footballer، born 1990)|Nacho]] {{goal|٥٨}} |stadium=[[Fisht Olympic Stadium]]، [[Sochi]] |attendance=٤٣٬٨٦٦ |referee= [[Gianluca Rocchi]] ([[Italian Football Federation|Italy]]) |result=D}} {{football box collapsible|format=1 |date=٢٠ی حوزەیران |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Iran vs Spain|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=٢٠:٠٠<br/>(21:00 [[UTC+03:00|UTC+3]]) |team1={{fb-rt|IRN}} |score=٠–١ |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300331496/#match-summary |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= * [[Diego Costa|Costa]] {{goal|٥٤}} |stadium=[[Kazan Arena]]، [[Kazan]] |attendance=٤٢٬٧١٨ |referee=[[Andrés Cunha]] ([[Uruguayan Football Association|Uruguay]]) |result=W}} {{football box collapsible|format=1 |date=25 June |round=[[2018 FIFA World Cup Group B#Spain vs Morocco|2018 FIFA World Cup group stage]] |time=20:00<br>(20:00 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score=2–2 |report=https://www.fifa.com/worldcup/matches/match/300340184/#match-summary |team2={{fb|MAR}} |goals1= *[[Isco]] {{goal|19}} *[[Iago Aspas|Aspas]] {{goal|90+1}} |goals2= *[[Khalid Boutaïb|Boutaïb]] {{goal|14}} *[[Youssef En-Nesyri|En-Nesyri]] {{goal|81}} |stadium=[[Kaliningrad Stadium]], [[Kaliningrad]] |attendance= |referee=[[Ravshan Irmatov]] ([[Uzbekistan Football Association|Uzbekistan]]) |result=D }} {{footballbox collapsible|format=1 |round = [[2018 FIFA World Cup knockout stage|2018 FIFA World Cup Round of 16]] |date = 1 July |time = |team1 = {{fb-rt|ESP}} |score = |report = |team2 = {{fb|RUS}} |goals1 = |goals2 = |location = [[مۆسکۆ]]، [[ڕووسیا]] |stadium = [[Luzhniki Stadium]] |attendance = |referee = |result = }} {{football box collapsible|format=1 |date=8 September |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|ENG}} |score= |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium= [[Wembley Stadium]], [[London]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=11 September |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|CRO}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Estadio Manuel Martínez Valero]], [[Elche]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=11 October |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time=20:45<br />(19:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|WAL}} |score= |report=https://int.soccerway.com/matches/2018/10/11/world/friendlies/wales/spain/2778472/ |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Millennium Stadium]], [[Cardiff]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=15 October |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|ENG}} |goals1= |goals2= |stadium= [[Estadio Benito Villamarín]], [[Seville]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=15 November |round=[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|2018–19 UEFA Nations League]] |time=20:45<br />(20:45 [[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1={{fb-rt|CRO}} |score= |report= |team2={{fb|ESP}} |goals1= |goals2= |stadium=[[Stadion Maksimir]]، [[زاگرێب]] |attendance= |referee= |result= }} {{football box collapsible|format=1 |date=18 November |round=[[گەمەی دۆستانە|دۆستانە]] |time= |team1={{fb-rt|ESP}} |score= |report= |team2={{fb|BIH}} |goals1= |goals2= |stadium= |attendance= |referee= |result= }} == تۆماری پێشبڕکێیی == :''بۆ تەواوی تۆماری ھەڵبژاردەکە بەرامبەر بەرەنگاربوونەوەی ھەڵبژاردەکان، بڕوانە [[ڕووبەڕووبوونەوەکانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا|لاپەڕەی تەواوی تۆماری ھەڵبژاردەکە]].'' === جامی جیھانیی فیفا === {{وتاری سەرەکی|ئیسپانیا لە جامی جیھانیی فیفا}} {{Color box|gold|border=darkgray}} '''پاڵەوانیەتییەکان'''&nbsp;&nbsp;{{Color box|silver|border=darkgray}} '''Runners-up'''&nbsp;&nbsp;{{Color box|#cc9966|border=darkgray}} Third place&nbsp;&nbsp;{{Color box|LemonChiffon|border=darkgray}} Fourth place&nbsp;&nbsp; {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|کۆتا تۆمارەکانی [[جامی جیھانیی فیفا]] ! style="width:1%;" rowspan="26"| !colspan=6|[[FIFA World Cup qualification]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجام دراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- | {{flagicon|Uruguay}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٠|١٩٣٠]] |colspan=8 |Did not enter |colspan=6 | |- | {{flagicon|Italy|١٨٦١}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٤|١٩٣٤]] | چارەکەکانی کۆتایی | پێنجەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٤ | ٣ | ٢ | ٢ | ٠ | ٠ | ١١ | ١ |- | {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨|١٩٣٨]] |colspan=8|Withdrew |colspan=6|Withdrew |- style="background:LemonChiffon;" | {{flagicon|Brazil|١٨٨٩}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٠|١٩٥٠]] | '''Fourth place''' | '''چوارەم''' | '''٦''' | '''٣''' | '''١''' | '''٢''' | '''١٠''' | '''١٢''' | ٢ | ٢ | ٠ | ٠ | ٧ | ٣ |- | {{flagicon|Switzerland}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٤|١٩٥٤]] |rowspan=2 colspan=8|Did not qualify | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٦ | ٣ |- | {{flagicon|Sweden}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٥٨|١٩٥٨]] | ٤ | ٢ | ١ | ١ | ١٢ | ٨ |- | {{flagicon|Chile}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]] | rowspan=2|قۆناغی گرووپ | سیانزەیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٢ | ٣ | ٤ | ٣ | ١ | ٠ | ٧ | ٤ |- | {{flagicon|England}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]] | دەیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ٥ | ٣ | ٢ | ٠ | ١ | ٥ | ٢ |- | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٠|١٩٧٠]] |rowspan=2 colspan=8|Did not qualify | ٦ | ٢ | ٢ | ٢ | ١٠ | ٦ |- |{{flagicon|West Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤|١٩٧٤]] | ٥ | ٢ | ٢ | ١ | ٨ | ٥ |- | {{flagicon|Argentina|alt}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]] | قۆناغی گرووپ | دەیەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٢ | ٢ | ٤ | ٣ | ٠ | ١ | ٤ | ١ |- | style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٢|١٩٨٢]] | Round 2 | دوانزەیەم | ٥ | ١ | ٢ | ٢ | ٤ | ٥ |colspan=6|Qualified as host |- | {{flagicon|Mexico}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٨٦|١٩٨٦]] | چارەکەکانی کۆتایی | حەوتەم | ٥ | ٣ | ١ | ١ | ١١ | ٤ | ٦ | ٤ | ٠ | ٢ | ٩ | ٨ |- | {{flagicon|Italy}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٠|١٩٩٠]] | خولی ١٦ | دەیەم | ٤ | ٢ | ١ | ١ | ٦ | ٤ | ٨ | ٦ | ١ | ١ | ٢٠ | ٣ |- | {{flagicon|United States}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٤|١٩٩٤]] | چارەکەکانی کۆتایی | ھەشتەم | ٥ | ٢ | ٢ | ١ | ١٠ | ٦ | ١٢ | ٨ | ٣ | ١ | ٢٧ | ٤ |- | {{flagicon|France}} [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] | قۆناغی گرووپ | حەڤدەیەم | ٣ | ١ | ١ | ١ | ٨ | ٤ | ١٠ | ٨ | ٢ | ٠ | ٢٦ | ٦ |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢|٢٠٠٢]] | چارەکەکانی کۆتایی | پێنجەم | ٥ | ٣ | ٢ | ٠ | ١٠ | ٥ | ٨ | ٦ | ٢ | ٠ | ٢١ | ٤ |- |{{flagicon|Germany}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦|٢٠٠٦]] | خولی ١٦ | نۆیەم | ٤ | ٣ | ٠ | ١ | ٩ | ٤ | ١٢ | ٦ | ٦ | ٠ | ٢٥ | ٥ |- style="background:gold;" |{{flagicon|South Africa}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠|٢٠١٠]] |'''[[2010 FIFA World Cup Final|Champions]]''' | '''یەکەم''' | '''٧''' | '''٦''' | '''٠''' | '''١''' | '''٨''' | '''٢''' | ١٠ | ١٠ | ٠ | ٠ | ٢٨ | ٥ |- | {{flagicon|Brazil}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] | قۆناغی گرووپ | بیست و سێیەم | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ٧ | ٨ | ٦ | ٢ | ٠ | ١٤ | ٣ |- | {{flagicon|Russia}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٨|٢٠١٨]] | ''گەمە دەکرێت'' | | ٢ | ١ | ١ | ٠ | ٤ | ٣ | ١٠ | ٩ | ١ | ٠ | ٣٦ | ٣ |- |{{flagicon|Qatar}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢|٢٠٢٢]] |colspan=8|''To be determined'' | | | | | | |- style="color:white;" |- |{{flagicon|USA}}{{flagicon|Mexico}}{{flagicon|Canada}} [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|٢٠٢٦]] |colspan=8|''To be determined'' | | | | | | |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|1 Title ! style="background:#c00;"|١٥/٢١ ! style="background:#c00;"|٦١ ! style="background:#c00;"|٣٠ ! style="background:#c00;"|١٣ ! style="background:#c00;"|١٨ ! style="background:#c00;"|٩٦ ! style="background:#c00;"|٦٩ ! style="background:#c00;"|١١٧ ! style="background:#c00;"|٨٢ ! style="background:#c00;"|٢٤ ! style="background:#c00;"|١١ ! style="background:#c00;"|٢٧٦ ! style="background:#c00;"|٧٤ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%;text-align:center" |- ! style="background:#c00; color:white" colspan="2"|'''تۆماری جامی جیھانیی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{flagicon|Spain|1931}} ئیسپانیا ٣–١ {{fb-rt|Brazil|1889}}<br/>(٢٧ی ئایاری ١٩٣٤؛ [[جەنەوا]]، ئیتالیا) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|Spain}} ٦–١ {{fb-rt|Bulgaria}}<br/>(٢٤ی حوزەیرانی ١٩٩٨؛ [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]]، فەرەنسا) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|Brazil|1889}} ٦–١ {{fb-rt|Spain}}<br/>(١٣ی تەممووزی ١٩٥٠؛ [[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل) |- !باشترین ئەنجام |'''پاڵەوانیەتییەکان''' لە [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] |- !خراپترین ئەنجام |قۆناغی گرووپ لە [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٢|١٩٦٢]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٦٦|١٩٦٦]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٨|١٩٧٨]]، [[جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨|١٩٩٨]] و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٤|٢٠١٤]] |} === جامی کیشوەرەکانی فیفا === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=10| تۆماری [[جامی کیشوەرەکانی فیفا]] |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !دەستە |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1992 King Fahd Cup|١٩٩٢]] | colspan="9"|[[UEFA]] did not participate |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[1995 King Fahd Cup|١٩٩٥]] |rowspan=6 colspan=9|Did not qualify |- |{{flagicon|Saudi Arabia}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٧|١٩٩٧]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ١٩٩٩|١٩٩٩]] |- |{{flagicon|South Korea}} {{flagicon|Japan}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠١|٢٠٠١]] |- |{{flagicon|France}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٣]] |- |{{flagicon|Germany}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٥|٢٠٠٥]] |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|South Africa}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' |'''٥''' |'''٤''' |'''٠''' |'''١''' |'''١١''' |'''٤''' |[[2009 FIFA Confederations Cup squads|Squad]] |- style="background:Silver;" |{{flagicon|BRA}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] |'''[[2013 FIFA Confederations Cup Final|Runners-up]]''' |'''دووەم''' |'''٥''' |'''٣''' |'''١''' |'''١''' |'''١٥''' |'''٤''' |[[2013 FIFA Confederations Cup squads|Squad]] |- |{{flagicon|Russia}} [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٧|٢٠١٧]] |colspan="9"|Did not qualify |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|Second place ! style="background:#c00;"|٢/١٠ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٧ ! style="background:#c00;"|١ ! style="background:#c00;"|٢ ! style="background:#c00;"|٢٦ ! style="background:#c00;"|٨ ! style="background:#c00;"| |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%;text-align:center" |- ! style="background:#c00; color:white;" colspan="2"|'''تۆماری جامی کیشوەرەکانی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{fb|SPA}} ٥–٠ {{fb-rt|New Zealand}}<br/>([[Rustenburg]]، ئەفریقای باشوور؛ ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٩) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|SPA}} ١٠–٠ {{fb-rt|TAH}}<br/>([[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل؛ ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|BRA}} ٣–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[ڕیۆ دێ ژانێرۆ]]، بەڕازیل؛ ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣) |- !باشترین ئەنجام |'''Runners-up''' in [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠١٣|٢٠١٣]] |- !خراپترین ئەنجام |'''Third place''' in [[جامی کیشوەرەکانی فیفای ٢٠٠٩|٢٠٠٩]] |} === جامی نەتەوەکانی ئەورووپا === {{Main|Spain at the UEFA European Football Championship}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan="9" |[[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا|تۆماری جامی نەتەوەکانی ئەورووپا]] ! style="width:1%;" rowspan="19"| ! colspan="6" |[[UEFA European Championship qualifying|Qualification record]] |- !|ساڵ !|ئەنجام !|شوێن !|{{Abbr|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !|{{Abbr|ب|بردنەوە}} !|{{Abbr|ی*|یەکسانبوون}} !|{{Abbr|د|دۆڕان}} !|{{Abbr|گک|گۆڵکردنەکان}} !|{{Abbr|گخ|گۆڵخواردنەکان}} !|{{Abbr|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !|{{Abbr|ب|بردنەوە}} !|{{Abbr|ی*|یەکسانبوون}} !|{{Abbr|د|دۆڕان}} !|{{Abbr|گک|گۆڵکردنەکان}} !|{{Abbr|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |{{flagicon|France}} [[1960 European Nations' Cup|١٩٦٠]] |colspan=8|Did not qualify {{efn|name=URS-ESP|Spain refused to travel to the Soviet Union for their qualification quarter-final, so Spain were disqualified and the Soviet Union were awarded a walkover victory.}} |٢ |٢ |٠ |٠ |٧ |٢ |- style="background:Gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain|١٩٤٥}} [[1964 European Nations' Cup|١٩٦٤]] |'''[[1964 European Nations' Cup Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٢''' |'''٢''' |'''٠''' |'''٠''' |'''٤''' |'''٢''' |٦ |٤ |١ |١ |١٦ |٥ |- |{{flagicon|Italy}} [[UEFA Euro 1968|١٩٦٨]] |rowspan=3 colspan=8|Did not qualify |٨ |٣ |٢ |٣ |٧ |٥ |- |{{flagicon|Belgium}} [[UEFA Euro 1972|١٩٧٢]] |٦ |٣ |٢ |١ |١٤ |٣ |- |{{flagicon|Yugoslavia}} [[UEFA Euro 1976|١٩٧٦]] |٨ |٣ |٤ |١ |١١ |٩ |- |{{flagicon|Italy}} [[UEFA Euro 1980|١٩٨٠]] |قۆناغی گرووپ |حەوتەم |٣ |٠ |١ |٢ |٢ |٤ |٦ |٤ |١ |١ |١٣ |٥ |- style="background:Silver;" |{{flagicon|France}} [[UEFA Euro 1984|١٩٨٤]] |'''[[UEFA Euro 1984 Final|Runners-up]]''' |'''دووەم''' |'''٥''' |'''١''' |'''٣''' |'''١''' |'''٤''' |'''٥''' |٨ |٦ |١ |١ |٢٤ |٨ |- |{{flagicon|West Germany}} [[UEFA Euro 1988|١٩٨٨]] |قۆناغی گرووپ |شەشەم |٣ |١ |٠ |٢ |٣ |٥ |٦ |٥ |٠ |١ |١٤ |٨ |- |{{flagicon|Sweden}} [[UEFA Euro 1992|١٩٩٢]] |colspan=8|Did not qualify |٧ |٣ |٠ |٤ |١٧ |١٢ |- |{{flagicon|England}} [[UEFA Euro 1996|١٩٩٦]] |چارەکەکانی کۆتایی |شەشەم |٤ |١ |٣ |٠ |٤ |٣ |١٠ |٨ |٢ |٠ |٢٥ |٤ |- |{{flagicon|Belgium}}&nbsp;{{flagicon|Netherlands}} [[UEFA Euro 2000|٢٠٠٠]] |چارەکەکانی کۆتایی |پێنجەم |٤ |٢ |٠ |٢ |٧ |٧ |٨ |٧ |٠ |١ |٤٢ |٥ |- |{{flagicon|Portugal}} [[UEFA Euro 2004|٢٠٠٤]] |قۆناغی گرووپ |دەیەم |٣ |١ |١ |١ |٢ |٢ |١٠ |٧ |٢ |١ |٢١ |٥ |- style="background:Gold;" |{{flagicon|Austria}}&nbsp;{{flagicon|Switzerland}} [[UEFA Euro 2008|٢٠٠٨]] |'''[[UEFA Euro 2008 Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٦''' |'''٥''' |'''١''' |'''٠''' |'''١٢''' |'''٣''' |١٢ |٩ |١ |٢ |٢٣ |٨ |- style="background:Gold;" |{{flagicon|Poland}}&nbsp;{{flagicon|Ukraine}} [[UEFA Euro 2012|٢٠١٢]] |'''[[UEFA Euro 2012 Final|Champions]]''' |'''یەکەم''' |'''٦''' |'''٤''' |'''٢''' |'''٠''' |'''١٢''' |'''١''' |٨ |٨ |٠ |٠ |٢٦ |٦ |- |{{flagicon|France}} [[UEFA Euro 2016|٢٠١٦]] |خولی ١٦ |دەیەم |٤ |٢ |٠ |٢ |٥ |٤ |١٠ |٩ |٠ |١ |٢٣ |٣ |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|European Union}} [[UEFA Euro 2020|٢٠٢٠]] |colspan=8|To Be Determined |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|3 Titles ! style="background:#c00;"|١٠/١٥ ! style="background:#c00;"|٤٠ ! style="background:#c00;"|١٩ ! style="background:#c00;"|١١ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٥٥ ! style="background:#c00;"|٣٦ ! style="background:#c00;"|١١٨ ! style="background:#c00;"|٨٤ ! style="background:#c00;"|١٦ ! style="background:#c00;"|١٨ ! style="background:#c00;"|٢٩٥ ! style="background:#c00;"|٨٩ |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width:50%; text-align:center;" |- ! style="background:#c00;color:white;" colspan="6"|'''تۆماری پاڵەوانیەتیی ئەورووپیی ئیسپانیا''' |- !یەکەم گەمە |{{fb|SPA|1945}} ٢–١ {{fb-rt|HUN}}<br/>([[مەدرید]]، ئیسپانیا؛ ١٧ی حوزەیرانی ١٩٦٤) |- !گەورەترین بردنەوە |{{fb|SPA}} ٤–٠ {{fb-rt|IRL}}<br/>([[گدانسک]]، پۆڵەندا؛ ١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٢)<br/>{{fb|SPA}} ٤–٠ {{fb-rt|ITA}}<br/>([[کیێڤ]]، ئوکراینا؛ ١ی تەممووزی ٢٠١٢) |- !گەورەترین دۆڕان |{{fb|FRA}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>(پاریس، فەرەنسا؛ ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٨٤)<br/>{{fb|FRG}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[میونشن]]، ئاڵمانیای ڕۆژاوا؛ ١٧ی حوزەیرانی ١٩٨٨)<br/>{{fb|ITA}} ٢–٠ {{fb-rt|SPA}}<br/>([[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]، فەرەنسا؛ ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦) |- !باشترین ئەنجام |'''پاڵەوانیەتییەکان''' لە [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ١٩٦٤|١٩٦٤]]، [[UEFA Euro 2008|2008]]، و [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|٢٠١٢]] |- !خراپترین ئەنجام |قۆناغی گرووپ لە [[UEFA Euro 1980|1980]]، [[UEFA Euro 1988|1988]] و [[UEFA Euro 2004|2004]] |} === UEFA Nations League === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=11|[[UEFA Nations League]] record |- !ساڵ !Division !گرووپ !خول !width=28|{{Tooltip|شوێن|شوێن}} !width=28|{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !width=28|{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !width=28|{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} !width=28|{{Tooltip|د|دۆڕان}} !width=28|{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !width=28|{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |[[2018–19 UEFA Nations League|٢٠١٨–١٩]] |[[2018–19 UEFA Nations League A|A]] |[[2018–19 UEFA Nations League A#Group 4|٤]] |colspan=9|''To be determined'' |- |colspan=3|'''سەرجەم''' !— !٠/١ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ !٠ |} === Summer Olympics === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Football at the Summer Olympics|Summer Olympics]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- style="background:silver;" |{{flagicon|Belgium}} [[Football at the 1920 Summer Olympics|١٩٢٠]] ||'''[[Football at the 1920 Summer Olympics#Gold Medal match|Runners-up]]'''||'''دووەم'''||'''٥'''||'''٤'''||'''٠'''||'''١'''||'''٩'''||'''٥''' |- |{{flagicon|France}} [[Football at the 1924 Summer Olympics|١٩٢٤]] || Round 1||حەڤدەیەم||١||٠||٠||١||٠||١ |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Football at the 1928 Summer Olympics|١٩٢٨]]||چارەکەکانی کۆتایی||شەشەم||٣||١||١||١||٩||٩ |- |{{flagicon|Nazi Germany}} [[1936 Summer Olympics|١٩٣٦]] ||colspan="8"|Withdrew |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[Football at the 1948 Summer Olympics|١٩٤٨]] ||rowspan=5 colspan=8|Did not qualify |- |{{flagicon|Finland}} [[Football at the 1952 Summer Olympics|١٩٥٢]] |- |{{flagicon|Australia}} [[Association football at the 1956 Summer Olympics|١٩٥٦]] |- |{{flagicon|Italy}} [[Football at the 1960 Summer Olympics|١٩٦٠]] |- |{{flagicon|Japan}} [[Football at the 1964 Summer Olympics|١٩٦٤]] |- |{{flagicon|Mexico}} [[Football at the 1968 Summer Olympics|١٩٦٨]] ||چارەکەکانی کۆتایی||پێنجەم||٤||٢||١||١||٤||٢ |- |{{flagicon|West Germany}} [[Football at the 1972 Summer Olympics|١٩٧٢]] ||colspan="8"|Did not qualify |- |{{flagicon|Canada}} [[Football at the 1976 Summer Olympics|١٩٧٦]] ||قۆناغی گرووپ||سیانزەیەم||٢||٠||٠||٢||١||٣ |- |{{flagicon|USSR}} [[Football at the 1980 Summer Olympics|١٩٨٠]] ||قۆناغی گرووپ||دەیەم||٣||٠||٣||٠||٢||٢ |- |{{flagicon|USA}}[[Football at the 1984 Summer Olympics|١٩٨٤]] ||colspan="8" rowspan="2"|Did not qualify |- |{{flagicon|South Korea}} [[Football at the 1988 Summer Olympics|١٩٨٨]] |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Spain}} [[Football at the 1992 Summer Olympics|١٩٩٢]] ||'''[[Football at the 1992 Summer Olympics#Gold Medal match|Champions]]'''||'''یەکەم'''||'''٦'''||'''٦'''||'''٠'''||'''٠'''||'''١٤'''||'''٢''' |- |{{flagicon|USA}} [[Football at the 1996 Summer Olympics|١٩٩٦]] ||چارەکەکانی کۆتایی||شەشەم||٤||٢||١||١||٥||٧ |- style="background:silver;" |{{flagicon|Australia}} [[Football at the 2000 Summer Olympics|٢٠٠٠]] ||'''[[Football at the 2000 Summer Olympics#Gold Medal match|Runners-up]]'''||'''دووەم'''||'''٦'''||'''٤'''||'''١'''||'''١'''||'''١٢'''||'''٦''' |- |{{flagicon|Greece}} [[Football at the 2004 Summer Olympics|٢٠٠٤]] ||colspan="8" rowspan="2"|Did not qualify |- |{{flagicon|China}} [[Football at the 2008 Summer Olympics|٢٠٠٨]] |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[Football at the 2012 Summer Olympics&nbsp;– Men's tournament|٢٠١٢]] ||قۆناغی گرووپ||چواردەیەم||٣||٠||١||٢||٠||٢ |- |{{flagicon|Brazil}} [[Football at the 2016 Summer Olympics|٢٠١٦]] ||colspan="8"|Did not qualify |- style="color:white;" ! style="background:#c00;"|سەرجەم ! style="background:#c00;"|1 Gold Medal ! style="background:#c00;"|١٠/٢١ ! style="background:#c00;"|٣٧ ! style="background:#c00;"|١٩ ! style="background:#c00;"|٧ ! style="background:#c00;"|١٠ ! style="background:#c00;"|٥٦ ! style="background:#c00;"|٣٩ |} * Denotes draws including knockout matches decided on [[Penalty shoot-out (football)|penalty kicks]]. Since [[1968 Summer Olympics|1968]], Spain has sent its amateur national team. Since [[1992 Summer Olympics|1992]], Spain has sent its [[Spain national under-23 football team|under 23 national team]]. === Mediterranean Games === From 1991 Youth teams , spain compete for B team from 1955 to 1967. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !colspan=9|[[Football at the Mediterranean Games|Mediterranean Games]] record |- !ساڵ !خول !شوێن !{{Tooltip|گئد|گەمە ئەنجامدراوەکان}} !{{Tooltip|ب|بردنەوە}} !{{Tooltip|ی|یەکسانبوون}} * !{{Tooltip|د|دۆڕان}} !{{Tooltip|گک|گۆڵکردنەکان}} !{{Tooltip|گخ|گۆڵخواردنەکان}} |- |{{flagicon|EGY|١٩٢٢}} [[1951 Mediterranean Games|١٩٥١]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:silver;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP|١٩٤٥}} [[1955 Mediterranean Games|١٩٥٥]] |'''Runners-up''' |'''دووەم''' ||'''٣'''||'''٢'''||'''١'''||'''٠'''||'''٦'''||'''٢''' |- |{{flagicon|LIB}} [[1959 Mediterranean Games|١٩٥٩]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|ITA}} [[1963 Mediterranean Games|١٩٦٣]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' ||'''٥'''||'''٣'''||'''٢'''||'''٠'''||'''١٥'''||'''٥''' |- style="background:#cd7f32;" |{{flagicon|TUN}} [[1967 Mediterranean Games|١٩٦٧]] |'''Third place''' |'''سێیەم''' ||'''٥'''||'''٢'''||'''٢'''||'''١'''||'''٧'''||'''٥''' |- |{{flagicon|TUR}} [[1971 Mediterranean Games|١٩٧١]] |colspan=8 rowspan=7|Did not enter |- |{{flagicon|ALG}} [[1975 Mediterranean Games|١٩٧٥]] |- |{{flagicon|YUG}} [[1979 Mediterranean Games|١٩٧٩]] |- |{{flagicon|MAR}} [[1983 Mediterranean Games|١٩٨٣]] |- |{{flagicon|SYR}} [[1987 Mediterranean Games|١٩٨٧]] |- |{{flagicon|GRE}} [[1991 Mediterranean Games|١٩٩١]] |- |{{flagicon|FRA}} [[1993 Mediterranean Games|١٩٩٣]] |- style="background:LemonChiffon;" |{{flagicon|ITA}} [[1997 Mediterranean Games|١٩٩٧]] |'''Fourth place''' |'''چوارەم''' ||'''٤'''||'''١'''||'''١'''||'''٢'''||'''٢'''||'''٤''' |- |{{flagicon|TUN}} [[2001 Mediterranean Games|٢٠٠١]] |colspan=8|Did not qualify |- style="background:gold;" |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP}} [[2005 Mediterranean Games|٢٠٠٥]] |'''پاڵەوانیەتییەکان''' |'''یەکەم''' ||'''٤'''||'''٣'''||'''١'''||'''٠'''||'''٩'''||'''١''' |- style="background:gold;" |{{flagicon|ITA}} [[2009 Mediterranean Games|٢٠٠٩]] |'''پاڵەوانیەتییەکان''' |'''یەکەم''' ||'''٤'''||'''٣'''||'''١'''||'''٠'''||'''٩'''||'''٤''' |- |{{flagicon|TUR}} [[2013 Mediterranean Games|٢٠١٣]] |colspan=8|Did not enter |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|ESP}} [[2018 Mediterranean Games|٢٠١٨]] |colspan=8|Qualified |- <!-- Do not enter information for any future tournament that is more than 1 year away. --> !سەرجەم||2 Titles||٧/١٩||٢٥||١٤||٨||٣||٧٢||٢٧ |} Source:<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rsssf.com/tablesm/medgames.html |سەردێڕ=Mediterranean Cup and Mediterranean Games – Overview |بڵاوکەرەوە=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Selección española - Amberes 1920.jpg|پێکھاتەی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا لەساڵی [[١٩٢٠]] پەڕگە:Spain Euro 08 celebration 3.jpg|یاریکەرانی ئیسپانیا ئاھەنگی خۆشی دەگێڕن بە بۆنەی بەدەستھێنانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠٠٨ پەڕگە:World Cup celebration - 2.jpg||یاریکەرانی ئیسپانیا شانبەشانی ھاندەر لە [[مەدرید]] ئاھەنگی خۆشی دەگێڕن بەبۆنەی بەدەستھێانی جامی جیھانی ئەفریقیای باشوور لەساڵی [[٢٠١٠]] پەڕگە:Iker Casillas Euro 2012 final trophy.jpg|کاپتنی ھەڵبژاردەی ئیسپانیا [[ئیکەر کاسیاس]] لەکاتی بەرزکردنەوەی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] پەڕگە:Spain national football team Euro 2012 trophy 03.jpg|وێنەی مێژوویی پاڵەوانانی [[جامی نەتەوەکانی ئەورووپای ٢٠١٢|جامی نەتەوەکانی ئەورووپا ٢٠١٢]] </gallery> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == پەراوێزەکان == {{پەراوێز}} == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای ئینگلیزی * ویکیپیدیای عەرەبی == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Spain national association football team|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا}} *{{Official website|http://www.sefutbol.com/}} بە [[RFEF]] *[http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/index.html ئیسپانیا] لە [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] *[https://www.fifa.com/associations/association=esp/index.html ئیسپانیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620124801/https://www.fifa.com/associations/association=esp/index.html |date=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٨ }} لە [[فیفا]] *[http://www.bdfutbol.com/en/c/rankingsSEL.html Individual rankings] at BDFutbol *[http://eu-football.info/_matches.php?id=185 ڕاپۆرتەکان بۆ ھەموو گەمە فەرمییەکان] [[پۆل:ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئیسپانیا]] [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ئیسپانیا}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٩ لە ئیسپانیا]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٢٠ لە ئیسپانیا]] gnvglqhm329nytwgej6sjg1xfrk71on 0 33617 1588786 1400039 2026-06-05T07:26:01Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588786 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|230px|وێنۆک|چەپ|وێنەی چوسەر]] '''جێفری چوسەر''' ({{بە ئینگلیزی|Geoffrey Chaucer}}) لەدایکبووی ساڵی ١٣٤٣ زایینی، [[نووسەر]]، سترانبێژ، فەیلەسووف و سیاسەتوانی وڵاتی [[بریتانیا]] بوو. لەکاتێکدا تۆماری تایبەت بە ژیانی ھاوسەردەمانی لەوانە ولیام لانگلاند و پییڕل پەوت بە شێوەیەکی کرداری بوونی نییە، بەھۆی ئەوەی کە چۆوسە کارگوزارێکی حکومی بوو، ژیانی پیشەیی لە پێنج سەد نوسراودا زۆرباش تۆمار کراوە کە گەواھیدەری پیشەکەین. یەکەم تۆماری ژیانی چۆوسە لە ساڵی ١٣٥٧دا لە ھەژماری ماڵی ئەلیزابێس دی بێرگدا دەردەکەوێت کە کۆنتێنسەی ئۆڵستەر بوو، کاتێک لە ڕێگەی پەیوەندییەکانی باوکییەوە بوو بە خزمەتکاری ئەو خاتوونە خانەدانە کە فۆرمێکی باوی سەدەکانی ناوەڕاست بوو لە ڕاھێنانی پیشەیی کوڕان لە ئەسسپسواری و دامەزراندنی بە شکۆیانە. خاتوونی کۆنتێسە شووی بە ئێدواردی سێیەم کردبوو، ئەو پێگەیە چۆوسەی ھەرزەکاری لە بازنەی کۆشکی شاھانە نزیک کردەوە کە بە درێژایی ژیانی تێیدا مایەوە. لەوێ وەکو پیاوی شا، دیبلۆمات و کارگوزار کاری کرد و دواتریش لە نێوان ساڵەکانی ١٣٨٩ بۆ ١٣٩١ دا وەکو کارمەندی نوسینی کارەکانی پاشا کاری دەکرد.<ref>Robert DeMaria, Jr. , Heesok Chang, Samantha Zacher, eds, ''A Companion to British Literature, Volume 2: Early Modern Literature, 1450–1660'', John Wiley & Sons, 2013, p. 41.</ref> لە ساڵی ١٣٥٩دا لە قۆناغەکانی سەرەتای جەنگێکی سەد ساڵەدا، ئێدواردی سێیەم فەڕەنسای داگیرکرد و چۆوسە لەگەڵ لیۆنێڵی ئەنتوێرب، دۆقەی یەکەمی کلارێنس، ھاوسەری ئەلیزابێس وەکو بەشێک لە سوپای ئنگلتەرا چوون بۆ فەڕەنسا. لە ساڵی ١٣٦٠دا لەمیانەی گەمارۆدانی شاری ڕەیمسدا دەستبەسەرکرا. ئێدوارد ١٦پاوەندی بەخشی لە بەرامبەر ئازادکردنیدا، کە دەکاتە نزیکەی ١١ ھەزار و ٦١٠ پاوەند لە ساڵی ٢٠١٩دا و بەو شێوەیە چۆوسە ئازادکرا. لە دوای ئەمەوە ژیانی چۆوسە نادیارە، بەڵام وا پێدەچیت سەفەری بۆ [[فەڕەنسا]] و [[ئیسپانیا]] و فنلاندەرس کردبێت و دەشێت وەکو نامەبەرێک و ڕەنگە بۆ حەج چووبێت بۆ سانتیاگۆ دی کۆمپۆستێلا. لە دەوروبەری ساڵی ١٣٦٦، چۆوسە ھاوسەرگیری لەگەڵ فیلیپا دا ڕاوتدا کرد. خانمێکی بەردەستی شاژنی ئێدواردی سێیەم، فیلیپای ھەینۆڵت، بوو ھەروەھا خوشکی کاترین سوینفۆرد بو کە دواتر لە دەوروبەری ساڵی ١٣٩٦ی دا بوو بە ژنی سێیەمی جۆن گۆونت. نازانرێت چۆوسە و فیلیپا چەند منداڵیان ھەبووە، بەڵام بە گشتی سێ یان چواریان ئاماژەپێکراون. تۆماس چۆوسەی کوڕی پیشەیەکی بەناوبانگی ھەبوو وەک سەرۆکی دەستەی کارگوزارانی چوار پادشا، نێردەی وڵات لە فەڕەنسا و وتەبێژی خانەی گشتی. کچەکەی تۆماس، ئەلیس، ھاوسەرگیری لەگەڵ شازادەی سەفۆلکدا کرد. نەوەی نەوەی تۆماس کە دەکاتە سێ نەوەی دواتری جیۆفری چۆوسە، جۆن دی لاپۆل، بەگی لینکۆڵن، ئەو جێنشینە شاھانەیە بوو کە ڕیچاردی سێیەم پێش لاچوونی داینابوو. منداڵەکانی دیکەی جیۆفری بە ئەگەری زۆرەوە لەکاتی تاج لەسەرنانی ھێنری چوارەمدا بەشداربوون کە ئەلیزابێس و کوڕێکی دیکەی بە ناوی لویس چۆوسە بوون. چۆوسە کتێبی "Treatise on the Astrolabe" ی بۆ لویس نوسیبوو.<ref name="Brewer1992">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Derek Brewer|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_l3StHI3nBUC&pg=PA18|سەردێڕ=Chaucer and His World|بڵاوکەرەوە=Boydell & Brewer Ltd|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٩٩١-٣٦٦-٩|پەڕەکان=١٨–١٩}}</ref><ref name="Turner2019">{{بیرخستنەوەی کتێب|نووسەر=Marion Turner|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=fA2GDwAAQBAJ&pg=PA26|سەردێڕ=Chaucer: A European Life|ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=Princeton University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٩١-١٦٠٠٩-٢|پەڕە=٢٦}}</ref> بەپێی نەریت، چۆوسە یاسای لە پەرستگایەکی ناوخۆیی خوێند (کە میوانخانەیەکی کۆشکی شاھانە بوو). بوو بە ئەندامی کۆشکی شاھانەی ئێدواردی سێیەم وەکو ''valet de chambre'', yeoman, esquire، پیشەیەک کە چەند ئەرکێکی فراوانی لەخۆگرتبوو. ھاوسەرەکەشی موچەی [[خانەنشینی]] کۆشکی پاشایی وەرگرت. چەندین جار سەفەری دەرەوەی وڵاتی کردووە کە ھیچ نەبێت بەشێک لە سەفەرەکانی وەکو ئەندامی شاند و لەمیانەی پیشەکەیدا بووە. لە ساڵی ١٣٦٨ دا ڕەنگە بەشداری زەماوەندی لیۆنێڵ ئەنتوۆرپ و ڤیۆلانتێ ڤیسکۆنتی، کچی گالیازۆی دووەمی ڤیسکۆنتێی لە میلان کردبێت. ھەر لەو ماوەیەدا، وا دادەنرێت کە چۆوسە لە شەرەفی بڵانشی لانکستەردا کە دوایین ھاوسەری جۆون گەونت بوو و لە ساڵی ١٣٦٩ بە نەخۆشی تاعون کۆچی دوایی کرد، کتێبی ''The Book of the Duchess'' ی نووسیبێت.<ref>Skeat, W. W. , ed. ''The Complete Works of Geoffrey Chaucer''. Oxford: Clarendon Press, 1899; Vol. I, pp. xi–xii.</ref> ساڵی دواتر، چۆوسە وەک بەشێک لە پەلاماری سەربازی چوو بۆ پیکاردی، لە ساڵی ١٣٧٣شدا سەردانی گینوا وفلۆرەنسی کرد. چەندین سکۆلاری وەکو سکیت، بۆیتانی و ڕۆولاند ئاماژە بەوە دەکەن کە لەم گەشتەیدا بۆ [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]]، چۆوسە پێترارک و بۆکاسیۆی ناسیوە. ئەوان شیعری ئیتاڵی سەدەکانی ناوەڕاستیان پێناساند، فۆرم و چیرۆکگەلێک کە دواتر بەکاری ھێنان لە شیعرەکانیدا. مەبەست لە گەشتە دەریایییەکەیان بۆ ئیتاڵیا لە ساڵی ١٣٧٧دا نادیارە، بەپێی ئەو وردەکارییانەی مێژوونوس جان فرۆیسارت بێت، بۆ ڕێکخستنی ھاوسەرگیری بووە لە نێوان ڕیچاردی دووەم کە دواتر دەبوو بە پادشا و شازادەی فەڕەنسا، ئەمەش بۆ کۆتاییھاتنی جەنگی سەد ساڵە. گەر ئەمە ھۆکاری پشت سەردانەکەیان بووبێت، وادیارە کە سەرکەوتوو نەبووبن چونکە ھیچ زەماوەندێک ڕووی نەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Rossignol|یەکەم١=Rosalyn|سەردێڕ=Critical Companion to Chaucer: A Literary Reference to His Life and Work|ڕێکەوت=2006|بڵاوکەرەوە=Facts on File|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٦٠-٦١٩٣-٨|شوێن=New York|پەڕەکان=٥٥١, ٦١٣}}</ref> لە ساڵی ١٣٧٨دا ڕیچاردی دووەم چۆوسەی وەک نێردراوێک (نێردەی نھێنی) نارد بۆ لای ڤیسکۆنتی و سێر جۆن ھاوکوود، کۆندۆتێری ئنگلیزی (سەرکردەیەکی بەکرێگیراو) لە شاری میلان. وا دەخەمڵێنرێت ھاوکوود ئەو کەسە بێت کە چۆسە لە کتێبی " ''Canterbury Tales'' "دا کەسایەتی سوارچاکەکەی لەسەر بنیات نابێت ئەمەش بەھۆی ئەو وەسفانەی چۆسەوە بۆ کارەکتەرەکە کە لەگەڵ بەکرێگیراوی سەدەی چواردەدا یەکدەگرێتەوە. ئامژەیەک بەو ڕاستییەی کە پیشەی ئەو وەک نووسەرێک جێگەی پێزانین بووە، ئێدواردی سێیەم ڕۆژانە گاڵۆنێک مەی بۆ چۆوسە بڕیار لێدابوو بۆ ھەموو ژیانی و ئەمەش لە بەرامبەر کۆمەڵێک ئەرکی نادیاریکراودا. ئەمە بەخششێکی ناباو بوو بەڵام لە ڕۆژی ئاھەنگگێڕانی ڕۆژی قەشە جۆرجدا بوو لە ساڵی ١٣٧٤دا کە تێیدا وەک نەریتێک ھەوڵە ھونەرییەکان خەڵات دەکران، وا دادەنرێت ئەمە لە بەرامبەر بەرھەمێکی کۆنی شیعریدا پێی درابێت. نازانرێت کام لە بەرھەمەکانی چۆوسە ھاندەری خەڵاتەکە بوون، بەڵام پێشنیارکردنی ئەو وەک شاعیرێک بۆ پادشا ئەوی کرد بە شایستەی ئەو خەڵاتە خواردنەوەیییە تا دواتر ڕیچاردی دووەم ھاتە سەر تەخت و خەڵاتەکە لە ھەژدەی نیسانی ١٣٧٨دا کرا بە پارەی کاش.<ref>Rossignol, Rosalyn. ''Chaucer A to Z: The Essential Reference to his Life and Works''. New York: 1999, pp. 72–73 and 75–77.</ref> چۆوسە کارێکی زۆر گرنگی بەدەست ھێنا وەکو بەڕێوەبەری گومرگ لە بەندەری [[لەندەن]] و لە ھەشتی حوزەیرانی ساڵی ١٣٧٤دا دەست بەکاربوو. دەبێت بۆ ئەو ڕۆڵە گونجاو بووبێت بە گوێرەی ئەوەی دوانزە ساڵ بەردەوام بوو تێیدا کە ماوەیەکی درێژە بۆ وەھا پۆستێک لەو کاتەدا. ژیانی دوای دە ساڵی بە تۆمارنەکراوی ماوەتەوە بەڵام وا باوەڕ دەکرێت کە زۆربەی بەرھەمە بەناوبانگەکانی لەو ماوەیەدا نووسیبێت یانیش دەستی بە نووسینیان کردبێت. لە ڕێکەوتی چواری ئایاری ١٣٨٠دا ناوی لە تۆماری یاساییدا وەک تێوەگلاو ھاتووە لە کەیسی (دەستدرێژی کردن یاخود دەستبەسەرداگرتن)ی سیسیلیا چامپەین. مەبەستی تۆمارەکە ڕوون نییە بەڵام وا پێ دەچێت کە ڕووداوەکە ھەر زوو بە پێدانی پارە لە حوزەیرانی ھەمان ساڵدا چارەسەر کرابێت و لەکەیەکی وای لەسەر ناوبانگی چۆوسە جێ نەھێشتبێت. نازانرێت گەر چۆوسە لە کاتی شۆڕشی جوتیاراندا لە لەندەن بووبێت یاخود نا بەڵام گەر لەوێ بووبێت، ئەوا ڕابەرانی شۆڕشەکەی دەبینی کاتێک ڕاستەوخۆ بە خوار پەنجەرەی شوقەکەیدا تێپەڕ دەبوون لە ئەڵدگەیت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Power|یەکەم=Eileen|ناونیشان=https://books.google.com/?id=1ll6BuF4-kgC&pg=PA19&lpg=PA19|سەردێڕ=Medieval English Nunneries, c. 1275 to 1535|بڵاوکەرەوە=Biblo & Tannen Publishers|ساڵ=١٩٨٨|ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٩٦-٠١٤٠-٧|پەڕە=١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Coulton|یەکەم=G. G.|ناونیشان=https://books.google.com/?id=tgP7qB4Br-4C&pg=PA74&lpg=PA74|سەردێڕ=Chaucer and His England|بڵاوکەرەوە=Kessinger Publishing|ساڵ=٢٠٠٦|ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٨٦-٤٢٤٧-٨|پەڕە=٧٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> وا دەردەکەوێت لە کاتی کارکردنیدا وەکو بەڕێوەبەری گومرگ، چۆوسە گواستبێتییەوە بۆ [[کێنت]] بەھۆی ئەوەی وەک یەکێک لە کۆمسیارانی ئاشتی کێنت دیاریکرابوو لەکاتێکدا کە داگیرکاری فەڕەنسا ئەگەرێک بوو. وا بیر دەکرێتەوە کە لە سەرەتاکانی ساڵی ١٣٨٠ دا دەستی کردبێت بە کارکردن لەسەر ''The Canterbury Tales''دا. ھەروەھا لە ساڵی ١٣٨٦دا بوو بە ئەندامی پەرلەمانی کێنت و لە ھەمان ساڵدا بەشداری دانیشتنی پەرلەمانی ناسراو بە «پەرلەمانی بێ وێنە» ی کرد. لەوە دەچێت ئامادەی زۆربەی ئەو ٧١ ڕۆژی دانیشتنی پەرلەمان بووبێت کە لەو کارەدا ٢٤٦ یۆرۆی وەرگرت. لە پانزەی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵەدا، گەواھی لەسەر کەیسی Scrope v. Grosvenor دا. لە دوای ئەم بەروارەوە سەرچاوەی زیاتر لەبارەی فیلیپای ھاوسەری چۆوسەوە نییە و وا دادەنرێت کە لە ساڵی ١٣٨٧دا کۆچی دوایی کردبێت. لەو پشێوییە سیاسیانەی لۆردەکانی ئەپیڵاند دروستیان کرد، سەرەڕای ئەو ڕاستییەی کە چۆوسە بەشێکی باش لەو کەسانەی دەناسی کە لەو دۆخەدا لەسێدارەدارن، ڕزگاری بوو. لە ١٢ی تەممووزی ساڵی ١٣٨٩دا چۆوسە وەکو بەڕێوەبەری نووسینی کارەکانی پاشا دیاری کرا، کە تێیدا وەکو ڕێکخەری بنیاتنانی زۆربەی پڕۆژەکانی پاشا کاری دەکرد. لە ماوەی کارکردنیدا کاری زۆر گەورە دەستپێنەکرا بەڵام ھەندێک چاکسازی لە کۆشکی وێستمنستەر و کەنیسەی قەشە جۆرجدا کرد و بەردەوامی دا بە دروستکردنی شۆستەیەکی بورجی لەندەن، ھەروەھا پایەی بۆ ئۆڵۆمپیاتێک دروست کرد کە لە ساڵی ١٣٩٠ دا ڕێکخرا. ڕەنگە کارێکی قورس بووبێت بەڵام پارەیەکی باشی تێدا بوو: دوو شیلینگ لە ڕۆژێکدا کە سێ ھێندەی بڕی موچەکەی بوو لە کاری گومرگەکەدا. ھەروەھا چۆوسە وەک دەرگەوانی باخچەی گشتی پاشا دامەزرێندرا لە فێکنباوم کە زیاتر دامەزراندنێکی شەرەفمەندانە بوو. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Geoffrey Chaucer|جێفری چۆسەر}} *[http://chaucer.lib.utsa.edu/ بیبلیۆگرافیی سەرھێڵی چۆسەر] *{{Britannica|108024}} *{{Gutenberg author |id=144 | name=جێفری چۆسەر}} *{{Internet Archive author|sname=Geoffrey Chaucer}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|فەلسەفە|شیعر|وێژە}} [[پۆل:جێفری چۆسەر| ]] [[پۆل:شاعیرانی ئینگلیز]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٣٤٣]] [[پۆل:مردووانی ١٤٠٠]] [[پۆل:وەرگێڕە ئینگلیزەکان]] [[پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی]] d2u1flzgw67011ptx75v3u8gs7tcsyb 0 42153 1588813 1180241 2026-06-05T11:03:00Z 1silent scientist 51740 1588813 wikitext text/x-wiki {{بێ سەرچاوە}} [[پەڕگە:Throat Diagram.png|چ‏‏‏ە‏‏‏پ|200px|وێنۆک|'''گ‏‏‏ە‏‏‏روو''']] '''گەروو''' یان '''قوڕگ''' (بە [[لاتینی]]: ''throat'')، بریتییە لە بەشی پێشەوەی گەردن بە ھەموو پێکھاتەکانییەوە، کە بریتین لە: [[ئەوک]]، [[خوێنھێنەر]] و [[خوێنبەر]]ەکان، [[دەمار]]ەکان، [[ماسوولکە]]کان. == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Throats}} [[پۆل:گەرووی مرۆڤ|گەرووی مرۆڤ]] [[پۆل:سەر و ملی مرۆڤ]] dxyl919wfhcb7wdz3rpy16teaz2sy3s 0 60983 1588715 1588350 2026-06-04T16:11:43Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز}} 1588715 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|کافی عەرەبی|کافی کوردی|ک}} {| class="infobox" cellspacing="0" style="padding:0;width:200px;" |- style="text-align:center; background-color:#c0c0c0; color:white" ! colspan="2" style="background:#efefef;padding:.1em;-moz-border-radius:.25em;-webkit-border-radius:.25em;border-radius:.25em;border:double .25em #dcdcdc;" |'''ك''' |- style="text-indent: 10px; text-align: right" ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:#c0c0c0; color:white" |'''نووسین''' |- style="text-align: right;" ! colspan="2" style="text-align: center;" |[[پەڕگە:22-Kaf.svg|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|154x154پیکسڵ]] |- ! style="text-indent: 10px; text-align: right" |'''بە تەنیا''' | style="text-indent: 10px; text-align: right" |ك |- ! style="text-indent: 10px; text-align: right" |'''ئاوێتە''' |ك کـ ـك/ك |- ! style="text-align: right;" |'''دەنگ''' |[k] [ک] |- ! style="text-align: right;" |'''یوونیکۆد''' |U+0643<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=AG |یەکەم=Compart |سەردێڕ=Kaf Unicode |ناونیشان=https://www.compart.com/en/unicode/U+0643 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=https://www.compart.com/en/unicode/U+0643 |زمان=en}}</ref> |- !'''نموونە:''' !ضَحِ{{font color|blue|ك}}، مَلِ{{font color|blue|كٌ}} |- ! colspan="2" style="background:#efefef;-moz-border-radius:.25em;-webkit-border-radius:.25em;border-radius:.25em;border:double .25em #dcdcdc;" |'''تایبەت بە [[ئەلفوبێی عەرەبی]]''' |- ! ! |} {{سندووقی سکریپتی عەرەبی}} '''کاف «<big>ك</big>»''' یەکێکە لە پیتەکانی [[ئەلفوبێی عەرەبی]] و بیست و دووەمین پیتی ئەلفوبێی عەرەبییە و دەنگی [k] (ک) دەردەکات.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Arabic letter kaf ﻙ |ناونیشان=https://arabic.fi/letters/67 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=arabic.fi |زمان=en}}</ref> کاف لە زمانی عەرەبیدا شێوەکەی دەگۆڕێت بە پێی شوێنەکەی لە وشەکە.<ref name=":0" /> بە پێچەوانەی کاف لە زمانە ئێرانییەکانی وەک [[زمانی فارسی|فارسی]] و [[زمانی کوردی|کوردی]] و [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]] کە بە شێوەی «ک» دەنووسرێت،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Kāf |ناونیشان=https://persianlanguageonline.com/alphabet/kaf/ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=Persian Language Online |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٢٤|سەردێڕ=ك یان ک؟ (کاف لە زمانی کوردی) |ناونیشان=https://kurdoshaban.com/1289 |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=کوردۆ شابان}}</ref> کاف لە عەرەبیدا لە کۆتایی و بە تەنیا شێوەکەی دەگۆڕێت بۆ «ك» نەوەک ھەر بە شێوەی سەرەتا و ناوەڕاست «ک» بمێنێتەوە. == ڕەگ و ڕیشەی کافی عەرەبی == دەگوترێت کە پیتی کاف سەرچاوەکەی وەرگیراوە لە شێوەی [[دەست]] (لەپە دەست).<hiero>D46</hiero>وە ھەروەھا لە ھەردوو زمانی عەرەبی و عیبری کاف ھەر بە واتای دەست (یاخود لەپی دەست) دێت. ھەرچەندە کە لە زمانی عەرەبی پیتی ناوەڕاست لە وشەی (کاف) کە (ا)یە درێژتر دەخوێندرێتەوە لەو وشەیەی کە بە واتای لەپی دەست دێت: (کَفٌ). ک‌ـە بچووکەکەی سەر پیتی کافیش (ك) لە فۆرمەکانی تەنیا و کۆتاییی وشە {{angle bracket|{{lang|ar|ك&nbsp;&nbsp;ـك}}}} لە بنەڕەتدا علامة الإھمال بووە، بەڵام بووەتە بەشێکی ھەمیشەییی پیتەکە. پێشتر ئەم نیشانەیە دەیتوانی لەسەر کافی ناوەڕاستی وشەش دەربکەوێت: {{angle bracket|{{lang|ar|ـلٔـ&nbsp;&nbsp;ـلٔـ}}}}، لە بڕی ئەو ھێڵە خوارە پێداکێشراوەی سەری: {{angle bracket|{{lang|ar|ـکـ&nbsp;&nbsp;کـ}}}}. [[پەڕگە:ArAlphExplanation of ه and ك.gif|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|267x267پیکسڵ]] == نووسین == {{پیتی کوردی|ك}} {| class="wikitable" |+ |[[پەڕگە:Kaf Letter.png|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|121x121پیکسڵ|نووسینی کافی تەنیا]] |[[پەڕگە:Kaf letter.png|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|210x210پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Kaf at mid.png|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|203x203پیکسڵ]] |- |نووسینی کافی عەرەبی بە تەنیا |نووسینی کافی عەرەبی لە سەرەتا |نووسینی کافی عەرەبی لە ناوەڕاست |} == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|نووسین|زمانی عەرەبی|وێژە}} {{پۆلی کۆمنز}} [[پۆل:پیتە عەرەبییەکان]] [[پۆل:نووسینی عەرەبی]] [[پۆل:ڕێنووس]] e8hgynqxsif588x9vqfp01sm3xbniki 0 72869 1588722 1588560 2026-06-04T17:01:04Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]]، [[دەروازە:ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]، [[دەروازە:عێراق|عێراق]]، [[دەروازە:ژن|ژن]]، [[دەروازە:بەغدا|بەغدا]]، [[دەروازە:شیعر|شیعر]] و [[دەروازە:فەلسەفە|فەلسەفە]] 1588722 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | وێنە=Jamil Sidqi al-Zahawi (BW portrait).jpg | قەبارەی وێنە= | ناوی کاتی لەدایکبوون=جەمیل سدقی زەھاوی | شوێنی لەدایکبوون= [[بەغدا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = [[١٧ی حوزەیران]] [[١٨٦٣]] | شوێنی مردن=[[بەغدا]] | هۆکاری مردن= | ڕێکەوتی مردن=[[کانوونی دووەم]] [[١٩٣٦]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم= | شوێنی گۆڕ=[[مەقبەرەتۆلخەیزەران]]، [[بەغدا]] | نیشتەجێ= | نەتەوە=[[کورد]] | ناوەکانی تر= | نەژاد = | هاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن= | پیشە= ھەڵبەستوان، فەیلەسووف | ساڵانی چالاکی= | خاوەنکار= | شار= | ناسراو بە هۆی= | حیزب= | بەرانبەرەکان= | ئایین= | هاوسەر= | یار= | منداڵەکان= | دایک و باوک= | خزمەکان= | پەیوەندیەکان= | خەڵاتەکان= | ئیمزا= | ماڵپەڕ= | پەراوێزەکان= }} '''جەمیل سدقی زەهاوی''' (ماوەی ژیان:١٨٦٣ تاکوو ١٩٣٦) کەسایەتی فەیلەسووف و شاعیری کورد {{ژێدەر پێویستە}}بەوەی باوکی موفتی بووە و یەکێک بووە لە [[بابان]]ییەکان وە دایکیشی [[تورکمان]] بوو، شیعرەکانی جەمیل بە [[عەرەبی]] بوون. جەمیل بە بەرگریکردن لە مافی [[ژن]]ان ناسراو بوو، ناوبراو ماوەیەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلزەورا بوو. جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی [4][5] (1279-1354 کۆچی / 1863-1936 ز) شاعیر و یەکێک بوو لە پێشەنگەکانی ڕێنێسانسی ئەدەبی عەرەبی مۆدێرن. وەک کەسایەتییەکی بەرز لە شیعری عەرەبی مۆدێرن و پێشەنگێک لە بیری زانستی و لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدا وەستاوە. لە بەغدا لەدایکبووە و گەورە بووە- کە باوکی وەک موفتی گەورەی لەوێ کاری کردووە- لە خێزانێکەوە سەرچاوەی گرتووە کە لە عێراق بەهۆی جیاوازی زانستی و ناوبانگی کۆمەڵایەتییەوە بەناوبانگن. بە ڕەچەڵەک کورد، باوباپیرانی سەر بە بنەماڵەی بابان، میرەکانی سلێمانی بوون. *نیسبە* (ناونیشانی) "ئەلزەهاوی" لە "زەهاو"ەوە سەرچاوەی گرتووە- پێشتر میرنشینێکی سەربەخۆ و ئێستا خاکێکە لەناو ئێراندا- کە نەنکی باوکی لێیەوە سەرچاوەی گرتووە. باوکی، محەمەد فەیدی ئەلزەهاوی، یەکەم ئەندامی خێزانەکە بوو کە ئەم ناوە تایبەتەی وەرگرتووە [6]. خوێندنی لە ژێر سەرپەرشتی باوکیدا، موفتی گەورەی بەغدا وەرگرتووە، لە قوتابخانەی ئەم دووەمیان خوێندوویەتی- دامەزراوەیەک کە بەهۆی مەنهەجەکەیەوە ئاهەنگ دەگێڕدرێت کە زانستە ئایینییە ئیسلامییەکان و ئەدەبیاتی عەرەبی لەخۆدەگرێت [7]. لە تەمەنی لاوێتیدا شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە. بەدرێژایی ژیانی پیشەیی، یەک لە دوای یەک پۆستی جۆراوجۆری هەبووە: وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە لە بەغدا کاری کردووە، دواتر ماوەیەک لە دادگای تێهەڵچوونەوە. دواتر بووەتە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی لە *مەدرەسە الملاکییە* (قوتابخانەی شاهانە) لە ئەستەنبوڵ، وە مامۆستای ئەدەبی عەرەبی لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە هەمان شار. دواتر مامۆستای *مەجەڵڵا* (یاسای مەدەنی عوسمانی) لە قوتابخانەی یاسا لە بەغدا. دواتر وەک جێگری نوێنەرایەتی هەرێمی مونتەفیق لە پەرلەمانی عوسمانیدا کاری کردووە، دواتر خولێکی وەک جێگر بۆ بەغدا. دواتر سەرۆکایەتی لیژنەی بەعەرەبکردنی یاساکان دەکات لە بەغدا، دواجار وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی عێراق (*مەجلیس العیان*) تا تێپەڕاندنی [8].. '''ژیان و کارەکانی''' جەمیل سیدقی کوڕی محەممەد فەیدی کوڕی مەلا ئەحمەد بابان ئەلزەهاوی لە ساڵی ١٨٦٣ لە بەغدا لەدایک بووە و لە ٢٤ی شوباتی ١٩٣٦ لەوێ کۆچی دوایی کردووە، گەورە بووە و لە ژێر چاودێری باوکی و هەروەها زانایانی دیکەی دیاری سەردەمی خۆیدا خوێندنی تەواو کردووە. لە کاتێکدا کە هێشتا گەنج بوو، لە ساڵی ١٨٨٥ وەک مامۆستا لە قوتابخانەی سلێمانی لە بەغدا دامەزرا، دواتر لە ساڵی ١٨٨٧ وەک ئەندامی ئەنجومەنی پەروەردە، دواتر لە ساڵی ١٨٩٠، وەک بەڕێوەبەری چاپەمەنی پارێزگا و سەرنووسەری ڕۆژنامەی *ئەلزەورا* دامەزرا. دواتر لە ساڵی 1892 وەک ئەندامی دادگای تێهەڵچوونەوەی بەغدا دەستنیشان دەکرێت. لە ساڵی ١٨٩٦دا سەفەری بۆ ئەستەنبوڵ کردووە، لەوێ سەرسامییەکی قووڵی بۆ کەسایەتییە دیار و ڕۆشنبیرەکانی پەرەپێداوە. دوابەدوای ڕاگەیاندنی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٨، لە *دار الفونون* (ماڵی هونەر) لە ئەستەنبوڵ کرا بە پرۆفیسۆری فەلسەفەی ئیسلامی؛ دواتر گەڕایەوە بەغدا و لەوێ وەک پرۆفیسۆر لە قوتابخانەی یاسا دامەزرا. لەگەڵ دامەزراندنی حکومەتی عێراق، وەک ئەندامی ئەنجومەنی پیران دەستنیشانکرا . {{شیعری بە هەردوو زمانی عەرەبی و فارسی ئامادە کردووە؛ لە ڕاستیدا، بەرهەمی ئەدەبی جەمیل سیدقی ئەلزەهاوی بە قەبارەی تەواو و هەمەچەشنییەکەی جیا دەکرایەوە، کە هەم شیعر و هەم نۆسراوی گرتەوە. ئەو پیاوێکی سەربەرز و دڵنیا بوو لە خۆی کە لە کۆتاییەکانی ژیانیدا لەبارەی خۆیەوە نووسیبووی: "لە تەمەنی کوڕێتیدا، بەهۆی شێوازە ناتەقلیدییەکانمەوە پێم دەگوترا 'شێت'؛ لە گەنجیدا، 'ئەو بێباکانە' بەهۆی مەیلی خۆم بۆ ئاهەنگگێڕان؛ لە تەمەنی ناوەڕاستمدا، 'بوێر' بۆ بەرخۆدانم بەرامبەر بە ستەمکاری؛ و لە تەمەنی پیریمدا، 'بیدعە' بۆ کراوەییم." ڕاگەیاندنی بۆچوونە فەلسەفییەکانم”. ئەو بە ئاشکرا دانی بە باوەڕەکەی بە تیۆری پەرەسەندندا نا، تەحەدای بۆچوونە باوەکانی کۆمەڵگەی عەرەبی سەردەمی خۆی دەکرد- ئەو بۆچوونانەی کە وەک نەزان و دواکەوتوو تایبەتمەندیان دەکرد. لە کۆتایی ژیانیدا بەهۆی لێکۆڵینەوە فەلسەفییە بەرفراوانەکانی لە زانستەکاندا بە بیدعە تۆمەتبار کرا؛ بەڵام، ئەو وەک موسڵمان مایەوە- نەک بێدین، وەک ئەوەی بە شێوەیەکی باو لەلایەن خەڵکی گشتیەوە باوەڕیان پێدەکرا. شیعری جوانی نووسیوە کە باسی جەوهەری ئیلاهی و شکۆمەندی کاری دەستی دروستکەری کردووە و وتارێکی فەلسەفی لە گۆڤارە گەورەکانی عەرەبیدا بڵاوکردووەتەوە. میوانداری ساڵۆنێکی ئەدەبی دەکرد کە پڕ بوو لە زانا و پیاوە نامەنووسەکان. یەکێک لە کۆبوونەوەکانی لە کافێی ئەلشات ئەنجامدرا، لە کاتێکدا ڕۆژانە ساڵۆنێکی دیکەی پاشنیوەڕۆی لە کافێی ڕەشید حەمید لە قەزای باب ئەلشەرقی بەغدا ئەنجامدا. لە ڕۆژانی کۆتاییدا ساڵۆنەکەی لە کافێی ئەمین لە شەقامی ئەلڕەشید دامەزراند- شوێنێک کە دواتر بە "کافێی ئەلزەهاوی" ناسرا. ئەو بە سۆزەوە حەزی لە یاری *داما* (چێککەر) بوو، توانای داهێنەرانە و سەرنجڕاکێشی بۆ نمایش دەکرد. لەنێو ئامادەبووانی بەردەوامی ساڵۆنەکانیدا شاعیر مەعروف ئەلروسافی و پرۆفیسۆر ئیبراهیم ساڵح شوکر و شاعیر عەبدولڕەحمان ئەلبەننا بوون. ئەم کۆبوونەوانە هەرگیز بێبەش نەبوون لە ئەدەب و مشتومڕی ڕۆحی و حیکایەتێکی ژیرانە و گاڵتەجاڕی شیعریی یاریزانانە؛ لەڕاستیدا قسەکەی لە هەموو باس و مشتومڕێکدا بە دەسەڵاتی کۆتایی دادەنرا. سەبارەت بە ئەو- و هاوتەمەنەکەی، ئەلروسافی- شێخ ئیبراهیم ئەفەندی ئەلراوی جارێک تێبینی کرد: تووڵی دەروازە|ژیاننامە|شیعر|فەلسەفە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|ژن|عێراق|بەغدا}} {{نووسەر-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Jamil Sidqi al-Zahawi}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عێراق|ژن|بەغدا|شیعر|فەلسەفە}} [[پۆل:خەڵکی بەغدا]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:موسڵمانانی عێراقی]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:نووسەرانی عێراقی]] [[پۆل:فێمینیستە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٦٣]] [[پۆل:مردووانی ١٩٣٦]] [[پۆل:شاعیرانی عێراقی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:پیاوە فێمینیستەکان]] [[پۆل:عەرەبەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی]] [[پۆل:فێمینیستە کوردە عێراقییەکان]] rkn198xv8jc0rgstihax9aknquyqav3 14 99569 1588794 911927 2026-06-05T09:25:09Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1588794 wikitext text/x-wiki [[پۆل:جوگرافیای کوردستان|باشوور]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] kr85f0lqptut8qli1jn3iqkihwzio8x 3 134072 1588766 1588412 2026-06-05T01:48:00Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 1 بابەت (کۆنتر لە ٣١ ڕۆژ) بۆ [[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی ١٤]] 1588766 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(31d) |counter = 14 |maxarchivesize = 200K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 }} {{سەرقاڵ}} ---- {{تۆخ|{{ناوەڕاست|{{دوایین جار دەستکاری کراوە لەلایەن}}}}}} <!--{{پەیامەکان بۆ کۆمەڵگە}}--> {{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} {{ھن|٥}} <!-- تکایە دەستکاریی بەشی سەرەوە مەکە --> == چاکردنی ساڵە کۆچییەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٩:٥٣، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٣١ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٤٧١٨١٩٨٩}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو بەڕێز ئارام، سپاس بۆ بەسەرداچوونەوەی وتارەکان، پێشنیارێکم ھەیوو، پێم وابێت ھەڵەیەک ھەبوو لە گۆڕینی ساڵە کۆچیەکان بۆ زاینی، کە بۆ نموونە ١٣٧٤کۆچی کرابوو لە ١٩٩٢ لەجیاتی ١٩٥٤. حەزم کرد ئاگادارتان بکەمەوە نەک کێشەیەک لە سیستەمەکە ھەبێت. زۆر سپاس[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢١:١٤، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :سڵاو لە ئێوەش {{وب|Daniel abdullah}} ساڵی زایینی = ساڵی کۆچی + ٦٢١. وا نییە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٢١:٣٣، ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :: سڵاو، نا منیش جاران وام ئەزانی وایە، بەڵام ئەوە ھەڵەیە،<br> ::بەشێوەیەکی گشتی ئاوا ئەکرێت، بۆ کۆچی مانگی کە سوننەکان بەکاری ئەھێنن(جیاوازە لە کۆچی خۆریی کە شیعەکان بەکاری ئەبەن) بە ھەرحاڵ ئەمە یاساکەیە <br> ::زاینی= ((کۆچی*0.97)+622)، <br> ::کۆچی=((ساڵی زاینی-622)*1.03)<br> ::بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە [https://jostrans.org/issue17/art_darani.php ئێرە]، ھەڵبەت مانگەکانیش کێشە دروست ئەکەن، بۆ ئەوەی وردتر گۆڕانکاریەکان بکەن بەتایبەت ئەگەر مانگ و ڕۆژی لەگەڵ بوو [https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/# ئەمە] بەکار ببەن زۆر بێ کێشەیە.<br> ::ڕێز و سڵاو[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::{{وب|Daniel abdullah}} زۆر سپاس بۆ ڕوونکردنەوەکانت! حەز دەکەم ڕای {{وب|Calak|Serchia}} وەرگرین و قسەیەک لەم بارەوە بکەن. من کەمێک سەرم لێ تێک چووە! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٩:٤٩، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::: شایەنی نییە براکەم، منیش تازە فێری ئەوە بووم، دەستی بەڕێزتان خۆش بێت ھۆکارەکەی ئێوە بوون، لەشتان ساخ بێت.[[بەکارھێنەر:Daniel abdullah|Daniel abdullah]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Daniel abdullah|لێدوان]]) ‏٢٠:٠٦، ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::نازانم ئێستا بەدیاریکراوی کێشەکە لەکوێ دروست بووە. بۆ گۆڕینی ساڵی کۆچی بە زایینی، ئەوەی بزانم حسابێکی ئاسانی نییە و کێشە لە ئاڵوگۆڕ دروست دەبێت. ھەرچۆن بێت، باشترە ویکیی عەرەبی یان ئینگلیزی بکرێتە سەرچاوە لەم بابەتە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٨:٢٤، ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ (UTC) :::::: ئەرێ مام {{وب|Calak}} تۆ سەر لەم باسە دەردەکەی؟ زۆر دەمێکە ئەم بەشەم لە چوونە نێو ئەرشیڤەکان ڕاگرتووە. گەر ئێوەش نایزانن یان ناتانەوێت قسەی لێوە بکەن، بێزەحمەت قورنچکێ لە یەکێکی شارەزا بگرە و سپاسیش! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏٠٨:١٧، ١٨ی ئابی ٢٠٢٢ (UTC) :::::::نەکنیکیەن ساڵنامەی کۆچی ١٠ ڕۆژی کەمترە لە زایینی بۆیەش ناتوانی بەو ڕێگایە ھەژماری بکەیت ,ئەشتوانی ئەم [[Https://www.islamicity.org/hijri-gregorian-converter/|وێبسایت]]ە بەکار بێنی بۆ ھەژمارکردنی دروست . [[بەکارھێنەر:KOJIN VIO|KOJIN VIO]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:KOJIN VIO|لێدوان]]) ‏٠٢:٠٠، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) :::::::: {{وب|KOJIN VIO}} سپاس بۆ لێدوانەکەت، بەڵام لێرەدا باسەکە بەتایبەت لەسەر ساڵەکە بوو نەک ڕۆژ و مانگیش. دوگمەیەکی بچووکمان بۆ ئەوە دروست کردبوو تا ساڵی کۆچی بکاتە زایینی چونکە بەشێک لە بەکارھێنەرانمان لە ویکیپیدیای فارسییەوە وەرگێڕان دەکەن و لەوێش کار بە ساڵنامەی کۆچی دەکەن؛ وتمان با کاری گۆڕینی ساڵەکان ئاسانتر بکەین و ئیتر ئەم باسەی لێوە دروست بوو کە جارێ ئەوسەری دیار نییە. لەگەڵ سپاسی دووبارەی بەندە، ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٥٧، ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == فۆنتی سەربەشەکان == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٤:٣٢، ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٣٣ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|١٩٨٨٨٠٧٥٢٢}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک ئارام، تێبینیم کردووە فۆنتی سەردێڕی بەشەکان گۆڕاوە (کرۆمی دیسکتۆپ). ویستم بزانم لای ئێوەش وایە، تا ئەگەر وا بێت چارە بکرێت. ([https://ibb.co/gyJq60L وێنە]) [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ‏١٥:١٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) :سڵاو کاک {{وب|Serchia}} من و کاک {{وب|Kushared}} ئاگادارین. منیش چاوەڕێی وەڵامێکم لە کاک محەممەدەوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ💭'''</span>]]} ‏١٧:٠٤، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ (UTC) == ساڵی ھەڵە == <!-- دەستپێکی دەمبوس -->{{پەیامی دەمبوسدار|}}<!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ٢٠:٠٧، ٢٢ی تەممووزی ٢٠٣٤ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٣٧٢١١٦٦١}}<!-- کۆتاییی دەمبوس --> سڵاو کاک {{وب|Aram}} بڕوانە ئەم [[داڕێژە:بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایش ٢٠٠٥|داڕێژەیە]] زۆربەی ساڵەکان ھەڵەیە ناوەڕۆک و ساڵەکان یەکناگرنەوە. پێشتر لە ڕێگای بۆتەوە درووست کراون، بۆئەوەی کاتێکی زیاترمان بۆ بگەڕێتەوە لە ڕێگای بۆتەوە چارەسەری بکە. بۆ نموونە؛ ئەم [[بڕیارنامەی ١٥٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایش|وتارە]] گەر سێرێکی وتارە ئینگلیزییەکە بکەی لە ناوەڕۆکەوە جیاوازی ھەیە. یاخود ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏١٧:٥٤، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :سڵاو {{وب|Arya sarhan}} ئەگەر مەبەستت ڕێکەوتی دەرچوونی بڕیارنامەکانە، بەڵێ، تێبینیی ڕێکەوتی نادروستم کرد، بەڵام ھەمووشیان ھەڵە نین. لەسەر ئەوەی وتتان «ھەندێک لە وتارەکان یان گرێنەدراون بە زمانەکانی ترەوەیان بە ساڵێکی ھەڵەوە گرێدراون.» دەتوانی نموونەم بۆ دانێیت؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٢٠:٠٦، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) ::ئەم وتارانە بە ھەڵە گرێدراون؛ ([[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٩٨٥]]، [[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٦]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٧]] ، [[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٨]]) چەندانی تریش. وە [[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش|١٥٨٣]]ش گرێنەدراوە، گەر سێری ناوی وتارەکە و سەردیڕی داڕێژەکەش بکەی جیاوازن. زۆربەیان وان ناوی وتار و سەردێڕی داڕێژەکە ساڵێکیان جیاوازە. چەند دانەیەکم چاک کرد و چەند وتارێکم گرێدا بەڵام زۆرن باشترە بە بۆت بکرێت. [[بەکارھێنەر:Arya sarhan|Arya sarhan]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arya sarhan|لێدوان]]) ‏٢٢:٤٧، ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) :::{{وب|Arya sarhan}} زۆر سپاس بۆ وردبوونەوەت لێیان! ئەمانە ئەوانەن کە لێرە و لەوێ جیاوازن: :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 70]]|[[بڕیارنامەی ٧١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 570]]|[[بڕیارنامەی ٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1574]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1575]]|[[بڕیارنامەی ١٥٧٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1583]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٤ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1584]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٥ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1585]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1586]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٧ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1587]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1588]]|[[بڕیارنامەی ١٥٨٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1590]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[en:United Nations Security Council Resolution 1589]]|[[بڕیارنامەی ١٥٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::ئەمانەش ئەوانەن کە زمانەکانی تریان پێوە گرێ نەدراوە و بە لێکدانیان لەگەڵ بەندی ئینگلیزییەکە چارە دەبن نەک بە گواستنەوە کە ئیشەکە دەکاتە دوو ئیش: :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٨ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٧٩ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ١٥٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٥٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::*[[بڕیارنامەی ٧٠ی ئەنجومەنی ئاسایش]] :::لەسەر چاکسازیی ڕێکەوتەکانیش، کاتی دەوێ و ماوەیەک لێرە نابم. ئیشەڵڵا کە ھاتمەوە، خەریکیان دەبین. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏٠١:٢٠، ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ (UTC) == نیشانێک بۆ تۆ! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی تێکۆشەری''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سڵاو کاک ئارامی بەڕێز و خۆشەویست، دوای ماوەیەکی زۆر هاتمەوە ئێرە و بینیم بەڕێزتان نیمچەخانەنشین بوون، هەرچەند ڕۆیشتنی کەسێکی وەک بەڕێزت بۆ کۆمەڵگای ویکیپیدیاکەمان زۆر قورس و ناخۆشە، بەڵام هیوادارم لە هەر شوێنێک بیت هەر سەرکەوتوو و تەندروست بیت و هەروەها زۆر سپاس بۆ بەشدارییەکانی بەنرخەکانی بەڕێزت لەو یەک دەیەی کە کارتان لە ویکیپیدیادا کردووە. هیوادارم هەرچەند کەمیش بێت جارجار سەردانی ئێرە بکەیتەوە، هەر بژین و بمێنن. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٩:٤٦، ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) |} :{{وب|Hivja}} سڵاو لە تۆش و زۆریش سپاس بۆ دیارییەکەت! ھەر بەوە بزانە (نیمچە)خانەنشین بوومە، دوای مانگێک بە دیارییەکەتم زانیوە! وەڵا ئیتر چی بکەین و بڵێین چی، دنیایە. خوا ناخۆشی نەدا. مرۆڤەکان دێن و دەڕۆن و ئێمەش ھەر وا. ئەوەی کە دەزانن یەک دەیەیە لێرە بوومە، بۆ من جێگای خۆشحاڵییە. ڕاستی وشەی نیمچەکەم بۆ ئەو ئیشانە داناوە کە تەنیا بە من دەکرێن و کەس جگە لە من نییە تا بیانگرێتە ئەستۆ بۆیە بەپێی ئەو ئیشانە ڕەنگە مانگی جارێ یان دووان دەرکەوم ئەگینا جێگرەوەم ھەبایە، بۆ ئەوانەش نەدەھاتمەوە چونکە پێم وایە ئیتر بەشی خۆم کردووە و لەوە زیاتر ناتوانم مەگەر شتێکی چاوەڕواننەکراو لە ژیانمان ڕووبدات کە وەک پێشتر بمگەڕێنێتەوە ئەگینا من خواحافیزیم لێتان کردووە و چاوەڕێی بەشداری و شتی زۆر گەورەم لێ مەکەن. دەی دووبارە خۆشحاڵ بووم و زۆریش سپاس بۆ دیارییەکەتان! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٨:٥٦، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٨، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:١٩، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> 2sk0xrz8c21utikrfno22ptcrm2vke1 0 135165 1588787 1500931 2026-06-05T07:36:49Z 1silent scientist 51740 1588787 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''خوڕەمشار''' ناوەندی [[شارستانی خوڕەمشار]] و یەکێک لە شارەکانی باشووری پارێزگای [[پارێزگای خووزستان]] لە وڵاتی [[ئێران]]ە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ی زایینی ١٦٣،٧٠١ کەس بوو. == مێژوو == ئەو ناوچەیەی کە ئەمڕۆ شارەکەی لێیە، لە بنەڕەتدا لەژێر ئاوەکانی [[کەنداوی فارس]]دا بووە. دواتر بووە بەشێک لە زۆنگاوە بەرفراوانەکان و تەختایییەکانی جەزرەوبەد لە دەمی [[ڕووباری کاروون]]. شارۆچکە بچووکەکە کە بە «پیان» دەناسرا، و دواتر «بەیان»، لە ناوچەکەدا دەرکەوت نەک زووتر لە کۆتاییی سەردەمی [[ئەشکانییەکان|ئەشکانی]] لە سەدەی یەکەمی زاینی. ئاخۆ ئەمە لە ھەمان ئەو شوێنە بووە کە خوڕەمشار ئەمڕۆ لێیە، جێی مشتومڕێکی زۆرە. لە ماوەی سەدە ئیسلامییەکاندا، پاشای [[دەیلمییەکان|دەیلمی]] [[بووەیھییەکان|بووەیھی]]، پەنا خوسرەو [[عەزودەدەولە]] فەرمانی دا بە لێدانی جۆگەیەک (کەناڵێک) بۆ گەیاندنی ڕووباری کاروون (کە لەو کاتەدا بە سەربەخۆیی دەڕژایە ناو کەنداوی فارس لە ڕێگەی کەناڵی [[بەھمەنشێر]]) بە [[شەتولعەرەب]] (دەمی ھاوبەشی ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و [[فورات]]، کە لە ئێران بە «ئاروەند ڕوود» دەناسرێت). ئەو ئاوە زیادەیە دەمە ھاوبەشەکەی بۆ کەشتیوانی جێی متمانەتر کرد. ئەو کەناڵەی کە بەم شێوەیە دروست کرا بە [[ھەفار]] دەناسرا، بە [[عەرەبی]] واتا «ھەڵکەندراو»، کە بە وردی وەسفی ئەوەی دەکرد کە کەناڵەکە چی بووە. ھەفار زۆری نەبرد بوو بە کەناڵی سەرەکیی [[کاروون]]، وەک ئەوەی لە ئێستادا ھەیە. پایتەختی [[میرنشینی محەممەرە|شێخنشینی محەممەرە]] بوو، و تا ساڵی ١٨٤٧، کە لەو کاتەدا بوو بە خاکی فارس (بەپێی ماددەی دووەمی [[پەیماننامەی ئەرزەڕۆم]])، خوڕەمشار بە نۆرە لەلایەن [[ئێران|فارس]] و تورکیاوە داوای دەکرا و داگیر دەکرا. [[جابر بن مەرداو|فەرمانڕەواکەی]] لەو کاتەدا [[شێخ]]ێکی عەرەب بوو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Muhamrah|volume=18|page=956}}</ref> === جەنگی ئێران و عێراق === بەھۆی [[جەنگی ئێران و عێراق]]، ژمارەی دانیشتووانی خوڕەمشار لە ١٤٦،٧٠٦ کەس لە سەرژمێریی ١٩٧٦دا دابەزی بۆ ٠ لە سەرژمێریی ١٩٨٦دا. لە ماوەی یەکەم جەنگی خوڕەمشاردا، پڕوپاگەندەی ئێرانی ئاماژەی بە شارەکە دەکرد بە ({{Langx|fa|خونین شهر}}، «شاری خوێن»)، بەھۆی قوربانییە زۆرەکان. ژمارەی دانیشتووان لە سەرژمێریی ١٩٩١دا گەیشتە ٣٤،٧٥٠ کەس و تا سەرژمێریی ٢٠٠٦ گەیشتە ١٢٣،٨٦٦ کەس، و بەپێی وێڵد گەزیتیەر ژمارەی دانیشتووانی تا ساڵی ٢٠١٢ بریتییە لە ١٣٨،٣٩٨ کەس، کە ئەمەش ژمارەی دانیشتووانەکە لەوەی پێش جەنگ نزیک دەکاتەوە.<ref>{{IranCensus2006|06}}</ref> == دانیشتووانناسی == === کۆمەڵگەی مەندایی === [[پەڕگە:Parwanaya 2015 Ahvaz 26.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[مەنداییەکان]] لە خوڕەمشار لە ساڵی ٢٠١٥]] خوڕەمشار نیشتمانی [[مەنداییەکان|کۆمەڵگەی مەنداییە]]. یەکێکە لە دوایین شوێنە ماوەکانی جیھان کە ھێشتا [[نیۆ-مەندایی]] تێدا قسەی پێ دەکرێت. تەنھا چەند سەد ئاخێوەرێکی زاراوەی خوڕەمشاریی نیۆ-مەندایی ھەن.<ref name="Häberl 2009">{{cite book|last=Häberl|first=Charles|title=The neo-Mandaic dialect of Khorramshahr|publisher=Harrassowitz|publication-place=Wiesbaden|year=2009|isbn=978-3-447-05874-2|oclc=377787551|page=}}</ref> === ژمارەی دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نەتەوەییی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٢٣،٨٦٦ کەس بوو لە ٢٦،٣٨٥ خێزاندا.<ref name="2006 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920093911/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٩،٤١٨ کەسی لە ٣٣،٦٢٣ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Khuzestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118191739/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Khuzestan.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٣،٠٩٧ کەس لە ٣٧،١٢٤ خێزاندا پێوا.<ref name="2016 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_06.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021081917/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_06.xlsx|format=Excel|archive-date=21 October 2020}}</ref> === زمان === پێکھاتەی زمانەوانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: Khuzestan Province |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan#eyJ0IjoieCIsImkiOiIyYzg5NmZiZWU2ZmNiZTNmNWQ3ODZkNGNjNzIwYWQxYiIsInMiOjE2MzI2MTAyNjI2NjV9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204171130/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan#eyJ0IjoieCIsImkiOiIyYzg5NmZiZWU2ZmNiZTNmNWQ3ODZkNGNjNzIwYWQxYiIsInMiOjE2MzI2MTAyNjI2NjV9 |archive-date=4 December 2017 |access-date=4 April 2025 |website=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=پێکھاتەی زمانەوانیی خوڕەمشار|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=لە سەد|float=|bars={{bar percent|[[عەرەبیی خووزستانی]]|blue|٦٥}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|red|٣٥}}}} == سەرچاوەکان == * ویکیپیدیای فارسی {{پۆلی کۆمنز|Khorramshahr}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران]] iulezxzbhkme76joeiwduejtq21v52l 1588788 1588787 2026-06-05T07:37:19Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1588788 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''خوڕەمشار''' ناوەندی [[شارستانی خوڕەمشار]] و یەکێک لە شارەکانی باشووری پارێزگای [[پارێزگای خووزستان]] لە وڵاتی [[ئێران]]ە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ی زایینی ١٦٣،٧٠١ کەس بوو. == مێژوو == ئەو ناوچەیەی کە ئەمڕۆ شارەکەی لێیە، لە بنەڕەتدا لەژێر ئاوەکانی [[کەنداوی فارس]]دا بووە. دواتر بووە بەشێک لە زۆنگاوە بەرفراوانەکان و تەختایییەکانی جەزرەوبەد لە دەمی [[ڕووباری کاروون]]. شارۆچکە بچووکەکە کە بە «پیان» دەناسرا، و دواتر «بەیان»، لە ناوچەکەدا دەرکەوت نەک زووتر لە کۆتاییی سەردەمی [[ئەشکانییەکان|ئەشکانی]] لە سەدەی یەکەمی زاینی. ئاخۆ ئەمە لە ھەمان ئەو شوێنە بووە کە خوڕەمشار ئەمڕۆ لێیە، جێی مشتومڕێکی زۆرە. لە ماوەی سەدە ئیسلامییەکاندا، پاشای [[دەیلمییەکان|دەیلمی]] [[بووەیھییەکان|بووەیھی]]، پەنا خوسرەو [[عەزودەدەولە]] فەرمانی دا بە لێدانی جۆگەیەک (کەناڵێک) بۆ گەیاندنی ڕووباری کاروون (کە لەو کاتەدا بە سەربەخۆیی دەڕژایە ناو کەنداوی فارس لە ڕێگەی کەناڵی [[بەھمەنشێر]]) بە [[شەتولعەرەب]] (دەمی ھاوبەشی ڕووبارەکانی [[دیجلە]] و [[فورات]]، کە لە ئێران بە «ئاروەند ڕوود» دەناسرێت). ئەو ئاوە زیادەیە دەمە ھاوبەشەکەی بۆ کەشتیوانی جێی متمانەتر کرد. ئەو کەناڵەی کە بەم شێوەیە دروست کرا بە [[ھەفار]] دەناسرا، بە [[عەرەبی]] واتا «ھەڵکەندراو»، کە بە وردی وەسفی ئەوەی دەکرد کە کەناڵەکە چی بووە. ھەفار زۆری نەبرد بوو بە کەناڵی سەرەکیی [[کاروون]]، وەک ئەوەی لە ئێستادا ھەیە. پایتەختی [[میرنشینی محەممەرە|شێخنشینی محەممەرە]] بوو، و تا ساڵی ١٨٤٧، کە لەو کاتەدا بوو بە خاکی فارس (بەپێی ماددەی دووەمی [[پەیماننامەی ئەرزەڕۆم]])، خوڕەمشار بە نۆرە لەلایەن [[ئێران|فارس]] و تورکیاوە داوای دەکرا و داگیر دەکرا. [[جابر بن مەرداو|فەرمانڕەواکەی]] لەو کاتەدا [[شێخ]]ێکی عەرەب بوو.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Muhamrah|volume=18|page=956}}</ref> === جەنگی ئێران و عێراق === بەھۆی [[جەنگی ئێران و عێراق]]، ژمارەی دانیشتووانی خوڕەمشار لە ١٤٦،٧٠٦ کەس لە سەرژمێریی ١٩٧٦دا دابەزی بۆ ٠ لە سەرژمێریی ١٩٨٦دا. لە ماوەی یەکەم جەنگی خوڕەمشاردا، پڕوپاگەندەی ئێرانی ئاماژەی بە شارەکە دەکرد بە ({{Langx|fa|خونین شهر}}، «شاری خوێن»)، بەھۆی قوربانییە زۆرەکان. ژمارەی دانیشتووان لە سەرژمێریی ١٩٩١دا گەیشتە ٣٤،٧٥٠ کەس و تا سەرژمێریی ٢٠٠٦ گەیشتە ١٢٣،٨٦٦ کەس، و بەپێی وێڵد گەزیتیەر ژمارەی دانیشتووانی تا ساڵی ٢٠١٢ بریتییە لە ١٣٨،٣٩٨ کەس، کە ئەمەش ژمارەی دانیشتووانەکە لەوەی پێش جەنگ نزیک دەکاتەوە.<ref>{{IranCensus2006|06}}</ref> == دانیشتووانناسی == === کۆمەڵگەی مەندایی === [[پەڕگە:Parwanaya 2015 Ahvaz 26.jpg|وێنۆک|ڕاست|[[مەنداییەکان]] لە خوڕەمشار لە ساڵی ٢٠١٥]] خوڕەمشار نیشتمانی [[مەنداییەکان|کۆمەڵگەی مەنداییە]]. یەکێکە لە دوایین شوێنە ماوەکانی جیھان کە ھێشتا [[نیۆ-مەندایی]] تێدا قسەی پێ دەکرێت. تەنھا چەند سەد ئاخێوەرێکی زاراوەی خوڕەمشاریی نیۆ-مەندایی ھەن.<ref name="Häberl 2009">{{cite book|last=Häberl|first=Charles|title=The neo-Mandaic dialect of Khorramshahr|publisher=Harrassowitz|publication-place=Wiesbaden|year=2009|isbn=978-3-447-05874-2|oclc=377787551|page=}}</ref> === ژمارەی دانیشتووان === لە کاتی سەرژمێریی نەتەوەییی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٢٣،٨٦٦ کەس بوو لە ٢٦،٣٨٥ خێزاندا.<ref name="2006 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920093911/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/06.xls|format=Excel|archive-date=20 September 2011}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٢٩،٤١٨ کەسی لە ٣٣،٦٢٣ خێزاندا ژمارد.<ref name="2011 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=irandataportal.syr.edu|via=Iran Data Portal, Syracuse University|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Khuzestan.xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118191739/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Khuzestan.xls|archive-date=18 January 2023|access-date=19 December 2022|format=Excel}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١٣٣،٠٩٧ کەس لە ٣٧،١٢٤ خێزاندا پێوا.<ref name="2016 Khuzestan Province">{{cite report|title=Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016): Khuzestan Province|language=fa|publisher=The Statistical Center of Iran|website=amar.org.ir|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_06.xlsx|access-date=19 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021081917/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_06.xlsx|format=Excel|archive-date=21 October 2020}}</ref> === زمان === پێکھاتەی زمانەوانیی شارەکە:<ref>{{Cite web |title=Language distribution: Khuzestan Province |url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan#eyJ0IjoieCIsImkiOiIyYzg5NmZiZWU2ZmNiZTNmNWQ3ODZkNGNjNzIwYWQxYiIsInMiOjE2MzI2MTAyNjI2NjV9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204171130/http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.kordestan#eyJ0IjoieCIsImkiOiIyYzg5NmZiZWU2ZmNiZTNmNWQ3ODZkNGNjNzIwYWQxYiIsInMiOjE2MzI2MTAyNjI2NjV9 |archive-date=4 December 2017 |access-date=4 April 2025 |website=Iran Atlas}}</ref>{{bar box|title=پێکھاتەی زمانەوانیی خوڕەمشار|titlebar=#ddd|left1=زمان|right1=لە سەد|float=|bars={{bar percent|[[عەرەبیی خووزستانی]]|blue|٦٥}} {{bar percent|[[زمانی فارسی|فارسی]]|red|٣٥}}}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Khorramshahr}} {{تووڵی دەروازە|ئێران|جوگرافیا}} [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خووزستان]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی ئێران]] 520h0vxt6ky19bjxsh1q0mhblom9ndq 0 139212 1588769 1511421 2026-06-05T03:27:10Z Khoshhat 23273 1588769 wikitext text/x-wiki {{بێ سەرچاوە}} {{زانیاریدانی یانەیەکی تۆپی پێ | ناوی یانە = فیلادلیف فلایەرز | ناوی تەواو = فیلادلیف فلایەرز | یانە = فیلادلیف فلایەرز <br /> Philadelphia Flyers | دامەزراندن = ۱۹٦۷ | وڵات = فیلادلفیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان | خول = [[خوولی ھۆکی نێونەتەوەی]] (NHL) | ماڵپەڕی فەرمی = https://www.nhl.com/flyers/ }} '''فیلادلیف فلایەرز''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Philadelphia Flyers) بریتییە لە تیمێکی ھۆکی سەھۆڵی ئەمریکی پڕۆفیشناڵ یاری دەکات لە بەشی ڕۆژھەڵات لە [[خوولی ھۆکی نێونەتەوەی]] (NHL). دوو جار بۆتە خاوەنی [[جامی ستانلی]] لە ساڵی ۱۹۷٥ و ۱۹۷٦. {{پۆلی کۆمنز|Philadelphia Flyers}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} taoe8mu0apwdwo41w98itbaafza3b4w 0 155825 1588796 990636 2026-06-05T09:30:26Z Bahoz ebrahimi 72394 1588796 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح | وێنە = Dana Abdulkarim.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٣|٧|٢١}} | شوێنی لەدایکبوون = [[دیمەشق]]، [[سووریا]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد =[[کورد]] | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = [[ وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێ کردن]] | حیزب = [[پەڕگە:Gorran Logo.png|22px]] [[بزووتنەوەی گۆڕان]] | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح''' (لەدایکبووی ١٩٧٣) لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، لەسەر پشکی [[بزووتنەوەی گۆڕان]] لە [[نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بوو بە وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێ کردن.<ref name=":2">[http://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=21858&cor=15&related=2 گۆڕان وەزیرەکانی یەکلاکردەوە، ماڵپەڕی چاودێر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929112829/http://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=21858&cor=15&related=2 |date=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }}، ڕۆژی ١٤ی تەمموزی ٢٠١٩ ھێنراوە.</ref> دانا بەکالۆریۆسی ھەیە لە [[ئەندازیاریی شارستانی|ئەندازیاری شارستانی]]. بەرلەوەی ببێتە وەزیر، لێپرسراوی پرۆژەکانی [[پارێزگای سلێمانی]] بووە لەساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١٠.<ref>[https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/دانا-عبدالکریم-حمە-ساڵح-عبدالرحمن/ پڕۆفایلی دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح]{{بەستەری مردوو|url=https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/دانا-عبدالکریم-حمە-ساڵح-عبدالرحمن/ |date=تەممووزی ٢٠١٩}}، ماڵپەڕی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. لە ١٨ی تەمموزی ٢٠١٩ ھێنراوە.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:وەزیرەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] td5ejxdtmmmoiqootewghtdfv7u6dhr 1588797 1588796 2026-06-05T09:30:45Z Bahoz ebrahimi 72394 1588797 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح | وێنە = Dana Abdulkarim.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٣|٧|٢١}} | شوێنی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد =[[کورد]] | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = [[ وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێ کردن]] | حیزب = [[پەڕگە:Gorran Logo.png|22px]] [[بزووتنەوەی گۆڕان]] | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح''' (لەدایکبووی ١٩٧٣) لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، لەسەر پشکی [[بزووتنەوەی گۆڕان]] لە [[نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بوو بە وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێ کردن.<ref name=":2">[http://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=21858&cor=15&related=2 گۆڕان وەزیرەکانی یەکلاکردەوە، ماڵپەڕی چاودێر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929112829/http://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=21858&cor=15&related=2 |date=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }}، ڕۆژی ١٤ی تەمموزی ٢٠١٩ ھێنراوە.</ref> دانا بەکالۆریۆسی ھەیە لە [[ئەندازیاریی شارستانی|ئەندازیاری شارستانی]]. بەرلەوەی ببێتە وەزیر، لێپرسراوی پرۆژەکانی [[پارێزگای سلێمانی]] بووە لەساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١٠.<ref>[https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/دانا-عبدالکریم-حمە-ساڵح-عبدالرحمن/ پڕۆفایلی دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح]{{بەستەری مردوو|url=https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/دانا-عبدالکریم-حمە-ساڵح-عبدالرحمن/ |date=تەممووزی ٢٠١٩}}، ماڵپەڕی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. لە ١٨ی تەمموزی ٢٠١٩ ھێنراوە.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:وەزیرەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] c1cxv8n0puxgnc5hl0rx0vct9bh73on 1588798 1588797 2026-06-05T09:33:39Z Bahoz ebrahimi 72394 1588798 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح | وێنە = Dana Abdulkarim.jpg | قەبارەی وێنە = | جێگری_وێنە = | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٧٣|٧|٢١}} | شوێنی لەدایکبوون = [[سلێمانی]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد =[[کورد]] | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناوبانگ = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = [[ وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێ کردن]] | حیزب = [[پەڕگە:Gorran Logo.png|22px]] [[بزووتنەوەی گۆڕان]] | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = }} '''دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح''' (لەدایکبووی ١٩٧٣) لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٩، لەسەر پشکی [[بزووتنەوەی گۆڕان]] لە [[نۆیەمین کابینەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] بوو بە وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێ کردن.<ref name=":2">[http://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=21858&cor=15&related=2 گۆڕان وەزیرەکانی یەکلاکردەوە، ماڵپەڕی چاودێر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929112829/http://chawder.org/detailnews.aspx?jimare=21858&cor=15&related=2 |date=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ }}، ڕۆژی ١٤ی تەمموزی ٢٠١٩ ھێنراوە.</ref> دانا بەکالۆریۆسی ھەیە لە [[ئەندازیاریی شارستانی|ئەندازیاری شارستانی]]. بەرلەوەی ببێتە وەزیر، لێپرسراوی پرۆژەکانی [[پارێزگای سلێمانی]] بووە لەساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١٠.<ref>[https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/دانا-عبدالکریم-حمە-ساڵح-عبدالرحمن/ پڕۆفایلی دانا عەبدولکەریم حەمەساڵح]{{بەستەری مردوو|url=https://gov.krd/kurdish/government/the-cabinet/دانا-عبدالکریم-حمە-ساڵح-عبدالرحمن/ |date=تەممووزی ٢٠١٩}}، ماڵپەڕی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. لە ١٨ی تەمموزی ٢٠١٩ ھێنراوە.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٨]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:خەڵکی سلێمانی]] [[پۆل:وەزیرەکانی کابینەی نۆیەمی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] fpgpr7f1ovo9rq9kxcouculpjhjkhdl 0 162745 1588784 1360357 2026-06-05T07:24:48Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588784 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مارینی دی لیڤێرا | image = Marini de Livera in 2019.jpg | birth_date = | nationality = [[سریلانکا|سریلانکی]] | alma_mater = [[کۆلێجی ترینتی، لەندەن]] | occupation = [[دیپلۆمات]]، [[پارێزەر]]، چالاکوانی کۆمەڵایەتی | awards = [[خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی]] }} '''مارینی دی لیڤێرا''' پارێزەر و چالاکوانی کۆمەڵایەتی [[سریلانکا|سریلانکییە]]، ھەروەھا پێشتر سەرۆکی منداڵپارێزانی سریلانکا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.colombopage.com/archive_19A/Mar06_1551844485CH.php|سەردێڕ=Sri Lanka: Sri Lankan lawyer named a recipient of U.S. State Department\'s 2019 International Women of Courage Award|وێبگە=www.colombopage.com|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190306100131/http://www.colombopage.com/archive_19A/Mar06_1551844485CH.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩، لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە خەڵاتی ئازایەتی ژنانی نێودەوڵەتی پێدرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.colombopage.com/archive_19A/Mar08_1552027644CH.php|سەردێڕ=Sri Lanka: Sri Lankan lawyer Marini de Livera honored with U.S. State Department\'s 2019 International Women of Courage Award|وێبگە=www.colombopage.com|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210426161855/http://www.colombopage.com/archive_19A/Mar08_1552027644CH.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dailynews.lk/2019/03/08/local/179721/sri-lankas-marini-de-livera-receives-women-courage-award|سەردێڕ=Sri Lanka's Marini de Livera receives Women of Courage award|وێبگە=Daily News|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://slembassyusa.org/embassy_press_releases/sri-lankan-marini-de-livera-honored-with-international-women-of-courage-awards-2019/|سەردێڕ=Sri Lankan Marini de Livera honored with International Women of Courage Awards 2019 {{!}} Embassy of Sri Lanka – Washington DC USA|وێبگە=slembassyusa.org|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩}}{{بەستەری مردوو|url=http://slembassyusa.org/embassy_press_releases/sri-lankan-marini-de-livera-honored-with-international-women-of-courage-awards-2019/ |date=ئازاری ٢٠٢٠ }}</ref> == ژیان == مارینی دی لیڤێرا بڕواننامەی لە دەربڕین و [[دراما]] لە کۆلێجی ترینتی لە [[لەندەن]] بەدەستھێناوە، ھەروەھا دوای خوێندنی زانکۆ ئەوا دبلۆمی لە [[مافەکانی مرۆڤ]] بەدەستھێناوە. مارینی ناسراوە بەھۆی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی لە سریلانکا، ناوبراو یارمەتی ئەو ژن و منداڵانەی داوە کە بوونەتە قوربانی تاوان و جەنگ، ھەروەھا ناوبراو خوولی کورت و چڕی ڕاھێنانی لەبواری مافەکانی مرۆڤ بۆ سوپای سریلانکا کردۆتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://colombogazette.com/2017/04/24/marini-de-livera-appointed-new-chairperson-of-ncpa/|سەردێڕ=Marini De Livera appointed new Chairperson of NCPA|دوایین=admin|ڕێکەوت=٢٤ی نیسانی ٢٠١٧|وێبگە=Colombo Gazette|زمان=en-US|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> لە نیسانی ٢٠١٧، مارینی بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی منداڵپارێزانی نەتەوەیی لە سریلانکا ئەمەش دوای ئەوەی شوێنی ناتاشا بالیندرانی گرتەوە کەناوبراو بەھۆکاری کەسی خۆی دەستیلەکارکێشابوویەوە.<ref name=":0"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن}} {{پۆلی کۆمنز|Marini de Livera}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی ژنان لە سریلانکا]] [[پۆل:ژنە چالاکوانەکانی مافەکانی منداڵان لە سریلانکا]] [[پۆل:ژنانی سریلانکا]] [[پۆل:ئەو ژنانەی خەڵاتی نێونەتەوەییی ژنانی بوێریان وەرگرتووە]] [[پۆل:ژنە دیبلۆماتکارەکانی سریلانکا]] [[پۆل:چالاکوانە ژنەکانی سریلانکا]] [[پۆل:پارێزەرانی سریلانکا]] [[پۆل:ژنە پارێزەرەکانی سەدەی ٢١ەم]] 2df99pq2ajqkiodd6pffx79x8eliw0o 0 166750 1588781 1544850 2026-06-05T07:21:13Z 1silent scientist 51740 1588781 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پان سلاڤیزم''' ({{بە ئینگلیزی|Pan-Slavism}}) ڕاپەرینێکی [[ڕامیاری]] و [[چاند]]ە لە [[سەدەی نۆزدەیەم]] لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و وڵاتانی [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]] بە مەبەستی یەک خستنەوەی ئەو نەتەوانەیی کە خاوەنی [[ڕەگەز]] و [[زمان]] و [[چاند]]ی [[سلاڤ|سلاڤی]] بوون. ساڵی ١٨٤٨ پاش لاوازبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا]] کۆنگرەی سلاڤی لە [[پڕاگ]] بەرێوەچوو. ئامانجی ئەم کۆنگرەیە ھاریکاریی ھەموو نەتەوە سلاڤییەکان بوو بۆ ڕازیکردنی [[ئیمپراتۆر]] کە دەسەڵاتی خۆی بدا بە [[یەکێتییەک]] کە لە سەرجەم نەتەوەکانی پێک ھاتبێت. == بنەچەکانی بزووتنەوەکە == نەتەوەخوازیی پان-سلاڤی بە شێوەیەکی ھاوشێوەی یەکێتیی گەلانی جێرمەنی دەستی پێ کرد، چونکە ھەر یەکێکیان لە ئەنجامی ھەستی یەکێتی و [[نەتەوەخوازی]] گەشەیان کرد کە گرووپە ئەتنییە جیاوازەکان دوای شۆڕشی فەڕەنسا و [[جەنگەکانی ناپۆلیۆن]]ـی دوای ئەو دژی ھێزە پاشایەتییەکانی ئەورووپا ئەزموونیان کردبوو. وەک حاڵەتی بزووتنەوە نەتەوەخوازییە ڕۆمانتیکەکانی دیکە، ڕۆشنبیرە سلاڤەکان لە بوارەکانی مێژوو، فەلسەفە و فۆلکلۆردا ھانی بایەخدان بە ناسنامە و بنەچەی ھاوبەشیان دەدا. بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی گەورەی سلاڤی ھاوکات بوو لەگەڵ سەربەخۆییی سلاڤیی باشوور. لەو ڕەمزانەی کە بە شێوەیەکی باو لە بزووتنەوە نەتەوەخوازیی سلاڤیدا بەکاردەھێنرێن، ڕەنگەکانی یەکێتیی سلاڤی (شین، سپی و سوور) و سروودی نەتەوەیی «ھێی سلاڤێنی» (ئەی سلاڤەکان) ئاماژەیان پێ دەکرێت. سەبارەت بە پێشەنگەکانی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی سلاڤی، نووسەری کرواتی ڤینکۆ پریبۆیێڤیتش لە سەدەی شانزدەھەمدا یەکێک بوو لەوان، و لە سەدەی حەڤدەھەمیشدا ئەلێکساندەر کۆمۆلۆڤیتش، بارتۆل کاسیتش، ئیڤان گوندولیتش و مژدەدەری کاتۆلیکیی کرواتی یورای کریژانیچ.<ref>John M. Letiche and Basil Dmytryshyn: "Russian Statecraft: The Politika of Iurii Krizhanich", Oxford and New York, 1985</ref><ref>[[Ivo Banac]]: [https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA71 "The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics"], Cornell University Press, 1988, pp. 71 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170114083545/https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC|date=14 يناير 2017}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=The Eighteenth Century: A Current Bibliography|سەردێڕ=https://books.google.com/books?id=GBtVAAAAYAAJ|ساڵ=1992|بڵاوکەرەوە=American Society for Eighteenth Century Studies|لاپەڕە=162|وتە=... the work of some early "Panslavic" ideologues in the sixteenth (Pribojevic) and seventeenth (Gundulic, Komulovic, Kasic,...)| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160529102942/https://books.google.com/books?id=GBtVAAAAYAAJ | تاريخ أرشيف = 29 مايو 2016 }}</ref> ھەندێک لە دەرکەوتە سەرەتایییەکانی بیری نەتەوەییی سلاڤی لە چوارچێوەی دەسەڵاتی پاشایەتیی خێزانی ھابسبۆرگدا بۆ ھەریەکە لە ئادەم فرانس کۆلار و پاڤێل یۆزیف سافاریک دەگەڕێندرێنەوە.<ref>Robert John Weston Evans, Chapter "Nationality in East-Central Europe: Perception and Definition before 1848." ''Austria, Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c.1683-1867.'' 2006.</ref> بزووتنەوەکە دوای کۆتاییھاتنی جەنگەکانی ناپۆلیۆن لە ساڵی ١٨١٥ دەستی پێ کرد. لە دوای ئەم جەنگانە، سەرکردەکانی ئەورووپا ھەوڵیان دا ئەو دۆخە باوە بگێڕنەوە کە پێشتر ھەبوو. لە [[کۆنگرەی ڤیێنا]]، شازادە کلیمنس فۆن مێترنیخ ھەستی کرد کە ئەو مەترسییەی ھەڕەشە لە مانەوەی دۆخی باوی نەمسا دەکات لە نیشتمانپەروەرەکاندا بەرجەستە بووە کە داوای سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆرییەتەکە دەکەن. لە کاتێکدا ئەندامانی ئیمپراتۆرییەتەکە سەر بە چەندین گرووپی نەتەوەیی و ئەتنی بوون (وەک [[ئیتاڵییەکان]] و [[ڕۆمانییەکان]] و [[مەجارەکان]]..)، سلاڤەکان زۆربەی ژمارەی دانیشتووانی شوێنکەوتووانی ئیمپراتۆرییەتەکەیان پێکدەھێنا. == یەکەم کۆنگرەی گشتیی سلاڤی: پراگ ١٨٤٨ == یەکەم کۆنگرەی سلاڤی لە شاری [[پراگ]] لە بۆھیمیا لە حوزەیرانی ساڵی ١٨٤٨دا، لە کاتی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی ١٨٤٨دا بەڕێوە چوو. چیکییەکان ڕەتیان کردبووەوە نوێنەر بنێرن بۆ پەرلەمانی فرانکفۆرت، چونکە ھەستیان دەکرد سلاڤەکان بایەخێکی تایبەتیان لەلایەن ئەڵمانەکانەوە پێ دەدرێت. فرانتیشیک پالاکی کە سلاڤێکی نەمسایی بوو سەرپەرشتیی کۆنگرەکەی کرد. زۆربەی ئامادەبووان لە چیک و سلۆڤاکەکان بوون. پالاکی داوای ھاوکاریی [[ھابسبورگ|خێزانی ھابسبورگ]]ـی کرد و پشتگیریی ئەم خێزانە پاشایەتییەی کرد و بە شێوەیەکی ڕامیاری بە تواناترین قەوارەی دانا بۆ پاراستنی گەلانی [[ئەورووپای ناوەندی]]. کاتێک ئەڵمانەکان داوایان لێ کرد پشتگیریی خۆی بۆ ئارەزووی ئەوان بۆ یەکێتیی نەتەوەیی ڕابگەیەنێت، بە ڕەتکردنەوە وەڵامی دانەوە، چونکە ئەوە کاریگەریی نەرێنی لەسەر دەسەڵاتی خێزانی ھابسبورگ دەبوو، و وتی: «لە ڕاستیدا، ئەگەر [[نەمسا]] لە مێژەوە بوونی نەبوایە، دامەزراندنی کارێکی پێویست بوو بۆ بەرژەوەندیی ئەورووپا و بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی خۆی». پەرلەمانی سلاڤی لە کاتی ئاڵۆزییە شۆڕشگێڕییەکانی ساڵی ١٨٤٨ کۆبووەوە. گەنجانی دانیشتووی پراگ ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە ناوەندی ئەم پشێوییەدا فیشەکێکی وێڵ بەر ژنی مارشاڵ ئەلفریدی یەکەم، شازادەی خێزانی ڤیندیش گریتسی نەمسایی و فەرماندەی ھێزە نەمسایییەکان لە پراگ کەوت. لە کاردانەوەیەکی تووڕەدا بەرامبەر بەوەی ڕووی دا، ڤیندیش گریتس فەرمانی بە ھێزەکانی کرد کە شارەکە داگیر بکەن و پەرلەمان ھەڵبوەشێننەوە و یاسای عورفی لە ھەموو لایەکی [[بۆھیمیا]] ڕای گەیاند. == نەتەوەخوازیی سلاڤی لەنێوان سلاڤە باشوورییەکاندا == [[پەڕگە:Slavic europe.png|وێنۆک|[[سلاڤ|سلاڤەکان]] لە [[ئەورووپا]]]] نەتەوەخوازە سلاڤە باشوورییەکان ھەمیشە بۆ داوای پشتگیری پەنایان بۆ ڕووسیا بردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=War and Diplomacy: The Russo-Turkish War of 1877-1878 and the Treaty of Berlin|دوایین=Yavus|یەکەم=M. Hakan|الأخير2=Sluglett|الأول2=Peter|بڵاوکەرەوە=University of Utah|ساڵ=2011|isbn=1607811502|شوێن=Salt Lake City|لاپەڕە=1-2}}</ref> بزووتنەوەی سلاڤی باشووری داوای سەربەخۆییی گەلانی سلاڤی دەکرد لە [[ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان]] و [[کۆماری ڤێنیز]] و [[دەوڵەتی عوسمانی]]. ھەندێک لە بیرمەندە سڕبەکان ھەوڵیان دا بۆ یەکخستنی ھەموو سلاڤە باشوورییەکانی باڵکان، جا چ کاتۆلیک بن وەک کرواتەکان و سلۆڤێنییەکان یان ئۆرسۆدۆکس بن وەک سڕبەکان و بولگارییەکان لە یەک دەوڵەتدا کە ئەویش «دەوڵەتی سلاڤی باشووری بۆ سێ ئایینەکە» بوو. نەمسا دەترسا لەوەی نەتەوەخوازە سلاڤەکان مەترسی لەسەر ئیمپراتۆرییەتەکە دروست بکەن. [[سلاڤە باشوورییەکان]] لەناو ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستاندا لە چەند ناوچەیەکدا دابەش ببوون: سلۆڤێنییەکان لە بەشە نەمسایییەکە و کرواتەکان و سڕبەکان لە بەشە مەجارییەکە لەناو شانشینی کرواتیا و سلۆڤینیای سەربەخۆ و لە بەشە نەمسایییەکە لەناو شانشینی دالماسیا، و لە بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لەژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی ڤیێنادا. لە ئەنجامی بوونیان لە ناوەندی جیاواز لەناو ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستاندا، چەندین ئامانج و لەپێشینە بۆ بزووتنەوە سلاڤە باشوورییەکان لەناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا دەرکەوتن. جێگرەوەیەکی بەھێز بۆ نەتەوەخوازیی سلاڤیی گشتگیر دەرکەوت کە ئەویش سلاڤیزمی نەمسایی بوو،<ref name="Encyclopedia">{{بیرخستنەوە|بەش=Austro-Slavism|سنة=2005|ناونیشان=Encyclopedia of Rusyn History and Culture|محرر1-الأخير=Magocsi|محرر1-الأول=Robert|محرر2-الأخير=Pop|محرر2-الأول=Ivan|صفحات=21|مكان=Toronto|ناشر=University of Toronto Press}}</ref> بەتایبەت لەنێوان [[کرواتەکان]] و [[سلۆڤێنییەکان]]. لەبەر بڵاوبوونەوەی سڕبەکان لە زۆر ناوچەدا، و بوونی پەیوەندی لەنێوان ئەوان و [[شانشینی سڕبیا]] کە دەوڵەتێکی نەتەوەییی سەربەخۆ بوو، ئەوان لە پشتگیریکەرە بەھێزەکانی سەربەخۆییی سلاڤە باشوورییەکان بوون لە ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان و یەکخستنیان لە دەوڵەتێکی سەربەخۆدا کە لەژێر فەرمانڕەواییی پاشایەتیی سڕبیدا بێت. لە ساڵی ١٨٦٣دا، کۆمەڵەی زمانەوانیی سڕبی یادی ھەزارەمین ساڵیادی کۆچی دواییی قەشە کیرلس-ی کردەوە. دیمیتری ماتیچ سەرۆکی کۆمەڵەکە باسی لە دروستکردنی گەلێکی سلاڤی «پوخت» لە ڕووی ئەتنییەوە کرد و وتی: «بە یارمەتیی خودا، دەبێت گەلێکی سلاڤی تەواو ھەبێت بە ڕووخسارێکی سلاڤی پوخت و کەسایەتییەکی سلاڤی پوخت».<ref>Association of Serbian Philology: Hiljadugodišnja 1863:4</ref> دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، دامەزراندنی [[شانشینی یۆگۆسلاڤیا]] لەژێر فەرمانڕەواییی خێزانی پاشایەتیی کارادۆردێڤیچی سڕبیدا بووە ھۆی یەکخستنی زۆربەی نەتەوە ئاخێوەرانی زمانە سلاڤییەکان بەبێ گوێدان بە پاشخانە کولتووری و ئایینییەکان. تەنھا بولگارییەکان بوون کە ئەم یەکخستنە نەیگرتنەوە، بەڵام چەندین داواکاری لە ساڵانی دوای جەنگی جیھانیی دووەم دەرکەوتن بۆ لکاندنی بولگاریا بە یۆگۆسلاڤیای مەزنەوە، بەمەش ھەموو دەوڵەتە باشوورییە ئاخێوەرانی زمانە سلاڤییەکان لە یەک دەوڵەتدا یەک دەخران.<ref>Ramet, Sabrina P.; ''The three Yugoslavias: state-building and legitimation, 1918-2005''; [[دار نشر جامعة إنديانا|مطبعة جامعة إنديانا]], 2006 {{ردمك|0-253-34656-8}}</ref> ئەم بیرۆکەیە دوای ڕوودانی ناکۆکی لەنێوان [[جۆزێف برۆز تیتۆ]] و [[جۆزێف ستالین]] لە ساڵی ١٩٤٨دا ھەڵوەشایەوە. ئەمەش زیانی بە پەیوەندییەکانی نێوان گەلانی یۆگۆسلاڤیا و بولگاریا گەیاند. دوای کۆتاییھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، سەرکردەی پارتیزانە کرواتەکان جۆزێف برۆز تیتۆ بوو بە سەرۆک، و دەوڵەتەکە بوو بە کۆمارێکی سۆشیالیستی. تیتۆ ھانی برایەتی و یەکێتیی دەدا کە بە واتای یەکسانی لەنێوان گرووپە ئەتنییەکاندا دەھات و لەنێویشیاندا کەمینە ناسلاڤییەکان. ئەم ڕامیارییانە بوونە ھۆی پێکھێنانی پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە و گەشەسەندنی وڵاتەکە کە تا ھەڵوەشانەوەی یەکێتییە فیدراڵییەکە بەردەوام بوون. == سەرچاوەکان == * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Pan-Slavism|پان سلاڤیزم}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|ئەورووپا|ئوکراینا|پۆڵەندا|ڕووسیا|بیلاڕووس}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:پان سلاڤیزم]] [[پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان]] [[پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان]] 82kwly7h7xwhrlc4kk5smp9gtehruor 1588782 1588781 2026-06-05T07:21:36Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1588782 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پان سلاڤیزم''' ({{بە ئینگلیزی|Pan-Slavism}}) ڕاپەرینێکی [[ڕامیاری]] و [[چاند]]ە لە [[سەدەی نۆزدەیەم]] لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و وڵاتانی [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]] بە مەبەستی یەک خستنەوەی ئەو نەتەوانەیی کە خاوەنی [[ڕەگەز]] و [[زمان]] و [[چاند]]ی [[سلاڤ|سلاڤی]] بوون. ساڵی ١٨٤٨ پاش لاوازبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا]] کۆنگرەی سلاڤی لە [[پڕاگ]] بەرێوەچوو. ئامانجی ئەم کۆنگرەیە ھاریکاریی ھەموو نەتەوە سلاڤییەکان بوو بۆ ڕازیکردنی [[ئیمپراتۆر]] کە دەسەڵاتی خۆی بدا بە [[یەکێتییەک]] کە لە سەرجەم نەتەوەکانی پێک ھاتبێت. == بنەچەکانی بزووتنەوەکە == نەتەوەخوازیی پان-سلاڤی بە شێوەیەکی ھاوشێوەی یەکێتیی گەلانی جێرمەنی دەستی پێ کرد، چونکە ھەر یەکێکیان لە ئەنجامی ھەستی یەکێتی و [[نەتەوەخوازی]] گەشەیان کرد کە گرووپە ئەتنییە جیاوازەکان دوای شۆڕشی فەڕەنسا و [[جەنگەکانی ناپۆلیۆن]]ـی دوای ئەو دژی ھێزە پاشایەتییەکانی ئەورووپا ئەزموونیان کردبوو. وەک حاڵەتی بزووتنەوە نەتەوەخوازییە ڕۆمانتیکەکانی دیکە، ڕۆشنبیرە سلاڤەکان لە بوارەکانی مێژوو، فەلسەفە و فۆلکلۆردا ھانی بایەخدان بە ناسنامە و بنەچەی ھاوبەشیان دەدا. بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی گەورەی سلاڤی ھاوکات بوو لەگەڵ سەربەخۆییی سلاڤیی باشوور. لەو ڕەمزانەی کە بە شێوەیەکی باو لە بزووتنەوە نەتەوەخوازیی سلاڤیدا بەکاردەھێنرێن، ڕەنگەکانی یەکێتیی سلاڤی (شین، سپی و سوور) و سروودی نەتەوەیی «ھێی سلاڤێنی» (ئەی سلاڤەکان) ئاماژەیان پێ دەکرێت. سەبارەت بە پێشەنگەکانی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی سلاڤی، نووسەری کرواتی ڤینکۆ پریبۆیێڤیتش لە سەدەی شانزدەھەمدا یەکێک بوو لەوان، و لە سەدەی حەڤدەھەمیشدا ئەلێکساندەر کۆمۆلۆڤیتش، بارتۆل کاسیتش، ئیڤان گوندولیتش و مژدەدەری کاتۆلیکیی کرواتی یورای کریژانیچ.<ref>John M. Letiche and Basil Dmytryshyn: "Russian Statecraft: The Politika of Iurii Krizhanich", Oxford and New York, 1985</ref><ref>[[Ivo Banac]]: [https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA71 "The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics"], Cornell University Press, 1988, pp. 71 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170114083545/https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC|date=14 يناير 2017}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=The Eighteenth Century: A Current Bibliography|سەردێڕ=https://books.google.com/books?id=GBtVAAAAYAAJ|ساڵ=1992|بڵاوکەرەوە=American Society for Eighteenth Century Studies|لاپەڕە=162|وتە=... the work of some early "Panslavic" ideologues in the sixteenth (Pribojevic) and seventeenth (Gundulic, Komulovic, Kasic,...)| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160529102942/https://books.google.com/books?id=GBtVAAAAYAAJ | تاريخ أرشيف = 29 مايو 2016 }}</ref> ھەندێک لە دەرکەوتە سەرەتایییەکانی بیری نەتەوەییی سلاڤی لە چوارچێوەی دەسەڵاتی پاشایەتیی خێزانی ھابسبۆرگدا بۆ ھەریەکە لە ئادەم فرانس کۆلار و پاڤێل یۆزیف سافاریک دەگەڕێندرێنەوە.<ref>Robert John Weston Evans, Chapter "Nationality in East-Central Europe: Perception and Definition before 1848." ''Austria, Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c.1683-1867.'' 2006.</ref> بزووتنەوەکە دوای کۆتاییھاتنی جەنگەکانی ناپۆلیۆن لە ساڵی ١٨١٥ دەستی پێ کرد. لە دوای ئەم جەنگانە، سەرکردەکانی ئەورووپا ھەوڵیان دا ئەو دۆخە باوە بگێڕنەوە کە پێشتر ھەبوو. لە [[کۆنگرەی ڤیێنا]]، شازادە کلیمنس فۆن مێترنیخ ھەستی کرد کە ئەو مەترسییەی ھەڕەشە لە مانەوەی دۆخی باوی نەمسا دەکات لە نیشتمانپەروەرەکاندا بەرجەستە بووە کە داوای سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆرییەتەکە دەکەن. لە کاتێکدا ئەندامانی ئیمپراتۆرییەتەکە سەر بە چەندین گرووپی نەتەوەیی و ئەتنی بوون (وەک [[ئیتاڵییەکان]] و [[ڕۆمانییەکان]] و [[مەجارەکان]]..)، سلاڤەکان زۆربەی ژمارەی دانیشتووانی شوێنکەوتووانی ئیمپراتۆرییەتەکەیان پێکدەھێنا. == یەکەم کۆنگرەی گشتیی سلاڤی: پراگ ١٨٤٨ == یەکەم کۆنگرەی سلاڤی لە شاری [[پراگ]] لە بۆھیمیا لە حوزەیرانی ساڵی ١٨٤٨دا، لە کاتی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی ١٨٤٨دا بەڕێوە چوو. چیکییەکان ڕەتیان کردبووەوە نوێنەر بنێرن بۆ پەرلەمانی فرانکفۆرت، چونکە ھەستیان دەکرد سلاڤەکان بایەخێکی تایبەتیان لەلایەن ئەڵمانەکانەوە پێ دەدرێت. فرانتیشیک پالاکی کە سلاڤێکی نەمسایی بوو سەرپەرشتیی کۆنگرەکەی کرد. زۆربەی ئامادەبووان لە چیک و سلۆڤاکەکان بوون. پالاکی داوای ھاوکاریی [[ھابسبورگ|خێزانی ھابسبورگ]]ـی کرد و پشتگیریی ئەم خێزانە پاشایەتییەی کرد و بە شێوەیەکی ڕامیاری بە تواناترین قەوارەی دانا بۆ پاراستنی گەلانی [[ئەورووپای ناوەندی]]. کاتێک ئەڵمانەکان داوایان لێ کرد پشتگیریی خۆی بۆ ئارەزووی ئەوان بۆ یەکێتیی نەتەوەیی ڕابگەیەنێت، بە ڕەتکردنەوە وەڵامی دانەوە، چونکە ئەوە کاریگەریی نەرێنی لەسەر دەسەڵاتی خێزانی ھابسبورگ دەبوو، و وتی: «لە ڕاستیدا، ئەگەر [[نەمسا]] لە مێژەوە بوونی نەبوایە، دامەزراندنی کارێکی پێویست بوو بۆ بەرژەوەندیی ئەورووپا و بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی خۆی». پەرلەمانی سلاڤی لە کاتی ئاڵۆزییە شۆڕشگێڕییەکانی ساڵی ١٨٤٨ کۆبووەوە. گەنجانی دانیشتووی پراگ ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە ناوەندی ئەم پشێوییەدا فیشەکێکی وێڵ بەر ژنی مارشاڵ ئەلفریدی یەکەم، شازادەی خێزانی ڤیندیش گریتسی نەمسایی و فەرماندەی ھێزە نەمسایییەکان لە پراگ کەوت. لە کاردانەوەیەکی تووڕەدا بەرامبەر بەوەی ڕووی دا، ڤیندیش گریتس فەرمانی بە ھێزەکانی کرد کە شارەکە داگیر بکەن و پەرلەمان ھەڵبوەشێننەوە و یاسای عورفی لە ھەموو لایەکی [[بۆھیمیا]] ڕای گەیاند. == نەتەوەخوازیی سلاڤی لەنێوان سلاڤە باشوورییەکاندا == [[پەڕگە:Slavic europe.png|وێنۆک|[[سلاڤ|سلاڤەکان]] لە [[ئەورووپا]]]] نەتەوەخوازە سلاڤە باشوورییەکان ھەمیشە بۆ داوای پشتگیری پەنایان بۆ ڕووسیا بردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=War and Diplomacy: The Russo-Turkish War of 1877-1878 and the Treaty of Berlin|دوایین=Yavus|یەکەم=M. Hakan|الأخير2=Sluglett|الأول2=Peter|بڵاوکەرەوە=University of Utah|ساڵ=2011|isbn=1607811502|شوێن=Salt Lake City|لاپەڕە=1-2}}</ref> بزووتنەوەی سلاڤی باشووری داوای سەربەخۆییی گەلانی سلاڤی دەکرد لە [[ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان]] و [[کۆماری ڤێنیز]] و [[دەوڵەتی عوسمانی]]. ھەندێک لە بیرمەندە سڕبەکان ھەوڵیان دا بۆ یەکخستنی ھەموو سلاڤە باشوورییەکانی باڵکان، جا چ کاتۆلیک بن وەک کرواتەکان و سلۆڤێنییەکان یان ئۆرسۆدۆکس بن وەک سڕبەکان و بولگارییەکان لە یەک دەوڵەتدا کە ئەویش «دەوڵەتی سلاڤی باشووری بۆ سێ ئایینەکە» بوو. نەمسا دەترسا لەوەی نەتەوەخوازە سلاڤەکان مەترسی لەسەر ئیمپراتۆرییەتەکە دروست بکەن. [[سلاڤە باشوورییەکان]] لەناو ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستاندا لە چەند ناوچەیەکدا دابەش ببوون: سلۆڤێنییەکان لە بەشە نەمسایییەکە و کرواتەکان و سڕبەکان لە بەشە مەجارییەکە لەناو شانشینی کرواتیا و سلۆڤینیای سەربەخۆ و لە بەشە نەمسایییەکە لەناو شانشینی دالماسیا، و لە بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لەژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی ڤیێنادا. لە ئەنجامی بوونیان لە ناوەندی جیاواز لەناو ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستاندا، چەندین ئامانج و لەپێشینە بۆ بزووتنەوە سلاڤە باشوورییەکان لەناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا دەرکەوتن. جێگرەوەیەکی بەھێز بۆ نەتەوەخوازیی سلاڤیی گشتگیر دەرکەوت کە ئەویش سلاڤیزمی نەمسایی بوو،<ref name="Encyclopedia">{{بیرخستنەوە|بەش=Austro-Slavism|سنة=2005|ناونیشان=Encyclopedia of Rusyn History and Culture|محرر1-الأخير=Magocsi|محرر1-الأول=Robert|محرر2-الأخير=Pop|محرر2-الأول=Ivan|صفحات=21|مكان=Toronto|ناشر=University of Toronto Press}}</ref> بەتایبەت لەنێوان [[کرواتەکان]] و [[سلۆڤێنییەکان]]. لەبەر بڵاوبوونەوەی سڕبەکان لە زۆر ناوچەدا، و بوونی پەیوەندی لەنێوان ئەوان و [[شانشینی سڕبیا]] کە دەوڵەتێکی نەتەوەییی سەربەخۆ بوو، ئەوان لە پشتگیریکەرە بەھێزەکانی سەربەخۆییی سلاڤە باشوورییەکان بوون لە ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان و یەکخستنیان لە دەوڵەتێکی سەربەخۆدا کە لەژێر فەرمانڕەواییی پاشایەتیی سڕبیدا بێت. لە ساڵی ١٨٦٣دا، کۆمەڵەی زمانەوانیی سڕبی یادی ھەزارەمین ساڵیادی کۆچی دواییی قەشە کیرلس-ی کردەوە. دیمیتری ماتیچ سەرۆکی کۆمەڵەکە باسی لە دروستکردنی گەلێکی سلاڤی «پوخت» لە ڕووی ئەتنییەوە کرد و وتی: «بە یارمەتیی خودا، دەبێت گەلێکی سلاڤی تەواو ھەبێت بە ڕووخسارێکی سلاڤی پوخت و کەسایەتییەکی سلاڤی پوخت».<ref>Association of Serbian Philology: Hiljadugodišnja 1863:4</ref> دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، دامەزراندنی [[شانشینی یۆگۆسلاڤیا]] لەژێر فەرمانڕەواییی خێزانی پاشایەتیی کارادۆردێڤیچی سڕبیدا بووە ھۆی یەکخستنی زۆربەی نەتەوە ئاخێوەرانی زمانە سلاڤییەکان بەبێ گوێدان بە پاشخانە کولتووری و ئایینییەکان. تەنھا بولگارییەکان بوون کە ئەم یەکخستنە نەیگرتنەوە، بەڵام چەندین داواکاری لە ساڵانی دوای جەنگی جیھانیی دووەم دەرکەوتن بۆ لکاندنی بولگاریا بە یۆگۆسلاڤیای مەزنەوە، بەمەش ھەموو دەوڵەتە باشوورییە ئاخێوەرانی زمانە سلاڤییەکان لە یەک دەوڵەتدا یەک دەخران.<ref>Ramet, Sabrina P.; ''The three Yugoslavias: state-building and legitimation, 1918-2005''; [[دار نشر جامعة إنديانا|مطبعة جامعة إنديانا]], 2006 {{ردمك|0-253-34656-8}}</ref> ئەم بیرۆکەیە دوای ڕوودانی ناکۆکی لەنێوان [[جۆزێف برۆز تیتۆ]] و [[جۆزێف ستالین]] لە ساڵی ١٩٤٨دا ھەڵوەشایەوە. ئەمەش زیانی بە پەیوەندییەکانی نێوان گەلانی یۆگۆسلاڤیا و بولگاریا گەیاند. دوای کۆتاییھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، سەرکردەی پارتیزانە کرواتەکان جۆزێف برۆز تیتۆ بوو بە سەرۆک، و دەوڵەتەکە بوو بە کۆمارێکی سۆشیالیستی. تیتۆ ھانی برایەتی و یەکێتیی دەدا کە بە واتای یەکسانی لەنێوان گرووپە ئەتنییەکاندا دەھات و لەنێویشیاندا کەمینە ناسلاڤییەکان. ئەم ڕامیارییانە بوونە ھۆی پێکھێنانی پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە و گەشەسەندنی وڵاتەکە کە تا ھەڵوەشانەوەی یەکێتییە فیدراڵییەکە بەردەوام بوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Pan-Slavism|پان سلاڤیزم}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|ئەورووپا|ئوکراینا|پۆڵەندا|ڕووسیا|بیلاڕووس}} {{سیاسەت-کۆلکە}} [[پۆل:پان سلاڤیزم]] [[پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان]] [[پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان]] lrd3fdjkk4xxnyvsseihjscmhklftqa 1588783 1588782 2026-06-05T07:22:02Z 1silent scientist 51740 /* بەستەرە دەرەکییەکان */ 1588783 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''پان سلاڤیزم''' ({{بە ئینگلیزی|Pan-Slavism}}) ڕاپەرینێکی [[ڕامیاری]] و [[چاند]]ە لە [[سەدەی نۆزدەیەم]] لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و وڵاتانی [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]] بە مەبەستی یەک خستنەوەی ئەو نەتەوانەیی کە خاوەنی [[ڕەگەز]] و [[زمان]] و [[چاند]]ی [[سلاڤ|سلاڤی]] بوون. ساڵی ١٨٤٨ پاش لاوازبوونی [[ئیمپراتۆریەتیی نەمسا]] کۆنگرەی سلاڤی لە [[پڕاگ]] بەرێوەچوو. ئامانجی ئەم کۆنگرەیە ھاریکاریی ھەموو نەتەوە سلاڤییەکان بوو بۆ ڕازیکردنی [[ئیمپراتۆر]] کە دەسەڵاتی خۆی بدا بە [[یەکێتییەک]] کە لە سەرجەم نەتەوەکانی پێک ھاتبێت. == بنەچەکانی بزووتنەوەکە == نەتەوەخوازیی پان-سلاڤی بە شێوەیەکی ھاوشێوەی یەکێتیی گەلانی جێرمەنی دەستی پێ کرد، چونکە ھەر یەکێکیان لە ئەنجامی ھەستی یەکێتی و [[نەتەوەخوازی]] گەشەیان کرد کە گرووپە ئەتنییە جیاوازەکان دوای شۆڕشی فەڕەنسا و [[جەنگەکانی ناپۆلیۆن]]ـی دوای ئەو دژی ھێزە پاشایەتییەکانی ئەورووپا ئەزموونیان کردبوو. وەک حاڵەتی بزووتنەوە نەتەوەخوازییە ڕۆمانتیکەکانی دیکە، ڕۆشنبیرە سلاڤەکان لە بوارەکانی مێژوو، فەلسەفە و فۆلکلۆردا ھانی بایەخدان بە ناسنامە و بنەچەی ھاوبەشیان دەدا. بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی گەورەی سلاڤی ھاوکات بوو لەگەڵ سەربەخۆییی سلاڤیی باشوور. لەو ڕەمزانەی کە بە شێوەیەکی باو لە بزووتنەوە نەتەوەخوازیی سلاڤیدا بەکاردەھێنرێن، ڕەنگەکانی یەکێتیی سلاڤی (شین، سپی و سوور) و سروودی نەتەوەیی «ھێی سلاڤێنی» (ئەی سلاڤەکان) ئاماژەیان پێ دەکرێت. سەبارەت بە پێشەنگەکانی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی سلاڤی، نووسەری کرواتی ڤینکۆ پریبۆیێڤیتش لە سەدەی شانزدەھەمدا یەکێک بوو لەوان، و لە سەدەی حەڤدەھەمیشدا ئەلێکساندەر کۆمۆلۆڤیتش، بارتۆل کاسیتش، ئیڤان گوندولیتش و مژدەدەری کاتۆلیکیی کرواتی یورای کریژانیچ.<ref>John M. Letiche and Basil Dmytryshyn: "Russian Statecraft: The Politika of Iurii Krizhanich", Oxford and New York, 1985</ref><ref>[[Ivo Banac]]: [https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC&pg=PA71 "The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics"], Cornell University Press, 1988, pp. 71 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170114083545/https://books.google.com/books?id=KfqbujXqQBkC|date=14 يناير 2017}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=The Eighteenth Century: A Current Bibliography|سەردێڕ=https://books.google.com/books?id=GBtVAAAAYAAJ|ساڵ=1992|بڵاوکەرەوە=American Society for Eighteenth Century Studies|لاپەڕە=162|وتە=... the work of some early "Panslavic" ideologues in the sixteenth (Pribojevic) and seventeenth (Gundulic, Komulovic, Kasic,...)| مسار أرشيف = https://web.archive.org/web/20160529102942/https://books.google.com/books?id=GBtVAAAAYAAJ | تاريخ أرشيف = 29 مايو 2016 }}</ref> ھەندێک لە دەرکەوتە سەرەتایییەکانی بیری نەتەوەییی سلاڤی لە چوارچێوەی دەسەڵاتی پاشایەتیی خێزانی ھابسبۆرگدا بۆ ھەریەکە لە ئادەم فرانس کۆلار و پاڤێل یۆزیف سافاریک دەگەڕێندرێنەوە.<ref>Robert John Weston Evans, Chapter "Nationality in East-Central Europe: Perception and Definition before 1848." ''Austria, Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c.1683-1867.'' 2006.</ref> بزووتنەوەکە دوای کۆتاییھاتنی جەنگەکانی ناپۆلیۆن لە ساڵی ١٨١٥ دەستی پێ کرد. لە دوای ئەم جەنگانە، سەرکردەکانی ئەورووپا ھەوڵیان دا ئەو دۆخە باوە بگێڕنەوە کە پێشتر ھەبوو. لە [[کۆنگرەی ڤیێنا]]، شازادە کلیمنس فۆن مێترنیخ ھەستی کرد کە ئەو مەترسییەی ھەڕەشە لە مانەوەی دۆخی باوی نەمسا دەکات لە نیشتمانپەروەرەکاندا بەرجەستە بووە کە داوای سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆرییەتەکە دەکەن. لە کاتێکدا ئەندامانی ئیمپراتۆرییەتەکە سەر بە چەندین گرووپی نەتەوەیی و ئەتنی بوون (وەک [[ئیتاڵییەکان]] و [[ڕۆمانییەکان]] و [[مەجارەکان]]..)، سلاڤەکان زۆربەی ژمارەی دانیشتووانی شوێنکەوتووانی ئیمپراتۆرییەتەکەیان پێکدەھێنا. == یەکەم کۆنگرەی گشتیی سلاڤی: پراگ ١٨٤٨ == یەکەم کۆنگرەی سلاڤی لە شاری [[پراگ]] لە بۆھیمیا لە حوزەیرانی ساڵی ١٨٤٨دا، لە کاتی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی ١٨٤٨دا بەڕێوە چوو. چیکییەکان ڕەتیان کردبووەوە نوێنەر بنێرن بۆ پەرلەمانی فرانکفۆرت، چونکە ھەستیان دەکرد سلاڤەکان بایەخێکی تایبەتیان لەلایەن ئەڵمانەکانەوە پێ دەدرێت. فرانتیشیک پالاکی کە سلاڤێکی نەمسایی بوو سەرپەرشتیی کۆنگرەکەی کرد. زۆربەی ئامادەبووان لە چیک و سلۆڤاکەکان بوون. پالاکی داوای ھاوکاریی [[ھابسبورگ|خێزانی ھابسبورگ]]ـی کرد و پشتگیریی ئەم خێزانە پاشایەتییەی کرد و بە شێوەیەکی ڕامیاری بە تواناترین قەوارەی دانا بۆ پاراستنی گەلانی [[ئەورووپای ناوەندی]]. کاتێک ئەڵمانەکان داوایان لێ کرد پشتگیریی خۆی بۆ ئارەزووی ئەوان بۆ یەکێتیی نەتەوەیی ڕابگەیەنێت، بە ڕەتکردنەوە وەڵامی دانەوە، چونکە ئەوە کاریگەریی نەرێنی لەسەر دەسەڵاتی خێزانی ھابسبورگ دەبوو، و وتی: «لە ڕاستیدا، ئەگەر [[نەمسا]] لە مێژەوە بوونی نەبوایە، دامەزراندنی کارێکی پێویست بوو بۆ بەرژەوەندیی ئەورووپا و بەرژەوەندیی مرۆڤایەتی خۆی». پەرلەمانی سلاڤی لە کاتی ئاڵۆزییە شۆڕشگێڕییەکانی ساڵی ١٨٤٨ کۆبووەوە. گەنجانی دانیشتووی پراگ ڕژانە سەر شەقامەکان، و لە ناوەندی ئەم پشێوییەدا فیشەکێکی وێڵ بەر ژنی مارشاڵ ئەلفریدی یەکەم، شازادەی خێزانی ڤیندیش گریتسی نەمسایی و فەرماندەی ھێزە نەمسایییەکان لە پراگ کەوت. لە کاردانەوەیەکی تووڕەدا بەرامبەر بەوەی ڕووی دا، ڤیندیش گریتس فەرمانی بە ھێزەکانی کرد کە شارەکە داگیر بکەن و پەرلەمان ھەڵبوەشێننەوە و یاسای عورفی لە ھەموو لایەکی [[بۆھیمیا]] ڕای گەیاند. == نەتەوەخوازیی سلاڤی لەنێوان سلاڤە باشوورییەکاندا == [[پەڕگە:Slavic europe.png|وێنۆک|[[سلاڤ|سلاڤەکان]] لە [[ئەورووپا]]]] نەتەوەخوازە سلاڤە باشوورییەکان ھەمیشە بۆ داوای پشتگیری پەنایان بۆ ڕووسیا بردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=War and Diplomacy: The Russo-Turkish War of 1877-1878 and the Treaty of Berlin|دوایین=Yavus|یەکەم=M. Hakan|الأخير2=Sluglett|الأول2=Peter|بڵاوکەرەوە=University of Utah|ساڵ=2011|isbn=1607811502|شوێن=Salt Lake City|لاپەڕە=1-2}}</ref> بزووتنەوەی سلاڤی باشووری داوای سەربەخۆییی گەلانی سلاڤی دەکرد لە [[ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان]] و [[کۆماری ڤێنیز]] و [[دەوڵەتی عوسمانی]]. ھەندێک لە بیرمەندە سڕبەکان ھەوڵیان دا بۆ یەکخستنی ھەموو سلاڤە باشوورییەکانی باڵکان، جا چ کاتۆلیک بن وەک کرواتەکان و سلۆڤێنییەکان یان ئۆرسۆدۆکس بن وەک سڕبەکان و بولگارییەکان لە یەک دەوڵەتدا کە ئەویش «دەوڵەتی سلاڤی باشووری بۆ سێ ئایینەکە» بوو. نەمسا دەترسا لەوەی نەتەوەخوازە سلاڤەکان مەترسی لەسەر ئیمپراتۆرییەتەکە دروست بکەن. [[سلاڤە باشوورییەکان]] لەناو ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستاندا لە چەند ناوچەیەکدا دابەش ببوون: سلۆڤێنییەکان لە بەشە نەمسایییەکە و کرواتەکان و سڕبەکان لە بەشە مەجارییەکە لەناو شانشینی کرواتیا و سلۆڤینیای سەربەخۆ و لە بەشە نەمسایییەکە لەناو شانشینی دالماسیا، و لە بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا لەژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی ڤیێنادا. لە ئەنجامی بوونیان لە ناوەندی جیاواز لەناو ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستاندا، چەندین ئامانج و لەپێشینە بۆ بزووتنەوە سلاڤە باشوورییەکان لەناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا دەرکەوتن. جێگرەوەیەکی بەھێز بۆ نەتەوەخوازیی سلاڤیی گشتگیر دەرکەوت کە ئەویش سلاڤیزمی نەمسایی بوو،<ref name="Encyclopedia">{{بیرخستنەوە|بەش=Austro-Slavism|سنة=2005|ناونیشان=Encyclopedia of Rusyn History and Culture|محرر1-الأخير=Magocsi|محرر1-الأول=Robert|محرر2-الأخير=Pop|محرر2-الأول=Ivan|صفحات=21|مكان=Toronto|ناشر=University of Toronto Press}}</ref> بەتایبەت لەنێوان [[کرواتەکان]] و [[سلۆڤێنییەکان]]. لەبەر بڵاوبوونەوەی سڕبەکان لە زۆر ناوچەدا، و بوونی پەیوەندی لەنێوان ئەوان و [[شانشینی سڕبیا]] کە دەوڵەتێکی نەتەوەییی سەربەخۆ بوو، ئەوان لە پشتگیریکەرە بەھێزەکانی سەربەخۆییی سلاڤە باشوورییەکان بوون لە ئیمپراتۆرییەتی نەمسا-مەجارستان و یەکخستنیان لە دەوڵەتێکی سەربەخۆدا کە لەژێر فەرمانڕەواییی پاشایەتیی سڕبیدا بێت. لە ساڵی ١٨٦٣دا، کۆمەڵەی زمانەوانیی سڕبی یادی ھەزارەمین ساڵیادی کۆچی دواییی قەشە کیرلس-ی کردەوە. دیمیتری ماتیچ سەرۆکی کۆمەڵەکە باسی لە دروستکردنی گەلێکی سلاڤی «پوخت» لە ڕووی ئەتنییەوە کرد و وتی: «بە یارمەتیی خودا، دەبێت گەلێکی سلاڤی تەواو ھەبێت بە ڕووخسارێکی سلاڤی پوخت و کەسایەتییەکی سلاڤی پوخت».<ref>Association of Serbian Philology: Hiljadugodišnja 1863:4</ref> دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، دامەزراندنی [[شانشینی یۆگۆسلاڤیا]] لەژێر فەرمانڕەواییی خێزانی پاشایەتیی کارادۆردێڤیچی سڕبیدا بووە ھۆی یەکخستنی زۆربەی نەتەوە ئاخێوەرانی زمانە سلاڤییەکان بەبێ گوێدان بە پاشخانە کولتووری و ئایینییەکان. تەنھا بولگارییەکان بوون کە ئەم یەکخستنە نەیگرتنەوە، بەڵام چەندین داواکاری لە ساڵانی دوای جەنگی جیھانیی دووەم دەرکەوتن بۆ لکاندنی بولگاریا بە یۆگۆسلاڤیای مەزنەوە، بەمەش ھەموو دەوڵەتە باشوورییە ئاخێوەرانی زمانە سلاڤییەکان لە یەک دەوڵەتدا یەک دەخران.<ref>Ramet, Sabrina P.; ''The three Yugoslavias: state-building and legitimation, 1918-2005''; [[دار نشر جامعة إنديانا|مطبعة جامعة إنديانا]], 2006 {{ردمك|0-253-34656-8}}</ref> ئەم بیرۆکەیە دوای ڕوودانی ناکۆکی لەنێوان [[جۆزێف برۆز تیتۆ]] و [[جۆزێف ستالین]] لە ساڵی ١٩٤٨دا ھەڵوەشایەوە. ئەمەش زیانی بە پەیوەندییەکانی نێوان گەلانی یۆگۆسلاڤیا و بولگاریا گەیاند. دوای کۆتاییھاتنی [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، سەرکردەی پارتیزانە کرواتەکان جۆزێف برۆز تیتۆ بوو بە سەرۆک، و دەوڵەتەکە بوو بە کۆمارێکی سۆشیالیستی. تیتۆ ھانی برایەتی و یەکێتیی دەدا کە بە واتای یەکسانی لەنێوان گرووپە ئەتنییەکاندا دەھات و لەنێویشیاندا کەمینە ناسلاڤییەکان. ئەم ڕامیارییانە بوونە ھۆی پێکھێنانی پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە و گەشەسەندنی وڵاتەکە کە تا ھەڵوەشانەوەی یەکێتییە فیدراڵییەکە بەردەوام بوون. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * کتێبی فەرھەنگی سیاسی نوسینی ئەحمەد شەبانی سالی چاپ ١٣٨٩ی کۆچی خۆری == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Pan-Slavism|پان سلاڤیزم}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|ئەورووپا|ئوکراینا|پۆڵەندا|ڕووسیا|بیلاڕووس}} [[پۆل:پان سلاڤیزم]] [[پۆل:بیردۆزە سیاسییەکان]] [[پۆل:ئایدیۆلۆجییە سیاسییەکان]] 0df59su1lfcx96mg25a8dy5x4u7c2sy 3 167083 1588800 1588634 2026-06-05T09:44:42Z Tessla 41338 /* پرسیار لە MeerFarhad97ەوە (١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) */ وەڵامدانەوە 1588800 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤەکان}} *[[ڕووناککردنەوە]] *[[جۆرنی (کایەی ڤیدیۆیی)]] *[[وزەی بەردەوام]] '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٢١:٤٩، ٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٢٣، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:١٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> <div lang="en" dir="ltr"> == Prologue == *Page : '''[[ھالەی سەرچاوە]]''' *Regarding: [[لێدوانی_بەکارھێنەر:Tessla/ئەرشیڤی_٦#Report_for_vandalism|1]] and <span class="plainlinks nourlexpansion noarchive">[{{fullurl:Special:Log|type=protect&user={{urlencode:Tessla}}&page={{urlencode:ھالەی سەرچاوە}}&wpdate=2026-04-05&wpFormIdentifier=logeventslist}} 2]</span> Hello Tessla, I hope you are well and I apologize for returning to this page again. Thank you for modifying and protecting this page. However, a few issues remain to be resolved, and I cannot modify the page: * The map has been removed from the page because it came from Wikidata. I had added the correct coordinates from Wikidata because the map was too inaccurate. I am providing the correct version at the end of this message. * Two parameters of the new {{دا|زانیاریدانی نیشتنگە}} are causing errors. Furthermore, these two parameters serve no real purpose. I am providing the correct version at the end of this message. * The references are not referencing anything: **The first reference does not reference the article itself and is 16 years old. Therefore, this reference is useless. **The second reference is inaccessible (broken link). The reference's archives redirect to advertisements. There are no other archives. Therefore, this reference is useless. **The third reference leads to a second-level domain (and it's a dead link). Therefore, this reference is useless because it doesn't link to anything. As a replacement, you can find a corrected version >>>'''[[داڕێژە:زانیاریدانی نیشتنگە/خۆڵەپەتانێ|on this page]]'''<<<. Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ٢٠:٤٤، ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :Hello, could you please protect [[ھالەی سەرچاوە|this page]] for an extended period? Cordially. —[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Eihel|لێدوان]]) ١٥:٥٩، ٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Eihel|Eihel]]: it's Done. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٦:٣٥، ٧ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) </div> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:١٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٤، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٤:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ١٢:١٦، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٥٣، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٨، ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == پرسیار لە [[User:Heshmanela|Heshmanela]]ەوە (٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو، یەکێک دەربارەی قەزای ڕانیە زانیاری نوسیوە کە قەزای ڕانیەی وەک شارۆچکەیەک نوسیوە لە کاتێکدا ئەوە هەڵەیە چونکە ڕانیە وەک پارێزگایەک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت کە ئیدارەی سەربەخۆی هەیە کە ناوی ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕینە --[[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Heshmanela|لێدوان]]) ٠٠:٠٧، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) [[بەکارھێنەر:Heshmanela|Heshmanela]] سڵاو، سەبارەت بەم بابەتە دەتوانیت لەگەڵ @[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] قسە بکەیت. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:بیلال معسین|بیلال معسین]]ەوە (١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦) == سڵاو ئێوە چون ئەتوانن یارمەتی من بدەن کە ئێستا پێویستیم پێتانە --[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٩:٥٤، ١٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: سڵاو، چیت دەوێت بێگومان لێرە بینووسە و یارمەتیت دەدەم. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == خانو == من خانوێکم دروست کردوە لە سێبیرانی گەورە نزیک مەتاری هەولێر باری دارایم باش نیە خێزاندارم هیچ معاشێکیشم نیە پێویستیم بە 60 وەرەقەیە تا بتوانم بچمە ژیانی خومەوە ناو خانوی خوم بویە من ئێوەم بە باشترین کەس دانا بو ئەوی ئەو یارمەتیەم قبوڵ کەن [[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بیلال معسین|لێدوان]]) ١٢:٥٥، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:بیلال معسین|بیلال معسین]]: کاک بیلال داوای لێبوردن دەکەم، بەڵام من لە شاری هەولێر نیم و خەڵکی ئەوێش نیم. هەروەها ئێرە شوێنی نووسین و زانیارییە نەک شتی تر، دووبارە ببوورە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٦:٣٦، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:١٩، ١٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٤:٠٥، ٢١ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠٢:٣٢، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٥٠، ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|لێدوان]]) ٠١:٥٥، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Shizhao@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == پرسیار لە [[User:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]]ەوە لەسەر [[ویکیپیدیا:نووسینی کوردی]] (١٨:٢١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == تکایە نازانم بۆچی ئەم شتەم نووسی گوتیان عەرەبیە نازانم چی ئەوەی خوارەوە عەشیرەتی فەقێ مەرکی ١. ناونان و ڕەچەڵەکناوەکەیان لە وشەی "فەقێ" (کە بەواتای زانا، قوتابی ئایینی یان پیاوی دانا دێت) و "مەرک" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ناوی گوندێک یان ناوچەیەکی دیاریکراو کە بنەچەیان لێیەوە هاتووە.مێژووی ئەم عەشیرەتە بەستراوەتەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوون لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و هەمیشە بە نیشتمانپەروەری ناسراون.٢. ناوچەی جوگرافی و نیشتەجێبوونپارێزگای دهۆک: زۆرینەی دانیشتوانی ئەم عەشیرەتە لە سنووری پارێزگای دهۆک و دەوروبەری نیشتەجێن، بەتایبەتی لە قەزای ئامێدی، شێخان، و دەشتی نەینەوا.هەولێر و مووسڵ: بەشێک لە خێزانەکانی ئەم عەشیرەتە لە ساڵانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ سەنتەری شاری هەولێر و پارێزگای مووسڵ (نەینەوا) بە مەبەستی کار و گوزەران.٣. خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانپەیوەندی توندوتۆڵ: کۆمەڵگای فەقێ مەرکی بەوە ناسراون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی خێزانی و عەشایەری لە نێوانیاندا هەیە و لە بۆنە و نەهامەتییەکاندا هاوکاری یەکدی دەکەن.کەسایەتییەکان: لە ڕووی مێژووییەوە، چەندین پیاوی ئایینی، کەسایەتی کۆمەڵایەتی، و تێکۆشەر لەناو ئەم عەشیرەتەدا هەڵکەوتوون کە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. ____________________________________ کەسایەتیەکانی عەشیرەتی فەقێ مەرکی --[[بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|لێدوان]]) ١٨:٢١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == عەشیرەتی فەقێ مەرکی == عەشیرەتی فەقێ مەرکی ١. ناونان و ڕەچەڵەکناوەکەیان لە وشەی "فەقێ" (کە بەواتای زانا، قوتابی ئایینی یان پیاوی دانا دێت) و "مەرک" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ ناوی گوندێک یان ناوچەیەکی دیاریکراو کە بنەچەیان لێیەوە هاتووە.مێژووی ئەم عەشیرەتە بەستراوەتەوە بە کۆچ و نیشتەجێبوون لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و هەمیشە بە نیشتمانپەروەری ناسراون.٢. ناوچەی جوگرافی و نیشتەجێبوونپارێزگای دهۆک: زۆرینەی دانیشتوانی ئەم عەشیرەتە لە سنووری پارێزگای دهۆک و دەوروبەری نیشتەجێن، بەتایبەتی لە قەزای ئامێدی، شێخان، و دەشتی نەینەوا.هەولێر و مووسڵ: بەشێک لە خێزانەکانی ئەم عەشیرەتە لە ساڵانی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ سەنتەری شاری هەولێر و پارێزگای مووسڵ (نەینەوا) بە مەبەستی کار و گوزەران.٣. خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکانپەیوەندی توندوتۆڵ: کۆمەڵگای فەقێ مەرکی بەوە ناسراون کە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی خێزانی و عەشایەری لە نێوانیاندا هەیە و لە بۆنە و نەهامەتییەکاندا هاوکاری یەکدی دەکەن.کەسایەتییەکان: لە ڕووی مێژووییەوە، چەندین پیاوی ئایینی، کەسایەتی کۆمەڵایەتی، و تێکۆشەر لەناو ئەم عەشیرەتەدا هەڵکەوتوون کە ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی کوردستان. ____________________________________ کەسایەتیەکانی عەشیرەتی فەقێ مەرکی (مەلا عبێد قادر) [[بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|موڕادد سلمان]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:موڕادد سلمان|لێدوان]]) ١٨:٣١، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٠٦، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) == :''Note: [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]'s mentor <span class="plainlinks">[{{fullurl:User:Aram}} Aram]</span> is away.'' سڵاو، دەتوانیت بەستەری نێوانزمان زیاد بکەیت بۆ ئەم وتارە؟ https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%86_(%D9%88%DB%8C%D9%84%D8%A7%DB%8C%DB%95%D8%AA) --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٥:٥٣، ٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]: سڵاو، کێشە نییە من زیادم کرد. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٤٤، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) gp6l396dckr4wxaynbj7gw2vm5haxs7 4 177584 1588768 1588543 2026-06-05T01:48:10Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 2 بابەت (کۆنتر لە ٤٨ کاتژمێر) بۆ [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/ئەرشیڤی ٥]] 1588768 wikitext text/x-wiki {{بەکارھێنەر:Dexbot/Archivebot |archive = ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/ئەرشیڤی %(counter)s |algo = old(48h) |counter = 5 |maxarchivesize = 150K |archiveheader = {{ئەرشیڤی وتووێژ}} |minthreadsleft = 1 |minthreadstoarchive = 2 }} {{ئەرشیڤەکان}} <!------------------ دەستکاری سەرەوە مەکە -------------------------------------> بە بارکردنی ھەر وێنەیەک تۆ ڕەزامەندیت بە [[ویکیپیدیا:سیاسەتی_بەکارھێنانی_وێنەکان|سیاسەتی بارکردنی وێنە]]، بۆ چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە بە دروستی بڕوانە ([[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری/چۆنیەتی داواکردن|فێرکاری چۆنییەتی داواکردنی پەڕگە]]). {{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە|گەڕانەوە بۆ سەرەتا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و رێسا|class=mw-ui-neutral}}{{Clickable button 2|داواکاری نوێ پێشکەش بکە|url=https://w.wiki/3xb6|class=mw-ui-progressive}} <div class="anonymous-show boilerplate metadata" style="background:#dee; border:1px solid #00c; margin:0.5em; padding:0.5em;; padding: 1em; width:70%">'''تێبینی'''...{{ھن}} سوپاس بۆ ھەڵبژاردنی پڕۆژە، تکایە سەیرێکی [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/سیاسەت و ڕێسا/داواکار|سیاسەت و ڕێساکانی]] پڕۆژە بکە. </div><div class="user-show"> '''بەخێرھاتیت''' تکایە ئەو پەڕگەیەی ئەتەوێت باری بکەیت لێرە لە بەشێکی نوێ بەم شێوەیەی خوارەوە زانیارییەکانی تێدا بنووسە. == [[ئیبن ئادەم]] == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٠:٣٢، ١٩ی ئایاری ٢٠٣٦ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٩٤٨٠٥٩٦٧}} {{ڕەوشی داواکاری|3}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٣:٠١، ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بارکردنی وێنەی زاناکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->زانای کورد ئیبنو ئادەم | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://kurdipedia.org/files/photos/2023/470657.JPG?ver=20230226020151 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} سڵاو [[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]]، بۆ ئەم وێنەیە چونکە دروستکەری وێنەکە دیار نییە و لە ماڵپەڕە کوردییەکان بەبێ ئەوەی بزانن مافی پارێزراوە دانراوە، ھەنێ گۆڕانکاریم تیا کرد و چاکم کرد. ئێستا بەشێوەیەکی ئازاد لە ویکیمیدیا کۆمنز ئەتوانرێ بەکاربێ. سێریکە ئەگەر پێت باش بوو دایبنێ و بانگم بکەرەوە. سپاس بۆ چاوەڕوانییەکەت ([[:پەڕگە:Portrait of Ibn Adam al-Balaki AI Enhanced.jpg|بینینی وێنەکە]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:١٣، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] زۆر سوپاس، هیچ کێشەیەکی نییە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٢٢، ١ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :::{{وب|Ari Qasm}} سپاس بۆ تۆش! [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٠٥، ٢ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: @[[بەکارھێنەر:-Haryad|-Haryad]] سڵاو تکایە ئاگاداربە پەڕەکە بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردراوە چونکە بەکارھێنانی ژیری دەستکرد بۆ کەسی ناسراو ڕێگەپێدراو نییە بڕوانە [[Commons:Commons:AIP|سیاسەتەکە لە کامنز]] بۆیە ئەم داواکاریە دەگەڕێنمەوە و لەحاڵەتی چاوەڕوانی دایدەنێم زۆر سپاس [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٣، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::::سڵاو {{وب|Sakura emad}} سپاس ئاگادارم. ئەگەر سڕایەوە، بەکارھێنەری لێ ئاگادار ئەکەمەوە کە داوای بەڕگەیەکی تر بکا (جگە لە [[ویکیپیدیا:دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان/تەختەئاگاداری#kurdipedia.org|کوردپێدیا]]) و پەڕگە نوێیەکەی بۆ بار ئەکەم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:٣١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[میر ئیسماعیل زەنگنە]] == <!-- [[بەکارھێنەر:نموونە]] ١٢:٢٧، ٣٠ی ئایاری ٢٠٣٦ (UTC) -->{{User:Dexbot/DoNotArchiveUntil|٢٠٩٥٧٦٣٢٧٥}} <!-- بۆ بارکەری پێداچوونەوەکەر، تکایە دوای ئەوەی وەڵامدانەوەی داواکارییەکە، ئەم لێدوانە و ھێڵەکەی سەرەوەش بسڕەوە --> <!-- end --> <!-- بۆ داواکار -- > <!-- تکایە ناوی ئەو وتارەی کە دەتەوێت پەڕگەکەی بۆ داوا بکەیت لەسەرەوەی ئێرە و لە بۆشاییی بابەتدا لەنێوان [[]] بنووسە ئەگەر نەنووسرابوو --> {{ڕەوشی داواکاری|3}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٢:٢٧، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساندنی زیاتری وتارەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->پۆرترەیتێکی میر ئیسماعیل زەنگنە | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/photos/2011/33049.JPG?ver=20110126000000 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{وب|Sakura emad}} من لە کوردپێدیاوە پەڕگە بار ناکەم. ئەم پەڕگە کەسایەتییانە ئەکرێ بۆ ویکیپیدیا بار بکرێ؟ [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:١٥، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) : ئەکرێ بەڵام ئەی کوا زانیارییەکانی پەڕگەکە تۆ نازانی ھی چییە و لەکوێوە ھاتووە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:١٤، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Sakura emad}} ئەوە ئەبێ {{وب|Ari Qasm}} زانیارییە پێویستەکان دابنێ. من لە بارەی پەڕگەکەوە نازانم. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٢١، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] ئەوە دووبارە بۆی گەڕام، دیارە لە [https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2011012622042833048 بەرگی ئەو کتێبە] وەریانگرتووە. }} lvs5c30hg79a3z0i28lxer8h60vhv2f 0 203227 1588697 1588689 2026-06-04T12:00:15Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588697 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی/ویکیدراوە}} '''موقتەدا سەدر''' ({{بە عەرەبی|مقتدى الصدر}}؛ لەدایکبووی ٤ی ئابی ١٩٧٤)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://pbs.twimg.com/media/DjtZT0NXoAATaY6.jpg |سەردێڕ=بطاقة الناخب مقتدى الصدر |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191217043836/https://pbs.twimg.com/media/DjtZT0NXoAATaY6.jpg |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سیاسەتوان و سەرکردەیەکی شیعەی عێراقییە. ئەو ڕێبەری پێشووی [[ڕەوتی سەدر]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|بڵاوکەرەوە=Saqi |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٨٨٣-١|دوایین=Hroub |یەکەم=Khaled |سەردێڕ=Political Islam: Context Versus Ideology |ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> و گرووپی میلیشیای [[کۆمپانیایاکانی ئاشتی]]یە. لە ساڵی ٢٠١٨، ئەو بە ڕێبەرایەتیی حیزبەکەی چوو ناو [[یەکێتیی بۆ چاکسازییەکان|ھاوپەیمانیی سائیروون]]، کە لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران لە ساڵانی [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠١٨|٢٠١٨]] و [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢١|٢٠٢١]] زۆرترین کورسیی پەرلەمانی بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pro-Iran groups seen losing Iraq election and firebrand cleric winning|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/-iran-groups-lose-iraq-election-firebrand-cleric-al-sadr-wins-partial-rcna2885|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=NBC News|زمان=en}}</ref> ئەو تۆمەتبار کراوە کە فەرمانی تیرۆری [[عەبدولمەجید خۆیی]] لە ساڵی ٢٠٠٣ داوە، ئەگەرچی موقتەدا سەدر ئەو تۆمەتە ڕەت دەکاتەوە و ھەبوونی ڕۆڵی لەو تیرۆرەدا نەسەلمێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Khoury|یەکەم=Nabeel|ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Iraq: The reinvention of Muqtada al-Sadr|ناونیشان=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/iraq-the-reinvention-of-muqtada-al-sadr/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Atlantic Council|زمان=en-US}}</ref> == ناونیشانەکان == ئەو سەر بە بنەماڵەی ناوداری [[سەدر (ناو)|سەدر]]ە کە خەڵکی [[جەبەل عامیل]]ن لە [[لوبنان]]، پێش ئەوەی دواتر لە نەجەف نیشتەجێ ببن. سەدر کوڕی [[محەممەد سەدر (فیقھزان)|محەممەد سەدر]]ە، کە کەسایەتییەکی ئایینی و ڕامیاری عێراقی بوو کە دژی [[سەددام حوسێن]] وەستا، و برازای [[محەممەد باقر سەدر]]ە. ئەو زۆرجار بە نازناوی ڕێزلێنانی [[سەید]] ناودەبرێت. پێگەی ئایینی فەرمی ئەو لە ناو پلەبەندی پیاوانی ئایینی شیعەدا بە بەراورد لە ئاستێکی ناوەنددایە، و لە ڕیزی [[حوجەتولئیسلام]]دایە. لە ئەنجامی ئەمەدا، لە ساڵی ٢٠٠٨دا سەدر نە داوای نازناوی [[موجتەھید]]ی (ھاوتای زانایەکی ئایینی باڵا) بۆ خۆی کرد و نە دەسەڵاتی دەرکردنی ھیچ [[فەتوا]]یەکی ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2008/04/200861517227277282.html|سەردێڕ=Profile: Muqtada al-Sadr|بڵاوکەرەوە=Al Jazeera English|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٨دا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە خەریکی خوێندنە بۆ ئەوەی ببێتە [[ئایەتووڵڵا]]، ئەمەش شتێکە کە پێگەی ئایینی ئەو زۆر باشتر دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.newsweek.com/id/96370/output/print |نووسەر=Babak Dehghanpisheh |سەردێڕ=The Great Muqtada Makeover |ئیش=Newsweek |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> پلەبەندی ئایینی ئەو، بەشێکی بەھۆی ئەوەی کە ھەرگیز نەیتووانی خوێندنی فەرمی خۆی لەژێر دەستی [[محەممەد سەدر]] تەواو بکات بەھۆی [[تیرۆرکردنی محەممەد سەدر|تیرۆرکردنی]]یەوە، وای لێ کردووە کە ببێتە [[موقەلید]]ی [[کازم حائیری]]، کە خوێندکاری دیاری باوکی بوو، بۆ زۆربەی ژیانی و ھەروەھا لە ئێستاشدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ibrahim |یەکەم=Arwa |سەردێڕ=Muqtada al-Sadr and Iraq’s propensity for an intra-Shia conflict |ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/muqtada-al-sadr-and-iraqs-propensity-for-a-shia-shia-war |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=Al Jazeera |زمان=en}}</ref> == بنەماڵە == موقتەدا سەدر چوارەمین کوڕی پیاوێکی ئایینی بەناوبانگی [[شیعە]]ی عێراقییە، کە کۆچکردوو [[ئایەتووڵڵا]]ی عەزەم [[محەممەد سەدر (فیقھزان)|محەممەد سەدر]]ە. ئەو ھەروەھا زاوای ئایەتووڵڵای عەزەم [[محەممەد باقر سەدر]]ە. ھەردووکیان بەھۆی خەمخۆرییان بۆ ھەژاران ڕێزیان لێ دەگیرا.<ref name="Post-ISIL Iraq" /><ref name="CSMonitor2017">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Arraf, Jane |بەستەری نووسەر=Jane Arraf |ڕێکەوت=٣ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Moqtada al-Sadr: In Iraq, a fiery cleric redefines himself as nationalist patriot |ناونیشان=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2017/0503/Moqtada-al-Sadr-In-Iraq-a-fiery-cleric-redefines-himself-as-nationalist-patriot |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=CSMonitor}}</ref> موقتەدا ھاووڵاتیی [[عێراق]]ە؛ باپیری گەورەی [[ئیسماعیل سەدر]]ە. محەممەد سادق سەدر، باوکی موقتەدا سەدر، کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو بوو لە تەواوی جیھانی ئیسلامیی شیعەدا. ئەو لەگەڵ دوو کوڕیدا کوژران، کە وەک دەگوترێت لەلایەن حکوومەتی [[سەددام حوسێن]]ەوە بووە. [[محەممەد باقر سەدر|خەزووری]] موقتەدا لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە لەسێدارە درا. موقتەدا ئامۆزای [[بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ|بێسەروشوێنبوو]] [[مووسا سەدر]]ە، کە دامەزرێنەری ئێرانی-لوبنانیی [[بزووتنەوەی ئەمەل]]ی جەماوەرییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.bintjbeil.com/A/araa/2004/en/0601_sbazzi.html|سەردێڕ=Samer Bazzi – The Lebanese Armageddon in the New Iraq|بڵاوکەرەوە=Bintjbeil.com|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090829145850/http://www.bintjbeil.com/A/araa/2004/en/0601_sbazzi.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٩٤دا، سەدر یەکێک لە کچەکانی محەممەد باقر سەدری خواست.<ref name="Cockburn112">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Cockburn|یەکەم=Patrick|سەردێڕ=Muqtada Al-Sadr and the Battle for the Future of Iraq|ڕێکەوت=٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|ژپنک=٩٧٨-١-٤٣٩١-٤١١٩-٩|پەڕە=١١٢|بەستەری نووسەر=Patrick Cockburn}}</ref> تا ساڵی ٢٠٠٨، ھیچ منداڵێکی نەبووە.<ref name="Cockburn112" /> == ھەڵوێستە ڕامیارییەکان == موقتەدا سەدر لە عێراقدا جەماوەریی پەیدا کرد دوای ڕووخانی حکوومەتی سەددام لەلایەن [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|داگیرکاریی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ٢٠٠٣]].<ref name="Beaumont">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2018/may/14/iraq-elections-who-is-muqtadr-al-sadr|سەردێڕ=Iraq elections: who is Muqtadr al-Sadr?|دوایین=Beaumont|یەکەم=Peter|ڕێکەوت=١٤ی ئایاری ٢٠١٨|وێبگە=[[The Guardian]]|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> سەدر لە ھەندێک بۆنەدا ڕای گەیاندووە کە دەخوازێت «[[دیموکراسیی ئیسلامی]]» دابمەزرێنێت. سەدر پشتیوانییەکی بەھێزی ھەیە (بەتایبەت لە ناوچەی [[شاری سەدر]] لە [[بەغدا]]، کە پێشتر ناوی «شاری سەددام» بوو بەڵام دوای سەدری باوک ناوەکەی گۆڕدرا). دوای ڕووخانی حکوومەتی سەددام لە ٢٠٠٣، موقتەدا سەدر ھەزاران لایەنگری خۆی لە چوارچێوەی بزووتنەوەیەکی [[ڕامیاری]]دا ڕێک خست، کە باڵێکی سەربازی لەخۆدەگرێت کە پێشتر بە «جەیشولمەھدی» یان [[سوپای مەھدی]] دەناسرایەوە.<ref name=UnitedforPeace>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=The U.S. Is Not Preventing Chaos in Iraq, It Is Creating It |ناونیشان=http://www.ufppc.org/content/view/2069/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050410053156/http://www.ufppc.org/content/view/2069/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠٠٥|یەکەم=Henry |دوایین=Adams |ئیش=United for Peace of Pierce County, WA |ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٠٦}}</ref> ناوەکە ئاماژەیە بۆ [[مەھدی]]، [[ئیمام]]ێکی مێژووییی بێسەروشوێنبوو کە شیعەکان باوەڕیان وایە کاتێک کۆتاییی زەمان نزیک دەبێتەوە دەردەکەوێتەوە. ئەم گرووپە ناوە ناوە دەچووە ناو ململانێی توندوتیژ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھێزەکانی تری ھاوپەیمانان، لەکاتێکدا بزووتنەوە فراوانەکەی سەدر دادگای ئایینیی خۆی پێکھێنابوو و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، جێبەجێکردنی یاسا و زیندانەکانی لەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵیدا بوون ڕێک خستبوو.<ref name="Deutsche Welle" /> میدیاکانی ڕۆژئاوا زۆرجار وەک پیاوێکی ئایینی «[[دژە ئەمریکایەتی|دژە ئەمریکا]]» یان «توندڕەو» ئاماژەیان بە موقتەدا سەدر دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cjr.org/short_takes/defining_muqtada.php?page=all|سەردێڕ=Defining Muqtada|ئیش=Columbia Journalism Review|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> بەھێزترین پشتیوانیی ئەو لە چینی شیعە بێبەشکراوەکانەوە ھات، وەک ناوچەی [[شاری سەدر]] لە [[بەغدا]]. زۆرێک لە لایەنگرە عێراقییەکان ئەو وەک ھێمایەک بۆ بەرگری لە دژی داگیرکاریی بیانی دەبینن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12135160 |سەردێڕ=Who's Who in Iraq: Muqtada Sadr |بڵاوکەرەوە=[[BBC News]] |ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٤|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠٠٦}}</ref> ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە [[سوپای مەھدی]] لە کاتی [[شەڕی ناوخۆییی عێراق (٢٠٠٦–٢٠٠٩)|شەڕی ناوخۆییی عێراق]]دا [[دەستەی مەرگ|دەستەکانی مەرگ]]یان بەڕێوە بردووە.<ref name="Deutsche Welle">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dw.de/the-mahdi-army-turbans-kalashnikovs-and-plans-to-slaughter/a-17728487|سەردێڕ=The Mahdi Army: Turbans, Kalashnikovs and plans to ′slaughter′ |ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ئیش=[[Deutsche Welle]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> لە بەیاننامەیەکدا کە دەزگای فرانس پرێس لە ١٥ی شوباتی ٢٠١٤ پێی گەیشت، سەدر داخستنی ھەموو نووسینگە، ناوەند و کۆمەڵەکانی سەر بە شەھید سەدری باوکی لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق ڕای گەیاند، و ڕای گەیاند کە دەستوەردان لە ھیچ کاروبارێکی ڕامیاری ناکات، و ئەوەشی بۆ زیاد کرد کە ھیچ کوتلەیەک نوێنەرایەتیی بزووتنەوەکە لە ناوەوە یان دەرەوەی حکوومەت یان پەرلەمان ناکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.lbcgroup.tv/news/140087/1402160902-lbci-news|سەردێڕ=REPORT: Key Shiite Iraqi cleric says he quits politics|بڵاوکەرەوە=[[Lebanese Broadcasting Corporation International]]|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> چەندین جار داوای کردووە کە ھەموو گرووپە نیمچەسەربازییەکانی کە دەوڵەتی عێراق دانی پێدا ناون، دوای شکستی تەواوەتیی [[داعش]] ھەڵبوەشێندرێنەوە و دواتر ھەموو ھێزە بیانییەکان (بە ئێرانیشەوە) خاکی عێراق بەجێبھێڵن. ئەو زۆر کەسی سەرسام کرد کاتێک لە ساڵی ٢٠١٧ و پێشتریش سەردانی شازادەکانی جێنشینی ھەریەک لە [[شازادەی جێنشینی عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سعوودی]] (بۆ یەکەمجار لە ماوەی ١١ ساڵدا) و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]ی کرد و لە ھەندێک ناوەندی [[ئێران]]یشدا ڕەخنەی لێ گیرا.<ref name="MEE">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.middleeasteye.net/news/iraqi-shia-cleric-muqtada-al-sadr-bans-anti-saudi-slogans-iraqi-streets-1056508450 |سەردێڕ=Muqtada al-Sadr 'bans anti-Saudi slogans from Iraqi streets' |بڵاوکەرەوە=[[Middle East Eye]] |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|نووسەر=MEE staff}}</ref><ref name="Post-ISIL Iraq">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2017/08/post-isil-iraq-decoding-muqtada-al-sadr-gulf-visits-170820062418256.html|سەردێڕ=Post-ISIL Iraq: Decoding Muqtada al-Sadr's Gulf visits|یەکەم=Zaid|دوایین=al-Ali|ڕێکەوت=٢١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref> لە نیسانی ٢٠١٧دا، ئەو خۆی لە سەرکردە شیعەکانی تری عێراق جیا کردەوە بەوەی داوای لە سەرۆکی سووریا [[بەشار ئەسەد]] کرد کە لەلایەن ئێرانەوە پشتگیری دەکرێت، دەست لەکار بکێشێتەوە و وڵات لە خوێنڕشتنی زیاتر ڕزگار بکات.<ref name="CSMonitor2017" /> ھەوڵەکانی سەدر بۆ بەھێزکردنی [[پەیوەندییەکانی عەرەبستانی سعوودی و عێراق]] ڕەنگدانەوەی ھەوڵەکانی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق [[حەیدەر عەبادی]]یە.<ref name="MEE" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Muqtada al-Sadr}} {{حەشدی شەعبی}} {{سوپای مەھدی}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئیسلام|شیعە|عێراق|ئێران|شەڕ|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:خەڵکی نەجەف]] [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ڕابەرە ئاینییە ئیسلامییەکانی سەدەی ٢١ەم]] bb4sfo9k2utnzwbkzn5vw1x3qxkqv98 0 204187 1588753 1543188 2026-06-04T23:15:59Z مامۆستا 39489 1588753 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}[[پەڕگە:Omaha-beach-cemetery.jpg|وێنۆک|[[گۆڕستان]] و ھێمای بیرەوەریی سەربازە [[ئەمریکی]]یەکان لە [[فەڕەنسا]]، بە سەربەرزیی ئەمریکییە کوژراوەکانی [[شەڕی جیھانیی یەکەم]] لە [[ئەورووپا]]]] '''کوژراو لە شەڕدا''' جۆرێک ڕێزبەندیی [[قوربانی مرۆڤی|قوربانییەکان]]ە کە زۆربە لە [[ھێزی سەربازی|ھێزە سەربازییەکان]] بۆ مەرگی ئەندامانی خۆیان بە دەست دووژمنان یان ھێزە نەیارەکان بەکاردێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=U.S. Department of Defense Dictionary: killed in action|ناونیشان=http://ww.dtc.mil/doctrine/jel/doddict/data/k/03003.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120927022355/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/doddict/data/k/03003.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠٠٧}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{commons category|Killed in action}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|شەڕ|جەنگی جیھانیی یەکەم}} {{کۆلکە}} [[پۆل:شەڕ]] [[پۆل:قوربانیانی جەنگ]] iz5tjkwji9w0t650arn5gu0hil37cu0 14 211069 1588713 1198037 2026-06-04T16:04:05Z AramBot 39807 بۆت: گۆڕینی بەستەری پۆلی کۆمنز لە [[:Commons:Category:21st-century American non-fiction writers|21st-century American non-fiction writers]] بۆ [[:Commons:Category:21st-century non-fiction writers from the United States|21st-century non-fiction writers from the United States]] 1588713 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|21st-century non-fiction writers from the United States}} [[پۆل:نووسەرانی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] 6nerp2vw60wnv53m6e2gnwwd0lda1ds 14 227498 1588714 1114754 2026-06-04T16:04:18Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Dialectic}} 1588714 wikitext text/x-wiki {{پۆلی کۆمنز|Dialectic}} [[پۆل:لۆژیکی فەلسەفی]] [[پۆل:ڕەوانبێژی]] i5hcjrv3etfxjkg4tg7jej95wc1pcm4 0 236672 1588735 1588674 2026-06-04T20:00:46Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ژکزی یەک سەرچاوە|ژکزی یەک سەرچاوە]]}} 1588735 wikitext text/x-wiki {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Databox}}{{وەرگێڕانی دەقاودەق}} '''جێن سون ھوانگ''' (بە [[ئینگلیزی]] Jen-Hsun Huang) (١٧ی شوباتی ١٩٦٣) خاوەنکار و [[دارایی]] و [[کارگێڕێکی]] [[تایوان|تایوانی]] [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|-]] ئەمریکییە کە لە ئێستادا وەک [[بەڕێوەبەری جێبەجێکار|بەڕێوەبەری جێبەجێکاری]] [https://www.nvidia.com/ کۆمپانیای Nvidia] کاردەکات. لە ساڵی ١٩٩٣ ھوانگ لەگەڵ [[کریس]] مالکۆڤسکی و کورتیس پریم کۆمپانیای [[ڕەقەکاڵا]]ی Nvidia یان دامەزراند بۆ چارەسەرکردنی کێشەی شاشەی سێ ڕەھەندی لە [[کۆمپیوتەر]]ەکاندا. == چالاکیەکان == داهێنانی GPU یان لە ساڵی ١٩٩٩ بووە هۆی ئەوەی بازاڕی یارییە کۆمپیوتەرییەکان بە بازدان و سنوور گەشە بکات. چالاکییەکانیان لە کۆمپانیای Nvidia بووە هۆی پێداچوونەوە بە پێکهاتەی گرافیکی کۆمپیوتەریی مۆدێرن و شۆڕشێک لە بواری کۆمپیوتەری هاوتەریبدا. [https://www.linkedin.com/in/jenhsunhuang/] دەستکەوتی GPU یان لە سەردەمی نوێدا بووە هۆی دەستپێکردنی بزوێنەری زیرەکی دەستکرد و بلۆکچەین و ئۆتۆمبێلی خۆ لێخوڕین و ڕۆبۆت. و دەرگایەکی نوێی بەڕووی جیهاندا کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=kurd wallet|ناونیشان=https://www.kurdwallet.com|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Blockchain|زمان=en-us}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.kurdwallet.com/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <references group="" responsive="1"></references> {{پۆلی کۆمنز|Jen-Hsun Huang}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەندامانی لێژنەی ١٠٠]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرھەمهێنان لە ئەمریکا]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان]] [[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] rtes9vkaloszize886lwa22hy9a3tpm 1588789 1588735 2026-06-05T07:45:40Z 1silent scientist 51740 1588789 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''جێن-سوون «جێنسن» ھوانگ''' (بە [[چینی]]: 黃仁勳؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٣) بەڕێوەبەرێکی کار و ئەندازیاری کارەبای تایوانی و ئەمریکییە کە دامەزرێنەر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری [[ئینڤیدیا]]یە، کە [[پێڕستی کۆمپانیا گشتییەکان بەپێی بەھای بازاڕ|بەھاکەترین کۆمپانیا]]ی جیھانە. {{As of|2026| post=،}} «[[فۆربێس]]» سەرمایەکەی بە زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی دەخەمڵێنێت، کە دەیکاتە [[ملیاردێرەکانی جیھان|حەوتەم دەوڵەمەندترین کەسایەتی]] لە جیھاندا.<ref name="Forbes3">{{Cite web |date=May 14, 2026 |title=Jensen Huang: CEO & President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[فۆربێس (گۆڤار)|فۆربێس]]}}</ref> ھوانگ کە کوڕی کۆچبەرانی تایوانییە، منداڵیی لە [[تایوان]] و [[تایلەند]] بەسەر بردووە پێش ئەوەی ڕوو لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بکات، کە لەوێ لە [[کێنتاکی]] و [[ئۆریگۆن]] [[خوێندکار]] بووە. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە [[زانکۆی ستانفۆرد]]، ھوانگ [[ئێنڤیدیا]]ی لە ساڵی ١٩٩٣ لە چێشتخانەیەکی [[دێنیس]] لە [[سان خۆزێ، کالیفۆرنیا]] لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دامەزراند و لەو کاتەوە وەک سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ماوەتەوە. ئەو کۆمپانیاکەی لە نزیکبوونەوە لە مایەپووچی لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕزگار کرد و سەرپەرشتیی فراوانبوونی کۆمپانیاکەی کرد بۆ ناو بەرھەمھێنانی [[جی-پی-یوو]]، [[ژمێرکاریی کارایی بەرز]] و [[زیرەکیی دەستکرد]]. لە ژێر دەستی ھوانگدا، ئێنڤیدیا گەشەیەکی خێرای لە کاتی گەشەسەندنی [[زیرەکی دەستکرد]]دا بەخۆیەوە بینی، و بوو بە یەکەم کۆمپانیا کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا بگاتە [[بەھای بازاڕ]]ی زیاتر لە ٥ تریلیۆن دۆلار.<ref> {{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}</ref> لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٤دا، گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|«تایم»]] ھوانگی لە [[تایم ١٠٠| پێڕستی کاریگەرترین کەسایەتییەکان]] دانا. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، وەک یەکێک لە «تەلارسازانی زیرەکیی دەستکرد» بۆ [[کەسایەتیی ساڵی تایم|کەسایەتیی ساڵ]]ی «تایم» دیاری کرا. == ژیانی پێشینە و خوێندن == ھوانگ لە [[تایپێ]]، تایوان، لە ١٧ی شوباتی ١٩٦٣ لەدایکبووە،<ref>{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.</ref> و لە منداڵیدا گواستراوەتەوە بۆ شاری باشووری [[تاینان]].<ref name=":2">{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}</ref> ئەو بچووکترینی دوو کوڕی ھوانگ ھسینگ-تای، [[ئەندازیاری کیمیا|ئەندازیارێکی کیمیا]] لە [[پاڵاوگەی نەوت]]، و لۆ تسای-ھسیوو، مامۆستایەکی خوێندنگەیە.<ref>{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> ئەوان خێزانێکی تایوانیی چینی مامناوەند بوون کە زۆربەی کات شوێنیان دەگۆڕی،{{Sfn|Kim|2024|p=17}} و قسەکەرانی ڕەسەنی [[تایوانیی ھۆکیێن]] بوون.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} ھەموو ڕۆژێک، دایکی جێنسن بە ھەڕەمەکی ١٠ وشەی لە فەرھەنگەوە ھەڵدەبژارد بۆ ئەوەی ئینگلیزی فێری کوڕەکانی بکات.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} کاتێک تەمەنی پێنج ساڵان بوو، خێزانی ھوانگ گواستیانەوە بۆ تایلەند بۆ پشتگیریکردنی پیشەی باوکی لە پاڵاوگە و بۆ ماوەی نزیکەی چوار ساڵ لەوێ مانەوە.<ref name=":2" /><ref name="Lin" /> کاتێک لە بانگکۆک بوو، لە [[خوێندنگەی نێونەتەوەییی ڕووامروودی]] خوێندی.<ref>{{Cite AV media |url= |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |last=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.</ref> لە کۆتاییی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، ھسینگ-تای لە تایوانەوە گەشتی کرد بۆ شاری نیویۆرک بۆ ئەوەی لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی [[فێنککەرەوەی ھەوا|فێنککەرەوە]] مەشق بکات، و دوای گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە، بڕیاری دا کوڕەکانی بنێرێت بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref> لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، جێنسن، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا نەیدەتوانی بە ڕەوانی بە ئینگلیزی قسە بکات، لەلایەن دایک و باوکییەوە نێردرا بۆ ئەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژی.<ref>{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref> ئەو و برا گەورەکەی لە ساڵی ١٩٧٣ گواستیانەوە بۆ لای مامێکیان لە [[تاکۆما، واشینگتن]]، بەھۆی ڕاکردن لە [[ڕاپەڕینی جەماوەریی تایلەند لە ١٩٧٣|نا ئارامییە کۆمەڵایەتییە بەرفراوانەکان لە تایلەند]].<ref name=":3">{{Cite web |author1=Huileng Tan |author2=Lakshmi Varanasi |author3=Theron Mohamed |author4=Beatrice Nolan |author5=Jaures Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}</ref> ھەردوو پۆور و مامی ھوانگ کۆچبەرانی ئەم دوایییەی ویلایەتی واشینگتن بوون؛ ئەوان بە ھەڵە ئەو و براکەییان لە [[پەیمانگای باپتیستی ئۆنێیدا]] ناونووس کرد، کە ئەکادیمیایەکی چاکسازیی ئایینی بوو لە کێنتاکی بۆ گەنجانی خاوەن کێشە،<ref name=":3" /> چونکە بە ھەڵە وایان دەزانی خوێندنگەیەکی ناوخۆییی بەناوبانگە.<ref name="Witt">{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127154917/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=November 27, 2023 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> بۆ دابینکردنی پارەی خوێندنی ئەکادیمیاکە، دایک و باوکی جێنسن نزیکەی ھەموو دارایییەکانی خۆیان فرۆشت.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} کاتێک تەمەنی ١٠ ساڵان بوو، ھوانگ لەگەڵ برا گەورەکەیدا لە بەشە ناوخۆییی کوڕانی ئۆنێیدا دەژیا.<ref name="Witt" /> پێشبینی دەکرا ھەموو خوێندکارێک ھەموو ڕۆژێک کار بکات، و برایەکەشی ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی کاری دەستی لە [[کێڵگەی تووتن]]ی نزیک ئەوێ.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} لەبەر ئەوەی زۆر منداڵ بوو بۆ ئەوەی لە ئەکادیمیای چاکسازییەکەدا بخوێنێت، ھوانگ لە خوێندنگەیەکی گشتیی جیاوازدا خوێندی—خوێندنگەی سەرەتاییی ئۆنێیدا لە [[ئۆنێیدا، کێنتاکی]]—کاتێک گەیشت «کۆچبەرێکی ئاسیاییی کورتەباڵا بوو بە قژی درێژ و ئینگلیزییەکی خاوەن زاراوەیەکی قورس»<ref name="Witt" /> و زۆرجار گاڵتەی پێ دەکرا و لێی دەدرا.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} لە ئۆنێیدا، ھوانگ ھەموو ڕۆژێک توالێتەکانی پاک دەکردەوە، فێری یاریی [[تێنسی سەرمێز]] بوو،{{Refn|بەپێی گۆڤاری «[[فۆربێس (گۆڤار)|فۆربێس]]»، ھوانگ «لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا پلەی سێیەمی لە پاڵەوانێتیی کراوەی تێنسی سەرمێزی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئاستی تازەپێگەیشتووان بەدەستھێنا» لە ساڵی ١٩٧٨.<ref name="Tilley">{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}</ref>|group=lower-alpha}} پەیوەندی بە تیمی مەلەوانییەوە کرد،<ref>{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}</ref> و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا لە «[[سپۆرتس ئیلسترەیتد]]» دەرکەوت.<ref name=":4">{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[وایەرد (گۆڤار)|وایەرد]] |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ئەو فێری خوێندنەوەی بە ھاوژوورە نەخوێندەوارەکەی کرد، کە «گەنجێکی ١٧ ساڵانی پڕ لە تاتۆ و شوێنەواری چەقۆ» بوو،<ref name=":4" /> لە بەرامبەر ئەوەی فێری «بێنچ پرێس» بکرێت.<ref name="Witt" /> لە ساڵی ٢٠٠٢دا، ھوانگ وتی ژیانی لە کێنتاکی «ڕوونتر لە ھەر شتێکی تر» بە بیر دێتەوە.<ref name=":4" /> دوو ساڵ دوای گەیشتنی ھوانگ بۆ ئۆنێیدا، دایک و باوکی گواستیانەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە [[بیڤەرتۆن، ئۆریگۆن]] نیشتەجێ بوون، دوای ئەوە براکان لە خوێندنگەکەی کێنتاکی کشانەوە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ لایان.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} وەک مێردمنداڵێک، ھوانگ لە [[خوێندنگەی ئامادەییی ئەلۆھا]] لە [[ئەلۆھا، ئۆریگۆن]] خوێندی،<ref>{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}</ref> کە لەوێ لە ڕووی ئەکادیمییەوە باڵا بوو. ئەو دوو پۆل [[بازدان لە پۆل|بازی دا]]، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا دەرچوو، و بوو بە یاریزانێکی تێنسی سەرمێز کە لەسەر ئاستی نیشتمانی پلەی ھەبوو جگە لەوەی ئەندامی یانەکانی ماتماتیک، کۆمپیوتەر و زانستی خوێندنگەکە بوو.<ref name="Witt" /> لە ساڵی ١٩٧٧دا، خوێندنگەکە کۆمپیوتەرێکی [[ئەپڵ ٢]]ـی کڕی. ھوانگ ئامێرەکەی بەکارھێنا بۆ یاریکردنی سووپەر ستار ترێک، کە یارییەکی دەقی بوو، و بۆ پڕۆگرامکردن بە زمانی [[بێیسیک]]، و وەشانێکی تایبەت بە خۆی بۆ یاریی [[مار (یاریی ڤیدیۆیی)|مار]] دروست کرد.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە،<ref>{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[فۆڕچوون (گۆڤار)|فۆڕچوون]] |language=en}}</ref> ھوانگ یەکەم کاری خۆی دەستکەوت کە کارکردن بوو لە نۆبەی شەو<ref name=":5">{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}</ref> لە چێشتخانەیەکی ناوخۆییی [[دێنیس]] وەک قاپشۆر و کارگوزاری سەر مێز و گارسۆن لە ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨٣.<ref name=":6">{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[فۆڕچوون (گۆڤار)|فۆڕچوون]] |language=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[بیزنس ستاندارد]] |language=en-US |url-status=live }}</ref> دوای خوێندنگەی ئامادەیی، بڕیاری دا لە [[زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن]] ناونووس بکات بەھۆی کەمیی تێچووی خوێندنی ناوخۆیییەکەی.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} ئەو لە بەشی [[ئەندازیاریی کارەبا]] خوێندی و لە ساڵی ١٩٨٤ بە پلەی بەکالۆریۆس بە بەرزترین نمرە دەرچوو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن]] |language=en}}</ref>{{Sfn|Witt|2025|p=12}} ھوانگ دواتر بە بیر خۆی ھێناوەتەوە و وتی: «من بچووکترین منداڵ بووم لە خوێندنگە، لە پۆلدا» و تەنھا [[خوێندکار]] بووم کە «لە منداڵ دەچوو».<ref>{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}</ref> ساڵانێک دواتر، لەکاتێکدا وەک دیزاینەری مایکرۆچیپ لە [[سیلیکۆن ڤالی]] کاری دەکرد، ھاوکات لە [[وانەکانی شەو]] بۆ خوێندنی باڵا لە [[زانکۆی ستانفۆرد]] بەردەوام بوو، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٢دا بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا بەدەست ھێنا.<ref name="Witt" /><ref>{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}</ref> == ئەی-ئێم-دی و ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک == [[پەڕگە:Sun GX version 1.jpg|وێنۆک|alt=تەختەی وەشانی یەکەمی Sun GX کە دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک نیشان دەدات.|وەشانی یەکەمی سەن جی-ئێکس. تێبینی دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بکە کە خێراکەرەکە جێبەجێ دەکەن.]] دوای دەرچوونی لە زانکۆ، ھوانگ دیزاینەری مایکرۆچیپ بوو لە سیلیکۆن ڤالی. بۆ چەندین پایە لە [[تێکساس ئینسترومێنتس]]، [[ئەدڤانسد مایکرۆ دەیڤایسز]] (ئەی-ئێم-دی)، و [[ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک]] داوا کرا، لە کۆتاییدا ئەی-ئێم-دیی بنکە لە کالیفۆرنیای ھەڵبژارد بەھۆی ئەوەی پێشتر ئاشنای کۆمپانیاکە بوو. ھوانگ دیزاینی [[مایکرۆپرۆسێسەر]]ەکانی ئەی-ئێم-دیی دەکرد لەکاتێکدا ھاوکات لە ستانفۆرد دەیخوێند و دوو منداڵەکەی پەروەردە دەکرد. ھەرچۆنێک بێت، کاتێک دەربارەی پرۆسە نوێیەکانی دیزاینی چیپ لە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بیستی، ھوانگ ئەی-ئێم-دیی بەجێھێشت بۆ وەرگرتنی ڕۆڵێک وەک ئەفسەری تەکنیکی لە کۆمپانیای ئێڵ-ئێس-ئای، کە لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی [[ستارتاپ]]، [[سەن مایکرۆسیستمز]] کاری دەکرد، کە لەوێ چاوی بە ئەندازیاران [[کریس مالاکۆڤسکی]] و [[کورتیس پریم]] کەوت.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}} ئێڵ-ئێس-ئای لە گرێبەستدا بوو لەگەڵ سەن مایکرۆسیستمز و ھوانگی بە مالاکۆڤسکی و پریم ناساند، کە کاریان لەسەر [[کارتی خێراکەری گرافیک]]ـێکی نوێ دەکرد. لەکاتێکدا ھەر سێکیان پرۆسەی بەرھەمھێنانی کارتەکەیان دروست دەکرد، پەیوەندیی نێوان مالاکۆڤسکی و پریم ئاڵۆز بوو چونکە ئەو دووانە لەسەر دیزاینی چیپەکە ناکۆک بوون، کە بووە ھۆی شەڕی ناوخۆیی؛ بە بۆچوونی مالاکۆڤسکی، ئەوان «ھەموو ئەو ئامرازانەیان شکاند کە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک لە پێڕستە ستانداردەکەیدا ھەیبوو».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھوانگ، مالاکۆڤسکی و پریم خێراکەرەکەیان تەواو کرد، کە ناویان نا «ماتۆڕی گرافیکی جی-ئێکس».{{Sfn|Kim|2024|p=34}} جی-ئێکس سەرکەوتنێکی دارایی بەرفراوان بوو؛ فرۆشی ماتۆڕە گرافیکییەکە بەشداری کرد لە زیادبوونی داھاتی سەن مایکرۆسیستمز لە ٢٦٢ ملیۆن دۆلار لە ١٩٨٧ بۆ ٦٥٦ ملیۆن دۆلار لە ١٩٩٠، و ھوانگ بەرزکرایەوە بۆ ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری کۆروێری ئێڵ-ئێس-ئای، کە بەشێک بوو چیپی بۆ فرۆشیارانی ڕەقەکاڵا بەرھەم دەھێنا.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}} == چالاکیەکان == داهێنانی GPU یان لە ساڵی ١٩٩٩ بووە هۆی ئەوەی بازاڕی یارییە کۆمپیوتەرییەکان بە بازدان و سنوور گەشە بکات. چالاکییەکانیان لە کۆمپانیای Nvidia بووە هۆی پێداچوونەوە بە پێکهاتەی گرافیکی کۆمپیوتەریی مۆدێرن و شۆڕشێک لە بواری کۆمپیوتەری هاوتەریبدا. [https://www.linkedin.com/in/jenhsunhuang/] دەستکەوتی GPU یان لە سەردەمی نوێدا بووە هۆی دەستپێکردنی بزوێنەری زیرەکی دەستکرد و بلۆکچەین و ئۆتۆمبێلی خۆ لێخوڕین و ڕۆبۆت. و دەرگایەکی نوێی بەڕووی جیهاندا کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=kurd wallet|ناونیشان=https://www.kurdwallet.com|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Blockchain|زمان=en-us}}{{بەستەری مردوو|url=https://www.kurdwallet.com/ |date=نیسانی ٢٠٢٦ }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <references group="" responsive="1"></references> {{پۆلی کۆمنز|Jen-Hsun Huang}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەندامانی لێژنەی ١٠٠]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرھەمهێنان لە ئەمریکا]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان]] [[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] 2z2gsc3odutorju03zezxpzdr8kj3y1 1588790 1588789 2026-06-05T07:46:01Z 1silent scientist 51740 /* چالاکیەکان */ 1588790 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''جێن-سوون «جێنسن» ھوانگ''' (بە [[چینی]]: 黃仁勳؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٣) بەڕێوەبەرێکی کار و ئەندازیاری کارەبای تایوانی و ئەمریکییە کە دامەزرێنەر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری [[ئینڤیدیا]]یە، کە [[پێڕستی کۆمپانیا گشتییەکان بەپێی بەھای بازاڕ|بەھاکەترین کۆمپانیا]]ی جیھانە. {{As of|2026| post=،}} «[[فۆربێس]]» سەرمایەکەی بە زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی دەخەمڵێنێت، کە دەیکاتە [[ملیاردێرەکانی جیھان|حەوتەم دەوڵەمەندترین کەسایەتی]] لە جیھاندا.<ref name="Forbes3">{{Cite web |date=May 14, 2026 |title=Jensen Huang: CEO & President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[فۆربێس (گۆڤار)|فۆربێس]]}}</ref> ھوانگ کە کوڕی کۆچبەرانی تایوانییە، منداڵیی لە [[تایوان]] و [[تایلەند]] بەسەر بردووە پێش ئەوەی ڕوو لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بکات، کە لەوێ لە [[کێنتاکی]] و [[ئۆریگۆن]] [[خوێندکار]] بووە. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە [[زانکۆی ستانفۆرد]]، ھوانگ [[ئێنڤیدیا]]ی لە ساڵی ١٩٩٣ لە چێشتخانەیەکی [[دێنیس]] لە [[سان خۆزێ، کالیفۆرنیا]] لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دامەزراند و لەو کاتەوە وەک سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ماوەتەوە. ئەو کۆمپانیاکەی لە نزیکبوونەوە لە مایەپووچی لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕزگار کرد و سەرپەرشتیی فراوانبوونی کۆمپانیاکەی کرد بۆ ناو بەرھەمھێنانی [[جی-پی-یوو]]، [[ژمێرکاریی کارایی بەرز]] و [[زیرەکیی دەستکرد]]. لە ژێر دەستی ھوانگدا، ئێنڤیدیا گەشەیەکی خێرای لە کاتی گەشەسەندنی [[زیرەکی دەستکرد]]دا بەخۆیەوە بینی، و بوو بە یەکەم کۆمپانیا کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا بگاتە [[بەھای بازاڕ]]ی زیاتر لە ٥ تریلیۆن دۆلار.<ref> {{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}</ref> لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٤دا، گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|«تایم»]] ھوانگی لە [[تایم ١٠٠| پێڕستی کاریگەرترین کەسایەتییەکان]] دانا. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، وەک یەکێک لە «تەلارسازانی زیرەکیی دەستکرد» بۆ [[کەسایەتیی ساڵی تایم|کەسایەتیی ساڵ]]ی «تایم» دیاری کرا. == ژیانی پێشینە و خوێندن == ھوانگ لە [[تایپێ]]، تایوان، لە ١٧ی شوباتی ١٩٦٣ لەدایکبووە،<ref>{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.</ref> و لە منداڵیدا گواستراوەتەوە بۆ شاری باشووری [[تاینان]].<ref name=":2">{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}</ref> ئەو بچووکترینی دوو کوڕی ھوانگ ھسینگ-تای، [[ئەندازیاری کیمیا|ئەندازیارێکی کیمیا]] لە [[پاڵاوگەی نەوت]]، و لۆ تسای-ھسیوو، مامۆستایەکی خوێندنگەیە.<ref>{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> ئەوان خێزانێکی تایوانیی چینی مامناوەند بوون کە زۆربەی کات شوێنیان دەگۆڕی،{{Sfn|Kim|2024|p=17}} و قسەکەرانی ڕەسەنی [[تایوانیی ھۆکیێن]] بوون.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} ھەموو ڕۆژێک، دایکی جێنسن بە ھەڕەمەکی ١٠ وشەی لە فەرھەنگەوە ھەڵدەبژارد بۆ ئەوەی ئینگلیزی فێری کوڕەکانی بکات.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} کاتێک تەمەنی پێنج ساڵان بوو، خێزانی ھوانگ گواستیانەوە بۆ تایلەند بۆ پشتگیریکردنی پیشەی باوکی لە پاڵاوگە و بۆ ماوەی نزیکەی چوار ساڵ لەوێ مانەوە.<ref name=":2" /><ref name="Lin" /> کاتێک لە بانگکۆک بوو، لە [[خوێندنگەی نێونەتەوەییی ڕووامروودی]] خوێندی.<ref>{{Cite AV media |url= |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |last=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.</ref> لە کۆتاییی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، ھسینگ-تای لە تایوانەوە گەشتی کرد بۆ شاری نیویۆرک بۆ ئەوەی لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی [[فێنککەرەوەی ھەوا|فێنککەرەوە]] مەشق بکات، و دوای گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە، بڕیاری دا کوڕەکانی بنێرێت بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref> لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، جێنسن، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا نەیدەتوانی بە ڕەوانی بە ئینگلیزی قسە بکات، لەلایەن دایک و باوکییەوە نێردرا بۆ ئەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژی.<ref>{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref> ئەو و برا گەورەکەی لە ساڵی ١٩٧٣ گواستیانەوە بۆ لای مامێکیان لە [[تاکۆما، واشینگتن]]، بەھۆی ڕاکردن لە [[ڕاپەڕینی جەماوەریی تایلەند لە ١٩٧٣|نا ئارامییە کۆمەڵایەتییە بەرفراوانەکان لە تایلەند]].<ref name=":3">{{Cite web |author1=Huileng Tan |author2=Lakshmi Varanasi |author3=Theron Mohamed |author4=Beatrice Nolan |author5=Jaures Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}</ref> ھەردوو پۆور و مامی ھوانگ کۆچبەرانی ئەم دوایییەی ویلایەتی واشینگتن بوون؛ ئەوان بە ھەڵە ئەو و براکەییان لە [[پەیمانگای باپتیستی ئۆنێیدا]] ناونووس کرد، کە ئەکادیمیایەکی چاکسازیی ئایینی بوو لە کێنتاکی بۆ گەنجانی خاوەن کێشە،<ref name=":3" /> چونکە بە ھەڵە وایان دەزانی خوێندنگەیەکی ناوخۆییی بەناوبانگە.<ref name="Witt">{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127154917/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=November 27, 2023 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> بۆ دابینکردنی پارەی خوێندنی ئەکادیمیاکە، دایک و باوکی جێنسن نزیکەی ھەموو دارایییەکانی خۆیان فرۆشت.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} کاتێک تەمەنی ١٠ ساڵان بوو، ھوانگ لەگەڵ برا گەورەکەیدا لە بەشە ناوخۆییی کوڕانی ئۆنێیدا دەژیا.<ref name="Witt" /> پێشبینی دەکرا ھەموو خوێندکارێک ھەموو ڕۆژێک کار بکات، و برایەکەشی ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی کاری دەستی لە [[کێڵگەی تووتن]]ی نزیک ئەوێ.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} لەبەر ئەوەی زۆر منداڵ بوو بۆ ئەوەی لە ئەکادیمیای چاکسازییەکەدا بخوێنێت، ھوانگ لە خوێندنگەیەکی گشتیی جیاوازدا خوێندی—خوێندنگەی سەرەتاییی ئۆنێیدا لە [[ئۆنێیدا، کێنتاکی]]—کاتێک گەیشت «کۆچبەرێکی ئاسیاییی کورتەباڵا بوو بە قژی درێژ و ئینگلیزییەکی خاوەن زاراوەیەکی قورس»<ref name="Witt" /> و زۆرجار گاڵتەی پێ دەکرا و لێی دەدرا.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} لە ئۆنێیدا، ھوانگ ھەموو ڕۆژێک توالێتەکانی پاک دەکردەوە، فێری یاریی [[تێنسی سەرمێز]] بوو،{{Refn|بەپێی گۆڤاری «[[فۆربێس (گۆڤار)|فۆربێس]]»، ھوانگ «لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا پلەی سێیەمی لە پاڵەوانێتیی کراوەی تێنسی سەرمێزی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئاستی تازەپێگەیشتووان بەدەستھێنا» لە ساڵی ١٩٧٨.<ref name="Tilley">{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}</ref>|group=lower-alpha}} پەیوەندی بە تیمی مەلەوانییەوە کرد،<ref>{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}</ref> و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا لە «[[سپۆرتس ئیلسترەیتد]]» دەرکەوت.<ref name=":4">{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[وایەرد (گۆڤار)|وایەرد]] |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ئەو فێری خوێندنەوەی بە ھاوژوورە نەخوێندەوارەکەی کرد، کە «گەنجێکی ١٧ ساڵانی پڕ لە تاتۆ و شوێنەواری چەقۆ» بوو،<ref name=":4" /> لە بەرامبەر ئەوەی فێری «بێنچ پرێس» بکرێت.<ref name="Witt" /> لە ساڵی ٢٠٠٢دا، ھوانگ وتی ژیانی لە کێنتاکی «ڕوونتر لە ھەر شتێکی تر» بە بیر دێتەوە.<ref name=":4" /> دوو ساڵ دوای گەیشتنی ھوانگ بۆ ئۆنێیدا، دایک و باوکی گواستیانەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە [[بیڤەرتۆن، ئۆریگۆن]] نیشتەجێ بوون، دوای ئەوە براکان لە خوێندنگەکەی کێنتاکی کشانەوە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ لایان.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} وەک مێردمنداڵێک، ھوانگ لە [[خوێندنگەی ئامادەییی ئەلۆھا]] لە [[ئەلۆھا، ئۆریگۆن]] خوێندی،<ref>{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}</ref> کە لەوێ لە ڕووی ئەکادیمییەوە باڵا بوو. ئەو دوو پۆل [[بازدان لە پۆل|بازی دا]]، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا دەرچوو، و بوو بە یاریزانێکی تێنسی سەرمێز کە لەسەر ئاستی نیشتمانی پلەی ھەبوو جگە لەوەی ئەندامی یانەکانی ماتماتیک، کۆمپیوتەر و زانستی خوێندنگەکە بوو.<ref name="Witt" /> لە ساڵی ١٩٧٧دا، خوێندنگەکە کۆمپیوتەرێکی [[ئەپڵ ٢]]ـی کڕی. ھوانگ ئامێرەکەی بەکارھێنا بۆ یاریکردنی سووپەر ستار ترێک، کە یارییەکی دەقی بوو، و بۆ پڕۆگرامکردن بە زمانی [[بێیسیک]]، و وەشانێکی تایبەت بە خۆی بۆ یاریی [[مار (یاریی ڤیدیۆیی)|مار]] دروست کرد.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە،<ref>{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[فۆڕچوون (گۆڤار)|فۆڕچوون]] |language=en}}</ref> ھوانگ یەکەم کاری خۆی دەستکەوت کە کارکردن بوو لە نۆبەی شەو<ref name=":5">{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}</ref> لە چێشتخانەیەکی ناوخۆییی [[دێنیس]] وەک قاپشۆر و کارگوزاری سەر مێز و گارسۆن لە ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨٣.<ref name=":6">{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[فۆڕچوون (گۆڤار)|فۆڕچوون]] |language=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[بیزنس ستاندارد]] |language=en-US |url-status=live }}</ref> دوای خوێندنگەی ئامادەیی، بڕیاری دا لە [[زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن]] ناونووس بکات بەھۆی کەمیی تێچووی خوێندنی ناوخۆیییەکەی.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} ئەو لە بەشی [[ئەندازیاریی کارەبا]] خوێندی و لە ساڵی ١٩٨٤ بە پلەی بەکالۆریۆس بە بەرزترین نمرە دەرچوو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن]] |language=en}}</ref>{{Sfn|Witt|2025|p=12}} ھوانگ دواتر بە بیر خۆی ھێناوەتەوە و وتی: «من بچووکترین منداڵ بووم لە خوێندنگە، لە پۆلدا» و تەنھا [[خوێندکار]] بووم کە «لە منداڵ دەچوو».<ref>{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}</ref> ساڵانێک دواتر، لەکاتێکدا وەک دیزاینەری مایکرۆچیپ لە [[سیلیکۆن ڤالی]] کاری دەکرد، ھاوکات لە [[وانەکانی شەو]] بۆ خوێندنی باڵا لە [[زانکۆی ستانفۆرد]] بەردەوام بوو، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٢دا بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا بەدەست ھێنا.<ref name="Witt" /><ref>{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}</ref> == ئەی-ئێم-دی و ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک == [[پەڕگە:Sun GX version 1.jpg|وێنۆک|alt=تەختەی وەشانی یەکەمی Sun GX کە دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک نیشان دەدات.|وەشانی یەکەمی سەن جی-ئێکس. تێبینی دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بکە کە خێراکەرەکە جێبەجێ دەکەن.]] دوای دەرچوونی لە زانکۆ، ھوانگ دیزاینەری مایکرۆچیپ بوو لە سیلیکۆن ڤالی. بۆ چەندین پایە لە [[تێکساس ئینسترومێنتس]]، [[ئەدڤانسد مایکرۆ دەیڤایسز]] (ئەی-ئێم-دی)، و [[ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک]] داوا کرا، لە کۆتاییدا ئەی-ئێم-دیی بنکە لە کالیفۆرنیای ھەڵبژارد بەھۆی ئەوەی پێشتر ئاشنای کۆمپانیاکە بوو. ھوانگ دیزاینی [[مایکرۆپرۆسێسەر]]ەکانی ئەی-ئێم-دیی دەکرد لەکاتێکدا ھاوکات لە ستانفۆرد دەیخوێند و دوو منداڵەکەی پەروەردە دەکرد. ھەرچۆنێک بێت، کاتێک دەربارەی پرۆسە نوێیەکانی دیزاینی چیپ لە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بیستی، ھوانگ ئەی-ئێم-دیی بەجێھێشت بۆ وەرگرتنی ڕۆڵێک وەک ئەفسەری تەکنیکی لە کۆمپانیای ئێڵ-ئێس-ئای، کە لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی [[ستارتاپ]]، [[سەن مایکرۆسیستمز]] کاری دەکرد، کە لەوێ چاوی بە ئەندازیاران [[کریس مالاکۆڤسکی]] و [[کورتیس پریم]] کەوت.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}} ئێڵ-ئێس-ئای لە گرێبەستدا بوو لەگەڵ سەن مایکرۆسیستمز و ھوانگی بە مالاکۆڤسکی و پریم ناساند، کە کاریان لەسەر [[کارتی خێراکەری گرافیک]]ـێکی نوێ دەکرد. لەکاتێکدا ھەر سێکیان پرۆسەی بەرھەمھێنانی کارتەکەیان دروست دەکرد، پەیوەندیی نێوان مالاکۆڤسکی و پریم ئاڵۆز بوو چونکە ئەو دووانە لەسەر دیزاینی چیپەکە ناکۆک بوون، کە بووە ھۆی شەڕی ناوخۆیی؛ بە بۆچوونی مالاکۆڤسکی، ئەوان «ھەموو ئەو ئامرازانەیان شکاند کە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک لە پێڕستە ستانداردەکەیدا ھەیبوو».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھوانگ، مالاکۆڤسکی و پریم خێراکەرەکەیان تەواو کرد، کە ناویان نا «ماتۆڕی گرافیکی جی-ئێکس».{{Sfn|Kim|2024|p=34}} جی-ئێکس سەرکەوتنێکی دارایی بەرفراوان بوو؛ فرۆشی ماتۆڕە گرافیکییەکە بەشداری کرد لە زیادبوونی داھاتی سەن مایکرۆسیستمز لە ٢٦٢ ملیۆن دۆلار لە ١٩٨٧ بۆ ٦٥٦ ملیۆن دۆلار لە ١٩٩٠، و ھوانگ بەرزکرایەوە بۆ ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری کۆروێری ئێڵ-ئێس-ئای، کە بەشێک بوو چیپی بۆ فرۆشیارانی ڕەقەکاڵا بەرھەم دەھێنا.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <references group="" responsive="1"></references> {{پۆلی کۆمنز|Jen-Hsun Huang}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی کۆمپیوتەر}} [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەندامانی لێژنەی ١٠٠]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرھەمهێنان لە ئەمریکا]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان]] [[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] kc9tis9b0ej9erqi4xfogbut5xgoj6f 1588812 1588790 2026-06-05T10:35:39Z 1silent scientist 51740 /* سەرچاوەکان */ 1588812 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''جێن-سوون «جێنسن» ھوانگ''' (بە [[چینی]]: 黃仁勳؛ لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ١٩٦٣) بەڕێوەبەرێکی کار و ئەندازیاری کارەبای تایوانی و ئەمریکییە کە دامەزرێنەر، سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری [[ئینڤیدیا]]یە، کە [[پێڕستی کۆمپانیا گشتییەکان بەپێی بەھای بازاڕ|بەھاکەترین کۆمپانیا]]ی جیھانە. {{As of|2026| post=،}} «[[فۆربێس]]» سەرمایەکەی بە زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی دەخەمڵێنێت، کە دەیکاتە [[ملیاردێرەکانی جیھان|حەوتەم دەوڵەمەندترین کەسایەتی]] لە جیھاندا.<ref name="Forbes3">{{Cite web |date=May 14, 2026 |title=Jensen Huang: CEO & President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[فۆربێس (گۆڤار)|فۆربێس]]}}</ref> ھوانگ کە کوڕی کۆچبەرانی تایوانییە، منداڵیی لە [[تایوان]] و [[تایلەند]] بەسەر بردووە پێش ئەوەی ڕوو لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]] بکات، کە لەوێ لە [[کێنتاکی]] و [[ئۆریگۆن]] [[خوێندکار]] بووە. دوای بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە [[زانکۆی ستانفۆرد]]، ھوانگ [[ئێنڤیدیا]]ی لە ساڵی ١٩٩٣ لە چێشتخانەیەکی [[دێنیس]] لە [[سان خۆزێ، کالیفۆرنیا]] لە تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دامەزراند و لەو کاتەوە وەک سەرۆک و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ماوەتەوە. ئەو کۆمپانیاکەی لە نزیکبوونەوە لە مایەپووچی لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا ڕزگار کرد و سەرپەرشتیی فراوانبوونی کۆمپانیاکەی کرد بۆ ناو بەرھەمھێنانی [[جی-پی-یوو]]، [[ژمێرکاریی کارایی بەرز]] و [[زیرەکیی دەستکرد]]. لە ژێر دەستی ھوانگدا، ئێنڤیدیا گەشەیەکی خێرای لە کاتی گەشەسەندنی [[زیرەکی دەستکرد]]دا بەخۆیەوە بینی، و بوو بە یەکەم کۆمپانیا کە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا بگاتە [[بەھای بازاڕ]]ی زیاتر لە ٥ تریلیۆن دۆلار.<ref> {{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}</ref> لە ساڵانی ٢٠٢١ و ٢٠٢٤دا، گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|«تایم»]] ھوانگی لە [[تایم ١٠٠| پێڕستی کاریگەرترین کەسایەتییەکان]] دانا. لە ساڵی ٢٠٢٥دا، وەک یەکێک لە «تەلارسازانی زیرەکیی دەستکرد» بۆ [[کەسایەتیی ساڵی تایم|کەسایەتیی ساڵ]]ی «تایم» دیاری کرا. == ژیانی پێشینە و خوێندن == ھوانگ لە [[تایپێ]]، تایوان، لە ١٧ی شوباتی ١٩٦٣ لەدایکبووە،<ref>{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.</ref> و لە منداڵیدا گواستراوەتەوە بۆ شاری باشووری [[تاینان]].<ref name=":2">{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}</ref> ئەو بچووکترینی دوو کوڕی ھوانگ ھسینگ-تای، [[ئەندازیاری کیمیا|ئەندازیارێکی کیمیا]] لە [[پاڵاوگەی نەوت]]، و لۆ تسای-ھسیوو، مامۆستایەکی خوێندنگەیە.<ref>{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> ئەوان خێزانێکی تایوانیی چینی مامناوەند بوون کە زۆربەی کات شوێنیان دەگۆڕی،{{Sfn|Kim|2024|p=17}} و قسەکەرانی ڕەسەنی [[تایوانیی ھۆکیێن]] بوون.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} ھەموو ڕۆژێک، دایکی جێنسن بە ھەڕەمەکی ١٠ وشەی لە فەرھەنگەوە ھەڵدەبژارد بۆ ئەوەی ئینگلیزی فێری کوڕەکانی بکات.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} کاتێک تەمەنی پێنج ساڵان بوو، خێزانی ھوانگ گواستیانەوە بۆ تایلەند بۆ پشتگیریکردنی پیشەی باوکی لە پاڵاوگە و بۆ ماوەی نزیکەی چوار ساڵ لەوێ مانەوە.<ref name=":2" /><ref name="Lin" /> کاتێک لە بانگکۆک بوو، لە [[خوێندنگەی نێونەتەوەییی ڕووامروودی]] خوێندی.<ref>{{Cite AV media |url= |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |last=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.</ref> لە کۆتاییی شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، ھسینگ-تای لە تایوانەوە گەشتی کرد بۆ شاری نیویۆرک بۆ ئەوەی لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی [[فێنککەرەوەی ھەوا|فێنککەرەوە]] مەشق بکات، و دوای گەڕانەوەی بۆ ماڵەوە، بڕیاری دا کوڕەکانی بنێرێت بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.<ref>{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref> لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، جێنسن، سەرەڕای ئەوەی ھێشتا نەیدەتوانی بە ڕەوانی بە ئینگلیزی قسە بکات، لەلایەن دایک و باوکییەوە نێردرا بۆ ئەوەی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان بژی.<ref>{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref> ئەو و برا گەورەکەی لە ساڵی ١٩٧٣ گواستیانەوە بۆ لای مامێکیان لە [[تاکۆما، واشینگتن]]، بەھۆی ڕاکردن لە [[ڕاپەڕینی جەماوەریی تایلەند لە ١٩٧٣|نا ئارامییە کۆمەڵایەتییە بەرفراوانەکان لە تایلەند]].<ref name=":3">{{Cite web |author1=Huileng Tan |author2=Lakshmi Varanasi |author3=Theron Mohamed |author4=Beatrice Nolan |author5=Jaures Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}</ref> ھەردوو پۆور و مامی ھوانگ کۆچبەرانی ئەم دوایییەی ویلایەتی واشینگتن بوون؛ ئەوان بە ھەڵە ئەو و براکەییان لە [[پەیمانگای باپتیستی ئۆنێیدا]] ناونووس کرد، کە ئەکادیمیایەکی چاکسازیی ئایینی بوو لە کێنتاکی بۆ گەنجانی خاوەن کێشە،<ref name=":3" /> چونکە بە ھەڵە وایان دەزانی خوێندنگەیەکی ناوخۆییی بەناوبانگە.<ref name="Witt">{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127154917/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=November 27, 2023 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> بۆ دابینکردنی پارەی خوێندنی ئەکادیمیاکە، دایک و باوکی جێنسن نزیکەی ھەموو دارایییەکانی خۆیان فرۆشت.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} کاتێک تەمەنی ١٠ ساڵان بوو، ھوانگ لەگەڵ برا گەورەکەیدا لە بەشە ناوخۆییی کوڕانی ئۆنێیدا دەژیا.<ref name="Witt" /> پێشبینی دەکرا ھەموو خوێندکارێک ھەموو ڕۆژێک کار بکات، و برایەکەشی ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی کاری دەستی لە [[کێڵگەی تووتن]]ی نزیک ئەوێ.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} لەبەر ئەوەی زۆر منداڵ بوو بۆ ئەوەی لە ئەکادیمیای چاکسازییەکەدا بخوێنێت، ھوانگ لە خوێندنگەیەکی گشتیی جیاوازدا خوێندی—خوێندنگەی سەرەتاییی ئۆنێیدا لە [[ئۆنێیدا، کێنتاکی]]—کاتێک گەیشت «کۆچبەرێکی ئاسیاییی کورتەباڵا بوو بە قژی درێژ و ئینگلیزییەکی خاوەن زاراوەیەکی قورس»<ref name="Witt" /> و زۆرجار گاڵتەی پێ دەکرا و لێی دەدرا.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} لە ئۆنێیدا، ھوانگ ھەموو ڕۆژێک توالێتەکانی پاک دەکردەوە، فێری یاریی [[تێنسی سەرمێز]] بوو،{{Refn|بەپێی گۆڤاری «[[فۆربێس (گۆڤار)|فۆربێس]]»، ھوانگ «لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا پلەی سێیەمی لە پاڵەوانێتیی کراوەی تێنسی سەرمێزی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئاستی تازەپێگەیشتووان بەدەستھێنا» لە ساڵی ١٩٧٨.<ref name="Tilley">{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}</ref>|group=lower-alpha}} پەیوەندی بە تیمی مەلەوانییەوە کرد،<ref>{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}</ref> و لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا لە «[[سپۆرتس ئیلسترەیتد]]» دەرکەوت.<ref name=":4">{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[وایەرد (گۆڤار)|وایەرد]] |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ئەو فێری خوێندنەوەی بە ھاوژوورە نەخوێندەوارەکەی کرد، کە «گەنجێکی ١٧ ساڵانی پڕ لە تاتۆ و شوێنەواری چەقۆ» بوو،<ref name=":4" /> لە بەرامبەر ئەوەی فێری «بێنچ پرێس» بکرێت.<ref name="Witt" /> لە ساڵی ٢٠٠٢دا، ھوانگ وتی ژیانی لە کێنتاکی «ڕوونتر لە ھەر شتێکی تر» بە بیر دێتەوە.<ref name=":4" /> دوو ساڵ دوای گەیشتنی ھوانگ بۆ ئۆنێیدا، دایک و باوکی گواستیانەوە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و لە [[بیڤەرتۆن، ئۆریگۆن]] نیشتەجێ بوون، دوای ئەوە براکان لە خوێندنگەکەی کێنتاکی کشانەوە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ لایان.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} وەک مێردمنداڵێک، ھوانگ لە [[خوێندنگەی ئامادەییی ئەلۆھا]] لە [[ئەلۆھا، ئۆریگۆن]] خوێندی،<ref>{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}</ref> کە لەوێ لە ڕووی ئەکادیمییەوە باڵا بوو. ئەو دوو پۆل [[بازدان لە پۆل|بازی دا]]، لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا دەرچوو، و بوو بە یاریزانێکی تێنسی سەرمێز کە لەسەر ئاستی نیشتمانی پلەی ھەبوو جگە لەوەی ئەندامی یانەکانی ماتماتیک، کۆمپیوتەر و زانستی خوێندنگەکە بوو.<ref name="Witt" /> لە ساڵی ١٩٧٧دا، خوێندنگەکە کۆمپیوتەرێکی [[ئەپڵ ٢]]ـی کڕی. ھوانگ ئامێرەکەی بەکارھێنا بۆ یاریکردنی سووپەر ستار ترێک، کە یارییەکی دەقی بوو، و بۆ پڕۆگرامکردن بە زمانی [[بێیسیک]]، و وەشانێکی تایبەت بە خۆی بۆ یاریی [[مار (یاریی ڤیدیۆیی)|مار]] دروست کرد.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} لە تەمەنی ١٥ ساڵییەوە،<ref>{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[فۆڕچوون (گۆڤار)|فۆڕچوون]] |language=en}}</ref> ھوانگ یەکەم کاری خۆی دەستکەوت کە کارکردن بوو لە نۆبەی شەو<ref name=":5">{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}</ref> لە چێشتخانەیەکی ناوخۆییی [[دێنیس]] وەک قاپشۆر و کارگوزاری سەر مێز و گارسۆن لە ساڵانی ١٩٧٨ بۆ ١٩٨٣.<ref name=":6">{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[فۆڕچوون (گۆڤار)|فۆڕچوون]] |language=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[بیزنس ستاندارد]] |language=en-US |url-status=live }}</ref> دوای خوێندنگەی ئامادەیی، بڕیاری دا لە [[زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن]] ناونووس بکات بەھۆی کەمیی تێچووی خوێندنی ناوخۆیییەکەی.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} ئەو لە بەشی [[ئەندازیاریی کارەبا]] خوێندی و لە ساڵی ١٩٨٤ بە پلەی بەکالۆریۆس بە بەرزترین نمرە دەرچوو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[زانکۆی ویلایەتی ئۆریگۆن]] |language=en}}</ref>{{Sfn|Witt|2025|p=12}} ھوانگ دواتر بە بیر خۆی ھێناوەتەوە و وتی: «من بچووکترین منداڵ بووم لە خوێندنگە، لە پۆلدا» و تەنھا [[خوێندکار]] بووم کە «لە منداڵ دەچوو».<ref>{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}</ref> ساڵانێک دواتر، لەکاتێکدا وەک دیزاینەری مایکرۆچیپ لە [[سیلیکۆن ڤالی]] کاری دەکرد، ھاوکات لە [[وانەکانی شەو]] بۆ خوێندنی باڵا لە [[زانکۆی ستانفۆرد]] بەردەوام بوو، کە لەوێ لە ساڵی ١٩٩٢دا بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاریی کارەبا بەدەست ھێنا.<ref name="Witt" /><ref>{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}</ref> == ئەی-ئێم-دی و ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک == [[پەڕگە:Sun GX version 1.jpg|وێنۆک|alt=تەختەی وەشانی یەکەمی Sun GX کە دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک نیشان دەدات.|وەشانی یەکەمی سەن جی-ئێکس. تێبینی دوو چیپە گەورەکەی ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بکە کە خێراکەرەکە جێبەجێ دەکەن.]] دوای دەرچوونی لە زانکۆ، ھوانگ دیزاینەری مایکرۆچیپ بوو لە سیلیکۆن ڤالی. بۆ چەندین پایە لە [[تێکساس ئینسترومێنتس]]، [[ئەدڤانسد مایکرۆ دەیڤایسز]] (ئەی-ئێم-دی)، و [[ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک]] داوا کرا، لە کۆتاییدا ئەی-ئێم-دیی بنکە لە کالیفۆرنیای ھەڵبژارد بەھۆی ئەوەی پێشتر ئاشنای کۆمپانیاکە بوو. ھوانگ دیزاینی [[مایکرۆپرۆسێسەر]]ەکانی ئەی-ئێم-دیی دەکرد لەکاتێکدا ھاوکات لە ستانفۆرد دەیخوێند و دوو منداڵەکەی پەروەردە دەکرد. ھەرچۆنێک بێت، کاتێک دەربارەی پرۆسە نوێیەکانی دیزاینی چیپ لە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک بیستی، ھوانگ ئەی-ئێم-دیی بەجێھێشت بۆ وەرگرتنی ڕۆڵێک وەک ئەفسەری تەکنیکی لە کۆمپانیای ئێڵ-ئێس-ئای، کە لەژێر دەستی کۆمپانیایەکی [[ستارتاپ]]، [[سەن مایکرۆسیستمز]] کاری دەکرد، کە لەوێ چاوی بە ئەندازیاران [[کریس مالاکۆڤسکی]] و [[کورتیس پریم]] کەوت.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}} ئێڵ-ئێس-ئای لە گرێبەستدا بوو لەگەڵ سەن مایکرۆسیستمز و ھوانگی بە مالاکۆڤسکی و پریم ناساند، کە کاریان لەسەر [[کارتی خێراکەری گرافیک]]ـێکی نوێ دەکرد. لەکاتێکدا ھەر سێکیان پرۆسەی بەرھەمھێنانی کارتەکەیان دروست دەکرد، پەیوەندیی نێوان مالاکۆڤسکی و پریم ئاڵۆز بوو چونکە ئەو دووانە لەسەر دیزاینی چیپەکە ناکۆک بوون، کە بووە ھۆی شەڕی ناوخۆیی؛ بە بۆچوونی مالاکۆڤسکی، ئەوان «ھەموو ئەو ئامرازانەیان شکاند کە ئێڵ-ئێس-ئای لۆجیک لە پێڕستە ستانداردەکەیدا ھەیبوو».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} لە ساڵی ١٩٨٩دا، ھوانگ، مالاکۆڤسکی و پریم خێراکەرەکەیان تەواو کرد، کە ناویان نا «ماتۆڕی گرافیکی جی-ئێکس».{{Sfn|Kim|2024|p=34}} جی-ئێکس سەرکەوتنێکی دارایی بەرفراوان بوو؛ فرۆشی ماتۆڕە گرافیکییەکە بەشداری کرد لە زیادبوونی داھاتی سەن مایکرۆسیستمز لە ٢٦٢ ملیۆن دۆلار لە ١٩٨٧ بۆ ٦٥٦ ملیۆن دۆلار لە ١٩٩٠، و ھوانگ بەرزکرایەوە بۆ ئەوەی ببێتە بەڕێوەبەری کۆروێری ئێڵ-ئێس-ئای، کە بەشێک بوو چیپی بۆ فرۆشیارانی ڕەقەکاڵا بەرھەم دەھێنا.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}} == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} <references group="" responsive="1"></references> {{پۆلی کۆمنز|Jen-Hsun Huang}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|زانستی کۆمپیوتەر|تایوان}} [[پۆل:میلیاردێرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەندازیارانی کارەبای ئەمریکی]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی جێبەجێکاریی تەکنەلۆژیای ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:ئەندامانی لێژنەی ١٠٠]] [[پۆل:بازرگانە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:سەرۆکی کۆمپانیا ئەمریکییەکان]] [[پۆل:بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکانی بەرھەمهێنان لە ئەمریکا]] [[پۆل:بەڕێوەبەرانی كۆمپانیا ئەمریكییەكان]] [[پۆل:بازرگانانی ئەمریکی لە سەدەی بیست و یەکەم]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] 66tol56t4smis9ina6va4iit8txyp4l 2 239162 1588709 1588681 2026-06-04T13:14:28Z Ari Qasm 57423 1588709 wikitext text/x-wiki {{نیشانی پاسدەری خۆگەڕ}} <div style="font-size:30px; font-weight:bold; font-family: Georgia; border:2px solid black"> {{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|{{font color|red|بەخێرێی}}|{{font color|yellow|بۆ پەڕەی}} {{font color|green|ئاری}}}} {{کۆتاییی شیعر|}} </div> {{collapse top|title=[[ویکیپیدیا:سندووقەکانی بەکارھێنەر|سندووقەکانی بەکارھێنەر]]|bg=#32CD32|bg2=white}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|60px]] | id-c = #FFFFFF | info = ئەم بەکارھێنەرە سەرسامی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سەردەمەکەیەتی | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژی یان شاری ھەولێری خۆش دەوێت.</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }} {{userbox | border-c = #DDD | id = [[پەڕگە:Wikipedia Autopatrolled.svg|40px]] | id-c = #DDD | info = {{#ifeq:{{{s}}}|yes|<s>}}ئەم بەکارھێنەرە لە {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|ویکیپیدیای کوردی]]}} مافی '''[[ویکیپیدیا:پاسدانی خۆگەڕ|پاسدانی خۆگەڕ]]'''ی ھەیە.{{#ifeq:{{{s}}}|yes|</s>}} {{#if:{{{1|}}}|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:{{{lang code|ckb}}}:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ{{#if:{{{lang_code|}}}|&nbsp;{{{lang_code}}}|}}</span>])</span>|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ</span>])</span>}} | info-c = #EEE | nocat = {{{nocat|}}} | usercategory = {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User|پاسدەرانی خۆگەڕی ویکیپیدیا}} <noinclude> }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }}{{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}}{{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە مەیلی بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=خەڵاتەکان|bg=#32CD32|bg2=white}} {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی سەرەکی''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سپاس بۆ سازکردن و دەستکارییەکانت! ھیوادارم لێرە بەردەوام بیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) |} {{collapse bottom}} == دەربارەی من == {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو=ئارى|نەتەوە=[[کورد]]|وڵات={{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[باشووری کوردستان]]،[[هەولێر]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین=[[ئیسلام]]|وێنە=Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|ڕەنگی فۆنت=Blue|ڕەنگ=Red|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com ariqasm580@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} === وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)]] 83mvn5do9z09v2sden639z66s8choeg 1588727 1588709 2026-06-04T18:50:47Z Ari Qasm 57423 1588727 wikitext text/x-wiki {{نیشانی پاسدەری خۆگەڕ}} <div style="font-size:30px; font-weight:bold; font-family: Georgia; border:2px solid black"> {{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|{{font color|red|بەخێرێی}}|{{font color|yellow|بۆ پەڕەی}} {{font color|green|ئاری}}}} {{کۆتاییی شیعر|}} </div> {{collapse top|title=[[ویکیپیدیا:سندووقەکانی بەکارھێنەر|سندووقەکانی بەکارھێنەر]]|bg=#32CD32|bg2=white}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|60px]] | id-c = #FFFFFF | info = ئەم بەکارھێنەرە سەرسامی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سەردەمەکەیەتی | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|60px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە یەکێکە لە فەرماندەکانی '''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]''' {{flagicon image|Noto Emoji v2.034 1fae1.svg|border= no}} | info-c = #FF0000 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژی یان شاری ھەولێری خۆش دەوێت.</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }} {{userbox | border-c = #DDD | id = [[پەڕگە:Wikipedia Autopatrolled.svg|40px]] | id-c = #DDD | info = {{#ifeq:{{{s}}}|yes|<s>}}ئەم بەکارھێنەرە لە {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|ویکیپیدیای کوردی]]}} مافی '''[[ویکیپیدیا:پاسدانی خۆگەڕ|پاسدانی خۆگەڕ]]'''ی ھەیە.{{#ifeq:{{{s}}}|yes|</s>}} {{#if:{{{1|}}}|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:{{{lang code|ckb}}}:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ{{#if:{{{lang_code|}}}|&nbsp;{{{lang_code}}}|}}</span>])</span>|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ</span>])</span>}} | info-c = #EEE | nocat = {{{nocat|}}} | usercategory = {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User|پاسدەرانی خۆگەڕی ویکیپیدیا}} <noinclude> }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }}{{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}}{{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە مەیلی بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=زانیاریدانی بەکارھێنەر|bg=#32CD32|bg2=white}} {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو='''ئارى بەگ'''|نەتەوە=[[کورد]]|ناوی ڕاستی='''ئاری'''|وڵات={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]، {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[ھەولێر]]، [[میرنشینی سۆران]]، [[کوردستان]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین={{flagicon image|Tawheed flag.webp}} [[ئیسلام]] * [[سوننی]] * [[مەزھەبی شافیعی|شافیعی]]|وێنە=Mir Muhammad.jpg|ڕەنگی فۆنت=Red|ڕەنگ=Red|ژێرنووسی وێنە='''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]'''|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=خەڵاتەکان|bg=#32CD32|bg2=white}} {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی سەرەکی''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سپاس بۆ سازکردن و دەستکارییەکانت! ھیوادارم لێرە بەردەوام بیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) |} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/Ari Qasm|وتارەکانم]]|bg=#32CD32|bg2=white}} === {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)]] {{collapse bottom}} 38i6lygu2gsmnt0ba7bjbqxw85j08sx 1588731 1588727 2026-06-04T19:55:25Z Ari Qasm 57423 1588731 wikitext text/x-wiki {{نیشانی پاسدەری خۆگەڕ}} <div style="font-size:30px; font-weight:bold; font-family: Georgia; border:2px solid black"> {{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|{{font color|red|بەخێرێی}}|{{font color|yellow|بۆ پەڕەی}} {{font color|green|ئاری}}}} {{کۆتاییی شیعر|}} </div> {{collapse top|title=[[ویکیپیدیا:سندووقەکانی بەکارھێنەر|سندووقەکانی بەکارھێنەر]]|bg=#32CD32|bg2=white}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|60px]] | id-c = #FFFFFF | info = ئەم بەکارھێنەرە سەرسامی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سەردەمەکەیەتی | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|60px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە یەکێکە لە فەرماندەکانی '''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]''' {{flagicon image|Noto Emoji v2.034 1fae1.svg|border= no}} | info-c = #FF0000 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژی یان شاری ھەولێری خۆش دەوێت.</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }} {{userbox | border-c = #DDD | id = [[پەڕگە:Wikipedia Autopatrolled.svg|40px]] | id-c = #DDD | info = {{#ifeq:{{{s}}}|yes|<s>}}ئەم بەکارھێنەرە لە {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|ویکیپیدیای کوردی]]}} مافی '''[[ویکیپیدیا:پاسدانی خۆگەڕ|پاسدانی خۆگەڕ]]'''ی ھەیە.{{#ifeq:{{{s}}}|yes|</s>}} {{#if:{{{1|}}}|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:{{{lang code|ckb}}}:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ{{#if:{{{lang_code|}}}|&nbsp;{{{lang_code}}}|}}</span>])</span>|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ</span>])</span>}} | info-c = #EEE | nocat = {{{nocat|}}} | usercategory = {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User|پاسدەرانی خۆگەڕی ویکیپیدیا}} <noinclude> }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }}{{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}}{{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە مەیلی بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=زانیاریدانی بەکارھێنەر|bg=#32CD32|bg2=white}} {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو='''ئارى بەگ'''|نەتەوە=[[کورد]]|ناوی ڕاستی='''ئاری'''|وڵات={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]، {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[ھەولێر]]، [[میرنشینی سۆران]]، [[کوردستان]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین={{flagicon image|Tawheed flag.webp}} [[ئیسلام]] * [[سوننی]] * [[مەزھەبی شافیعی|شافیعی]]|وێنە=Mir Muhammad.jpg|ڕەنگی فۆنت=Red|ڕەنگ=Red|ژێرنووسی وێنە='''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]'''|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=خەڵاتەکان|bg=#32CD32|bg2=white}} {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی سەرەکی''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سپاس بۆ سازکردن و دەستکارییەکانت! ھیوادارم لێرە بەردەوام بیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) |} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/Ari Qasm|وتارەکانم]]|bg=#32CD32|bg2=white}} === {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)]] {{collapse bottom}}{{تایبەت-بەشدارییەکان-پێ|Ari Qasm}} == ئامارەکان == {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}}{{ئاماری ویکیپیدیای کوردی ناوەندی}} == دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟ == {{دەستپێک/ناونیشان|سەردێڕ=دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟|وێنە=HSEditor.svg|دەستکاری=داڕێژە:سنوقی نووسینی وتار}}{{سنوقی نووسینی وتار}}{{کلکی چەپ|[[وپ:جادووگەری وتارەکان/وەشانی ١|جادووگەری وتارەکان]]}} haedycv6ryzq9j3waweheixtu6kqsny 1588748 1588731 2026-06-04T23:05:23Z Ari Qasm 57423 1588748 wikitext text/x-wiki {{نیشانی پاسدەری خۆگەڕ}} <div style="font-size:30px; font-weight:bold; font-family: Georgia; border:2px solid black"> {{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|{{font color|red|بەخێرێی}}|{{font color|yellow|بۆ پەڕەی}} {{font color|green|ئاری}}}} {{کۆتاییی شیعر|}} </div> {{collapse top|title=[[ویکیپیدیا:سندووقەکانی بەکارھێنەر|سندووقەکانی بەکارھێنەر]]|bg=#32CD32|bg2=white}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|60px]] | id-c = #FFFFFF | info = ئەم بەکارھێنەرە سەرسامی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سەردەمەکەیەتی | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|60px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە یەکێکە لە فەرماندەکانی '''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]''' [[File:Noto Emoji v2.034 1fae1.svg|Noto_Emoji_v2.034_1fae1|15px]] | info-c = #FF0000 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژی یان شاری ھەولێری خۆش دەوێت.</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }} {{userbox | border-c = #DDD | id = [[پەڕگە:Wikipedia Autopatrolled.svg|40px]] | id-c = #DDD | info = {{#ifeq:{{{s}}}|yes|<s>}}ئەم بەکارھێنەرە لە {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|ویکیپیدیای کوردی]]}} مافی '''[[ویکیپیدیا:پاسدانی خۆگەڕ|پاسدانی خۆگەڕ]]'''ی ھەیە.{{#ifeq:{{{s}}}|yes|</s>}} {{#if:{{{1|}}}|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:{{{lang code|ckb}}}:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ{{#if:{{{lang_code|}}}|&nbsp;{{{lang_code}}}|}}</span>])</span>|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ</span>])</span>}} | info-c = #EEE | nocat = {{{nocat|}}} | usercategory = {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User|پاسدەرانی خۆگەڕی ویکیپیدیا}} <noinclude> }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }} {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #4CBB17 |id=[[File:Yavuz Sultan Gazi Selim Han - السلطان الغازي ياووز سليم خان.jpg|Yavuz_Sultan_Gazi_Selim_Han_-_السلطان_الغازي_ياووز_سليم_خان|65px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە دڵسۆزی سوڵتان [[سەلیمی یەکەم|سەلیم خان]]ە! }} {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #4CBB17 |id=[[File:İdris-i Bitlisi.png|İdris-i_Bitlisi|50px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە [[ئیدریسی بەدلیسی]]یە...؟ }} {{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}} {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[File:Abdul Basit Abdul Samad at Centenary Celebration Of Darul Uloom Deoband 1980.jpg|Abdul_Basit_Abdul_Samad_at_Centenary_Celebration_Of_Darul_Uloom_Deoband_1980|65px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزدەکات گوێ لە [[قورئان]] بگرێت بە دەنگی [[عەبدولباست عەبدوسسەمەد|عەبدولباست عەبدوسسەمەد]].}} {{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە مەیلی بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=زانیاریدانی بەکارھێنەر|bg=#32CD32|bg2=white}} {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو='''ئارى بەگ'''|نەتەوە=[[کورد]]|ناوی ڕاستی='''ئاری'''|وڵات={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]، {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[ھەولێر]]، [[میرنشینی سۆران]]، [[کوردستان]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین={{flagicon image|Tawheed flag.webp}} [[ئیسلام]] * [[سوننی]] * [[مەزھەبی شافیعی|شافیعی]]|وێنە=Mir Muhammad.jpg|ڕەنگی فۆنت=Red|ڕەنگ=Red|ژێرنووسی وێنە='''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]'''|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=خەڵاتەکان|bg=#32CD32|bg2=white}} {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی سەرەکی''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سپاس بۆ سازکردن و دەستکارییەکانت! ھیوادارم لێرە بەردەوام بیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) |} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/Ari Qasm|وتارەکانم]]|bg=#32CD32|bg2=white}} === {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)]] === {{Flagicon image|Article de qualité.svg|border=No}} وتارە ھەڵبژێردراوەکانم: === * ئەمەشیان دەبێت إِنْ شَاءَ ٱاللهُ، بەڵکوو؟ [[File:Twemoji12 1f643.svg|Noto_Emoji_v2.034_1fae1|15px]] {{collapse bottom}}{{تایبەت-بەشدارییەکان-پێ|Ari Qasm}} == ئامارەکان == {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}}{{ئاماری ویکیپیدیای کوردی ناوەندی}} == دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟ == {{دەستپێک/ناونیشان|سەردێڕ=دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟|وێنە=HSEditor.svg|دەستکاری=داڕێژە:سنوقی نووسینی وتار}}{{سنوقی نووسینی وتار}}{{کلکی چەپ|[[وپ:جادووگەری وتارەکان/وەشانی ١|جادووگەری وتارەکان]]}} ed42qdmqv59mjox79m2priiad40xufy 4 241625 1588738 1588664 2026-06-04T21:00:30Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1588738 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٦٨٣٣ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٩٢ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤١٩ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٣١ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٧٣٠٥ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 8sjhcsxmwdioellhysuu6n06z4tgurr 0 242001 1588716 1527087 2026-06-04T16:32:31Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[پۆڕ (باڵندە)]]ی گواستەوە بۆ [[پۆڕ]] 1527087 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Taxobox|name=پۆڕ|status_ref=|image=Black Francolin.jpg|image_caption=[[ئاودەل]] نێرەى پۆڕ|classis=[[باڵندەکان]]|subfamilia=[[کەو]]}} '''پۆڕ''' باڵندەیەکى دەشتاییە هاوشێوەى سوێسکەیە بەڵام گەورەترە و لە کەو بچووکترە ، پنتى رەش و سپى پێوەیەـ پشت ملى رەنگى خورماییەو دەنووکى کورتە. خاڵى سپیی لە ژێرچاودایە. بە جووت لە لێوار ئاوو لەناو بێشەڵاناندا دەژین . نێرەى پێى دەگوترێت (ئاودەڵ). مێیەکەى لاقى سوورە. ناوەکانى زۆرن : دوڕاج، ئاڤدەل، کەناچە، ئایکناسە، زیوەکەو ، زڕەکەو، تڤلیلک، سوێسکە رەشە، تووکەسەر ، قەتێى لمى، مریشکى دەشت. لە کوردستان راوى پۆڕ باوە لەبەر گۆشتە خۆشەکەى, لە فۆلکلۆرى کوردیدا پۆڕ و پۆڕی بەلەک وەسفە بۆ جوانى یار. [[پەڕگە:Black_Francoline_Female.jpg|وێنۆک| پۆڕی ڕەش (مێ)]] {{Reflist}} {{پۆلی کۆمنز|Francolinus}} {{تووڵی دەروازە|ژینناسی|باڵندەکان}} [[پۆل:باڵندەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] [[پۆل:مەلەکان]] [[پۆل:سروشت]] 9kyfe8s2pb14q0irhnsicmlnjfuxw75 0 244147 1588724 1582043 2026-06-04T18:09:38Z Serchia 5238 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1582043|1582043]] لە لایەن [[Special:Contributions/Sakura emad|Sakura emad]] ([[User talk:Sakura emad|لێدوان]]) 1588724 wikitext text/x-wiki {{پێشنیاری سڕینەوە/ڕێکەوتکراو |ھۆ = شتێک نییە بە ناوی گەلی سۆران |کات = 20260331211939 |بکەر = Serchia |یارمەتی = }} {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox ethnic group | group = سۆران | native_name = | native_name_lang = | image = {{image array|perrow=4 | image1 = | image1 = Meetings of Presidents participated in Nowruz with Ali Khamenei - Tehran, Iran (Cropped on Talabani).jpg | caption1 = [[جەلال تاڵەبانی]] | image2 = Qazi Muhammad.jpg | caption2 = [[قازی محەممەد]] | image3 = Sheikh Mahmoud - Kurdistan's King (1918-1922).jpg | caption3 = [[شێخ مەحموودی حەفید]] | image4 = Statue of Kurdish poet Nali in general garden of Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG | caption4 = [[نالی]] | image5 =Sherko Bekas.jpg | caption5 = [[شێرکۆ بێکەس]] | image6 = BachtyarAliFrankfurt2017 (cropped-01).jpg| caption6 = [[بەختیار عەلی]] | image7 = Hapsa xani naqib.JPG | caption7 = [[حەپسەخانی نەقیب]] | image8 = Mesture Erdelan.jpg | caption8 = [[مەستوورە ئەردەڵان]] | image9 = Haji qadir Koyi.jpg | caption9 = [[حاجی قادری کۆیی]] | image10 = Abdurrahman Sharafkandi In the early Republic of Mahabad.jpg | caption10 = [[ھەژار]] | image11 = مەرزیە فەریقی.png | caption11 = [[مەرزیە فەریقی]] | image12 = Nasser Razazi, NET TV - Dec 2, 2018.jpg | caption12 = [[ناسر ڕەزازی]] | image13 = Zirak.jpg | caption13 = [[حەسەن زیرەک]] | image14 = Foad MustafaSultani.png | caption14 = [[فوئاد مستەفاسوڵتانی]] | image15 = شاسوار جەلال (شەهید ئارام) 1.jpg | caption15 = [[شاسوار جەلال سەعید]] | image16 = Kajal Ahmad 2005.jpg | caption16 = [[کەژاڵ ئەحمەد]] }} | image_caption = | image_alt = | image_uprigh = | total = ٦,٠٠٠,٠٠٠ | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = <!-- source of total population; may be ''census'' or ''estimate'' --> | total_ref = <!-- references supporting total population --> | total1 = <!-- up to | total3 = --> | total1_year = <!-- up to | total3_year = --> | total1_source = <!-- up to | total3_source = --> | total1_ref = <!-- up to | total3_ref = --> | genealogy = | regions = | region1 = {{IRQ}} ([[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]، [[پارێزگای کەرکووک|کەرکووک]]، [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]]، باکووری [[پارێزگای دیالە|دیالە]]) | pop1 = ٣،٠٠٠،٠٠٠ | ref1 = <!-- <ref>erence/s supporting pop1 data --> | region2 = {{IRI}} ([[موکریان]] لە [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا|ورمێ]]، [[پارێزگای کوردستان|سنە]]، باکووری [[پارێزگای کرماشان|کرماشان]]) | pop2 = ٣،٠٠٠،٠٠٠ | ref2 = | languages = [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]] | religions = [[ئیسلام]]ی [[سوننە]] | related_groups = [[کورد|کوردەکانی دیکە]] ([[لەک]]، [[گۆران (گەل)|گۆران]]، [[کورد (باشوور)|کوردی باشوور]]، [[کورمانج]]، [[زازا]]) | footnotes = }} '''سۆران''' گەلێکی [[کورد]]ییە کە لە [[باشووری کوردستان|باشوور]] و [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان|ڕۆژھەڵات]] دەژین. زمانی زگماکیی سۆرانەکان زاراوەی سۆرانییە کە بەشێک لە [[زمانی کوردی]] دێت بە ئەژمار. حەشیمەتی سۆرانەکان زۆرتر لە ٥ ملیۆن کەس ھەزیر دەکرێت. لە باری ئایینییەوە نزیک بە تەواوی سۆرانەکان سەر بە ئایینی [[ئیسلام]]ی [[سوننە]]ن. == وشەڕەت == وشەی سۆران یان سووران، لە وشەی سۆھران گیراوە کە ناوی ناوچەیەکی کوردستانە کە [[میرنشینی سۆران]] (١٣٩٩–١٨٣٥) لەتێدا دامەزراوەتەوە. زۆربەی گەل و ھۆزانی سۆران لە سەرەتادا زمانەکانی کورمانجی یان گۆرانیان ئاخافتووە، بەڵام لە سەدەکانی ناوەڕاست بەھۆی کاریگەریی ئەو دوو شاخەی کوردییە زمان و شۆناسێکی تایبەتی خۆیانیان گرتووە و جەماوەرەکە و زمانەکەیان بە ناوی سۆران ناسراوەتەوە. بەدوای میرنشینی سۆران، [[میرنشینی بابان]] (١٦٤٩-١٨٥٠) و [[میرنشینی ئەردەڵان]] (١١٦٩ ھەتا ١٨٦٧) لەژێری کاریگەریی داکەوتن و تێکەڵی چاند و زمانی سۆرانی بوون و ئێستاکە بەشێک لە سۆرانەکان دێن بە ئەژمار. == زمان == {{Location map+ | Central Kurdish | width = 400 | caption = ھەرێمی کوردە سۆرانەکان | places = {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.18 | lon_deg = 44.00 |position = bottom | label = [[ھەولێر]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.55 | lon_deg = 45.44 |position = bottom | label = [[سلێمانی]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.44 | lon_deg = 44.00 |position = bottom | label = [[کەرکووک]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.31 | lon_deg = 47.00 |position = bottom | label = [[سنە]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.52 | lon_deg = 46.18 |position = bottom | label = [[مەریوان]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.76 | lon_deg = 45.72 |position = bottom | label = [[مەھاباد]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.99 | lon_deg = 45.88 |position = bottom | label = [[بانە]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.24 | lon_deg = 46.27 |position = bottom | label = [[سەقز]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.15 | lon_deg = 45.47 |position = bottom | label = [[سەردەشت]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.52 | lon_deg = 46.20 |position = bottom | label = [[بۆکان]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 34.80 | lon_deg = 46.50 |position = bottom | label = [[جوانڕۆ]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.91 | lon_deg = 47.02 |position = bottom | label = [[دیواندەرە]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.40 | lon_deg = 47.11 |position = bottom | label = [[تیکاب]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.69 | lon_deg = 45.14 |position = bottom | label = [[پیرانشار]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.08 | lon_deg = 44.63 |position = bottom | label = [[کۆیە]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.65 | lon_deg = 44.54 |position = bottom | label = [[سۆران]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 37.03 | lon_deg = 45.09 |position = bottom | label = [[شنۆ]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 34.62 | lon_deg = 45.31 |position = bottom | label = [[کەلار]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 34.69 | lon_deg = 44.96 |position = bottom | label = [[کفری]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 36.25 | lon_deg = 44.87 |position = bottom | label = [[ڕانیە]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.53 | lon_deg = 44.83 |position = bottom | label = [[چەمچەماڵ]] }} {{Location map~ | Central Kurdish | lat_deg = 35.11 | lon_deg = 45.69 |position = bottom | label = [[دەربەندیخان]] }} }} کوردە سۆرانەکان بە زمانی [[کوردیی ناوەندی]] دەئاخێڤێنن و خۆیان بەو زمانە '''کوردی''' یان '''سۆرانی''' دەڵێن. == ئایین == نزیکەی تەواوی کوردە سۆرانەکان سەر بە ئایینی [[ئیسلام]]ی [[سوننە]]ن، بەڵام سەبارەت بە ئایینی ئەوان بەر لە ملدانانەوە بۆ ئیسلام زانیارییەکی پشتڕاستکراو لە ئارادا نییە. == ئەمانەش ببینە == * [[میرنشینی سۆران]] * [[سۆرانی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ھۆزەکان و عەشیرەتەکانی کورد}} {{گەلانی ئێران}} {{جەماوەرناسیی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} [[پۆل:کورد]] [[پۆل:ھۆزە کوردییەکان]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی ئێران]] [[پۆل:گرووپە ڕەگەزییەکانی عێراق]] tmba9ehm10laqm2nyhxbhem8v3uon30 10 244362 1588751 1135078 2026-06-04T23:15:02Z مامۆستا 39489 1588751 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = حەشدی شەعبی | title = [[حەشدی شەعبی]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = | bodyclass = hlist | above = | group1 = کەسایەتییەکان | list1 = *[[عەلی سیستانی]] *[[نووری مالیکی]] {{Navbox|subgroup| | group1 = فەرماندەکانی{{ھن}}پایەبەرز | list1 = * [[فالح فەیاز]] * [[ئەبوو مەھدی موھەندیس]]{{KIA}} | group2 = فەرماندەکانی{{ھن}}ھێزەکان | list2 = * [[ئەکرەم کەعبی]] (بزووتنەوەی نوجەبا) * [[ئەوس خەفاجی]] (ھێزەکانی ئەبولفەزلی عەبباس) * [[جەلالەدین عەلی سەغیر]] (سەرایای ئەنسار ئەلعەقیدە) * [[قەیس خەزعەلی]] (عەسائیبی ئەھلی حەق) * [[موقتەدا سەدر]] (سوپای مەھدی) * [[ھادی عامری]] (بەدر) }} | group2 = ھێزەکان | list2 = * [[ڕێکخراوەی بەدر]] * [[عەسائیبی ئەھلی حەق]] * [[حیزبوڵڵای عێراق]] * [[سوپای مەھدی]] * [[بزووتنەوەی بابل]] * [[کەتیبەکانی ئیمام عەلی]] ** [[کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم]] * [[بزووتنەوەی نوجەبا]] * [[کەتیبەکانی سەید ئەلشوھەدا]] * [[سەرایای خۆراسانی]] * [[ھێزەکانی دەشتی نەینەوا]] * [[سوپای موعەممەل]] * [[سەرایای ئەنسار ئەلعەقیدە]] * [[سەرایای جیھاد]] * [[لیوای سەلاحەدین (عێراق)]] * [[کەتیبەکانی تەیار ئەلڕیسالی]] * [[ھێزەکانی ئەبولفەزلی عەبباس]] * [[حەشسدی عەشیرەتەکان]] * [[ھێزەکانی شەھید سەدر]] * [[ھێزەکانی شەھید سەدری یەکەم]] * [[لیوای ئەنسار ئەلمەرجەعیەت]] * [[سەرایای عاشوورا]] * [[کەتیبەکانی جیندولئیمام]] * [[لیوای عەلی ئەکبەر]] | group3 = کەسایەتییەکانی دیکە | list3 = * [[ئەبوو عیزرائیل]] * [[ئەبوو تەحسین سالحی]] * [[موھەنەد نەجیم عیقابی]] * [[ئەحمد ئەسەدی]] * [[وەحیدە محەممد جەمیلی]] | group4 = میدیاکان | list4 = * [[گرووپی ڕاگەیاندنی شەڕ]] (سەرەکی) * [[کەناڵی عەھەد]] (عەسائیبی ئەھلی حەق) * [[غەدیر تیڤی]] (بەدر) * [[نوجەبا تیڤی]] (نوجەبا) * [[کەناڵی ئتێجاھ]] (حیزبوڵڵا) | group5 = چالاکییە سەربازییەکان | list5 = *[[شەڕی عێراق (٢٠١٤–٢٠١٧)|شەڕی ناوخۆیی عێراق]] *[[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] | group6 = پەیوەندیدار |list6 = * [[ھاوپەیمانیی فەتح]] * [[میلیشیا تایبەتەکان لە عێراق]] * [[دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)]] * [[پارێزەرانی مەزارگە پیرۆزەکان]] | below ='''{{Icon|Category}} [[:پۆل:حەشدی شەعبی]]''' }} <noinclude> [[پۆل:حەشدی شەعبی]] </noinclude> qy0yppa3y3b0j9wdouxbejezns6c3ev 1588752 1588751 2026-06-04T23:15:28Z مامۆستا 39489 1588752 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = حەشدی شەعبی | title = [[حەشدی شەعبی]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = | bodyclass = hlist | above = | group1 = کەسایەتییەکان | list1 = *[[عەلی سیستانی]] *[[نووری مالیکی]] {{Navbox|subgroup| | group1 = فەرماندەکانی{{ھن}}پایەبەرز | list1 = * [[فالح فەیاز]] * [[ئەبوو مەھدی موھەندیس]] | group2 = فەرماندەکانی{{ھن}}ھێزەکان | list2 = * [[ئەکرەم کەعبی]] (بزووتنەوەی نوجەبا) * [[ئەوس خەفاجی]] (ھێزەکانی ئەبولفەزلی عەبباس) * [[جەلالەدین عەلی سەغیر]] (سەرایای ئەنسار ئەلعەقیدە) * [[قەیس خەزعەلی]] (عەسائیبی ئەھلی حەق) * [[موقتەدا سەدر]] (سوپای مەھدی) * [[ھادی عامری]] (بەدر) }} | group2 = ھێزەکان | list2 = * [[ڕێکخراوەی بەدر]] * [[عەسائیبی ئەھلی حەق]] * [[حیزبوڵڵای عێراق]] * [[سوپای مەھدی]] * [[بزووتنەوەی بابل]] * [[کەتیبەکانی ئیمام عەلی]] ** [[کەتیبەکانی ڕووحوڵڵا عیسا بن مریەم]] * [[بزووتنەوەی نوجەبا]] * [[کەتیبەکانی سەید ئەلشوھەدا]] * [[سەرایای خۆراسانی]] * [[ھێزەکانی دەشتی نەینەوا]] * [[سوپای موعەممەل]] * [[سەرایای ئەنسار ئەلعەقیدە]] * [[سەرایای جیھاد]] * [[لیوای سەلاحەدین (عێراق)]] * [[کەتیبەکانی تەیار ئەلڕیسالی]] * [[ھێزەکانی ئەبولفەزلی عەبباس]] * [[حەشسدی عەشیرەتەکان]] * [[ھێزەکانی شەھید سەدر]] * [[ھێزەکانی شەھید سەدری یەکەم]] * [[لیوای ئەنسار ئەلمەرجەعیەت]] * [[سەرایای عاشوورا]] * [[کەتیبەکانی جیندولئیمام]] * [[لیوای عەلی ئەکبەر]] | group3 = کەسایەتییەکانی دیکە | list3 = * [[ئەبوو عیزرائیل]] * [[ئەبوو تەحسین سالحی]] * [[موھەنەد نەجیم عیقابی]] * [[ئەحمد ئەسەدی]] * [[وەحیدە محەممد جەمیلی]] | group4 = میدیاکان | list4 = * [[گرووپی ڕاگەیاندنی شەڕ]] (سەرەکی) * [[کەناڵی عەھەد]] (عەسائیبی ئەھلی حەق) * [[غەدیر تیڤی]] (بەدر) * [[نوجەبا تیڤی]] (نوجەبا) * [[کەناڵی ئتێجاھ]] (حیزبوڵڵا) | group5 = چالاکییە سەربازییەکان | list5 = *[[شەڕی عێراق (٢٠١٤–٢٠١٧)|شەڕی ناوخۆیی عێراق]] *[[شەڕی ناوخۆیی سووریا]] | group6 = پەیوەندیدار |list6 = * [[ھاوپەیمانیی فەتح]] * [[میلیشیا تایبەتەکان لە عێراق]] * [[دەستێوەردانی ئێران لە عێراق (٢٠١٤–ئێستا)]] * [[پارێزەرانی مەزارگە پیرۆزەکان]] | below ='''{{Icon|Category}} [[:پۆل:حەشدی شەعبی]]''' }} <noinclude> [[پۆل:حەشدی شەعبی]] </noinclude> le9v3hc25qj964c7xu3g1g1pqzdk8u0 0 245557 1588737 1588372 2026-06-04T20:01:53Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1588737 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Bangina.jpg|alt=بەنگینە، شاعیرێکی شۆرشگێڕ و بە ھەڵوێست بووە و لە ساڵانی پەنجاکاندا لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندەراندا بووە و بە شیعرە ئاگرینەکانی جەماوەری جۆشداوە. بەھۆی ئەو ھەڵویستانەیەوە چەند جارێک زیندانی کراوە و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی زۆر بووەتەوە و لە سەردەمی زەعیم سدیقدا یەکێک بووە لەو کەسانەی بڕیاری گوللەبارانکردنی ھەبووە، بەڵام ئازایانە خۆی دەرباز کردووە. بۆ ڕێزلێنان لەرۆڵی دیاری ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە باخچەیەک لە گەڕەکی تووی مەلیک کراوە بەناوییەوەو پەیکەرێکیشی لە ئەسحابە سپیی شاری سلێمانی بۆ دروستکراوەو شەقامێکیش بە ناوییەوە کراوە. |وێنۆک|327x327پیکسڵ]] [[پەڕگە:Bangina w Najmadini Mala.jpg|alt=ئاھەنگی نەورۆز لەگەڵ نەجمەدینی مەلا|وێنۆک|ئاھەنگی نەورۆز لەگەڵ نەجمەدینی مەلا]] '''بەنگینە''' (١٩٠٨–١٩٧٢)، حاجی باقی بەنگینە، شاعیرێکی نیشتمانپەروەر و شۆڕشگێڕی [[کوردستان]]ە و ھەمیشە لە ڕیزی گەلدا بووە و بە شیعر تەعبیری لە ئێش و ئازارەکانی ھەژاران و میللەتەکەی کردووە، بۆیە بە شاعیری میللی و شاعیری گەل ناسراوە. == سەرەتای ژیان و خوێندنی == [[پەڕگە:بەنگینە.jpg|وێنۆک|'''بەنگینە''']] ناوی فەیزوڵڵا کوڕی باقر کوڕی ئەحمەدە، ١٩٠٨ لە شاری [[سەقز]] چاوی بە دنیادا ھەڵھێناوە. لەبەر ھەژاری و نەداری، ڕووی کردووەتە سلێمانی و لێی نیشتەجێبووە. لە منداڵییەوە وەک شاگرد و نانەوا دەستی داوەتە کاسبی، پاشان خۆی بووەتە خاوەنی نانەواخانە. بە چوار ساڵ لە قوتابخانەی ئەھلیی زانستی فێری خوێندنەوە و نووسین بووە. ئەو ماوەیە بەشداری ھەموو چالاکییەکی زانستی بووە لە نواندنی شانۆیی و بۆنەکانی [[نەورۆز]]دا.<ref name=":0">دیوانی حاجی باقی بەنگینە ١٩٠٨–١٩٧٢، کۆکردنەوە و ئامادەکردنی عوسمان محەممەد ھەورامی، چاپەمەنیی دیلان- سلێمانی، ٢٠٠٣، ل٣، ٤؛ جمال بابان، أعلام کرد العراق، ص154.</ref><ref name=":1">گۆڤاری گەلاوێژ (بەرگی یازدەھەم / بەشی یەکەم) ژیاننامە و پێڕست، ل 8018 - 8019، ئامادەکردنی (سدیق ساڵح، ڕەفیق ساڵح، عبدوڵڵا زەنگەنە) لە بڵاوکراوەکانی بنکەی ژین بۆ بووژاندنەوەی کەلەپووری و بەڵگەنامەیی و ڕۆژنامەوانیی کوردی.</ref> لە قوتابخانەی زانستیی ئێواران خوێندویەتیو لە ژین و ژیانیش بەرھەمەکانی بڵاوکردووەتەوە.<ref name=":2">زانیارییەکان لەخانەوادەی بەنگینەوە وەرگیراووە</ref> == شانۆییی (مەم و زین) == لە شانۆییی «[[مەم و زین]]» دا دەوری بەنگینەی نواندووە، ھەر لەبەرئەوە حاجی تۆفیقی [[پیرەمێرد]] ناسناوی بەنگینەی بەسەردابڕیوە.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == شیعر و ئەدەب == شیعرەکانی زۆربەی شیعری نیشتمانی و نەتەوەیین، شیعری دیکەی خۆشەویستی و کۆمەڵایەتیشی ھەیەو بۆ مەرگی شاعیران و ناوداران بە شیعر شیوەنی گێڕاوە. بۆ هەر یەكێک لەم بوار و ئامانجانە هۆنراوەی نووسیوە: كوردایەتی، كۆمەڵایەتی، پیرەمێرد، رۆژنامەی- (ژیان و ژین)، قوتابخانەی زانستی، نەورۆز، گوتارەكان، جەنگ و گرانی، ئاشتی، نامەنووسین بۆ شاعیرە ناودارەكـان، شین بۆ بلیمەتانی كۆچكردووی سەردەمی خۆی.. بەھرەی شیعرنووسیی لا پەیدابووە و لە (ژیان، ژین، [[گەلاوێژ (مانگ)|گەلاوێژ]]، [[ھەتاو]])دا لێی بڵاوکردووەتەوە<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == ناونانی شەقامەکان == ئەنجومەنی [[شارەوانیی سلێمانی|شارەوانی سلێمانی]] لەرێی [[ڕۆژنامەی ژین|رۆژنامەی ژین]] ژمارە ١٣٤٩ لە ١٩٥٧ بانگەوازێک بڵاو دەکاتەوە داوا دەکات ناو ھەڵبژێرن بۆ شەقامەکانی شار لەوکاتەدا، لەدوای ھەفتەیەک بەنگینە لەھەمان ڕۆژنامە لەژمارە ١٣٥٠ ھۆنراوەی ناونانی شەقامەکان بلاودەکاتەوە و پەسەند دەکرێت. دەقی ھۆنراوەکەی بەنگینە: ژینی خۆشەویست، چرای ئەم شارە ناونانی شەقام فەرزە ئەم جارە لە سەرا بەرەو خوار ناوی نراوە شەقامی کاوە، خاوەنی ناوە شەقامی [[کەرکووک|کەرکوک]]، بەھەشتی زەوی ناوی لێ بنێن جادەی مەولەوی لەبەرسانەوی، ھەتا سەرقەبران ناوی لێ بنێن شەقامی سەیوان شەقامێک دەڕوا بۆ ماڵە شێخان خوا ناویناوە جادەی کانێسکان ڕێگای سەدەکە، کە جادەی ناوە سابوونکەرانە، قەت نەگۆڕاوە پیرەمێرد، نەمرو دڵی زۆر جوانە مزگرو زبانی ژیانی کوردانبوو ئەویش لەم شارە بەشی خۆی ئەوێ جا نازانم کام شەقامی بەرکەوێ [[پەڕگە:Bangina Street 95.jpg|alt=شەقامی ژمارە ٩٥ لەسلێمانی|وێنۆک|شەقامی ژمارە ٩٥ لەسلێمانی]] == شینی بەنگینە بۆ شێخ مەحمودی نەمر == ئەی دڵ كۆستی وا هەر نەبینراوە بۆ هەڵناقرچێی بەدەم جەفاوە هاوار سێبەری نیشتمانم ڕۆ سەرداری گەلی كوردستانم ڕۆ شەڕی دەربەند و بەردەقارەمان بووە بە مێژوو بۆ گەلی كوردان لەشكركێشییەكەی ئەو ساڵەی پیران ئەتوت ڕۆستەمە و هاتووە لە سیستان با دڵ بناڵێ بەدەم دەردەوە بە شین و ڕۆ ڕۆ و بەم چەند فەردەوە هاوار بەندی دڵ برا بە جارێ قەڵای قەومی كورد رووخایە خوارێ سەرداری گەلی خێر نەدیوم ڕۆ ئازا وەك رۆستەم، جوان وەك گیوم ڕۆ گریان بەشمان بێ كوردی جیهانی بێ گەورە ماوین لە دنیای فانی ڕۆژی ئاوباریك هەر یادگارە وەك چەنە قەلعە لە خەڵكان دیارە == ھەڵوێستی سیاسی == بەنگینە، شاعیرێکی شۆرشگێڕ و بە ھەڵویست بووە و لە ساڵانی پەنجاکاندا لە ڕیزی پێشەوەی خۆپیشاندەراندا بووە و بە شیعرە ئاگرینەکانی جەماوەری جۆشداوە. بەھۆی ئەو ھەڵویستانەیەوە چەند جارێک زیندانی کراوە و تووشی ئازار و ئەشکەنجەی زۆر بووەتەوە و لە سەردەمی زەعیم سدیقدا یەکێک بووە لەو کەسانەی بڕیاری گوللەبارانکردنی ھەبووە، بەڵام ئازایانە خۆی دەرباز کردووە. ھاوکات ھەڵوێستی دژ بە کاربەدەستانی حکوومەت ھەبووە و چەند جارێک لەو پێناوەدا گیراوە و خراوەتە زیندان.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> [[پەڕگە:Diwani Bangina.jpg|alt=بەرگی دیوانی بەنگینە|وێنۆک|بەرگی دیوانی بەنگینە]] == وەسێتی بەنگینە == بەنگینە بەشیعر وەسێتنامەى خۆی بۆ رۆڵەکانی گەلەکەى دەردەبڕێت و دەڵێت: <ref name=":0" /> ئاواتی من بوو، رزگاریی كوردان وەسیەت بۆ ئێوە دەستەی هاوفەردان ئەوا من مردم نەگەیمە ئاوات لاوان لامەدەن لە كۆڕی خەبات تا رزگار ئەبێ كورد و كوردستان بەڵكوو سارێژ بێ زامی شەهیدان هەر كات رزگار بوو كوردی قارەمان من لە گۆڕیشدا، ئەبم شادمان (بەنگینە) هیوای وایە بە یەزدان هەر ئاوەدان بێ خاكی كوردستان == کۆچی دوایی == ڕۆژی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٧٢ کۆچیدواییی کردووە و لە ([[گردی سەیوان]]) نێژراوە<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == خانەوادەکەی == کوڕەکانی: تۆفیق (ناسراو بەتۆفیق پاڵەوان، شۆفێری دێرینی پاسەکانی تووی مەلیک)، [https://xebat.net/ku/?p=167398 نوری] لەگەڵ کچەکانی: (پەروین، نەسرین، گەلاوێژ) نووری كوڕیشی دوای كۆچی دوایی بەنگینەى باوکی و لەچلەکەیدا نووسیویەتی:<ref name=":2" /> چیت پێشكەش بكەم، باوكی بەڕێزم رۆشنیی چاو و توانا و هێزم! كۆچی دوایی تۆ سەرسامی كردووم بەجارێ هۆش و ئارامی بردووم ماڵئاواییت خواست، نابەدڵ، ناكاو بۆ گیانی پاكت هەزاران سڵاو. وێردی زوبانت كورد و كوردستان گیانت بە بەهەشت شادبی، شادمان..[[پەڕگە:Baxchay Bangina.jpg|alt=باخچەی بەنگینە لەتووی مەلیک|وێنۆک|باخچەی بەنگینە لەتووی مەلیک]] == وەفا بۆ بەنگینە == بۆ ڕێزلێنان لەرۆڵی دیاری ئەم شاعیرە نیشتمانپەروەرە -باخچەیەک لە گەڕەکی [[تووی مەلیک]] کراوە بەناوییەوە -پەیکەرێکیشی لە ئەسحابە سپیی شاری سلێمانی بۆ دروست کراوە -شەقامی ژمارە ٩٥ ی نزیک ڕێستۆرانتی داوا کراوە بەناوی بەنگینەوە == بەڤیدیۆ == -مامۆستا عوسمان محەمەد هەورامی لەچاوپێکەوتنێکدا لەکوردسات [https://www.youtube.com/watch?v=ZQliJZ6TXrg مەگەزین] باس لەئامادەکردنی دیوانی بەنگینە دەکات -[https://www.youtube.com/watch?v=5AHkMbF_pSw ئاسۆس جاف] باس لەچاوپێکەوتنێکیدا لەکوردسات مەگەزین باس لەدروستکردنی پەیکەرى بەنگینە دەکات <ref name=":2" /> -شیعری گردی سەیوان [https://www.instagram.com/p/DOnuCq_FcD0/ لەانستگرامی] کوردسات <ref name=":2" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] ofmw9ck2ahjydz1eqrzps85q2tph4da 0 246550 1588785 1537558 2026-06-05T07:25:32Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588785 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=|image=Legendary kiss V–J day in Times Square Alfred Eisenstaedt.jpg|alt=<!-- دەقی وەسفکەر بۆ بەکارهێنان لەلایەن نەرمەکاڵای کۆکردنەوەی قسەکردن (دەق بۆ قسەکردن) -->|caption=گرێتا زیمەر فریدمان لەلایەن دەریاوان جۆرج مێندۆنسا لە وێنەی ئایکۆنی ساڵی ١٩٤٥ی ئەلفڕێد ئایزنستاد ماچ دەکرێت|birth_name=گرێت زیمەر|birth_date={{Birth date|1924|06|05|mf=yes}}|birth_place=وینەر نیوستاد|death_date={{Death date and age|2016|09|08|1924|06|05}}|death_place=ڕیچمۆند، ڤێرجینیا، ئەمریکی|resting_place=[[گۆڕستانی نیشتمانی ئارلینگتۆن]]|nationality=|education=ئامادەیی پیشەیی کوینز. ئامادەیی ناوەندی بازرگانی دەرزی. ئامادەیی ئێوارەی هارلم.|alma_mater=پەیمانگای تەکنەلۆژیای مۆدە|occupation=دیزاینەر، نیگارکێش، یاریدەدەری ددان|years_active=|known_for=ڕۆژی ڤی-ج لە تایمز سکوێری|spouse=میشا فریدمان|children=٢}} گرێتا فریدمان (لەدایکبووی گرێت زیمەر؛ ٥ی حوزەیرانی ١٩٢٤ - ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦) ئەمریکییەکی لەدایکبووی نەمساییە و وێنەی گیراوە کە لەلایەن دەریاوانێکی دەریایی جۆرج مێندۆنسا (١٩٢٣-٢٠١٩)ەوە گیراوە و ماچی دەکرێت <ref name="abc">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=Kissing sailor from iconic WWII photo dies at 95|ناونیشان=https://www.abc.net.au/news/2019-02-19/kissing-sailor-george-mendonsa-dies-at-95/10825008|وێبگە=www.abc.net.au}}</ref> ) لە وێنەی ئایکۆنی V-J Day لە تایمز سکوێری ساڵی ١٩٤٥ لەلایەن فۆتۆگرافەری گۆڤاری لایف ئەلفڕێد ئایزنستاد<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Greta Zimmer Friedman dies; kissed sailor in World War II iconic photo|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=The Washington Times}}</ref>بۆ دەیان ساڵ وێنەکە لە کولتوری باودا بە هەڵە دەزانرا کە وێنەی پەرستارێکە، بەڵام فریدمان یەکپۆشییەکی سپی لەبەردا بوو، چونکە یاریدەدەری پزیشکی ددان بوو. == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == [[پەڕگە:1939_Passport.jpg|وێنۆک| پاسپۆرتی ساڵی ١٩٣٩ کە لەلایەن حکومەتی نەمسا بۆ "گرێت سارا زیمەر" دەرچووە، ناوی ناوەڕاست کە بە فەرمانی سۆسیالیستی نیشتمانی زیادکراوە]] لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٢٤ لە خێزانێکی [[جوو|جولەکە]] لە شاری ڤینەر نیوستاد لە [[نەمسا]] لەدایکبووە، گریت زیمەر بووە. <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2016/09/11/nyregion/greta-friedman-who-claimed-to-be-the-nurse-in-a-famous-v-j-day-photo-dies-at-92.html|سەردێڕ=Greta Friedman, Who Claimed to Be the Nurse in a Famous V-J Day Photo, Dies at 92|دوایین=Rosenberg|یەکەم=Eli|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=The New York Times|issn=0362-4331|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> زیمەر لە ساڵی ١٩٣٩ لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا لەگەڵ خوشکە بچووکەکانی جۆزێفین (فینی) و بێلا لە نەمسای ژێر کۆنترۆڵی نازییەکانەوە کۆچیان کرد بۆ [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]]، لە پرۆسەکەدا جۆزێفین بوو بە جۆزێفین، لە کاتێکدا گریت و بێلا دوا پیتی هەر ناوێکیان گۆڕیەوە و بوون بە گرێتا و بێل، خوشکە گەورەکەی زیمەر بە ناوی لیلی کۆچی کرد بۆ وڵاتی فەلەستین . ناوی تیرزا وەرگرتووە و دوای شەڕی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|شەڕی عەرەب و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨]] لە فەلەستین مایەوە، بەهۆی ئەوەی نەیانتوانی [[ئەورووپا|ئەوروپا]] بەجێبهێڵن، دایک و باوکیان، ماکس و ئیدا، لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەی نازییەکان لە کاتی [[ھۆلۆکۆست|هۆلۆکۆستدا]] گیانیان لەدەستدا. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Callahan|یەکەم=Maureen|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢|سەردێڕ=The true story behind the iconic V-J Day sailor and 'nurse' smooch|ناونیشان=https://nypost.com/2012/06/17/the-true-story-behind-the-iconic-v-j-day-sailor-and-nurse-smooch/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=New York Post}}</ref> زیمەر لە ئامادەیی پیشەیی کوینز و ئامادەیی ناوەندی پیشەی دەرزی و ئامادەیی ئێڤین هارلم خوێندوویەتی. پاشان وەک یاریدەدەری پزیشکی ددان پشتگیری خۆی دەکات، دواتر لە پەیمانگای تەکنەلۆژیای مۆدە (FIT) وانە دەخوێنێت و لەگەڵ وۆرکشۆپی دراماتیکیی قوتابخانەی نوێی توێژینەوەی کۆمەڵایەتی بە سەرۆکایەتی ئیروین پیسکاتۆر، جلوبەرگی خوێندووە. دواتر لە کاتێکدا لە ساڵانی ١٩٤٠ و ١٩٥٠ لە [[نیویۆرک]] دەژیا، بە شێوەیەکی جۆراوجۆر لە دیزاینی یارییەکان و جلوبەرگی بووکەڵە، لە تەلەفزیۆنی سەرەتایی لەگەڵ بوکەڵەکانی بیل بەیرد و لە شانۆی هاوینە لە یاریگای کامپ تامیمێنت کاری کردووە. == ''ڕۆژی ڤی جەی لە تایمز سکوێری'' == لە ڕۆژی ڤی جەی، ١٤ی ئابی ١٩٤٥، زیمەر بە جل و بەرگی یەکپۆشیەوە لە نووسینگەی پزیشکی ددان کارەکەی بەجێهێشتبوو و لە [[تایمز سکوێر|تایمز سکوێری]] ئەو کەسانە بوو کە لە چاوەڕوانی ڕاگەیاندنی کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمدا کۆبوونەوە، کاتێک کەسێکی نامۆ جل و بەرگی دەریاوانێکی هێزی دەریایی لەبەردا بوو یەکپۆشی گرت و ماچی کرد. <ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Greta Zimmer Friedman dies; kissed sailor in World War II iconic photo|ناونیشان=http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=The Washington Times}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.washingtontimes.com/news/2016/sep/11/greta-zimmer-friedman-dies-kissed-sailor-world-war/ "Greta Zimmer Friedman dies; kissed sailor in World War II iconic photo"]. ''The Washington Times''. September 11, 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 14,</span> 2016</span>.</cite></ref> <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chuck|یەکەم=Elizabeth|دوایین٢=Calabrese|یەکەم٢=Erin|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Greta Zimmer Friedman, 'Nurse' in Iconic WWII Kissing Photo, Dies at 92|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/us-news/greta-zimmer-friedman-nurse-iconic-wwii-kissing-photo-dies-92-n646111|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=NBC News}}</ref> فۆتۆگرافەر ئەلفڕێد ئایزنستاد کە لە تایمز سکوێری بوو بۆ بەڵگەنامەکردنی ڕووداوەکە، ئەو ساتەوەختەی لە چوار چوارچێوەدا بە لایکاکەی گرتووە. یەکێک لەو چوارچێوانە بوو بە وێنەکە، ''ڤی جەی دەی لە تایمز سکوێری'', کە لە گۆڤاری ''لایف'' لە ساڵی ١٩٤٥ بڵاوکرایەوە و نووسرابوو، "لە تایمز سکوێری نیویۆرک کچێکی سپی پۆش جانتا و تەنوورەکەی دەگرێت کاتێک دەریاوانێکی بێ ڕێگری لێوەکانی بە شێوەیەکی چوارگۆشە دەچێنێت." لەسەر هی ئەو". کاتێک ئایزنستاد وێنەکەی گرت، نەیتوانی هیچ زانیارییەکی کەسی لە کەسەکانی وەربگرێت، بەمەش ناسنامەکانیان بۆ دەیان ساڵ نادیارە. لە ساڵانی دواتردا زۆرێک لە ژنان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەو ژنەن کە لە وێنەکەدا دیارە. زیمەر کە ئێستا گرێتا فریدمانە، لە کۆتاییدا لە ساڵانی شەستەکاندا وێنەکەی بینی و دەستبەجێ خۆی ناسیەوە. ئەو بۆ گۆڤاری لایف نووسیویەتی و وێنەی زیادەی پێشکەش کردووە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەو قسەیەی کە ئەو ژنە لە وێنەکەدایە. بەڵام سەرنوسەرانی ''ژیان'' پەیوەندییان پێوە نەکرد تا ساڵی ١٩٨٠، بەڵام کاتێک سەرنجی نوێ بۆ ئەوەی بزانن کە بابەتەکانی وێنەکە کێن و دوای لێکۆڵینەوە و شیکاری پشتڕاستیان کردەوە کە فریدمان ئەو ژنە بووە لە وێنەکەدا. <ref name="lewis">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lewis|یەکەم=Danny|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=The Woman in the Iconic V-J Day Kiss Photo Died at 92, Here's Her Story|ناونیشان=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/woman-iconic-v-j-photo-died-age-92-heres-her-story-180960435/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=Smithsonian.com|بڵاوکەرەوە=Smithsonianmag.com}}</ref> سەرنوسەرانی ''ژیان'' بانگهێشتی بابەتەکانی وێنەکەیان کرد بۆ 'یەکگرتنەوە'. ڕۆژی ڤی جەی لە تایمز سکوێری بوو بە ئایکۆنی و بە شێوەیەکی باو وەک وێنەیەکی ڕۆمانسی سەیر دەکرا کە لە کاتی ئاهەنگەکانی سەرکەوتنی ساڵی ١٩٤٥دا گیراوە. لە کاتێکدا کە خۆی لەگەڵ ئەو لێکدانەوەدا گونجاند کە دان بەوەدا دەنێت کە ڕەزامەندی نییە، فریدمان دوای دەیان ساڵ هەستی تێکەڵاوی سەبارەت بەو بابەتە دەربڕی. <ref name="lewis">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Lewis|یەکەم=Danny|ڕێکەوت=١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=The Woman in the Iconic V-J Day Kiss Photo Died at 92, Here's Her Story|ناونیشان=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/woman-iconic-v-j-photo-died-age-92-heres-her-story-180960435/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=Smithsonian.com|بڵاوکەرەوە=Smithsonianmag.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLewis2016">Lewis, Danny (September 14, 2016). [https://www.smithsonianmag.com/smart-news/woman-iconic-v-j-photo-died-age-92-heres-her-story-180960435/ "The Woman in the Iconic V-J Day Kiss Photo Died at 92, Here's Her Story"]. ''Smithsonian.com''. Smithsonianmag.com<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">August 27,</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nydailynews.com/new-york/famed-image-marking-v-j-day-sinister-shade-article-1.2774540|سەردێڕ=How a celebrated image marking V-J Day in Times Square has taken on a sinister shade|ئیش=[[Daily News (New York)|Daily News]]|شوێن=New York|یەکەم=Andy|دوایین=Martino|ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160916153531/http://www.nydailynews.com/new-york/famed-image-marking-v-j-day-sinister-shade-article-1.2774540|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٥ لە چاوپێکەوتنێکدا لە [[کتێبخانەی کۆنگرە|کتێبخانەی کۆنگرێس]] فریدمان ڕایگەیاند "ئەوە هەڵبژاردەی من نەبووە ماچ بکرێم، کابرا تەنها هاتە لای و ماچی کرد یان دەستی گرت". <ref name="consent" /> و "لەلایەن دەریاوانێکەوە گرتم و ئەوەندە ماچ نەبوو، زیاتر کردەوەیەکی خۆشحاڵی بوو کە ناچار نەبوو بگەڕێتەوە، دواتر بۆم دەرکەوت، ئەوەندە دڵخۆش بوو کە ئەو." پێویست نەبوو بگەڕێنەوە بۆ زەریای هێمن کە پێشتر شەڕەکەیان بەسەردا تێپەڕیوە. هۆکاری ئەوەی کەسێکی گرت کە وەک پەرستارێک جل و بەرگی لەبەردا بوو ئەوە بوو کە تەنها هەستی بە سوپاسگوزارییەکی زۆر دەکرد بۆ ئەو پەرستارانەی کە ئاگاداری بریندارەکان بوون." <ref name="consent">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Redmond|یەکەم=Patricia|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Interview Transcript: Greta Zimmer Friedman: Veterans History Project (Library of Congress)|ناونیشان=http://memory.loc.gov/diglib/vhp/story/loc.natlib.afc2001001.42863/transcript?ID=sr0001|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=American Memory}}</ref> لە درێژەی قسەکانیدا وتی "هەستم کرد زۆر بەهێزە، تەنها بە توندی گرتم، و دڵنیا نیم کە من -- لەبارەی ماچەکەوە چونکە، دەزانی، ئەوە تەنها کەسێک بوو کە بەڕاستی ئاهەنگ دەگێڕا. بەڵام ئەوە نەبوو." ڕووداوێکی ڕۆمانسی بوو. ئەوە تەنها ڕووداوێکی سوپاسگوزار بوو بۆ خودا شەڕ کۆتایی هاتووە جۆرێک لە شتەکان." <ref name="consent">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Redmond|یەکەم=Patricia|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Interview Transcript: Greta Zimmer Friedman: Veterans History Project (Library of Congress)|ناونیشان=http://memory.loc.gov/diglib/vhp/story/loc.natlib.afc2001001.42863/transcript?ID=sr0001|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=American Memory}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRedmond2005">Redmond, Patricia (August 23, 2005). [http://memory.loc.gov/diglib/vhp/story/loc.natlib.afc2001001.42863/transcript?ID=sr0001 "Interview Transcript: Greta Zimmer Friedman: Veterans History Project (Library of Congress)"]. ''American Memory''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 12,</span> 2016</span>.</cite></ref> لە ساڵی ٢٠١٢دا فریدمان بە [[سی بی ئێس]] نیوزی ڕاگەیاندووە، "نەمبینی نزیک دەبێتەوە و پێش ئەوەی بزانم لەم گرتنە توندەدا بووم". <ref name="cbs">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Woman in V-J Day photo dead at 92|ناونیشان=http://www.cbsnews.com/news/greta-friedman-woman-kissed-in-iconic-v-j-day-photo-dead-at-92|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=CBS News}}</ref> [[پەڕگە:George_Mendonca_and_Greta_Friedman.jpg|وێنۆک| جۆرج مێندۆنسا و گرێتا فریدمان وەک میوانی فەخری لە نمایشی بریستۆڵ لە ٤ی تەمموزی ٢٠٠٩]] == ساڵانی دواتر و مردن == لە ساڵی ١٩٥٦ هاوسەرگیری لەگەڵ دکتۆر میشا فریدمان کرد کە پێشمەرگەیەکی دێرین بوو لە جەنگی دووەمی جیهانی لە فەیلەقی ئاسمانی سوپای ئەمریکا و توێژەرێکی زانستی بۆ سوپای ئەمریکا لە فۆرت دیتریک و ڕووی لە فرێدریک لە ویلایەتی میریلاند کرد. لە کۆلێژی هود خوێندوویەتی و کاری نیگارکێشی زەیتی و چاپکردن و پەیکەرسازی و ڕەنگی ئاوی خوێندووە، بەڵام تا ساڵی ١٩٨١ دەرنەچووە، هەمان ساڵ کە دوو منداڵەکەی بە ناوەکانی مارا و جوشوا کۆلێژیان تەواو کردووە. هەروەها فریدمان بۆ ماوەی دە ساڵ لە هود کاری کردووە و کتێبەکانی نۆژەن کردووەتەوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئابی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Interview Transcript: Greta Zimmer Friedman: Veterans History Project (Library of Congress|ناونیشان=http://memory.loc.gov/diglib/vhp/story/loc.natlib.afc2001001.42863/transcript?ID=sr0001|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=memory.loc.gov}}</ref> هەروەها خاتوو فریدمان ئاشنابوونەکەی پاراست و لەگەڵ جۆرج و ڕیتا مێندۆنسادا بوو بۆ بۆنە مەدەنییەکان و یادکردنەوەی ساڵڕۆژی ڕۆژی ڤی-جە، هەرچەندە پیربوونی تەمەن ئەم دەرکەوتنانەی سنووردار کرد. بە تێپەڕبوونی کات چیرۆکی تاکەکەسی و مێژووی ژیانیان بە شێوەیەکی بەرفراوانتر بەڵگەدار بوو. داواکاری چاوپێکەوتن و داواکاری واژۆ بە بەردەوامی دەخرایە ناو یاریگا. چاوپێکەوتنەکانی پەخش بریتی بوون لە فۆکس و هاوڕێکانی، ٢٠/٢٠ی کەناڵی (ABC News)، بەیانی شەممەی سی بی ئێس، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئابی ٢٠١٥|سەردێڕ=Remembering the iconic V-J Day kissing photograph - CBS News|ناونیشان=https://www.cbsnews.com/news/remembering-the-iconic-vj-day-kissing-photograph/|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=cbsnews.com}}</ref> و "چیرۆکەکانی جەنگی نیویۆرک"، کە هاوڕێی زنجیرەی "جەنگ - فیلمێکی کێن بێرنزی" کە لەلایەن (WNET) بەرهەم هێنراوە. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=New York War Stories Thirteen/WNET /WLIW21|ناونیشان=http://www.thirteen.org/newyorkwarstories/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080516104325/http://www.thirteen.org/newyorkwarstories/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> [[پەڕگە:Niche_at_Arlington_National_Cemetery.png|وێنۆک| پرسەی لە گۆڕستانی نیشتمانی ئارلینگتۆن]] فریدمان لە تەمەنی ٩٢ ساڵیدا لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦ لە [[ڕیچمەند، ڤیرجینیا|شاری ڕیچمۆند لە ویلایەتی ڤێرجینیا]] کۆچی دوایی کرد. خۆڵەمێشەکەی لە تەنیشت هاوسەرەکەی لە [[گۆڕستانی نیشتمانی ئارلینگتۆن]] نێژراوە . <ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chuck|یەکەم=Elizabeth|دوایین٢=Calabrese|یەکەم٢=Erin|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Greta Zimmer Friedman, 'Nurse' in Iconic WWII Kissing Photo, Dies at 92|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/us-news/greta-zimmer-friedman-nurse-iconic-wwii-kissing-photo-dies-92-n646111|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٦|وێبگە=NBC News}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFChuckCalabrese2016">Chuck, Elizabeth; Calabrese, Erin (September 10, 2016). [https://www.nbcnews.com/news/us-news/greta-zimmer-friedman-nurse-iconic-wwii-kissing-photo-dies-92-n646111 "Greta Zimmer Friedman, 'Nurse' in Iconic WWII Kissing Photo, Dies at 92"]. ''NBC News''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 12,</span> 2016</span>.</cite></ref> == سەرچاوەکان == {{Reflist}} {{پۆلی کۆمنز|Greta Zimmer Friedman}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ژن}} [[پۆل:ژنانی ئەمریکی لە سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەو کەسانەی ڕەگەزنامەی ئەمریکیان بەدەست ھێناوە]] [[پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەمسا-جولەکە]] [[پۆل:جووە نەمسایییەکان]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٦]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٢٤]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:ھاووڵاتییە سروشتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] r1d2hw948v7mygdeggcvs6ups3y5m3t 0 250538 1588770 1588427 2026-06-05T03:47:59Z Khoshhat 23273 1588770 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Lake Louise & Lake Agnes view from Devils Thumb1.jpg|وێنۆک|لە ڕاستەوە [[دەریاچەی لویس]] کە بە گەوھەری [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|ڕۆکی]] کەنەدا ناسراوە، یەکێکە لە دیمەنە نایابەکانی سەر زەوی لە پارکی نەتەوەیی بانف.]] '''پارکی نەتەوەیی بانف''' کۆنترین پارکی نەتەوەیی [[پارکە نیشتمانییەکانی کەنەدا|کەنەدا]]یە، لە ساڵی ١٨٨٥ بە ناوی پارکی چیاکانی ڕۆکی دامەزراوە. دەکەوێتە نێوان [[زنجیرەچیاکانی ڕۆکی|چیاکانی ڕۆکی]] لە [[ئەلبێرتا]]، ١١٠ کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای شاری [[کالگاری]] و ناوەندی بازرگانی سەرەکی پارکەکە شارۆچکەی [[بانف]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Parks Canada - A Brief History of Canada's National Parks|ناونیشان=http://parkscanadahistory.com/publications/history/lothian/brief/eng/chap1.htm|وێبگە=parkscanadahistory.com|زمان=en}}</ref> لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر]]، لە ڕۆژاوا ھاوسنوورە لەگەڵ [[پارکی نەتەوەییی یۆھۆ]] و لە باشوورەوە [[پارکی نەتەوەییی کووتنای]]، ئەم چوار پارکە وەک [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]] لەژێر ناوی پارکەکانی چیاکانی ڕۆکی تۆمارکراوە. دیمەنە جوانەکانی [[سەھۆڵبەند]]انی سروشتی و دەشتە سەھۆڵینەکان و دارستانە چڕەکان و دەریاچە ڕەنگاوڕەنگەکان وا دەکات ئەم پارکە ساڵانە میوانداری ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە ھەموو جیھانەوە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Banff National Park records highest number of visitors in 15 years|ناونیشان=https://calgaryherald.com/news/local-news/banff-national-park-records-highest-number-of-visitors-in-15-years|وێبگە=www.calgaryherald.com|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کەنەدا|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Banff National Park}} {{کۆلکە}} [[پۆل:پارکە نەتەوەییەکانی کەنەدا]] r2we6nkxwdpxvfh1o34ytp2fa49djib 4 277287 1588767 1587655 2026-06-05T01:48:08Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 2 بابەت لە [[ویکیپیدیا:داواکاریی بارکردنی پەڕگە/بەشی داواکاری]] 1588767 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤی وتووێژ}} == [[وەڵامدانەوەی ١٩٨٨]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ‏١٣:٠٦، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ ناساندنی زیاتری دراماکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->درامایەکی کۆری بەناوی وەڵامدانەوەی ١٩٨٨ | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://i.mydramalist.com/EVe0p_4c.jpg?v=1 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن ={{کرا}} ([[:پەڕگە:Eungdabhala_1988(wikiar).jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٣٦، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[خودای شەڕ ٢]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Rabar ajax1|Rabar Ajaxy]]([[لێدوانی بەکارھێنەر:Rabar ajax1|لێدوان]]) ‏١٣:٥٢، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> یاری و گەیمینگ | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:God_of_War_II_cover.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} ([[:پەڕگە:God_of_War_II_cover.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٤٩، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[ویندۆز میدیا سەنتەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ‏١٣:١٤، ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی لۆگۆی نەرمامێرەکە و ناساندنی وتار بێ کێشە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> لۆگۆی نەرمامێری ویندۆز میدیا سەنتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/c/cc/Windows_Media_Center_logo.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{نەکرا}} پەڕگەکە لە کۆمنز ھەیە و لە وتارەکەش دانراوە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٥٢، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[ویندۆز میدیا سەنتەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ‏١٥:٥٥، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساندنی زیاتری وتارەکە و بەکارهێنانی لە بەشی سکرینشۆت | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> نەرمامێری ویندۆز میدیا سەنتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.mymovies.dk/media/12966/01.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} ([[:پەڕگە:Windows_Media_Center_on_Windows_8.1.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٤:١٣، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[شاسوار عەبدولواحید]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ‏١٩:٣٣، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->وێنەیەکی جوانتر و ڕێکتر بۆ باشترکردنی وتارەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->سیاسەتوان شاسوار عەبدولواحید | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://scontent.febl5-1.fna.fbcdn.net/v/t1.6435-9/92411191_3129844413694512_3008892811555635200_n.jpg?stp=dst-jpg_p526x296&_nc_cat=111&ccb=1-7&_nc_sid=7b2446&_nc_ohc=ujwGMg-mHLAQ7kNvgFkkSXO&_nc_ht=scontent.febl5-1.fna&_nc_gid=AZ6AaryZWRElwsfdhcUIgDo&oh=00_AYDVIjHLNDe7320xgWZHWtaelnNM0AQ36yq5AlLYLz1zdw&oe=670D6C09 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = ئەو سەرچاوەی پەڕگەیە کە داتناوە نەماوە تکایە داوای پەڕگەیەکی نوێ بکە.‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٣:٠١، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[کەمال موفتی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ‏١١:٥٩، ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ بەکارهێنانی لە وتاری کەمال موفتی و ناساندنی زیاتری وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->فەرماندەی سەربازی کەمال موفتی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/photos/2018/165050.JPG?ver=20181201125247 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} ([[:پەڕگە:Kamal_mufty.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٤:٣٦، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[ناوەندی ئاماری ئێران]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ‏١٩:٥٣، ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = پێویستە | ناساندن = لۆگۆی [[ناوەندی ئاماری ئێران]] | سەرچاوەی پەڕگە = https://amar.org.ir/ | زانیاریی زیاتر = لۆگۆکە لە وێبگەکەیدا بەردەستە. | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = {{نەکرا}} وێبگەکە ناکرێتەوە، تکایە داوای پەڕگەیەکی نوێ بکە. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ‏١٤:١٨، ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[ ئیبراھیم قادری]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ‏١٧:٤٢، ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ ناساندنی زیاتری پەڕگەکەو ناسینەوەی کەسەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->هونەرمەند و گۆرانیبێژی کورد ئیبراهیم قادری | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2011/32967/0010.JPG?ver=20240202020024 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} ([[:پەڕگە:ئیبراھیم قادری.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٥، ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[ھەییەی تەحریر شام]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٩، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بەڕاستی پەڕگەیەکی پێویستی یە لەچەندان وتار پێویست بەم پەڕگەیە دەکات | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->ئاڵای گرووپی هەییەی تەحریر شام | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Hay%27at_Tahrir_al-Sham.svg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Flag_of_Hay'at_Tahrir_al-Sham.svg.webp|بینین]]) ‏‎‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٤٩، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ (UTC) }} == [[ئیدریس بارزانی]] == <!-- بۆ داواکار -- > <!-- تکایە ناوی ئەو وتارەی کە دەتەوێت پەڕگەکەی بۆ داوا بکەیت لەسەرەوەی ئێرە و لە بۆشاییی بابەتدا لەنێوان [[]] بنووسە ئەگەر نەنووسرابوو --> {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٠٩، ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساندنی زیاتر و بەرەوپێشبردنی وتارەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://partipedia.org/content/upload/1/root/idris-1.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[: پەڕگە:Idris Barzani.png|بینین]]). [[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٢١:٠٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[کاروان ھەورامی]] == <!-- بۆ داواکار -- > <!-- تکایە ناوی ئەو وتارەی کە دەتەوێت پەڕگەکەی بۆ داوا بکەیت لەسەرەوەی ئێرە و لە بۆشاییی بابەتدا لەنێوان [[]] بنووسە ئەگەر نەنووسرابوو --> {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٠:٥٥، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناسینەوەی زیاتری وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->هونەرمەندی کورد "کاروان هەورامی" | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://cdn-images.dzcdn.net/images/cover/57620487838c8dc6a5d446ef2f856ea9/1900x1900-000000-80-0-0.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Karwan hawrami.png|بینین]]).[[بەکارھێنەر:Aro Salar|Aro Salar]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aro Salar|لێدوان]]) ٢١:١٥، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[شەڕی خواکوڕک]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:١٨، ١ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساندنی زیاتری وتارەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> شەڕی چەکداری خواکوڕک | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kdp.info/grafik/uploaded/2024/sajadi__2024_07_22_h22m54s35__BE.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Rizgar secadî.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:١٦، ٦ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٠:١٨، ٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = دەمەوێت لە وتارەکەدا دایبنێم | ناساندن = لۆگۆی [[زانکۆی پیشەسازیی خاجە نەسیرەددینی تووسی]] | سەرچاوەی پەڕگە = [https://en.wikipedia.org/wiki/File:K._N._Toosi_University_of_Technology.png#mw-jump-to-license ویکیپیدیای ئینگلیزی] | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Hivja|ھیڤجا]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:K. N. Toosi University of Technology.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٢٧، ٦ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ ڕەزا شوان]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٧، ١١ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساندنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->نووسەری کورد ڕەزا شوان | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://kurdistannet.info/kn/images/nuserekan/reza-shwan.jpg#joomlaImage://local-images/nuserekan/reza-shwan.jpg?width=222&height=261 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Reza-shwan.jpg|بینین]]) ئەمجارە لەکاتی داواکە بانگم بکە با زوو پەڕگەکەت بۆ بارکەم. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٤٥، ١٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ئەساسنز کرید شادۆوز]] == <!-- بۆ داواکار -- > <!-- تکایە ناوی ئەو وتارەی کە دەتەوێت پەڕگەکەی بۆ داوا بکەیت لەسەرەوەی ئێرە و لە بۆشاییی بابەتدا لەنێوان [[]] بنووسە ئەگەر نەنووسرابوو --> {{ڕەوشی داواکاری|پەسەندکراو}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Arez pro|Arez pro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arez pro|لێدوان]]) ٠٨:٥٥، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = بۆ ناساند و ڕازاندنەوەی وتارەکە هاوشێوەی زمانەکانی تر | ناساندن = کایەی ڤیدیۆیی | سەرچاوەی پەڕگە = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/5/54/Assassin%27s_Creed_Shadows_cover.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٤٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[کۆڵ ئۆڤ دیووتی: ڤانگارد]] == <!-- بۆ داواکار -- > <!-- تکایە ناوی ئەو وتارەی کە دەتەوێت پەڕگەکەی بۆ داوا بکەیت لەسەرەوەی ئێرە و لە بۆشاییی بابەتدا لەنێوان [[]] بنووسە ئەگەر نەنووسرابوو --> {{ڕەوشی داواکاری|پەسەندکراو}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Arez pro|Arez pro]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Arez pro|لێدوان]]) ٠٨:٥٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = بۆ جوان کردنی بابەتەکە | ناساندن = کایەی ڤیدیۆیی | سەرچاوەی پەڕگە = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/0/06/Call_of_Duty_Vanguard_cover_art.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٤٥، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[کیم ویکسڵەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٠٩، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کارەکتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AKim_Wexler_BCS_S5.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Zemen|Zemen]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Kim Wexler BCS S5.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:٠٥، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[چەک مگیڵ]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:١٠، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کارەکتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AChuckMcGillBCS.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Zemen]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:ChuckMcGillBCS.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٢:١٥، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ھاوارد ھامڵن]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:١١، ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کارەکتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://en.wikipedia.org/wiki/File%3AHoward_Hamlin_BCS_S5.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Zemen]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Howard Hamlin BCS S5.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٣٤، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ڕیاز بەکری]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٠:٠٢، ٢١ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ بەرەوپێشبردنی زیاتری وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> شاعیری عەرەب (ڕیاز بەکری) | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://photos1.blogger.com/x/blogger2/949/634633086930822/600/z/888175/gse_multipart39793.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Riyaz bekrî.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٤١، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[کوردستان و کورد]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:٥٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساندنی زیاتری وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> ماڵپەری فەرمی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://kurdistanukurd.com/wp-content/uploads/2020/09/logoi-nosrawai-kuk.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Logoi-nosrawai-kuk.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٣:٥٦، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[چیاڤان بارزانی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٧:٥٠، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کوڕی نێچیرڤان بارزانی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcS8Ia4TntVLxHRaOo7ZMfzw684qHMsqyeTjCg&s | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Çiyavan barizanî.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٠٢، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ ویندۆز میدیا سەنتەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> دانانی لۆگۆی نەرمامێر | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> نەرمامێری ویندۆز میدیا سەنتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://static.wikia.nocookie.net/freakylogo/images/b/b5/Windows_Media_Center_Logo.png/revision/latest?cb=20240723082329 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = ئەو لینکەی داوناوە وێنەکە ناکاتەوە و وابزانم بەستەرەکە شکاوە. داواکارییەکی تر پێشکەشکە. سپاس! ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:١٩، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ ویندۆز میدیا سەنتەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٤٠، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی سکرینشەتی ناوەوەی نەرمامێرەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> نەرمامێری ویندۆز ویندۆز میدیا سەنتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://static.wikia.nocookie.net/windows/images/e/e9/GEEEEN.jpg/revision/latest/scale-to-width-down/1780?cb=20240305202415 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = ئەو لینکەی داوناوە وێنەکە ناکاتەوە و وابزانم بەستەرەکە شکاوە. داواکارییەکی تر پێشکەشکە. سپاس! ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٢١، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ ویندۆز میدیا سەنتەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٤٢، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی وێنەی ناوەوەی بەرنامە بۆ پێشەنگا | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> نەرمامێری ویندۆز میدیا سەنتەر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://www.itechtics.com/wp-content/uploads/2019/05/Windows-Media-Center.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Windows-Media-Center2.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:١٧، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ ویندۆز میدیا سەنتەر]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٨:٤٤، ٢٢ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بارکردنی لۆگۆی نەرمامێرەکە بە تەنیایی | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> نەرمامێری لێدەرەوەی ڤیدیۆ (ویندۆز میدیا سەنتەر) | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://cdn2.iconfinder.com/data/icons/icons-mega-pack-1-and-2/256/Windows_Media_Center.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Windows media center.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:١٣، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[نەبیلە بارزانی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٢٧، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی وێنەی کەسایەتی | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> ژنی نێچیرڤان بارزانی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://www.kurdipedia.org/files/photos/2009/3013.JPG?ver=20091218120000 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Nebîle barizanî.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:١٢، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[حەمایل زێباری]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٠٣، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی وێنە بۆ وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> هاوسەری مەلا مستەفا | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://scontent.febl4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.6435-9/60345860_2191016860953270_3298154370700410880_n.jpg?_nc_cat=111&ccb=1-7&_nc_sid=833d8c&_nc_ohc=0Wf3YGFL0YUQ7kNvgFRKUHk&_nc_oc=Adi5NmktCeVVUzsg0qFZ7M-yM9QDjtWbgPAh_K65Z2IllYAU2oa8xlSVZLk_zaUxqY0&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent.febl4-2.fna&_nc_gid=AVEp_qBoEa0LH4ENUV0vg4w&oh=00_AYCUpJMRBHyazKvZIvRiVpPMv8bXqQBoGeGqiF7orDXJTQ&oe=67E29BDC|X | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Hemayl zêbarî.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٢٠، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ئیدریس نێچیرڤان بارزانی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٥:٤٣، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ زیادکردنی وێنە لە وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کوڕی نێچیرڤان بارزانی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://pbs.twimg.com/media/FZ3DXBxWQAQnV68?format=jpg&name=large | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Îdrîs nêçîrvan.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٢٧، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[داون ھیڵ دۆمینەیشن]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٤٦، ١٠ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کایەی ڤیدیۆیی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://en.wikipedia.org/wiki/File:Downhill_Domination_Coverart.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{وب|Zemen}} {{کرا}} ([[ckb:پەڕگە:Downhill_Domination_Coverart.png|بینین]]). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٠٨:٥٠، ١١ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[بورهان خۆشناو]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٩:٠٤، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ زیادکردنی وێنەی کەسایەتی | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> مەقامبێژ و حەیرانبێژ و گۆرانیبێژ (بورهان خۆشناو) | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://kurdipedia.org/files/photos/2010/3330.JPG?ver=20100125010000 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Burhan xoşnaw.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٢٧، ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[مەلا مەسعوود]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١١:٥٧، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی وێنەی کەسایەتی | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> مامۆستای ئایینی (مەلا مەسعوود) | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://scontent.febl4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.6435-9/30715068_615575822141412_6062463689695428608_n.jpg?_nc_cat=104&ccb=1-7&_nc_sid=6ee11a&_nc_ohc=2L1dct2X5GQQ7kNvgHj0Emw&_nc_oc=Adgm8rKl5-0xSKtG5rC8QO8qmqu9V1BhqDMAzoDhW5pfHucib7mpyT9oUKeCOLCKx5Y&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent.febl4-2.fna&_nc_gid=ALF9RMN-R5t-yLYrTwqORFt&oh=00_AYAbFfQum49ayk_RSFtdPCNHYz3wxgXdhC9yy5_G0KGHYA&oe=67E901E7 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Mela Mesûd.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٥٢، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[سان جۆڵا]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٩:٠٠، ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بەرەوپێشبردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> سیاسەتوانێکی گەنجی کورد سان جۆڵا | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://scontent.febl4-2.fna.fbcdn.net/v/t39.30808-6/458965425_1939957593137159_699612569270630338_n.jpg?_nc_cat=102&ccb=1-7&_nc_sid=833d8c&_nc_ohc=0UqWaxYpWWoQ7kNvgELpcQ1&_nc_oc=Adg9vQ3uzDr3bTqAdDh01FeQDadin7D6kXBMK0JHnRwEpANtZPhLVqYM69HMWI271-8&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent.febl4-2.fna&_nc_gid=ApMoeQxruGa3K55jEphKtKU&oh=00_AYAcWwkGCpTL7uO5MQkWfCSfIz90qcZZ8U9d-iJBDn-m-w&oe=67C7C1E2 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{نەکرا}} لە کۆمنز ھەیە. ([[:پەڕگە:San Jola.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٣٥، ٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[عەلی قازی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٢:٤٥، ١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> دانانی وێنە بۆ وتارێکی بێ وێنە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> کوڕی قازی محەممەد "عەلی قازی" | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.rudaw.net/s3/rudaw.net/ContentFiles/41425Image1.jpg?mode=crop&quality=70&rand=1&scale=both&w=752&h=472&version=279584 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Ali Qazi.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠١:٣٥، ٩ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ئەفسانەی کۆرا]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ١٤:٣٥، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> باشترکردنی وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://en.wikipedia.org/wiki/File:Legend_of_Korra_logo.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{کرا}} ([[:ckb:پەڕگە:Legend of Korra logo.png|بینین]]). [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٢:١٧، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[گرانی (کایەی ڤیدیۆیی)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٠٥، ٩ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> دانانی پۆستەرێکی نوێ بۆ یارییەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> یاریی ڤیدیۆیی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://howlongtobeat.com/games/67329_Granny.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Granny Game.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٠، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[گرانی (کایەی ڤیدیۆیی)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٠٦، ٩ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ دانانی وێنەی زیاتر بۆ وتارەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> یاریی ڤیدیۆیی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://m.media-amazon.com/images/M/MV5BMGI4MDY1ZWItMTgxYi00NTljLWJiMTUtMjg0MmY0YTBhNzRjXkEyXkFqcGc@._V1_FMjpg_UX1000_.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Granny_chapter two.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٠، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[گرانی (کایەی ڤیدیۆیی)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٠٧، ٩ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> دانانی وێنەی زیاتر بۆ وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> یاریی ڤیدیۆیی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://m.media-amazon.com/images/M/MV5BY2U1OGFhY2YtMTNjMi00OTk0LWFhYTAtMTRmY2I1NDE1MmViXkEyXkFqcGc@._V1_.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Granny 3.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٠، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[بزووتنەوەی گۆڕان]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢١:٣٧، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بارکردنی ئاڵایەکی چاکتر بۆ بزووتنەوەی گۆڕان | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> ئاڵای بزووتنەوەی گۆڕان | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://speemedia.com/imgnews/261020241130600_goran.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Bzûtineweyi Goran.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٠، ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[سەعدی ئەحمەد پیرە]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٤٧، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> زیادکردنی وێنە بۆ کەسایەتییەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> گوتەبێژی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://www.kdp.info/grafik/ImageThumb.aspx?size=650&Image=/grafik/uploaded/2022/sahdi__2022_09_27_h11m42s3__RM.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Saadi Ahmad Pira.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٠١، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[حیزبی شیوعیی کوردستان-عێراق]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٢:٥١، ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بارکردنی ئاڵای حیزبی شیوعی | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> ئاڵای حیزبی شیوعی کوردستان | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://regaykurdistan.com/images/logo/hzab2023.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{نەکرا}} ([[:پەڕگە:Kurdistan Communist Party Logo.svg|لە کۆمنز ھەیە]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٦:٥٤، ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لێرە واژووەکەت بکە. --> }} == [[حەمید ئەفەندی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٢:٣٤، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بارکردنی وێنەی کەسایەتی | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> حەمید ئەفەندی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://cdnuploads.aa.com.tr/uploads/Contents/2016/11/14/thumbs_b_c_d185eeece7fc7cd75b1bbb27e0369086.jpg?v=111033 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Hamid Effendi.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٠٩، ١٥ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[زەعیم عەلی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٦:٢٢، ٣١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> زیادکردنی وێنە بۆ وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> فەرماندەیەکی پ.د.ک "زەعیم عەلی" | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://www.kdp.info/grafik/ImageThumb.aspx?size=650&Image=/grafik/uploaded/2016/zaim-ali__2015_12_27_h10m58s49__RM.jpg | زانیاریی زیاتر = {{وب|Ari Qasm}} بەستەرەکە بگۆڕە ناتوانین بزانین ئەو ڵینکەی ناردووتە چییە چونکە بەسەرچووە [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٤:٣٠، ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) : سڵاو {{وب|Sakura emad}} ئەگەر ئەڵێی من پەڕگەکەی بۆ بار ئەکەم، لای من لینکەکە دەرەکەوێت. ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٢٤، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = [[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Zaim Ali.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١١، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[بزووتنەوەی پەیوەندیی ئیسلامیی کوردستان]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٢٠:٣٧، ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ زیادکردنی لۆگۆی حیزبەکە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> لۆگۆی بزووتنەوەی پەیوەندیی ئیسلامیی کوردستان | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://i.imgur.com/eGsYKwe.jpeg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:bzûtineweyi peywendîyi îslamîyi kurdistan.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٠٨، ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[کساف]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٣:١٠، ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->دانانی لۆگۆی ڕێکخراوەکە بۆ وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->ڕێکخراوەی کساف | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://imgur.com/a/4YiNNQ9 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:rêkxiraweyi ksaf.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١٣، ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[بلوی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|Jimmy&#38;Friends 2]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|لێدوان]]) ٠٣:٤١، ٢٣ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = بۆ وتاری ویکیپیدیا | ناساندن = زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی | سەرچاوەی پەڕگە = [https://zh.wikipedia.org/wiki/File:Bluey_TV_show_poster.jpeg ویکیپیدیای چینی] | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|Jimmy&#38;Friends 2]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Bluey TV show poster.jpeg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٣٢، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[وەھاب ھەڵەبجەیی]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٢:٢١، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> دانانی وێنەی کەسایەتییەکە بۆ وتار | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> بەڕێوەبەری گشتیی دەزگای دژەتیرۆر | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://media.kurdpress.com/d/2023/08/10/3/225564.jpg?ts=1691661416000 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{نەکرا}} ([[:File:وەھاب ھەڵەبجەیی.jpg|لە کۆمنز ھەیە]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١٤، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٤:٤٢، ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->دانانی تابلۆکە لە وتارەکەدا | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->گرتنی ھەولێر لەلایەن ھێزەکانی سۆرانەوە | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://i.imgur.com/FtaEFnV.png | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Gemarodanî hewlêr.png|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١٢، ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[١٠١ دالماتیانی]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|Jimmy&#38;Friends 2]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|لێدوان]]) ٠٠:٤٥، ٨ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = بۆ وتاری ویکیپیدیا | ناساندن = فیلم | سەرچاوەی پەڕگە = [https://en.wikipedia.org/wiki/File:One_Hundred_and_One_Dalmatians_movie_poster.jpg ویکیپیدیای ئینگلیزی] | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|Jimmy&#38;Friends 2]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:One_Hundred_and_One_Dalmatians_movie_poster.jpg|بینین]]) ‎ _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] ٢٠:٠٠، ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[ئەنتز]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|Jimmy&#38;Friends 2]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|لێدوان]]) ٠٢:٥٢، ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = بۆ وتاری ویکیپیدیا | ناساندن = فیلم | سەرچاوەی پەڕگە = [https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antz-Poster.jpg ویکیپیدیای ئینگلیزی] | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Jimmy&#38;Friends 2|Jimmy&#38;Friends 2]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:Antz-Poster.jpg|بینین]]) ‏‎[[بەکارھێنەر:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٥٦، ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) }} == [[خانزادی سۆران]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٨:١٣، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->بۆ زیادکردنی وێنای میر خانزاد | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->وێنای میری میرنشینی سۆران، میر خانزاد | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://www.kurdipedia.org/files/photos/2021/397856.JPG?ver=20211206122757 | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[ب:Ari Qasm|Ari Qasm]] {{کرا}} ([[:پەڕگە:xanzadî soran.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٨:٤٨، ٧ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) }} == [[وەھاب ھەڵەبجەیی]] == {{ڕەوشی داواکاری|2}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٠:٣٢، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە -->پەڕگەکەی لە کۆمنز سڕدرایەوە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ -->بەڕێوەبەری گشتیی گرووپی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، وەھاب ھەڵەبجەیی | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ --> https://i.imgur.com/N4JbFP3.jpeg https://rojnews.news/wp-content/uploads/2025/01/760599Image1-750x430.jpg | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = @[[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]]: بەپێی [[ویکیپیدیا:دیاریکردنی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان/تەختەئاگاداری|ئێرە]] کە وتووێژی لێ کراوە، باشتر وایە ئەو پەڕگانەی بار ئەکرێن لە کوردپێدیا نەھێنرێتە ئێرە، چونکە گرنگی بە مافی لەبەرگرتنەوە نایەن ئەگەری سڕینەوەیان لە داھاتوو زۆرە. ئەگەر پەڕگەکە لە وێبگەیەکی تر یا بە سکرینشۆتێک لە یوتیوب بھێنی زۆر باشترە بۆ وێنەکە، ئەتوانین مۆڵەتنامەیەکی گونجاوی بۆ دانێین.[[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:١٧، ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) @[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] ئێستا ئەمەیان باشە؟ <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ari Qasm|بەشدارییەکان]]) ١٨:٥٢، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC)</small> :{{وب|Ari Qasm}} نا ئەوەش نابێ. سەیرێکی ئەم نموونانە بکە [[:پەڕگە:ئیبراھیم قادری.jpg|یەکەم]]، [[:پەڕگە:سەلام کۆیی.png|دووەم]]، [[:پەڕگە:حاجی مەکی بەرنامەی ڕۆژانەی ئێن ئاڕ تی.png|سێیەم]]، [[:File:حاجی کاروان.jpg|چوارەم]]، یەکێکی لەم شێوەیە بێکێشەیە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١١:١٠، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] نازانم، پێشتریش ھەر لەمەیان [[:پەڕگە:Bzûtineweyi peywendîyi îslamîyi kurdistan.jpeg|پەڕگەی بارکراو]] ھەیە. بە ھەمان شێوە [[:پەڕگە:Kamal mufty.png|پەڕگەی زۆری دیکەی بارکراوی کوردیپیدیا]]ش ھەیە. دواتر خۆ کوردیپیدیا قەدەغە نەکراوە بە پێی ئەو شوێنەی ئاماژەت پێداوە لە ئێستادا. :بەھەرحاڵ، ئەمەی دووەم باشە ئێستا؟ ئەویش بە ھەمان شێوەی ئەو پەڕگانەی ئاماژەت پێداون یەکێکە لە میدیاکانی وەک ڕووداو و ئێن ئاڕتی و دەنگی ئەمەریکا. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٤١، ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) ::{{وب|Ari Qasm}} یەکەم بۆ لۆگۆ بە شێوەی ئازاد لە کۆمنز ناتوانرێ بار بکرێ تەنیا بە ڕێگەی نائازاد بار ئەکرێ. دووەم پەڕگەش کەسایەتییەکی کۆچکردووە، ڕەنگە ئیتر وێنەیەکی ئازادی پەیا نەبێ لەبەر ئەوە بارم کردووە. ئەم کێشەیەش زیاتر لەسەر کەسایەتییە زیندووەکانە چونکە ڕەنگە لە داھاتووا وێنەیەکی ئازادی بۆ بار بکرێ و ئەمەی ئێستا بسڕێتەوە. دوو ڕێگەیە ھەیە بۆ بارکردنی پەڕگەکە: # ئەتوانی داوا لە میدیایەک بکەی بەم شێوەیە [https://zheen.org/بنکەی-ژین-و-ویکیپیدیای-کوردی/ وێنەکەی یەکەم]، [https://xebat.net/ku/?page%20id=189526 وێنەی دووەم] لە خوار وێنەکە ئەم مۆڵەتە Creative Commons Attribution Share-alike license 4.0 دانێن و ئەو کاتە ھەر لە کۆمنز دائەنرێ. #ئەگەر وێنەکە لەو ماڵپەڕە بار بکەین، بەپێی ڕێساکانی ئێرە پێویستە کوالێتیی پەڕگەکە نزم و قەبارەکەی وێنەکە بچووک بکەمەوە تەنیا بەشێکی بۆ ناساندنی وتارەکە بە کار بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٠٩:٤٩، ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] زۆر سوپاس کاک ھەریاد ماندووم کردیت. کە بارکردنی پەڕگەی کەسایەتییە زیندووەکان ئەم کێشەیەی لەسەر بێت با ھەر ئەوەی دووەمیان بێت (بە قەبارەی بچوک و کوالێتیی نزم). وە بە ڕای تۆش بەمەی دووەمیان بکرێت باش دەبێت؟ <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ari Qasm|بەشدارییەکان]]) ١٠:٤٨، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</small> :::{{وب|Ari Qasm}} لە خزمەتدام، شایەنی نییە. باشییەکە ھەر ئەوەیە، وێنەکە بچووک ئەکرێتەوە تا ئەو ڕادەیەی پێویستە کەسەکە بناسرێتەوە. دوای کە بچووکیش کراوەیە، تۆزێ تەڵخییەک ئەکەوێتە سەر وێنەکە، بەو شێوەیەی وتم ئاوا دەرەچێت. بە ڕای من بەبێ وێنە بمێنێتەوە باشترە. چەن وتارمان بەبێ وێنەن، کێشەی نییە با وا بێ، تا وێنەیەکی ئازادی بۆ بڵاو ئەکرێتەوە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٤:٢٩، ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] تەواو، با وتارەکە ھەر بە بێ پەڕگە بمێنێتەوە. <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ari Qasm|بەشدارییەکان]]) ١٠:٥٤، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</small> }} == [[میرنشینی زەنگنە]] == {{ڕەوشی داواکاری|1}} {{داواکاریی بارکردنی پەڕگە | واژووی پێشکەشکەری داواکارییەکە = [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٠:٥٦، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- دەستکاری مەکە --> | ھۆکاری داواکارییەکە = <!-- بۆ پێشکەشکەری داواکارییەکە: ھۆکاری داواکارییەکەت بنووسە --> بۆ ناساناندنی شوێنی دەسەڵاتی میرنشینی زەنگنە، کە لەسەر نەخشەکە بە لیوای کەرکووک ئاماژەی پێدراوە | ناساندن = <!-- پەڕگەکەت باسی چی دەکات و لەسەر چییە؟ --> نەخشەیەکی لیوایەکانی [[شانشینی عێراق]] لە ١٩٣٩ | سەرچاوەی پەڕگە = <!-- سەرچاوەی پێویست بۆ پەڕگەکە بنووسە، کە لەکوێ ھاتووە و شوێنی کوێیە؟ -->https://i.pinimg.com/736x/f0/d3/13/f0d313e97c761e27510aca1b6433f40e.jpg https://it.pinterest.com/pin/984529168523391377/ | زانیاریی زیاتر = <!-- تکایە گەر ھەر زانیاریەکی پێویستی تر ھەیە، کە یارمەتیی بارکردنی پەڕگەکە دەدات، بینووسە --> | ھۆکاری ڕەتکردنەوەکە = <!-- بۆ وەڵامدەرەکە: لە حاڵەتی ڕەتکردنەوەی داواکارییەکە، ھۆکارەکەی لێرەدا بنووسە --> | بەسەرداچوونەوەی داواکارییەکە لەلایەن = {{وب|Ari Qasm}} لە [https://w.wiki/QYZC کۆمنز] ھەیە. ئەمەش وێنەیەکی تری نەخشەکە لە [https://w.wiki/QYaA کۆمنز] ھەر لەسەر ئەو شێوەیە. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٠٩، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] سەیری پەڕگەکانی کۆمنزم کرد، بەڵێ ھەر نەخشەی شانشینی عێراقن، بەڵام ناوی میرنشینەکانیان لەسەر نەنووسراوە. <!-- داڕێژە:واژوونەکراو --><small class="autosigned">—&nbsp;ئەم لێدوانە لەلایەن [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوونەکراوە]]. ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm#top|لێدوان]] • [[تایبەت:بەشدارییەکان/Ari Qasm|بەشدارییەکان]]) ١٣:٢٤، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</small> ::{{وب|Ari Qasm}} ئەگەر لە وتارەکە نووسرا بێ، بۆ نموونە میرنشینی بابان سەر بە لیوای سلێمانییە ئەوە کافییە و پەڕگەی زیایەی ناوێ. ئەگەر ئەزانی کە پەڕگەکەی خۆت ئاماژەت پێ کرد، زانیاریی زیاتر ئەیا ئەوە باری ئەکەم. بەس سەرچاوەی پەڕگەکە لە چی ماڵپەڕێکە لینکی ماڵپەڕەکە دابنێ، چونکە سەرچاوەی ماڵپەڕەکەم پێویستە لە کاتی بارکردنی پەڕگەکە، نەک لینکی ڕاستەوخۆی پەڕگەکە. واژووەکەشت دابنێ، چەنجارێکە بیرت ئەچێ واژووەکەت بکەی. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٣:٥٧، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] وەڵاھی جا بڵێم چی گەر زانیاریی زیاتر دەدات یاخود نا. لەبەرئەوە ئەم پەڕگەیەم پێشکەشکرد بۆ بارکردن، چوونکە ئەم میرنشینە زۆر کەم ئاماژەی پێدراوە و باسی کراوە لە سەرچاوەکان. بۆیە ئەم نەخشەیەم پێ گرنگ بوو بۆ وتارەکە. تەنانەت ئەم پەڕگەیەش زۆر کەم ھەیە، گەڕام بۆی تەنھا لەم سایتە دەستم کەوت بە ڕێکی. من داوام پێشکەشکرد بۆ بارکردنی، گەر باردەکرێت با بکرێت، گەریش ناکرێت لەبەر ھۆکارێک، ئەوا با بیزانین. لینکەکەیشم دانا. سوپاس. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٦:٥٢، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::{{وب|Ari Qasm}} پەڕگە ملەوەنەکەم دۆزیەوە [https://www.sotaliraq.com/2021/10/28/%D9%83%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%82-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%AA%D9%83-11/#google_vignette سەیری بکە]. کاتێ داوای ماڵپەڕەکە ئەکەم، ئەبێ وەک ئەمەی من بێ کە دامنا، نەک pinterest و ماڵپەڕی ئەپلۆدکردنی وێنە. ئینجا ئەگەر ئەوەی ملەوەنەکەت ئەوێ باری ئەکەم، چونکە پەڕگە ڕەش و سپییەکە لە سەرچاوەیەکە نەمدۆزییەوە وەک ماڵپەرێک بێ. [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ١٨:٠٣، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:-Haryad|Haryad-]] بە ڕاستی منیش زۆر گەڕام، ئەشمزانی کە ماڵپەڕەکانی وەکوو پینترێست پێناچێت کە بۆ ئەوە ببن، بەڵام دڵنیاش نەبووم دەربارەی، وە ھەم لە ماڵپەڕی تریش نەمدۆزییەوە. وە ئەم پەڕگە پڕڕەنگەی ئاماژەت بۆی کردووە لەو ماڵپەڕە، ھیچ کێشەیەکی نییە، باشتریشە کە ڕەنگدارە. [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ١٩:٠٣، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::{{وب|Ari Qasm}} {{کرا}} ([[:پەڕگە:Map of the Kingdom of Iraq, 1939.jpg|بینین]]) [[User:-Haryad |<span style="color:black; font-size:16px;">'''ʜᴀʀʏᴀᴅ'''</span>]] _{[[User Talk: -Haryad |<span style="color:yellow; Background:black ">'''ᴛᴀʟᴋ'''</span>]]} ٢٠:٢٦، ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) }} f1ekqugl9o8xc86gdj3bvcktetcixrs 0 282886 1588776 1561222 2026-06-05T06:19:53Z Aza 86 /* */ 1588776 wikitext text/x-wiki '''پۆزیتیڤیزم''' یا '''ئەرێنیخوازی'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=سەجادی|یەکەم=بەختیار|سەردێڕ=فەرھەنگی زاراوەی ڕەخنەیی|بڵاوکەرەوە=ماڵی وەفایی}}</ref> قوتابخانەیەکی فەلسەفییە بەم ھەڵوێستەوە کە [[مەعریفەت|ماریفەتی]] ڕەسەن و ڕاستەقینە یەکێ لەم دوو دۆخەی ھەیە: یا [[تۆتۆلۆژی|ڕاستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ پێناسەکەی]]، وە یا پۆزیتیڤە – بەو مانایە کە [[فاکت|فەکتی]] [[پێشینی و پاشینی|پاشینییە]] کە ئەقڵ لە [[ئەزموون|ئەزموونی]] [[ھۆشە|ھەستەکی]] دەری کێشاوە. ڕێگاکانی تری بەدەستھێنانی ماریفەت وەک [[بەبیناوھێنان|بیناو (کەشف و شوھوود)]] و [[لەخۆڕوانی|بۆناوخۆڕوانین]] و [[ئیمان|ئیمانی دینی]]، ڕەت دەکرێنەوە و، بێمانا لەبەرچاو دەگیرێن.<ref name=":0">[[:en:Positivism|(Positivism (enwiki]]</ref> پۆزیتیڤیزم جەخت لە گرنگایەتیی شیکردنەوەی ماتماتیکی و لۆژیکی دەکات و، پشت بە داتای ھەستەکی دەبەستێ و، ئەزموونگەلی سوبژەکتیڤ ڕەت دەکاتەوە و، دەڵێ تەنیا ئەو مەعریفەتە بەبڕست و جێی باوەڕە کە بە [[میتۆدی زانستی]] بە دەست ھاتبێ. ھیچ تیۆرییەکی فەلسەفی نییە کە ئەوەندەی پۆزیتیڤیزم نێوانی لەگەڵ زانستی مۆدێرندا خۆش بێ. پۆزیتیڤیستەکانیش وەکوو زاناکانی بوارە زانستییەکان، [[قەزیە (لۆژیک)|قەزیەکان]] و [[تێگەیشتە|تێگەیشتەکانی]] [[دین]] و [[مێتافیزیک]] بە بێمانا و [[ھەڵیتوپەڵیت]] دەزانن و، لایان وایە دەبێ واز لە ھەموو شێوەکانی ھزر و ئەندێشەی نازانستی بھێنرێت. دەڵێن پێویستە بە قازانجی زانست ڕێگای مەعریفەت بە ھەموو شێوەکانی تری بیرکردنەوە چۆڵ بکرێ.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mautner|یەکەم=Thomas|سەردێڕ=Dictionary of Philosophy|بڵاوکەرەوە=Penguin Books|پەڕەکان=٤٨١,٤٨٢}}</ref> بە گوێرەی تیۆرییە پۆزیتیڤیستییەکانی مەعریفەت، بنەڕەتی مەعریفەت لە کۆتاییدا ھەر ئەزموونی ھەستەکییە و بەس. مەعریفەت ھیچ جۆرێکی تری نییە. لێپرسینەوە و لێکۆڵینەوەی ڕاستەقینە و جێی باوەڕ تەنیا ئەوەیە کە بە تەنگ وەسفکردن و ڕوونکردنەوەی فەکتە ئەزموونییەکانەوە بێ.<ref name=":1" /> بۆچوونە پۆزیتیڤیستییەکان لە مێژووی ھزری ڕۆژاواییدا چەندین جار سەریان ھەڵداوە و دووپات بوونەتەوە، بەڵام پۆزیتیڤیزمی نوێ، بەند بە بەندی، لە لایەن [[ئۆگست کۆنت]] -ەوە ھێنراوەتە زمان و، ئەو بە یەکەم فەیلەسووفی پۆزیتیڤیست دادەنرێ، ھەرچەند، دەکرێ [[ئیمپیریزم|ئیمپیریستگەلێک]] وەکوو [[فرانسیس بەیکن|فرانسیس بەیکۆن]] و [[دەیڤد ھیووم|دەیڤید ھیووم]] -یش بە پۆزیتیڤیست بژمێردرێن. کۆنت پێی وا بوو لە کۆمەڵگاشدا، وەکوو جیھانی فیزیکی، [[یاسای زانستی|یاسا زانستییەکان]] حاکمن. دوای کۆنت، قوتابخانەگەلی پۆزیتیڤیستی لە [[لۆژیک]] و [[سایکۆلۆجی|سایکۆلۆژی]] و [[ئابوورناسی]] و [[مێژوونوسی]] و بوارەکانی تردا پەیدا بوون. بە شێوەی گشتی، پۆزیتیڤیستەکان تێدەکۆشن [[میتۆدی زانستی]] لە بوارەکەی خۆیاندا بە کار بێنن.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{پۆلی کۆمنز|Positivism}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|زانست|فەلسەفە|کۆمەڵگا}} [[پۆل:فەلسەفەی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان]] [[پۆل:فەلسەفەی یاسا]] [[پۆل:فەلسەفەی زانست]] [[پۆل:فەلسەفەی زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:بیردۆزی زانستی]] aye9k773j859f2vtw7pky80jcgtd2as 1588777 1588776 2026-06-05T06:20:24Z Aza 86 /* */ 1588777 wikitext text/x-wiki '''پۆزیتیڤیزم''' یا '''ئەرێنیخوازی'''<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=سەجادی|یەکەم=بەختیار|سەردێڕ=فەرھەنگی زاراوەی ڕەخنەیی|بڵاوکەرەوە=ماڵی وەفایی}}</ref> قوتابخانەیەکی فەلسەفییە بەم ھەڵوێستەوە کە [[مەعریفەت|ماریفەتی]] ڕەسەن و ڕاستەقینە یەکێ لەم دوو دۆخەی ھەیە: یا [[تۆتۆلۆژی|ڕاستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ پێناسەکەی]]، وە یا «پۆزیتیڤ»ە – بەو مانایە کە [[فاکت|فەکتی]] [[پێشینی و پاشینی|پاشینییە]] کە ئەقڵ لە [[ئەزموون|ئەزموونی]] [[ھۆشە|ھەستەکی]] دەری کێشاوە. ڕێگاکانی تری بەدەستھێنانی ماریفەت وەک [[بەبیناوھێنان|بیناو (کەشف و شوھوود)]] و [[لەخۆڕوانی|بۆناوخۆڕوانین]] و [[ئیمان|ئیمانی دینی]]، ڕەت دەکرێنەوە و، بێمانا لەبەرچاو دەگیرێن.<ref name=":0">[[:en:Positivism|(Positivism (enwiki]]</ref> پۆزیتیڤیزم جەخت لە گرنگایەتیی شیکردنەوەی ماتماتیکی و لۆژیکی دەکات و، پشت بە داتای ھەستەکی دەبەستێ و، ئەزموونگەلی سوبژەکتیڤ ڕەت دەکاتەوە و، دەڵێ تەنیا ئەو مەعریفەتە بەبڕست و جێی باوەڕە کە بە [[میتۆدی زانستی]] بە دەست ھاتبێ. ھیچ تیۆرییەکی فەلسەفی نییە کە ئەوەندەی پۆزیتیڤیزم نێوانی لەگەڵ زانستی مۆدێرندا خۆش بێ. پۆزیتیڤیستەکانیش وەکوو زاناکانی بوارە زانستییەکان، [[قەزیە (لۆژیک)|قەزیەکان]] و [[تێگەیشتە|تێگەیشتەکانی]] [[دین]] و [[مێتافیزیک]] بە بێمانا و [[ھەڵیتوپەڵیت]] دەزانن و، لایان وایە دەبێ واز لە ھەموو شێوەکانی ھزر و ئەندێشەی نازانستی بھێنرێت. دەڵێن پێویستە بە قازانجی زانست ڕێگای مەعریفەت بە ھەموو شێوەکانی تری بیرکردنەوە چۆڵ بکرێ.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Mautner|یەکەم=Thomas|سەردێڕ=Dictionary of Philosophy|بڵاوکەرەوە=Penguin Books|پەڕەکان=٤٨١,٤٨٢}}</ref> بە گوێرەی تیۆرییە پۆزیتیڤیستییەکانی مەعریفەت، بنەڕەتی مەعریفەت لە کۆتاییدا ھەر ئەزموونی ھەستەکییە و بەس. مەعریفەت ھیچ جۆرێکی تری نییە. لێپرسینەوە و لێکۆڵینەوەی ڕاستەقینە و جێی باوەڕ تەنیا ئەوەیە کە بە تەنگ وەسفکردن و ڕوونکردنەوەی فەکتە ئەزموونییەکانەوە بێ.<ref name=":1" /> بۆچوونە پۆزیتیڤیستییەکان لە مێژووی ھزری ڕۆژاواییدا چەندین جار سەریان ھەڵداوە و دووپات بوونەتەوە، بەڵام پۆزیتیڤیزمی نوێ، بەند بە بەندی، لە لایەن [[ئۆگست کۆنت]] -ەوە ھێنراوەتە زمان و، ئەو بە یەکەم فەیلەسووفی پۆزیتیڤیست دادەنرێ، ھەرچەند، دەکرێ [[ئیمپیریزم|ئیمپیریستگەلێک]] وەکوو [[فرانسیس بەیکن|فرانسیس بەیکۆن]] و [[دەیڤد ھیووم|دەیڤید ھیووم]] -یش بە پۆزیتیڤیست بژمێردرێن. کۆنت پێی وا بوو لە کۆمەڵگاشدا، وەکوو جیھانی فیزیکی، [[یاسای زانستی|یاسا زانستییەکان]] حاکمن. دوای کۆنت، قوتابخانەگەلی پۆزیتیڤیستی لە [[لۆژیک]] و [[سایکۆلۆجی|سایکۆلۆژی]] و [[ئابوورناسی]] و [[مێژوونوسی]] و بوارەکانی تردا پەیدا بوون. بە شێوەی گشتی، پۆزیتیڤیستەکان تێدەکۆشن [[میتۆدی زانستی]] لە بوارەکەی خۆیاندا بە کار بێنن.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}}{{پۆلی کۆمنز|Positivism}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|زانست|فەلسەفە|کۆمەڵگا}} [[پۆل:فەلسەفەی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان]] [[پۆل:فەلسەفەی یاسا]] [[پۆل:فەلسەفەی زانست]] [[پۆل:فەلسەفەی زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:زانستە کۆمەڵایەتییەکان]] [[پۆل:فەلسەفەی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:بیردۆزی زانستی]] eo7ez0gwenkcvg1akhya761jjpqudmy 0 286113 1588771 1449926 2026-06-05T04:09:42Z Khoshhat 23273 1588771 wikitext text/x-wiki '''پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر'''، لە ھەرێمێ [[ئەلبێرتا]]ی [[کەنەدا]]، گەورەترین پارکی [[پارکە نیشتمانییەکانی کەنەدا|نەتەوەییە]] لەناو چیای ڕۆکی ئەلبێرتا، کە ١١ ھەزار کیلۆمەتر دووجایە. لە ساڵی ١٩٠٧ بە ناوی پارکی دارستانی جاسپەر دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٣٠ ناوی گۆڕاوە بۆ پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر و لە ساڵی ١٩٨٤ وەک [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]] لەژێر ناوی پارکەکانی چیاکانی ڕۆکی تۆمارکراوە. لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ پارکە نەتەوەییەکەی[[پارکی نەتەوەییی بانف| بانف]] و شاری [[ئێدمنتن]] نزیکەی ٣٠٠ کم لە ڕۆژھەڵاتی پارکەکەوە دوورە و ناوەندی بازرگانی سەرەکی پارکەکە شارۆچکەی [[جاسپەر]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Protected Planet {{!}} Jasper National Park Of Canada|ناونیشان=https://www.protectedplanet.net/614|وێبگە=Protected Planet|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Government of Canada|دوایین١=Parks Canada Agency|سەردێڕ=Indigenous connections|ناونیشان=https://parks.canada.ca/pn-np/ab/jasper/autochtones-indigenous|وێبگە=parks.canada.ca|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠٢٣}}</ref> پارکەکە ناوچەیەکی شاخاوییە و چەندین [[سەھۆڵبەند]]انی سروشتی و [[کانی]]او و [[دەریاچە]] و [[تاڤگە]] و تێدایە، ئەمەش وا دەکات ئەم پارکە ساڵانە میوانداری ژمارەیەکی زۆر گەشتیار لە ھەموو جیھانەوە بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Government of Canada|دوایین١=Parks Canada Agency|سەردێڕ=2022 Annual Report - 2023 Annual Report|ناونیشان=https://parks.canada.ca/pn-np/ab/jasper/gestion-management/plan/2023|وێبگە=parks.canada.ca|زمان=en|ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٢٤}}</ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Entering Jasper National Park on Trans-Canada 16 from the west.jpg| چوونە ناو پارکەکە پەڕگە:.Jasper, Alberta 04.jpg|دیمەنی جاسپەر لە لووتکەی شاخی پیرامید، ١٠ ڕۆژ پێش ئاگر کەوتنەکەی جاسپەر لە سالی ٢٠٢٤ پەڕگە:Jasper Dwayne Reilander-4.jpg|ورچێکی [[ورچی گریزلی|گریزلی]] لە ناوچەیەکی دارستانی نزیک شاروچکەی جاسپەر پەڕگە:Alberta IMG 4703 (16674474953).jpg پەڕگە:Bald Hills Trek.jpg پەڕگە:Glacier Skywalk.jpg </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|کەنەدا|جوگرافیا}} {{پۆلی کۆمنز|Jasper National Park}} {{کۆلکە}} [[پۆل:پارکە نەتەوەییەکانی کەنەدا]] iv25r79s0lyqo2hfjxx27ba2hnqdubq 3 291546 1588765 1587818 2026-06-05T01:47:59Z Dexbot 6403 بۆت: ئەرشیڤکردنی 1 بابەت لە [[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram]] 1588765 wikitext text/x-wiki {{ئەرشیڤی وتووێژ}}{{لێدوانی بەکارھێنەر:Aram/سەرپەڕە}} == پرسیار لە [[User:Balabarz|Balabarz]]ەوە (٢٣:١٦، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥) == سڵاو لێبێ مامۆسا ئەوە کەسێک هەیە ئەمەوێت لەسەر ڕەزامەندی خۆی لە ویکد پیدا کورتەیەکی ژیان نامەی دابنێم ئەتوانیت ڕێگاکانم پێ بڵێت ئەگەر ڕوقسەت هەبێ --[[بەکارھێنەر:Balabarz|Balabarz]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Balabarz|لێدوان]]) ٢٣:١٦، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:Balabarz|Balabarz]]، سەرەتا بڕواننە [[وپ:وچن]]. بۆ فێرکاری، [https://www.youtube.com/@centralkurdishwikipedia کەناڵی یووتیووب بگەڕێ]. ویکیپیدیا لەسەر [[وپ:ژکز]] توندە و دەبێ [[وپ:دسب|سەرچاوەی باوەڕپێکراو]] دانێیت ئەگەر نا دەسڕدرێتەوە. دوای بڵاوکردنەوەی وتارەکە، ڕەنگە بەکارھێنەرانی تر بەسەرداچوونەوەی بۆ بکەن و ئەگەر بەر [[وپ:پسخ]] یان [[وپ:پس]] بکەوێت، ڕەنگە بۆ سڕینەوە بیپاڵێون. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٢٦، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٣٥، ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٢٣، ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:٥٤، ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == خراپبوونی بەشی کوردی ویکیپدیا == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] بیرم چوو لەو پەیامەی پێشتردا پێت بڵێم کە ماوەیەکی زۆۆرە ویکیپدیای کوردی کێشەو گرفتی زۆری تیا دروستبووە پێویستی بە چاکسازی گشتی و نوێکاری گەورە ھەیە جا نازانم لەلایەن ئێوە ئەکرێت یان نا ئەوە خۆتان ئەزانن. کێشەکان: ١- لەکاتی دەستکاریکردن یان وەرگێڕانێکی نوێ بۆ ووتارەکان سایتەکە لەکار ئەکەوێ وەک شێوازێک لە گلیچ یان وەستانی سێرڤەر کە بەھۆییەوە ناتوانرێت ئەو شتانەی چاکت کردووە یان وەرتگێڕاوە پاشەکەوت(Save) ببێت و ھەرچی کردووتە بەزیادە ئەڕوا کە لەکاتی ئەم دوو بابەتە [[وەن یو ئای]] و [[سانتیاگۆ بێرنابیۆ (یاریزان)]] تووشم بوو کە دوای ماندوونێکی زۆۆر لە وەرگێڕان کە دوو کاتژمێر یان زیاتری خایاند ھەرچی کرا لەدەست چوو خەزن نەبوو نەبوو ناچار لە سەرەتاوە دەستم پێکردەوە وە ھەر ئەوەش ھۆکارە بۆ ئەوەی ھەندێ بەشی ئینگلیزییە و وەرنەگێڕدراوە بە کۆپی پەیست لە ویکی ئینگلیزی ھێناومە، گەر ئەمە بەردەوام بێت ناتوانرێ بەشداری بکرێت و ووتاری نوێ دابنرێت جا من بم یان ھەر کەسێکی تر. ٢- کاتێ ئەتەوێ زمانی ووتارێک بگۆڕیت بۆ نمونە لە ئینگلیزی بۆ کوردی لیستی زمانەکان بەشێوەیەک سەقەت پیشان ئەدرێن و ھەر زمانێک سێجار پیشان ئەدات و سێبارە ئەبنەوە بۆچی و کێشە چیە نازانم (ئەمەیان تەنیا لە کوردیەکە وایە) بۆ زمانەکانی تر کێشەیان نیە. ٣- زۆرێک لە داڕێژەکان کۆن بوون و لەگەڵ ناوەڕۆک و بابەتی نوێ کار ناکەن و بەنوسینێکی سووری تۆخ ئاماژەی پی ئەدا کە دارێژە بەردەست نیە، ھەروەھا کاتی بەکوردیکردنی دارێژەیەک لە ئینگلیزی بۆ کوردی سەیرەکەیت جیاوازیان زۆر زۆرە و ھیچ لەیەک ناچن لەکوردیا وەک ئینگلیزیەکە پڕ داتاو زانیاری نیە کە ئەمیش بۆ خۆی کێشەت بۆ دروستەکا لەکاتی وەرگێڕانی نوێدا. ٤- لەکاتی وەرگێڕانی بابەتێک کە لە کوردییا نییە بەتایبەت بۆ ووتارێک کە دورودرێژەو پێویستی بەکاتی زۆرە رەنگە نەتوانیت بەیەکجار سەرجەم بەشەکان بکەیتەوە کوردی چونکە وەرگێڕە سەقەتەکەی گۆگڵ بەھیچ جۆرێ جێگای ئەوە نیە پشتی پێ ببەسترێت و پێویستە دێڕ بەدێڕ بەکارھێنەر خۆی ڕاستان بکاتەوە و کاتی باشی ئەوێت، کاتێ بەشێک وەرەگێڕیت و وازی لێ ئەھێنیت بۆ کاتێکی تر بیکەیت، لەکاتی دووبارە ھاتنەوە ناو ھەمان بابەت بۆ تەواوکردنی وەرگێڕانەکە سەیرەکەی ئەوەی کردوتە قبوڵی ناکات و ئەڵێ ئەمە بە وەشانی کۆنتر کراوە یان داتاو سەرچاوەکان گۆڕاون پێویستە سەرلەنوێ دەست بکەیتەوە بە وەرگێڕان ئەوەی کردوتە بەھەدەر ئەڕوا و ئەسڕێتەوە کە ئەمە گەورەترین کێشەی وەرگێڕەکە. زۆرێکی تر ماون بەڵام لەئێستادا ئەوەندەم لە خەیاڵدا بوو گرنگیش بوو ئەوانی تر زۆر جێی بایەخ نەبوون.. [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ٢٣:١٣، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :سڵاو {{وب|GoRaN909}} شتێکی خۆشە بەکارھێنەران کێشە و چارەسەر بخەنە ڕوو تا ویکیپیدیای پێ باشتر بکرێت. ھەندێ شت لێرە چاک دەکرێت و ھەندێ شتی تریش لە دەرەوەی ئێرە. :# ئەوەی تۆ کەڵکی لێ وەردەگری پێی دەڵێن [[mw:Special:MyLanguage/Content translation]] و [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/V2]] کە من کەڵکیان لێ وەرناگرم و شێوازە کۆنەکە بە کار دێنم. شتێکی ناخۆشە ئەوەت بەسەر ھاتووە، بەڵام من لێرەدا ناتوانم ھاوکاریت بکەم و تەنیا دەتوانم پێت بڵێم مادام شتەکە بەسەر خۆت ھاتووە و باشتر دەزانیت چۆن ڕوونی بکەیتەوە، بڕۆ بۆ https://phabricator.wikimedia.org و لەوێ بە ئینگلیزی ڕاپۆڕتێک بنووسە کە چی ڕووی داوە و دواتر خۆبەخشان کە زانییان شتەکە وایە و کێشەی تەکنیکی ھەیە، کاری لەسەر دەکەن. :# سەیرە! من شتی وام نەبینیوە. دەتوانیت ڤیدیۆیەکی کورتم لە دیسکۆرد بۆ بنێریت تا بزانم باسەکە چییە؟ :# دەزانم بەشێکی باشی داڕێژەکان کۆن بوونە، بەڵام ئێمە ژمارەمان کەمە و دەرەقەتی نوێکردنەوەی ھەزاران داڕێژە نایەین بۆیە بەپێی پێویست و بینینی کێشە تێیاندا نوێیان دەکەینەوە. ھەستیش دەکەم باسی ئەو داڕێژانە دەکەیت کە لەم چەند وتارەی دواییت دروست کردبوون، دەرکەوتبوون. ئەو ڕەنگە سوورە دەڵێ تۆ بانگی داڕێژەیەکت کردووە کە دروست نەکراوە بۆیە ئەگەر بە پێویستت زانی، دەتوانیت دروستی بکەیت و ئەگەریش لەم کاتەدا سوودێکی وای بۆ ئێمە نەبوو، باشترە ھەر بانگی داڕێژەکەش نەکەیت. کاتێک داڕێژەیەک لە ویکییەکی ترەوە ھاوردە دەکەیت، بێگومان وەک ئەوەی ئەوان دەردەچێت، بەڵام دەبێت پەیامەکانی بکەیتە کوردی ئەگینا نزیکەی ٩٩٪ی داڕێژەکان لە ھەموو ویکییەکان ھەمان شتن و وەک یەک دەردەچن. ڕەنگە ئەو داڕێژەی دروستی دەکەیت پشت بە داڕێژەیەک یان زیاتری تر ببەستێت و پێویست بێت ئەوانە نوێ بکرێنەوە. :# سەیری وەڵامی خاڵی یەک بکە. : ھەر شتێکی تریش ھەیە، فەرموو. ببوورە درەنگیش وەڵامم دایەوە؛ عادەتەن ئەم شتانە دەخەمە کۆتا ئیشەکانم تا بە ئیسراحەت وەڵامیان بدەمەوە. سپاس بۆ چاوەڕوانیت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٣٤، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::سەرەتا ببورە درەنگ وەڵامم دایەوە بەھۆی کەمی مەجالەوە @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] .. وەڵا من دیسکۆرد بەکارناھێنم گەر فەیسبووک یان تیلیگرام خۆت یان تایبەت بە ویکی کوردی ھەیە ناونیشانەکەی چیە تا وێنەکەیت بۆ بنێرم، بۆ وەرگێڕانەکەش بەڵێ ئەو ئامرازە بەکارەھێنم چونکە ئاسانکاری باشی تیایە بۆ وەرگێڕان و باشتر تێگەیشتنی ناوەڕۆکەکان چونکە راستەوخۆ بابەتەکەت لەبەرچاوە ڕووکەشی دیارە شێوازە کۆنەکەم بەلاوە پەسەند نیە من، بۆ دارێژەکانیش بڵێم چی نازانم ئەوەی چالاکی ھەیەو بەشداری ھەیە لە بەرەوپێشچوونی ویکییا فەرامۆشکراوە و کۆمەڵێکیش کە ساڵ و دوو ساڵ یان زیاترە ھەر نەھاتونەتە خەت پلەو پۆست و توانای دەسکاریی سەرچاوەیان دراوەتێ ھتد... دووبارە نازانم بلێم چی بەڕاستی لێرە شتەکان ئاسانن و تێگەشتن لێی قورس نیە بەڵام قورسکراوە لەسەر بەکارھێنەران و دەسکاریکەران بۆ ئەوەی ویکی ئینگلیزیش من ئەکاونتێکی کۆنم ھەیە کاتی خۆی دروسمکرد بەڵام ناتوانم نە بچمە ناو نە بیگەڕێنمەوە لە بەشی ئینگلیزی تا قسەیان لەگەڵکەم و تێیان گەیەنم... [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ١٩:٠٨، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] ئاسایییە و منیش درەنگ وەڵام دەدەمەوە، بەڵام بیرت بێت بەشە کۆنەکانی پەڕەی لێدوانەکەم دوای ٣١ ڕۆژ ئەرشیڤ دەکرێن مەگەر ئەوەی خۆم بە شێوەیەکی کاتی ڕای بگرم. بێمە سەر باسەکە، ڕاستییەکەی من لەم کاتەدا و لە دەرەوەی ویکیپیدیا، تەنیا لە [[ویکیپیدیا:دیسکۆرد]] دەتوانم قسە لەگەڵ بەکارھێنەران بکەم. بۆ ئەوەی https://phabricator.wikimedia.or، پێویستت بە ھەژماری تر نییە و ھەر دەتوانیت بەم ھەژمارەت بچیتە ژوورەوە و بەشداری بکەیت. بۆ قسەکانی تریشتان، بە خوا ئیتر بڵێین چی! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٣٤، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::::کێشە نیە کاکە ئاساییە بۆمن درەنگ وەڵامدانەوە باشترە لەوەی ھەرگیز وەڵامت دەسنەکەوێ، وێنەو کورتە ڤیدیۆم کردووە ئەتوانن لەڕێی گۆگڵ درایڤەوە سەیری کەن @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ::::کێشەی وەرگێڕەکە: https://drive.google.com/file/d/1h4Oz4lKHYOkMVUwI_sr6sdpsOdFdWPgq/view?usp=sharing ::::کێشەی دەستکاریکردن: ::::https://drive.google.com/file/d/1MMI1Ae6v9CaP1_e40hehibQVN_GdK2sa/view?usp=sharing [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ٢١:٤٥، ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] بۆ وێنەکە، ئەوە تەنیا ئاگادارییەکە و پێت دەڵێت دوای ئەوەی دەستت بە وەرگێران کردووە، لە ویکیی سەرچاوەوە دەستکاری کراوە. جا لێرەدا تۆ ئەگەر وەرگێڕانێکی وات نەکردبوو و ئەگەر ویستت، دەتوانیت لە سەرەتاوە دەست پێ بکەیتەوە، بەڵام خوا قبوڵ ناکات بۆ نموونە ٨٠٪ وەرگێڕانت کردبێت و لەبەر دەستکارییەک یان زیاتری ویکیی سەرچاوە، بێیت لە سفڕەوە دەست پێ بکەیتەوە. بە کورتی، شتەکە لە دەستی خۆتە کە درێژە بە وەرگێڕان بدەیت یانیش لە سفڕەوە دەست پێ بکەیتەوە. ئەگەر ئیشی زۆرت لەسەری کردبوو، دەتوانیت ئەم ئاگادارییە بخەیتە پشتی گوێ و تەواو. بەستەری دووەم داوای مۆڵەتی دەکرد. ناتوانیت وەک وێنەکە بیخەیتە بەرچاوی گشتی؟ لایەنی کەم تا بزانم مەسەلە چییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٥:٢٩، ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::::::بەڵێ ئەزانم منیش بەردەوام فەرامۆشی ئەکەم خۆ ناچم بەقسەی ئەو لەبەر پیتێک یان دارێژەیەک ووشە بە ووشە لە سفرەوە بنوسمەوە، ئەوەی دووەمیش ئێستا کراوە بە گشتی سەیری بکە تا تێبگەیت لە بابەتەکە. @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ١٨:١٠، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) :::::::@[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] وای لێ بکە. بۆ ڤیدیۆکەش، وا بزانم پەیوەندیی بە خاڵی دووەمتەوە نەبوو و کێشەیەکی ترت پیشان داوە کە ھەڵە نەبم لەو کاتەدا ھێڵی ئینتەرنێتەکەت لاواز بووە یان پچڕاوە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:١٩، ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٥٥، ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٤٢، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == New update request == {{Ltr}} Hello, Aram. Can you rename [[ئەندروو ماونتبەتن وینز]] back to [[ئەندروو ماونتبەتن-وینز]], by readding the hyphen in Andrew Mountbatten-Windsor's surname? Andrew Mountbatten-Windsor's surname has been hyphenated again, as decreed by late Queen Elizabeth II, after the hyphen was briefly omitted from his surname, after he was stripped of all his royal and military titles. https://www.theguardian.com/uk-news/2025/nov/12/andrew-mountbatten-windsor-hyphenated-decreed-queen-elizabeth Yours sincerely, [[بەکارھێنەر:Kurcke|Kurcke]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurcke|لێدوان]]) ١٥:٢٦، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :Hi {{وب|Kurcke}}. {{Done|Done}} Although in my language there isn’t a clear consensus on when or how hyphens should be used. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٠٠، ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::Thank you very much. [[بەکارھێنەر:Kurcke|Kurcke]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Kurcke|لێدوان]]) ٠٦:٢٣، ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) {{Ltr/end}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٠٠، ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == لوڕی باکووری == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] کۆدی [[ئایزۆ ٦٣٩]]ی [[لوڕیی باکووری|لوڕی باکووری]] (lrc) لە کاتی بەکارھێنان بە زمانی ئینگلیزی دەنووسرێ کە لە پەڕەی [[لوڕی]] دیارە [[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Average kurd|لێدوان]]) ٢٠:٤٦، ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٢٦، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == وتار == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ماوەیەکە چەند وتارێکم نووسیووە، بۆتەکەت نیشانەی وتاری ھەتیووی دەخاتە سەر، نازانم بۆ وا دەنوسێت، بۆ نمونە وتاری [[مێرکێ]]. [[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MFTG|لێدوان]]) ١٠:٢٥، ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] وتاری هەتیو واتا ئەو وتارە لە وتارێکی تر بەستەری نییە. ئەگەر تۆ لە شوێنێکی تر مێرکێت بەکار هێنا و بەستەرت بۆی کرد ئەوا دەتوانی تاگی هەتیو لابەری. هیوادارم سوود لەم نامەیەدا ببینی [[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Average kurd|لێدوان]]) ٢٠:٢٨، ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MFTG|MFTG]] ھەرچەندە ئەو بەکارھێنەرەش وەڵامی دایەوە، ویستم خۆیشم شتێک زیاد بکەم. وتارەکەت ھەتیوە چونکە ھیچ وتارێکی تر بەستەری پێ نەداوە. دەتوانن دوای ئەوەی وتارتان دروست کرد، بە [[ویکیپیدیا:بەستەردەری خێرا]] بەستەری پێ بدەیت، بەڵام تکایە بە وریایییەوە ئامڕازەکە بەکاربێنن؛ بۆی ھەیە بە ھەڵە بەستەر بە وتاری ناپەیوەندیدار بدەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٤٨، ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:٤٢، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == بۆتەکەد == سڵاو. گەلێ وتار ھەن سەرچاوەیان ھەیە کەچی ئارام بۆت تاکی بێسەرچاوەیان لێ دەدا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٨:٢٥، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] سڵاو، لە ئێستادا مەرجی بۆتەکە تا بزانێت چی سەرچاوەیە ئەوەیە کە سەرچاوەکە لە <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> بئاڵێنیت. جگە لە سەرچاوەکانی کتێب و چەند دانەیەکی تر کە زۆر جار بە [[داڕێژە:Sfn]] دادەنرێن و دواتر لە خوارەوە لە بەشی بیبیلۆگڕافی بە جیا و لە دەرەوەی <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> بانگ دەکرێن. ئەگەر ئەو نموونانەی تۆ بینیوتن جیان لە مەرجەکان، تکایە بەستەری دەستکاری یان وتارەکانم بۆ دانێ تا بزانم مەسەلە چییە. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٨:٢٠، ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] ئەو مەرجە ناتەواوە. وتار ھەن <code><nowiki><ref></ref></nowiki></code> تیا نییە، بەڵام سەرچاوەیان ھەیە. وەک وتاری [[تێوەپێچراوی]]. جیا لەوە، وتارێ سەروبنی یەک دوو پاراگرافە زیاتر لە یەک سەرچاوەی ناوێ. لێدانێ تاگی ھەر تەنیا سەرچاوە بۆ ئەم وتارانەش کارێکی هەڵەیە کە بۆتەکەت دەیکا. [[بەکارھێنەر:Aza|Aza]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Aza|لێدوان]]) ٠٦:٣٠، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) ::: {{وب|Aza}} قسەکانت ماقوڵن، بەڵام ئەوەی ئەو وتارەش بە سەرچاوە ھەژمار ناکرێت. دیار نییە ئەو بەستەرە بۆ چی دەقێکی وتارەکە سەرچاوەیە و چی پشتڕاست دەکاتەوە. دەبێت بە سایتەیشن سەرچاوەکان دانرێن کە دەستکاریکەری دیداری کردوویەتی بە ھێلکەی پاککراو. ڕەنگە بڵێی جا خۆ ئەم وتارە تەنیا دوو سێ دێڕە و ئەوەی بۆ چییە؛ بەکارھێنەرانی تر چاو لە من و تۆ دەکەن و وەک دەڵێن ئێمە ئاو دەڕێژین و ئەوانیش پێی تێ دەخەن. بەکارھێنەر ھەیە بە قەد ڕۆژنامەیەک دەنووسێ و لە کۆتایی بەستەرێکی سادە یان دەقێکی ڕووت دادەنێ و دەڵێ گووگڵ یان فڵان سەرچاوەیە. ئەمە دەبێ؟! لەسەر قسەکەی دواترت، کە پێت باش نییە تاگی بێسەرچاوە و یەک سەرچاوە لە ھەندێک وتار بدرێن، لە ئێستادا لای بۆتەکە وتاری کورت و ھەڵبژێردراویش وەک یەکن. ئەگەر دەڵێن با ئیتر ئەو دوو تاگە لەو جۆرە وتارانە نەدرێن، دەتوانن مەرجێکم پێ بڵێن؟ بۆ نموونە پێت باشە بڵێین ئەگەر وتارەکە ئەندامی [[:پۆل:ھەموو کۆلکەوتارەکان]] بوو، ئەو دوو داڕێژەی لێ مەدە یان چۆن؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٧:٢٦، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٣١، ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٢٧، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢١:١٥، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == پرسیار لە [[User:بارزان هۆزان قیتران|بارزان هۆزان قیتران]]ەوە (١٨:٠٤، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦) == سلاو --[[بەکارھێنەر:بارزان هۆزان قیتران|بارزان هۆزان قیتران]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:بارزان هۆزان قیتران|لێدوان]]) ١٨:٠٤، ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:بارزان هۆزان قیتران|بارزان هۆزان قیتران]] ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٣٧، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == زاری بەختیاری == @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] لە وتاری «[[زاری بەختیاری]]» وە لە پەڕەی «[[ڕەشنووس:عەلی مەردان خان بەختیاری]]» کاتێک کۆدی زمانی بەختیاری بەکاردەهێنرێت بە ئینگلیزی دەنووسرێت. [[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Average kurd|لێدوان]]) ٠٨:٤٤، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Average kurd|Average kurd]] {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٤٩، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار == سڵاو کاک ئارام. پرسیارێکم هەبوو، [https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%95%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D8%AC%DB%86%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%AC%DB%86%D8%B1)#%D8%A6%DB%8C%D9%86%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DA%B5%DB%86%D9%BE%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D8%A7_%D9%88%D8%B4%DB%95%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D9%87! ئێرە] چی لێهاتەوە؟! [[بەکارھێنەر:Cizr|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:Cizr|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ٢٠:٠١، ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە ئێوەش کاک @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]]، وەڵا حیچ. یەکدەنگی لەسەر گۆڕینی نەبوو. گۆڕینی ئەم وشەیە ئاسان نییە و تا ١٠٠٪ دڵنیا نەبین دوای گۆڕینی پەشیمان نابینەوە یان نایکەینە وشەیەکی تر باشترە دەستی لێ نەدرێت. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٥٦، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ئا، تکایە ناوەکەشتان لە بەشی واژوو لە Cizr بکەنە SiNa. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٠٠:٥٧، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :::زۆر سپاس گۆڕیم. بەو وەڵامەتان پرسیارێکی دیشم بۆ دروست بوو، ئەویش ئەوەیە کێشەکەی چێ کە بگۆڕدرێ؟ پێم جالب نێ کە زۆر لە ویکەکان بە زمانی خۆیان ئەو وشەیان نوسیوە بەڵام کوردی بە ئینگلیسی، شتێکی دیش ئەوەیە کێ دێ بڵێ ئەمن دژی ئەوەم کە ئەو نێوەتان بە کوردی نوسیوە کە پەشیمان ببینەوە لەو شتەی؟ پێموانێ هیچکێها لە بەکارهێنەران دوای گۆڕین دژی بە کوردی نوسین بن. بە سپاسەوە [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ١٣:٢٠، ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] قسەکان لە دیوەخان کراون و دیارە کە بۆچی من وەک خۆم لە گۆڕینی ڕاڕام. وشەکە لە چەندین شوێن نووسراوە و ئێستا بکرێتە شتێک و دوای دوو ڕۆژی تر بڵێن بیکەنەوە ئەوەی پێشوو یان وشەیەکی تر، ئیشەکە دەبێتە دوو ئیش و من وەک خۆم ناتوانم ئەوە بکەم تا کۆمەڵگە ١٠٠٪ لەسەر یەک وشە یەکلایی نەبووبێتەوە. وشەکە پێشی ئەوەی من بێمە ویکی دانراوە و ناشتوانم بە نابەدڵی بیگۆڕم. ڕاستی من خۆم دڵم لێی ساردە و کۆمەڵگەش یەکدەنگ نییە. سپاس! ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٤٨، ١ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٤١، ٢ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٣:٢٨، ٩ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Quiddity (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:١٤، ١٦ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٠١، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٧:٤٩، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٩:٣٢، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦) == سڵاو، ویستم بەستەرەکانی نێوانزمان زیاد بکەم بۆ وتارێک کە تازە دروستم کرد بەڵام ڕێگەی پێنەدام, هۆکاری ڕێگەنەدانەکە دەگەڕێتەوە بۆ چی؟ . وتارەکە ناوی (سینالۆوا)یە و وتارەکە بە ئینگلیزی نووسراوە Sinaloa. --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٩:٣٢، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]، ڕاستییەکەی بەھۆی ئامڕازێکەوە کێشەیەک لە گرێدانی زمانەکان دروست بووە، بەڵام ئێوە دەتوانن لە دەقەی ٩:١٠ تا کۆتایی [https://www.youtube.com/watch?v=bo_ugff2g6A سەیری ئەم ڤیدیۆیە بکەن] و وتارەکەتان گرێ بدەن. ھەر نەتانتوانی، پێم بڵێن تا خۆم بۆتانی گرێ بدەم، بەڵام تکایە ھەوڵ بدەن ئەو سەرچاوانە دانێن کە لە زمانە ڕەسەنەکەوە کراونەتە سەرچاوە نەک تەنیا بنووسن سەرچاوەکە ویکیپیدیای ئینگلیزییە. سپاس و ماندوو نەبن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٢١، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) ::ببوورە مامۆستا ئەوەی لە ڤیدۆکەدایە هەوڵمدا بیکەم بەڵام لەوە دەچێت کێشە تەکنیکییەکە نەیەڵێت بیکەم، سپاست دەکەم ئەگەر گرێی بدەیت. [[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ٢١:٠٩، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] {{کرا}} ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٤٤، ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == پرسیار لە [[User:MeerFarhad97|MeerFarhad97]]ەوە (١٨:٤٤، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦) == سڵاو، سپاس بۆ گرێدانی وتارەکەی دوێنێ، ئایا ڕێگایەک هەیە کە خۆم فێری ببم بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ئەو ئامرازەی بۆتە ڕێگر لە گرێدانی زمانەکان؟ --[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:MeerFarhad97|لێدوان]]) ١٨:٤٤، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:MeerFarhad97|MeerFarhad97]] شایەنی نییە. ھەر وەک ڤیدیۆکە بیکە، کێشەت نابێت؛ خۆشم ھەر وا گرێم دان. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٣:٠٩، ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٥٠، ٩ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == بۆت == سەلام کاک ئارام. هیوادارم لە هەر جێیەکی و لە هەر کاتێک دا باش و تەندرووست بی. کاک ئارام هیوادارم هەژمارەکەت بکەیەوە و ئەو پەیامم ببینی. چۆنێتی چاککردنی بۆتم دەویست، بەس ئەو بەشەی کە تاگ لە وتارەکان دەدا، بۆ ویکیپیدیای فارسیمە لەسەر [[user:KordBot]]، ئەگەر پێم بڵێی چ کۆدێک لە کوێ دەبێ بەکاربێنم تا کارا بێ زۆر باش دەبێ و یارمەتیەکی زۆرت پێ داوم. یاحەق [[بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#00BAAE">'''سينا'''</font>]][[لێدوانی بەکارھێنەر:SiNa|<font color="#FC6600"><small> ^{'''قسەوباس'''}</small></font>]] ١١:٢٣، ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو @[[بەکارھێنەر:SiNa|SiNa]] سپاس و ببوورە درەنگ وەڵامم دایەوە؛ من ئیتر بەو شێوەیەی جاران چالاک نیم. [https://github.com/KurdishWikipedia/pywikibot/blob/main/tag.py tag.py] و [https://github.com/KurdishWikipedia/pywikibot/blob/main/tag_data.py tag_data.py] کۆدەکانن، بەڵام بەبێ ڕەزامەندیی ویکیی فارسی نابێت بە کاریان بەریت ئەگینا بەربەستی دەکەن. ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٤:٠٤، ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٣٣، ١٦ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:٤٩، ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٩:٢٣، ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٦:١٧، ٦ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٥:١٦، ١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٤:٥٨، ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == دەستکاریکردن و دروسکردنی ووتار! == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] من ناتوانم بەهیچ جۆرێک دەستکاری ووتارەکان بکەم یان ووتاری نوێ دروست بکەم مانگ زیاترە وا تێکچووە لای من پێشتر کێشەی نەبوو بەڵام ئێستا هەموو شتێک خراپ و سەقەت بووە، کاتێ ئەچمە بەشی دەستکاریکەر یەکسەر دەوستێت و وەک جۆرێک لە جام بوون وایە ناشتوانرێت بگۆڕێت بۆ دەستکاریکەری کۆد تەنها لەسەر بینراو ئەمێنێتەوە و ئەویش جام ئەبێت! چەندین وێبگەڕی جیاوازم تاقیکردەوە هەمان شتە تەنانەت لە مۆبایلیشدا وایە کار ناکات تێکچووە بە خراپی. [[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:GoRaN909|لێدوان]]) ١٦:١٩، ١٩ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش @[[بەکارھێنەر:GoRaN909|GoRaN909]] دەبێت ئێستا چاک بووبێت. دەتوانیت سەیرێکی بکەیتەوە؟ ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢٠:٣٤، ٢٤ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ١٨:٠٤، ٢٧ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:UOzurumba (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) ١٨:٣٠، ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) </div> <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:Keegan (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> ٢٠:٤١، ٤ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) <!-- پەیامەکە لەلایەن بەکارھێنەر:STei (WMF)@metawiki نێردراوە بە بەکارھێنانی ئەم پێڕستە: https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> sw4m9i7it8x2wcq6kekbtbkt1cl2feq 0 292933 1588799 1564061 2026-06-05T09:43:53Z Tessla 41338 1588799 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Durango, Mexico 6.jpg|وێنۆک|وێنەیەک لە سروشتی ویلایەتی دورانگۆی مەکسیک]] '''دورانگۆ''' (ناسراو بە ویلایەتی ئازادی دورانگۆ) یەکێکە لەو ۳۱ ویلایەتەی پێکەوە لەگەڵ مەکسیکۆ سیتی فیدراڵییەتی [[مەکسیک]] پێک دەهێنن. ئەم ویلایەتە دەکەوێتە باکوری ڕۆژئاوای وڵاتەوە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ۱،۸۳۲،٦٥۰ کەسە، هەر بۆیە لە ڕیزبەندی پلەی دووهەمدا دێت لە دوای [[باخا کالیفۆرنیا سور]] بۆ ڕێژەی کەمی دانیشتوانی. پایتەختەکەی کە پێی دەگوترێت ڤیکتۆریا دێ [[دورانگۆ]] بە ناوی یەکەم سەرۆکی مەکسیکەوە نێو نراوە کە ناوی [[گوادەلوپێ ڤیکتۆریا]] بووە. == جوگرافیا == <big>'''زانیاری گشتی'''</big> ڕووبەری دورانگۆ ۱۲۳،٤٥۱کم ۲جایە، ئەمەش وا دەکات لە سەدا ٦.۳ی ناوچەی هەموو مەکسیک پێک بهێنێت. هەروەها چوارهەم گەورەترین ویلایەتە بە قەبارە و دەکەوێتە دوورەدەستی باکوری ڕۆژئاوای [[فەلاتی ناوەڕاستی مەکسیک]]، کە دەگاتەوە بە چییاکانی [[سیێرا مادرێی ڕۆژاوا]] - بڵندترین لووتکەکان. == سەرچاوەکان == ۱. https://en.wikipedia.org/wiki/Durango {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|مەکسیک|ئەمریکای لاتین}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} [[en:Durango]] mddkn2yp0aglulwevqkaxyaea5vybog 0 293041 1588730 1582484 2026-06-04T19:43:52Z Ari Qasm 57423 /* ھێرشی پێچەوانەی بابان */ 1588730 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=|width=|partof=[[شەڕەکان بابان و سۆران]]|image=Soran–Baban War.png|caption=نەخشەی پێکدادانەکانی سۆران و بابان لە ١٨٢٢ تا ١٨٢٨|date=١٨٢٢ – ١٨٢٨|place=[[پارێزگای سلێمانی]] و [[پارێزگای ھەولێر]]ی ئێستا، [[باشووری کوردستان]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] سەرکەوتنی [[میرنشینی سۆران|سۆران]] * سەپاندنی سنووری قەمچووغە بەسەر بابان|status=|combatants_header=|combatant1={{tree list}} *{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]] **[[File:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] [[خۆشناو]] **[[File:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] [[سوورچی]] **[[File:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] [[ھۆزە کوردەکان|زراری]] **[[File:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] [[ھۆزە کوردەکان|کۆڕ]] **[[File:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] عەرەبەکان {{Tree list/end}} * {{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} لیوای [[کەرکووک]]|combatant2={{Tree list}} *{{flagicon image|White flag 3 to 2.svg}} [[میرنشینی بابان]]{{Surrendered}}|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[ڕەسووڵ بەگ]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} حەسەن بەگ{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} قۆچاخلی <small>(؟)</small>{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} خدر بایز بەگ{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} عەودی کاکە{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} میران بایز بەگ{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} محەممەد پاشا <small>(حاکمی کەرکووک)</small>|commander2={{flagicon image|White flag 3 to 2.svg}} [[مەحموود پاشای دووەمی بابان|مەحموود پاشا]]{{Surrendered}}{{ھن}}{{flagicon image|White flag 3 to 2.svg}} [[سلێمان پاشای چوارەمی بابان|سلێمان پاشا]]{{Surrendered}}{{ھن}}{{flagicon image|White flag 3 to 2.svg}} عەبدوڵڵا پاشا{{Surrendered}}|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=|strength2=|strength3=|casualties1=|casualties2=|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''شەڕەکانی بابان و سۆرانی ١٨٢٢–١٨٢٨''' کۆمەڵە شەڕ و پێکدادانێک بوو لە نێوان [[میرنشینی سۆران]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و [[میرنشینی بابان]] لە ساڵی ١٨٢٢ تا ١٨٢٨. ئەو شەڕە سەرەتای دەستپێکی ھەڵمەتەکانی میرنشینی سۆران بوو لە سەردەمی میر محەممەدی ڕەواندز بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی میرنشینی سۆران و یەکخستنەوەی خاکە کوردییەکان لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی سۆران. یەکەم پێکدادان [[شەڕی ھەریر]] بوو، کە بابانەکان بە بێ شەڕ ھەڵاتن لێی. == پێشینە == لە ساڵی ١٨١٣دا [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد پاشای ڕەواندزی]] ناسراو بە پاشای گەورە یان پاشای کۆرە جێگەی [[مستەفا بەگ|مستەفا بەگی]] باوکی گرتەوە و مستەفا بەگیش لە ساڵی ١٨٢٦دا کۆچی دواییی کرد. ھەر کە میر محەممەد ھاتە سەر حوکم دەستی کرد بە پێشخستنی میرنشینەکەی لە ڕووی سەربازییەوە و سوپایەکی ڕێکخراو و پڕچەکی پێکھێنا و لە بوارەکانی دروستکردنی چەک و تەقەمەنیشدا چەندین کارخانەی دروستکردنی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروست کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=میرنیشینی سۆران لەسەردەمی میر محەممەد (1813_1836)ز |ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2016/03/09/%d9%85%db%8c%d8%b1%d9%86%db%8c%d8%b4%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%b3%db%86%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d9%84%db%95%d8%b3%db%95%d8%b1%d8%af%db%95%d9%85%db%8c-%d9%85%db%8c%d8%b1-%d9%85%d8%ad%d9%85%d8%af-1813_1836/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=تەشەبووسی محەممەد پاشای ڕەواندزی |ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28360 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20251212015512/https://books.vejin.net/ck/text/28360 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=ڤەژینبوکس |زمان=ku |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەم میرە دەستی کرد بە فراوانکردنی دەسەڵاتەکەی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری بە ئامانجی یەکخستنی خاکی کوردستان. بەمەش لە سەرەتادا دەستی کرد بەوەی کە میرنشینە کوردییەکانی تر بھێنێتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لەو کاتەدا مەترسیی دەسەڵاتەکەی بابان بۆ سەر سۆران زۆر بوو، بە تایبەتی پێش بوونە میری میر محەممەد پاشای ڕەواندز، کە ئەوکات [[مستەفا بەگ|مستەفا بەگی]] باوکی لەسەر حوکم بوو، لەو سەردەمدا [[میرنشینی بابان]] ھەڕەشە بوو بۆ سەر [[میرنشینی سۆران]] و فراوانبوونی دەسەڵاتەکەی بابان بەسەر سۆراندا تەنانەت ھەڕەشەی لە ڕەواندزی پایتەختیش دەکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=شێرکۆ |یەکەم=ھەژار |سەردێڕ=ڕژێمی ڕەواندزی سەردەمی پاشا کۆرە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/75782.PDF |پەڕە=٢٥}}</ref> بەمەش میر محەممەد دەستی کرد بە سەندنەوەی خاکەکانی سۆران لە [[میرنشینی بابان]]. [[میرنشینی بابان]] لەو سەردەمدا لە ژێر دەسەڵاتی [[مەحموود پاشای دووەمی بابان|مەحموود پاشای دووەمی بابانەوە]] بوو کە لە ساڵی ١٨١٣ ھاتە سەر حوکم دوای باوکی [[عەبدولڕەحمان پاشای بابان]]. سەردەمی ئەو یەکێک بوو لە خراپترین سەردەمەکانی میرنشینی بابان. شەڕی ناوخۆی بابان لە نێوان مەحموود پاشا و [[سلێمان پاشای چوارەمی بابان|سلێمان پاشای]] برای، میرنشینی بابانی بە تەواوەتی لاواز کردبوو. بەو شێوەیەی کە مەحموود پاشا پاڵپشتیی سەربازیی لە [[ئێرانی قاجاڕی|ئێرانی قاجاڕییەوە]] وەردەگرت و سلێمان پاشاش پاڵپشتیی لە [[داوود پاشا (والیی بەغدا)|داوود پاشای]] والیی [[عێراقی عوسمانی|بەغدای عوسمانیی]] ئەوکات وەردەگرت. بە نزیکەیی پێنج جار دەسەڵاتیان لە یەکتری زەوت کرد. [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەدی پاشای ڕەواندزیش]] ئەم لاوازبوونەی بابانی بە دەرفەت زانی و ھێرشی کردە سەر ناوچەکانی بابان.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ژیان و سەردەمی فەرمانڕەواییی سلێمان پاشای بابان (1828-1838) ‌ |ناونیشان=https://www.historyofkurd.com/2017/01/07/%d9%83%d9%88%d8%b1%d8%aa%db%95%db%8c%db%95%d9%83-%d9%84%db%95-%da%98%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d8%b3%db%95%d8%b1%d8%af%db%95%d9%85%db%8c-%d9%81%db%95%d8%b1%d9%85%d8%a7%d9%86%da%95%db%95%d9%88%d8%a7/ |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=History Of Kurdistan}}</ref> == شەڕەکە == === ھەڵمەتەکانی یەکەمی سۆران === یەکەم ھێرشی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد ڕەواندز]] بۆ سەر شاری [[ھەریر]] بوو. لە ساڵی ١٨٢٢ [[شەڕی ھەریر|ھێرشی ھێنایە]] سەر [[ھەریر]] و [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] نەیانتوانی خۆیان لە پێش لەشکری سۆران ڕابگرن و ھەڵاتن و پاشەکشەیان کردە [[کۆیە]].<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن |یەکەم=حوزنی |سەردێڕ=میرانی سۆران |ناونیشان=https://archive.kcac.org/zoom/300/view?page=62&p=separate&tool=info&view=0,879,1632,1603 |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org |پەڕە=٦٨-٦٩}}</ref> دواتر لەشکری سۆران چووە سەر قەڵای دێرە، دووبارە بابانەکان پاشەکشەیان کردەوە بۆ کۆیە، و میرنشینی سۆران قەڵاکەی بەھێزتر کردووە و نۆژەنی کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=قەڵای دێرێ، قەڵایەکی ئاشووری و میراتێکی گرینگی بەجێماو لە میرنشینی سۆران |ناونیشان=https://kurdshop.net/ku/history/2967 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=KURDŞOP (kurdshop.net) |زمان=ku}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە تیرۆری پاشای گەورەوە تا جمھووریی ڕواندز |ناونیشان=http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181 |وێبگە=ڕووداو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180807174631/http://www.rudaw.net/sorani/opinion/culture_and_literature/050820181 |ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> دواتر لەشکری سۆران [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٣)|ھێرشیان ھێنایە]] سەر شاری [[ھەولێر]] و گەمارۆیان دا و لە ٢١ی ئایاری ١٨٢٣ شاری ھەولێر و [[قەڵای ھەولێر|قەڵاکەی‌]]<nowiki/>یان گرتە دەست و میر محەممەد خدر بەگی کوڕی بایز بەگی ژنبرای خۆی کرد بە حاکمی شاری ھەولێر.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=شێرکۆ |یەکەم=ھەژار |سەردێڕ=ڕژێمی ڕەواندزی سەردەمی پاشا کۆرە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/75782.PDF}}</ref><ref name=":0" /> [[پەڕگە:Gemarodanî_hewlêr.png|ناوەڕاست|وێنۆک|تابلۆیەکی [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)|گرتنی ھەولێر (١٨٢٣)]]، بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] پاش ھەولێر میر محەممەد لەشکرێکی بە سەرکردایەتیی [[ڕەسووڵ بەگ]] ناردە سەر [[دەشتی ھەولێر]] و کەندێناوە و [[مەخموور]]، بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئەو ناوچانە و ملکەچکردنی ھەندێک لە عەشیرەتەکانی ئەوێ. ھێرشی یەکەم لە ٢٣ی ئابی ١٨٢٣ شکستی ھێنا. دواتر لە نزیکەیی دوای دوو یان سێ مانگ لە ھێرشی دووەمدا ھەر بە سەرکردایەتیی ڕەسووڵ بەگ، لەشکری سۆران سەرکەوت و دەستی بەسەر تەواوی ناوچەکاندا گرت.<ref name=":4" /><ref name=":3" /> پاش ئەوە میر محەممەد لە ١١ی ئاداری ١٨٢٤ [[پردێ]] (ئاڵتوون کووپری)ی [[شەڕی پردێ (١٨٢٤)|گرت]]، میر محەممەد عەودی کاکە ڕەشی کرد بە حاکمی پردێ. وە لەگەڵ محەممەد پاشای حاکمی [[کەرکووک]] پەیمانی بەست و ڕێککەوتن لە دژی بابان و بەمەش [[پردێ]] و [[کەرکووک|کەرکووکی]] ھێنایە ژێر دەسەڵاتی [[میرنشینی سۆران]].<ref name=":2" /><ref name=":4" /> === ھەڵمەتەکانی دووەمی سۆران === [[پەڕگە:Harir.jpg|وێنۆک|207x207پیکسڵ|[[ھەریر]]]] پاش ماوەیەک پشوو و ڕێکخستن لە نێوان ساڵانی ١٨٢٤ تا ١٨٢٦، میر محەممەد ھەموو [[پارێزگای ھەولێر|پارێزگای ھەولێری ئێستای]] ھێنایە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە و ناوچەکانی ڕێکخست و ئیدارەکانی حکوومەتی تێدا دامەزراندن و سوپای ڕێکخستەوە و چەندین قەڵاشی لە ناوچە جیاجیاکان دروستکرد و خۆی ئامادە کرد بۆ ھەڵمەتی دووەم بۆ سەر خاکی بابان. میر محەممەد خۆی ئامادە کرد بۆ گرتنی شاری [[کۆیە]].<ref name=":4" /> پەیوەندیی لەگەڵ خەڵک و کەسایەتییەکانی کۆیە بەست. ھەر لەسەر خۆ ئامادەکردنی سۆران بۆ گرتنی کۆیە و ناوچەکانی تری بابان، نامەیەکی دڵتەنگی و ھەڕەشەئامێزی [[عەباس میرزا|عەبباس میرزای]] جێگری شای [[ئێرانی قاجاڕی|ئێران]] بۆ [[داوود پاشا (والیی بەغدا)|داوود پاشای]] والیی [[عێراقی عوسمانی|بەغدا]] لە ساڵی ١٨٢٣ ھەیە کە تێیدا باس لە داگیرکاری و ئامادەکارییەکانی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بۆ سەر [[ئێرانی قاجاڕی|خاکی قاجاڕی]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] دەکات؛<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=محەممەد حەمە باقی |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org |پەڕە=١٦١-١٦٢}}</ref><blockquote>[[پەڕگە:Abbas Mirza in battle.jpg|وێنۆک|[[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] لە کاتی [[شەڕی عوسمانی و ئێران (١٨٢١–١٨٢٣)|شەڕێکدا]] لەگەڵ عوسمانییەکان]][[عەباس میرزا|عەبباس میرزا]] لە سەرەتای نامەکەدا بەسەر داوود پاشادا ھەڵدەڵێت و دواتر باس لەوە دەکات کە مەرجەکانی ئاشتیی نێوان ھەردوو دەوڵەت بڕاونەتەوە و باس لەوەدەکات کە «''زانیومانە کە ھەولێر و عەرەبەکان بە ھانای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|محەممەد پاشاوە]] چوون و مەبەستیانە دەست درێژی بکەنە سەر [[ھەریر]] و [[کۆیە]].''» دوای درێژەدان، باس لەوە دەکات کە ڕێککەوتن لە نێوان ھەردوولا عوسمانی و قاجاڕی واژوو کراوە و دەبێت پەیڕەویی لێ بکرێت و دەڵێت «''ئەو جەنابەش'' (مەبەستی میر محەممەدە) ''دەبێ ھەر پەیڕەویی ئەم بڕیارە بکات و بە گەیشتنی ئەم نامە میھرەبانی‌ئامێزە بە ھەموو لایەک ڕابگەیەنرێت کە ھیچ کەس دژی ئەم بڕیارنامە چاکە نەوەستێتەوە و دوای گەیشتنی ئەم نامەیەش دەست ھەڵگرێت لەو چەشنە کارانە. ئەگەر لەلایەن ئێوەوە'' (مەبەستی لای عوسمانییە) ''تێھەڵچوون و بێ پەروایییەک سەرھەڵبدات، ئەوا بۆ ھەموو ڕۆژئاوا و ڕۆژھەڵات دەردەکەوێت و ئاشکرا دەبێت، کە خراپەکاری لەولاوە بووە. ئاکامی پەلەکردن و دەستدرێژیش لەلای ئەولاوە، چارەنووسەکەی وەک ئەوە دەبێت کە لە [[مەندەلی]] ڕوویدا.''»</blockquote>نامەکەی عەبباس میرزا تایبەت بوو بەو ھێرش و فراوانخوازییانەی میر محەممەدی ڕەواندزی کە بە ھەموو لایەکی میرنشینەکەی دەستی پێکردبوو، کە سوودی لە لاوازی و شەڕی ناوخۆی بابان وەرگرت و دەستی گرت بەسەر ناوچەکانی میرنشینی بابان و لە بەرەی لای ئێرانیش ھێرش و پێشڕەوییەکی زۆری کردبوو. کە ئەمەش نەوەک کاریگەری بکاتە سەر تێکچوونی [[ڕێککەوتننامەکانی ئەرزڕۆم|ڕێککەوتننامەی یەکەمی ئەرزڕۆمی]] ساڵی ١٨٢٣ی نێوان قاجاڕییەکان و عوسمانییەکان، پاش شەڕی نێوان ئێرانی قاجاڕی و عوسمانییەکان. لەم نامەیەدا داوای ھاوکاری لە داوود پاشای والیی بەغدا دەکات، بۆ سەرکوتکردن و لەناوبردنی میرنشینی سۆران. وە ھەڕەشەی ئەوەش دەکات کە ئەگەر داوود پاشا ھاوکاریی لەناوبردنی میر محەممەد نەکات، ئەوا ئێرانیش لە لایەکی دیکەوە ھێرش بۆ سەر [[عێراقی عوسمانی|قەڵەمڕەویی داوود پاشا]] دەکات، وەک ئەوەی کە لە [[مەندەلی]] ڕوویدابوو.{{تێبینی|کە لە ماوەی شەڕەکەی پێشوودا قاجاڕییەکان ھێرشیان بردبووە سەر مەندەلی و وێرانیان کردبوو.<ref>Adams (1965), pp. 94–96</ref>}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=محەممەد حەمە باقی |سەردێڕ=میرنشینی ئەردەڵان، بابان، سۆران لە بەڵگەنامەکانی قاجاڕیدا 1799-1847 |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011081810050860719 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org |پەڕە=١٦٠}}</ref> [[پەڕگە:Koye.JPG|وێنۆک|[[کۆیە]]]] لە ساڵی ١٨٢٧یش [[مەحموود پاشای دووەمی بابان|مەحموودی دووەمی پاشای بابان]] لە ھەوڵێکدا بۆ گرتنەوەی [[ھەریر]] ھێرشێکی ھێنایە سەر ھەریر و سۆران، بەڵام ھەر زوو شکا و گەڕایەوە.<ref name=":5">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=محەممەد ئەمین زەکی بەگ |سەردێڕ=تەئریخی سلێمانی و وڵاتی لە دەورەی زۆر قەدیمەوە تا ئەووەڵی ئیحتیلال (1918م) |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=2011102413115362523 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org |پەڕە=١٠٥-١٠٩}}</ref> میر محەممەد لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٨٢٧ [[شەڕی کۆیە (١٨٢٧)|چووە سەر]] [[کۆیە]] و بابانەکان بە بێ شەڕ لێی دەرچوون و پاشەکشێیان کرد و لە ڕێگای [[قەزای دووکان|دووکانەوە]] گەڕانەوە و چوونەوە بۆ [[سلێمانی]].<ref name=":4" /><ref name=":3" /> دواتر میر پاداشتی خەڵکەکەی دایەوە و میری دزەیییەکانی خەڵات کرد و دەستی کرد بە بنیاتنانی قەڵا و بورج لە شارەکەدا و قەڵایێکی سەختی لەنێو شارەکەدا بنیاتنا.<ref name=":2" /> پاش [[کۆیە]]، میر محەممەد لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٢٧ تا ١٧ی کانوونی دووەمی ١٨٢٨ چووە سەر شاری [[ڕانیە]] و [[شەڕی ڕانیە (١٨٢٧)|گرتی]]، بابانەکان وەکوو خاکەکانی دیکەیان، ڕانیەشیان بەجێھێشت و ڕایانکردە [[سلێمانی]].<ref name=":4" /><ref name=":3" /> بۆ مەبەستی پارێزگاری کردنیش، قەڵا و شوورەی دروست کرد.<ref name=":2" /> [[پەڕگە:Views around Rawanduz and Bekhal Spring 01.jpg|وێنۆک]] ھەر لە پاش گرتنی ھەردوو شارەکانی کۆیە و ڕانیە، میر محەممەد بە بۆنەی گرتنی شارەکانی ھەریر و کۆیە و ڕانیە چەند تۆپێکی داڕژت لە ١٨٢٨ کە تاوەکوو ئێستاش ماون و میر محەممەد بەرامبەر ئەو وشانەی کە بابانەکان دەیانگوت «حُکمدارانی بەبە و کۆیی و حریر»، لەسەر تۆپەکانی نووسی «نصر من ﷲ وفتح قریب، الأمیر المنصور، محمد بیکٴ متصرفی ڕواندز و کۆیی و حریر». کە لە سەرەتادا بە بەشێک لە ئایەتێکی [[قورئان]] {{قورئان|الصف|١٣}} دەستپێدەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=حوسێن |یەکەم=حوزنی |سەردێڕ=میرانی سۆران |ناونیشان=https://archive.kcac.org/zoom/300/view?page=69&p=separate&tool=info&view=0,0,1700,1274 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=archive.kcac.org |پەڕە=٥٣ و ٦٩-٧٠}}</ref> بەم شێوەیەش میر محەممەد سنووری میرنشینی سۆرانی فراوانتر کرد و سنووری سۆران گەیشتە نێو جەرگەی بابان و تاوەکوو سەر [[زێی بچووک]] ڕۆیشت و تەنانەت تێپەڕی سنووری زێی بچووکیش بوو و سنووری میرنشینی سۆران تاوەکوو پاش [[سورداش|سوورداش]] ھات.<ref name=":5" /> چەند شوێنەواری ئەو سەردەم لە [[پارێزگای سلێمانی]] تاوەکوو ئێستا ماون، لەوانە [[قەڵای سارتکە]]، کە دەکەوێتە سەر [[زێی بچووک]] لە [[قەزای دووکان]] لە [[پارێزگای سلێمانی]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=قلعة سرتک {{!}} Archiqoo |ناونیشان=https://archiqoo.com/locations/sartka_citadel_ar.php |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=archiqoo.com}}</ref><ref name=":6">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=بالصور.. قلعة 'سارتکە' فی السلیمانیة‌ |ناونیشان=https://www.pukmedia.com/AR/GalleryDetails/4606 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=www.pukmedia.com |زمان=ar }}{{بەستەری مردوو|url=https://www.pukmedia.com/AR/GalleryDetails/4606 |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> کە کەوتبووە بەرامبەر قەڵای قەمچووغەی بابان، کە دوایی ئەویش کەوتە ژێر دەستی میرنشینی سۆران.<ref name=":6" /><ref name=":7">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=قەڵای قەمچووغە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20251213092246667707 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org |زمان=fa}}</ref> چەندین ناوچەی دیکەش لەم نێوانە وەک ([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]])یش کەوتنە ژێر دەستی میرنشینی سۆران.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia- |سەردێڕ=ناوەند-حەویجە |ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/?q=20240709182440579422 |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org |زمان=fr}}</ref> بە نزیکەیی سنووری سۆران تاوەکوو [[چەمچەماڵ]] ھاتبوو. ==== ھێرشی پێچەوانەی بابان ==== [[پەڕگە:OfficerPashaSulimanya1820.jpg|وێنۆک|عومەر ئاغا، یەکێک لە ئەفسەرەکانی مەحموود پاشای دووەمی بابان، ١٨٢٠]] میر محەممەد سنوورەکەی گەیشتبووە تاوەکوو [[سورداش|سوورداش]] و نێو جەرگەی بابان. [[مەحموود پاشای دووەمی بابان]] بە ناچاری دووبارە کەوتە شەڕەوە لەگەڵ میر محەممەد. لەشکری ڕەواندزی پاشەکشە پێکرد و شکاند. وە لەم وەختە دژوار و تەنگانەیەدا لە شەڕێکدا لە قەڵای سکتان لە ساڵی ١٨٢٨، [[سلێمان پاشای چوارەمی بابان|سلێمان پاشای]] برای مەحموود پاشا کتوپڕ لە ھێزەکەی بابان جیابووەوە و شەڕەکەی جێھێشت و بەرەو [[سلێمانی]] گەڕایەوە و دەستی بەسەر تەختی دەسەڵاتی باباندا گرت و حاکمییەتی لە برای زەوت کرد.<ref name=":5" /><ref name=":1" /> میر محەممەدیش لەو نێوانەدا سنوورەکانی ھەر وەک خۆی پاراستبوو. دوو لەشکری سۆران و بابان لە [[قەمچووغە]] کەوتنە بەرامبەر یەک و شەڕێکی قوڕسیان کرد، لەشکری سۆران گەڕایەوە و پاشەکشەی کردە نزیک [[کۆیە]] و سلێمان پاشا دوای لەشکری سۆران کەوت و تا نزیک کۆیە چوو. بەڵام لەشکری بابان زەرەر و زیانێکی زۆریان تێکەوت و بە خراپی بەرامبەر میر محەممەد شکان. ھەربۆیە میر محەممەد ڕێککەوتنێکی بەسەر باباندا سەپاند کە بە سنووری قەمچووغە ناسرا، کە سنوورەکە کەوتبووە سەر قەمچووغە. مەحموود پاشای دووەمی بابانیش لەبەر شەڕی نێوخۆ و لاوازیی دەسەڵاتەکەی نەیدەتوانی حوکمی تەواوی بکا، وە شەڕی سوپای ڕەواندزیشی پێنەدەکرا، ھەربۆیە بە ڕێککەوتن ڕازیبوو و خاکەکانی بەدەستەوەدا.<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /> ھەرچەندە میر محەممەد زۆر پابەندی ئەم ڕێککەوتنانە نەببوو.<ref name=":5" /> میر محەممەدیش لەسەر ئەو سنوورە لە قەمچووغە شوورەیەک و چەند قۆنگرەیەکی دروست کرد بۆ سوپا و کشتوکاڵ.<ref name=":2" /> == دەرئەنجام == [[پەڕگە:Barrages irakiens (cropped).png|وێنۆک|[[زێی بچووک]] لەسەر نەخشەی [[عێراق]] <small>''(Petit Zab)''</small>]] [[میرنشینی سۆران]] دەستی گرتەوە بەس ھەموو ئەو ناوچانەی کە پێشتر لەدەستیدابوو و [[میرنشینی بابان]] داگیری کردبوو. سنووری میرنشینی سۆران گەیشتە دوای [[زێی بچووک]] تا [[قەمچووغە]] و [[سورداش|سوورداش]]، دواتر ڕێککەوتن لە نێوان ھەردوولا کرا و سنووری دیاریکراوی ڕێککەوتنی دوو میرنشینەکەش ھەروەکوو خۆی مایەوە تا لە ناوچوونی ھەردوو میرنشین؛ سۆران لە ١٨٤٧ و بابان لە ١٨٥١.<ref name=":8" /> میر محەممەد لە دوای بابان، [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان|لەشکرکێشییەکەی]] دەست پێکرد بۆ سەر [[میرنشینی بادینان]]<ref name=":0" /> و ھەر لە پاش شەڕەکەی بابان و سۆران، ململانێکانی سۆران و ئێرانی قاجاڕی پێی نایە قۆناغێکی شەڕی ڕاستەوخۆ لە نێوان ھەردوولادا، کە دواتر بە [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)|شەڕی سۆران و قاجاڕی لە نێوان ساڵانی ١٨٢٩–١٨٣٤]] ناسرا.<ref name="Bajalan"><cite class="citation thesis cs1" id="CITEREFGhalib2011"><span class="cx-segment" data-segmentid="208">Ghalib, Sabah Abdullah (2011). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="209">[https://ore.exeter.ac.uk/articles/thesis/The_Emergence_of_Kurdism_with_Special_Reference_to_the_Three_Kurdish_Emirates_within_the_Ottoman_Empire_1800-1850/29691950 ''The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800–1850''] (PhD thesis). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="210" href="میرنشینی سۆران">Exeter: University of Exeter.</span></cite></ref><ref name="KurdishFrontier">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Ateş|یەکەم=Sabri|سەردێڕ=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ساڵ=٢٠١٣|ژپنک=٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨|شوێن=Cambridge|پەڕەکان=٣١–٨٥|chapter=The Kurdish Frontier and Ottoman–Qajar Relations}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == ئەمانەش ببینە == * [[شۆڕشی میر محەممەد]] * [[لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان]] * [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)]] * [[دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی]] == سەرچاوەکان == <references /> {{شریتی دەروازە|مێژوو|شەڕ|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|پارێزگای سلێمانی|پارێزگای ھەولێر}} [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی بابان]] [[پۆل:دەیەی ١٨٢٠]] [[پۆل:١٨٢٢]] [[پۆل:١٨٢٣]] [[پۆل:١٨٢٤]] [[پۆل:١٨٢٦]] [[پۆل:١٨٢٧]] [[پۆل:ململانێکانی سەدەی ١٩یەم]] [[پۆل:میرنشینە کوردییەکان]] [[پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] dzcuc78kcyfx4ocv4511m37i187nkpy 0 294265 1588772 1573254 2026-06-05T04:36:48Z Khoshhat 23273 پێشانگا 1588772 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} لە [[کەنەدا]]، پارکە نیشتمانییەکان لەلایەن پارکەکانی کەنەداوە کە ئاژانسێکی حکوومییە بەڕێوە دەبرێن. ئەو ناوچانەی دەکەونە ژێر دەسەڵاتی پارکەکانی کەنەداوە کۆمەڵێک ناوچەی پارێزراوی بەرفراوان دەگرنەوە، کە بریتین لە شوێنە مێژووییە نیشتمانییەکان، ناوچە نیشتمانییەکانی پاراستنی دەریایی (ئێن ئێم سی ئەی)، و یەدەگی پارکە نیشتمانییەکان. کەنەدا یەکەم پارکی نیشتمانیی خۆی لە بانف لە ساڵی ١٨٨٥ دامەزراند، و لەو کاتەوە سیستمی پارکە نیشتمانییەکانی خۆی فراوانتر کردووە تا ٣٧ پارکی نیشتمانی و ١١ یەدەگی پارکی نیشتمانی بگرێتەوە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Parks Canada Agency |یەکەم=Government of Canada |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://parks.canada.ca/pn-np|سەردێڕ=National parks - Parks Canada - National parks |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=parks.canada.ca}}</ref> == مێژووی سەرەتاییی پارکە نیشتمانییەکانی کەنەدا == یەکەم [[پارکی نەتەوەیی|پارکی نیشتمانیی]] کەنەدا، کە لە [[پارکی نەتەوەییی بانف|بانف]] ھەڵکەوتووە، لە ساڵی ١٨٨٥ دامەزرا. گەشتیاری و بازرگانیکردن زاڵ بوون بەسەر گەشەپێدانی سەرەتاییی پارکەکاندا، کە دواتر دەرھێنانی سەرچاوەکان بەدوایدا ھات. بەبازرگانیکردنی پارکەکان بۆ قازانجی ئابووریی نیشتمانیی کەنەدا و ھەروەھا پاراستنی ناوچە سروشتییەکان بۆ بەکارھێنانی گشتی و داھاتوو بوو بە شێوازێکی یەکخراوی دروستکردنی پارکەکان. پڕۆسەی دامەزراندنی پارکە نیشتمانییەکان زۆرجار بووەتە ھۆی ئاوارەبوونی دانیشتووانی ڕەسەن و ناڕەسەنی ئەو ناوچانەی کە دەکەونە ناو سنوورە پێشنیارکراوەکانی پارکەکانەوە. ململانێکانی نێوان دروستکردنی پارکەکان و دانیشتووانی ناوچەکە لە ڕێگەی شێوازەکانی بەڕێوەبردنی ھاوبەشەوە وتووێژیان لەسەر کراوە، چونکە پارکەکانی کەنەدا دانی بە گرنگیی بەشداریی کۆمەڵگەدا ناوە بۆ پاراستنی سیستمێکی ژینگەییی تەندروست.<ref name="Campbell 2011 p.">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Campbell|یەکەم=C.E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uGBAYgEACAAJ|سەردێڕ=A Century of Parks Canada, 1911-2011|بڵاوکەرەوە=University of Calgary Press|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٢٣٨-٥٢٦-٥|زنجیرە=Canadian history and environment series}}</ref> گواستنەوە بەرەو پەرەپێدانی پارکەکان وەک شوێنێکی پاراستن بە «یاسای پارکە نیشتمانییەکان»ی ساڵی ١٩٣٠ دەستی پێکرد. ئەم ڕووداوە وەرچەرخانێکی لە شێوازەکانی بەڕێوەبردنی پارکەکاندا نیشان دا. لە ساڵی ١٩٧٩دا لەژێر سیاسەتی پارکە نیشتمانییەکاندا پێداچوونەوەی بۆ کرا، یاساکە جەختی زیاتری خستە سەر پاراستنی ناوچە سروشتییەکان بە شێوەیەکی دەستلێنەدراو لە ڕێگەی یەکپارچەییی ئیکۆلۆژی و نۆژەنکردنەوە، و دوورکەوتنەوە لە گەشەپێدانێک کە بە توندی لەسەر بنەمای قازانج بوو. وەک ھێمای نیشتمانی، پارکە نیشتمانییەکانی کەنەدا لە ھەموو پارێزگا و ناوچەیەکدا ھەن و نوێنەرایەتیی جۆرەھا دیمەنی سروشتی دەکەن کە نیشانەی میراتی سروشتیی کەنەدان.<ref name="Campbell 2011 p.">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Campbell|یەکەم=C.E.|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uGBAYgEACAAJ|سەردێڕ=A Century of Parks Canada, 1911-2011|بڵاوکەرەوە=University of Calgary Press|ساڵ=٢٠١١|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٢٣٨-٥٢٦-٥|زنجیرە=Canadian history and environment series}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCampbell2011">Campbell, C.E. (2011). [https://books.google.com/books?id=uGBAYgEACAAJ ''A Century of Parks Canada, 1911-2011'']. Canadian history and environment series. University of Calgary Press. [[ژمارەی پێوانەییی نێونەتەوەییی کتێب|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-55238-526-5|<bdi>978-1-55238-526-5</bdi>]].</cite></ref> == پێشانگا == <gallery> پەڕگە:Waterton lakes national park.jpg| [[پارکی نەتەوەییی دەریاچەکانیی واتەرتۆن]] پەڕگە:Pyramid & Patricia Lakes 02.jpg|دیمەنی [[پارکە نەتەوەیییەکەی جاسپەر]] لە لووتکەی شاخی پیرامید، ١٠ ڕۆژ پێش ئاگر کەوتنەکەی جاسپەر لە سالی ٢٠٢٤ پەڕگە:Kootenay National Park.jpg|[[پارکی نەتەوەییی کووتنای]] پەڕگە:. Bow Valley & River, Banff, Mount Rundle and Sulphur Mountain.jpg| [[پارکی نەتەوەییی بانف]] پەڕگە:Yoho Valley from base of Takakkaw Falls, Yoho National Park, British Columbia, 2025-07-11.jpg| [[پارکی نەتەوەییی یۆھۆ]] پەڕگە:DSC 3227-Pano-1.jpg| [[کوێستان و باغی نیشتمانی کلوێن]] </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|National parks of Canada}} [[پۆل:پارکە نەتەوەییەکانی کەنەدا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] r8zi6bqtysr9n1nnxdhrrmxy71zyl1c 0 296358 1588721 1588665 2026-06-04T17:00:39Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:فەلسەفە|فەلسەفە]] و [[دەروازە:سۆشیالیزم|سۆشیالیزم]] 1588721 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی''' [[ڕێباز|ڕێبازێکی فەلسەفییە]] دەرحەق بە [[زانست]] و [[سروشت]] کە لە کۆتایییەکانی سەدەی ۱۹یەمدا و لە ڕێگەی نووسراوەکانی [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئەنگڵسەوە]] پەرەی گرتووە. بەکورتی، کارێ کە ئەم ڕێبازە دەیکا ئەوەیە کە «[[دیالێکتیک]]»ەکەی [[فریدریش ھێگڵ|گیۆرگ ڤیلھێلم فریدریش ھێگڵ]] دێنێ و پاشان «[[ماتریاڵیزم|ماددەباوەڕیی فەلسەفی]]»ی لەگەڵ تێکەڵ دەکا. لە ئاکامی ئەم تێکەڵبوونەدا، [ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی] وای بۆ دەچێ کە جیھان یەکسەر ماددییە (= ماتریاڵە) و، ھەموو [[دیاردە|دیاردەکان]] ئاکامی جموجووڵی ماددەن و، بەرەوپێشچوونی جیھان بەرھەمی پرۆسەیەکی دیالێکتیکییە کە [[ناتەبایی|ناتەبایییە ناوەکییەکان]] بەڕێوەی دەبەن. ھەروەھا، کۆمەڵێ قانوونی گشتیشی دیاری کردووە -  لە ھەمووان گرنگتر، شێوەگۆڕکێی چەندایەتی بۆ چۆنایەتی، تێکھەڵکێشراویی دژەکان و، ڕەتدانەوەی ڕەتدانەوە - کە لای وایە [ئەم قانوونانە] بە سەر سروشت و کۆمەڵگا و ھزری ئینساندا حوکم دەکەن. لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و وڵاتانی [[مارکسیست-لێنینیست|مارکسیست-لێنینیستی]] تردا فەلسەفەکە بوو بە فەلسەفەی ڕەسمیی دەوڵەت.<ref>{{بیرخستنەوە |سەردێڕ=Dialectical materialism |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ئیش=Wikipedia |ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dialectical_materialism&oldid=1357154752 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> دەتوانرێ سەرچاوە فکرییەکانی ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی بۆ [[ئیدیالیزمی ئەڵمانی|ئیدیالیزمی ئەڵمانیی]] سەدەی ۱۹یەم بگەڕێنرێتەوە، بە تایبەت بۆ تیۆرییەکەی ھێگڵ کە دەیوت دیالێکتیک پرۆسەی لۆژیکیی بەرەوپێشچوون و گەشەکردنی ھەمووشتێکە. مارکس و ئەنگڵس سیستمە ئیدیالیستییەکەی ھێگڵیان ھەڵگەڕاندەوە و، وتیان دیالێکتیک پرۆسەی [[تێگەیشتە]] یا [[ئیدیا]] نییە، بەڵکوو ھیی دنیای ماددی و [[واقیع|واقیعە]]. مارکس خۆی ھیچ کات زاراوەی «ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی»ی نەھاتووەتە سەر زار، ھەرچەند، لە تیۆرییە مێژوویییەکەی خۆیدا‌، واتە [[ماتریاڵیزمی مێژوویی]] و، لە ڕەخنەگرتنەکەی لە [[ئابووری سیاسی]]، ھەندێ لە بنەواشەکانی بە کار بردووە. دوای مردنی مارکس، ئەنگڵس میتۆدە دیالێکتیکییەکەی پەرە پێ دا بۆ ئەوەی [[زانستە سروشتییەکان|زانستە سروشتییەکانیش]] لە خۆ بگرێت. ھەروەھا، یاسا گشتییەکانیشی دەسنیشان کرد. دواتر، لە ۱۸۹۰ەکاندا، مارکسیستی ڕووس [[گۆرگی پلێخانۆڤ|گیۆرگی پلیخانۆڤ]] شێوەی فەرمیی دا بە فەلسەفەکە و زاراوەی «ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی»ی داھێنا. لە سەدەی ۲۰ەمدا، [[ڤلادیمیر لێنین]] ماتریاڵیزمی دیالێکتیکیی لەگەڵ پرۆژە سیاسی و شۆڕشگێڕانەکەی خۆیدا خونجاند و، گەشەی زیاتری پێ دا. ئەو لە کتێبی [[ماتریاڵیزم و ئیمپیریۆکریتیزم|ماتریاڵیزم و ئیمپیریۆکریتیزمدا]]، بە زاراوەگەلی بەتەواوی [[ئیپیستیمۆلۆژی|ئیپیستیمۆلۆژیک]]، سەرلەنوێ، ماتریاڵ یا ھەمان «ماددە»ی لە گوێن «واقیعی عەینی» پێناسە و دیاری کردەوە. ھەروەھا، بنەواشەی «پارتیزانی»شی تێی ترنجاند کە دەیوت فەلسەفە خۆی لە خۆیدا سیاسییە و بەستراوە بە [[ململانێی چینایەتی|ململانێی چینایەتییەوە]]. [[ستالین]] ساڵی ۱۹۳۸ لە وتاری «ماتریاڵیزمی مێژوویی و دیالێکتیکی»دا ڕێبازەکەی ڕێک خستەوە و کردی بە چوارچێوەیەکی ئایدیۆلۆژیکی و زۆرەملانە بۆ ھەموو لێکۆڵینەوە فەلسەفی و زانستییەکان لە یەکێتیی سۆڤیەتدا. ئەو چوارچێوەیە وەکوو جیھانبینیی ڕەسمیی سۆڤیەت فێر دەکرا و ھەموو سیاسەتەکانی دەوڵەتی پێ پاساو دەدرا. پاش مەرگی ستالین، سەردەمێکی [[دیستالینیزاسیۆن]] (ستالین سڕینەوە، لە ستالینی دەرھێنان، ھەڵکڕاندنی ھەرچی کە ستالینی بووە) دەستی پێ کرد و تۆزێ کۆمەڵگا زۆرتر کرایەوە و ڕەخنەگرتن لە [[دۆگماتیزم|دۆگماتیزمی]] ڕۆژگاری ستالین ئاسانتر بووەوە. ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی لە درێژەی ساڵاندا بەر ڕەخنەگەلی زۆر قورس کەوتووە. زۆرتر بەو بۆنەوە کە لە ژێر فەرمانی یەکێتیی سۆڤیەتدا بەرەبەرە لە پرۆژەیەکی فەلسەفییەوە گۆڕدرا و بوو بە گەردوونناسییەکی سیاسی و نیمچەدینی و، وەکوو ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵ و زاڵبوون بە کار ھێنرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|سۆشیالیزم}} [[پۆل:دیالێکتیک]] [[پۆل:ئایدۆلۆژیای حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت]] [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] gljvv8efirep7xipe4esxes3ryfemvd 1588733 1588721 2026-06-04T20:00:26Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1588733 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی''' [[ڕێباز|ڕێبازێکی فەلسەفییە]] دەرحەق بە [[زانست]] و [[سروشت]] کە لە کۆتایییەکانی سەدەی ۱۹یەمدا و لە ڕێگەی نووسراوەکانی [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئەنگڵسەوە]] پەرەی گرتووە. بەکورتی، کارێ کە ئەم ڕێبازە دەیکا ئەوەیە کە «[[دیالێکتیک]]»ەکەی [[فریدریش ھێگڵ|گیۆرگ ڤیلھێلم فریدریش ھێگڵ]] دێنێ و پاشان «[[ماتریاڵیزم|ماددەباوەڕیی فەلسەفی]]»ی لەگەڵ تێکەڵ دەکا. لە ئاکامی ئەم تێکەڵبوونەدا، [ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی] وای بۆ دەچێ کە جیھان یەکسەر ماددییە (= ماتریاڵە) و، ھەموو [[دیاردە|دیاردەکان]] ئاکامی جموجووڵی ماددەن و، بەرەوپێشچوونی جیھان بەرھەمی پرۆسەیەکی دیالێکتیکییە کە [[ناتەبایی|ناتەبایییە ناوەکییەکان]] بەڕێوەی دەبەن. ھەروەھا، کۆمەڵێ قانوونی گشتیشی دیاری کردووە -  لە ھەمووان گرنگتر، شێوەگۆڕکێی چەندایەتی بۆ چۆنایەتی، تێکھەڵکێشراویی دژەکان و، ڕەتدانەوەی ڕەتدانەوە - کە لای وایە [ئەم قانوونانە] بە سەر سروشت و کۆمەڵگا و ھزری ئینساندا حوکم دەکەن. لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] و وڵاتانی [[مارکسیست-لێنینیست|مارکسیست-لێنینیستی]] تردا فەلسەفەکە بوو بە فەلسەفەی ڕەسمیی دەوڵەت.<ref>{{بیرخستنەوە |سەردێڕ=Dialectical materialism |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ئیش=Wikipedia |ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dialectical_materialism&oldid=1357154752 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> دەتوانرێ سەرچاوە فکرییەکانی ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی بۆ [[ئیدیالیزمی ئەڵمانی|ئیدیالیزمی ئەڵمانیی]] سەدەی ۱۹یەم بگەڕێنرێتەوە، بە تایبەت بۆ تیۆرییەکەی ھێگڵ کە دەیوت دیالێکتیک پرۆسەی لۆژیکیی بەرەوپێشچوون و گەشەکردنی ھەمووشتێکە. مارکس و ئەنگڵس سیستمە ئیدیالیستییەکەی ھێگڵیان ھەڵگەڕاندەوە و، وتیان دیالێکتیک پرۆسەی [[تێگەیشتە]] یا [[ئیدیا]] نییە، بەڵکوو ھیی دنیای ماددی و [[واقیع|واقیعە]]. مارکس خۆی ھیچ کات زاراوەی «ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی»ی نەھاتووەتە سەر زار، ھەرچەند، لە تیۆرییە مێژوویییەکەی خۆیدا‌، واتە [[ماتریاڵیزمی مێژوویی]] و، لە ڕەخنەگرتنەکەی لە [[ئابووری سیاسی]]، ھەندێ لە بنەواشەکانی بە کار بردووە. دوای مردنی مارکس، ئەنگڵس میتۆدە دیالێکتیکییەکەی پەرە پێ دا بۆ ئەوەی [[زانستە سروشتییەکان|زانستە سروشتییەکانیش]] لە خۆ بگرێت. ھەروەھا، یاسا گشتییەکانیشی دەسنیشان کرد. دواتر، لە ۱۸۹۰ەکاندا، مارکسیستی ڕووس [[گۆرگی پلێخانۆڤ|گیۆرگی پلیخانۆڤ]] شێوەی فەرمیی دا بە فەلسەفەکە و زاراوەی «ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی»ی داھێنا. لە سەدەی ۲۰ەمدا، [[ڤلادیمیر لێنین]] ماتریاڵیزمی دیالێکتیکیی لەگەڵ پرۆژە سیاسی و شۆڕشگێڕانەکەی خۆیدا خونجاند و، گەشەی زیاتری پێ دا. ئەو لە کتێبی [[ماتریاڵیزم و ئیمپیریۆکریتیزم|ماتریاڵیزم و ئیمپیریۆکریتیزمدا]]، بە زاراوەگەلی بەتەواوی [[ئیپیستیمۆلۆژی|ئیپیستیمۆلۆژیک]]، سەرلەنوێ، ماتریاڵ یا ھەمان «ماددە»ی لە گوێن «واقیعی عەینی» پێناسە و دیاری کردەوە. ھەروەھا، بنەواشەی «پارتیزانی»شی تێی ترنجاند کە دەیوت فەلسەفە خۆی لە خۆیدا سیاسییە و بەستراوە بە [[ململانێی چینایەتی|ململانێی چینایەتییەوە]]. [[ستالین]] ساڵی ۱۹۳۸ لە وتاری «ماتریاڵیزمی مێژوویی و دیالێکتیکی»دا ڕێبازەکەی ڕێک خستەوە و کردی بە چوارچێوەیەکی ئایدیۆلۆژیکی و زۆرەملانە بۆ ھەموو لێکۆڵینەوە فەلسەفی و زانستییەکان لە یەکێتیی سۆڤیەتدا. ئەو چوارچێوەیە وەکوو جیھانبینیی ڕەسمیی سۆڤیەت فێر دەکرا و ھەموو سیاسەتەکانی دەوڵەتی پێ پاساو دەدرا. پاش مەرگی ستالین، سەردەمێکی [[دیستالینیزاسیۆن]] (ستالین سڕینەوە، لە ستالینی دەرھێنان، ھەڵکڕاندنی ھەرچی کە ستالینی بووە) دەستی پێ کرد و تۆزێ کۆمەڵگا زۆرتر کرایەوە و ڕەخنەگرتن لە [[دۆگماتیزم|دۆگماتیزمی]] ڕۆژگاری ستالین ئاسانتر بووەوە. ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی لە درێژەی ساڵاندا بەر ڕەخنەگەلی زۆر قورس کەوتووە. زۆرتر بەو بۆنەوە کە لە ژێر فەرمانی یەکێتیی سۆڤیەتدا بەرەبەرە لە پرۆژەیەکی فەلسەفییەوە گۆڕدرا و بوو بە گەردوونناسییەکی سیاسی و نیمچەدینی و، وەکوو ئامرازێک بۆ کۆنترۆڵ و زاڵبوون بە کار ھێنرا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|سۆشیالیزم}} [[پۆل:دیالێکتیک]] [[پۆل:ئایدۆلۆژیای حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت]] [[پۆل:تیۆریی مارکسیستی]] fh0jbgc003p96oj7ua4n5b8xu7evvd6 0 296360 1588736 1588670 2026-06-04T20:00:56Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بنبەست|بنبەست]]}} 1588736 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} '''دڵشاد تۆفیق بەنگینە''' [[پەڕگە:Dilshad2.jpg|alt=سەردەمی پێشمەرگایەتی]] '''دڵشاد تۆفیق حاجی باقی بەنگینە''' ناسراو بە '''فەرماندە دڵشاد [[بەنگینە]]''' (نازناوی پێشمەرگایەتی: '''ئاوارە'''؛ لەدایکبووی ١٩٥٥ لە سلێمانی – کۆچی دوایی ١٥ی ئەیلوولی ١٩٨١) کادیرێکی پێشکەوتووی سیاسی، زمانزان، و فەرماندەیەکی سەربازیی دیاری هێزی پێشمەرگەی کوردستان بوو لە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو بەهۆی هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەری ناوداری جیۆپۆلەتیکی ئەمریکی، ڕۆبێرت دی کاپلان، لە ناوەندە ڕۆشنبیری و جیهانییەکاندا وەک سیمبولی پێشمەرگەیەکی ڕۆشنبیر و زمانزان ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ}}</ref> '''ژیاننامە''' دڵشاد تۆفیق لە ساڵی ١٩٥٥ لە گەڕەکێکی ڕەسەنی شاری سلێمانی چاوی بەدنیا هەڵهێناوە. ئەو کوڕەزای شاعیری نیشتمانپەروەری گەلی کورد، حاجی باقی بەنگینەیە. خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواو کردووە و پاشان لە کۆلێژی ئیدارە و ئیقتیساد لە بەغدا وەرگیراوە. لە تەمەنی گەنجێتیدا زمانەکانی ئینگلیزی و عەرەبی بە تەواوی و بە ڕەوانی فێربووە. '''خەباتی سیاسی و پێشمەرگایەتی''' لە ساڵانی حەفتاکاندا، لە ڕێگەی ئەڵقە ڕۆشنبیرییەکانی "کۆمەڵەی مارکسی-لینینیی کوردستان" (کە دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمەڵەی ڕەنجدەرانی کوردستان) تێکەڵ بە خەباتی نهێنیی سیاسی دەبێت لە ناو شاردا. دوای ئەوەی کارە ڕێکخستنەکانی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعسەوە ئاشکرا دەبن، لە ساڵی ١٩٧٩ خوێندنی زانکۆ لە بەغدا جێدەهێڵێت و ڕوو لە شاخ دەکات و دەبێتە پێشمەرگە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شه‌هید دڵشاد به‌نگینه، كانییه‌ك له‌ بیری جوان‌.. كوردستان له‌مدا تینووێتی ده‌شكاند |ناونیشان=http://www.hoshyary.com/detail/6273 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.hoshyary.com}}</ref> بەهۆی ئاستی بەرزی ڕۆشنبیری، هۆشیاریی سیاسی و توانای سەرکردایەتیکردنی، لەلایەن سەرکردایەتیی شۆڕشەوە دەکرێتە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی هەرێمی چوار (ناوچەی تیپی ٤٧ی پیرەمەگروون) کە ناوچەیەکی بەرفراوانی لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەگرتەوە. ئەو هاوکات لەگەڵ کاری سەربازی، کادیرێکی هۆشیار بوو؛ بۆ یەکەمجار لە مێژووی شۆڕشدا هەڵمەتی ژینگەیی و پاکوخاوێنی لە گوندەکانی شارباژێڕ ئەنجامدا.<ref name=":0" /> '''هاوەڵیکردنی ڕۆژنامەنووس ڕۆبێرت کاپلان''' لە هاوینی ساڵی ١٩٨٠، پێش دەستپێکردنی جەنگی ئێران و عێراق، ڕۆژنامەنووسی گەنجی ئەمریکی [http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ ڕۆبێرت دی کاپلان] بە مەبەستی ڕووماڵکردنی شۆڕشی نوێ بۆ ڕۆژنامەی *کۆریەر (Kurier)*ی نەمساوی سەردانی کوردستان دەکات. لەسەر ڕاسپاردەی نەوشیروان مستەفا، بەهۆی لێهاتوویی لە زمانی ئینگلیزیدا، ئەرکی پاراستن، وەرگێڕان و هاوەڵیکردنی ئەم ڕۆژنامەنووسە دەسپێردرێتە شەهید دڵشاد بەنگینە.<ref name=":0" /> کاپلان (کە لەو کاتەدا لە شاخ نازناوی "باران"ی لێنرابوو) بە یاوەریی [https://www.hoshyary.com/detail/6273 دڵشاد بەنگینە] بۆ ماوەی زیاتر لە دوو هەفتە بە نهێنی بەنێو دەیان گوند و دۆڵی سەختی ناوچەکانی شارباژێڕ، دوکان و پیرەمەگرووندا دەگەڕێت. دڵشاد ئەوەندە ئازا بوو، کە تەنانەت کاپلانی بە جلی مەدەنییەوە هێنایە ناو جەرگەی شاری سلێمانی (بەردەرکی سەرا) بۆ وێنەگرتن و دۆکیۆمێنتکردنی ڕاستییەکان.<ref name=":0" /> کاپلان دواتر لە وتارە مێژووییەکەیدا لەژێر ناونیشانی ''"Kurdistan: Sons of Devils"'' لە '''گۆڤاری فەرمیی ئەمریکی (The Atlantic)''' لە نۆڤەمبەری ١٩٨٧ و کتێبەکەیدا ''"[https://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 The Ends of the Earth]"'' بە درێژی وەسفی دڵشاد دەکات و دەنووسێت:<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus: Robert D. Kaplan: 9780375705762: Books - Amazon.ca |ناونیشان=http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20151215234603/http://www.amazon.ca/Eastward-Tartary-Travels-Balkans-Caucasus/dp/0375705767 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.amazon.ca}}</ref> «لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو... ئەو ڕووناکبیرێکی لێهاتوو بوو کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتبوو چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتبووەوە.»<ref name=":1" /> '''ڕۆبێرت کاپلان لەکتێبەکەیدا بەناوی [The Ends of the Earth (کۆتاییەکانی زەوی) کە باسی گەشتەکەی عێراق و کوردستانی تێدا دەکات بەم جۆرە باس لەناسینی شەهید دڵشاد دەکات:''' <ref name=":1" /> '''بەشی یەکەم: یەکەم چاوپێکەوتن لەسەر سنوور''' "لە نێو چیا سارد و تەمومژاوییەکانی سەر سنووردا بوو کە بۆ یەکەمجار ڕێبەرەکەم، دڵشاد تۆفیق بەنگینەم بینی. ئەو لە نێو چەکدارانی پێشمەرگەدا وەستابوو، بەڵام ئامادەیی و سیمای تەواو جیاواز بوو. لە کاتێکدا ئەوانی تر تەنها تفەنگەکانیان پێبوو، دڵشاد لە پاڵ چەکەکەیدا دەفتەرێکی یاداشتیشی پێبوو. ئەو بە زمانێکی ئینگلیزیی ڕەوان بەخێرهاتنی کردم؛ زمانێک کە بە وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەرەوە لێی شارەزا ببوو، سەرەڕای ئەوەی لە جیهانی ڕۆژاوا دابڕاو بوو."<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bio – The Official Site of Robert D. Kaplan – Author, Foreign Correspondent, Geopolitics |ناونیشان=http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|زمان=en-US}}</ref> '''📄 بەشی دووەم: گەشتەکە بەناو دۆڵەکانی سلێمانیدا''' "کاتێک بەناو ڕێڕەوە بەردەڵانەکان و دۆڵە شاراوەکانی ناوچەی پیرەمەگرووندا دەڕۆیشتین، دڵشاد سەلماندی کە ئەو زۆر لە وەرگێڕێک زیاترە. ئەو مرۆڤێکی یەکجار ڕۆشنبیر بوو. دەستی بۆ ڕێڕوێکی دیاریکراوی شاخەکە ڕادەکێشا و نەک تەنها ستراتیژی سەربازیی دژی سوپای عێراق، بەڵکو مێژووی سەد ساڵەی بەرگریی خێڵە کوردییەکانی بۆ ڕوون دەکردمەوە. ئەو باوەڕێکی نەهەژانی بەوە هەبوو کە خوێندەواری و جیۆگرافیا لە کۆتاییدا گەلەکەی ڕزگار دەکەن."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی سێیەم: گفتوگۆکانیان لەسەر داهاتووی کوردستان'''<ref name=":2" /> "شەوێکیان، لەناو پەناگەیەکی بەردیندا لە دەوری ئاگرێکی بچووک کۆببووینەوە بۆ ئەوەی لە چاوی سیخوڕیی فڕۆکەکانی بەعس بەدوور بین، دڵشاد باسی خەونەکانی خۆی بۆ کوردستان بۆ کردم. پێی گوتم: 'ئێمە خەڵکی چیاکانین، جیهان ئێمەی لەبیر دەچێت چونکە جیۆگرافیا گۆشەگیرمان دەکات، بەڵام کەلتورمان قووڵە.' لێرەدا تێگەیشتم کە من ڕووبەڕووی شەڕکەرێکی گەریلای سادە نەبوومەتەوە، بەڵکو لەبەردەم ڕووناکبیرێکی خاوەن بەهرەدام کە تەنها لەبەر ئەوە تفەنگی هەڵگرتووە چونکە مێژوو هیچ هەڵبژاردنێکی تری بۆ نەهێشتووەتەوە."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی چوارەم: کۆتا ماڵاوایی''' "کاتێک کاتی ئەوە هات کەمەرزەکە ببڕمەوە و عێراق جێبهێڵم، دڵشاد لەوێ بوو بۆ ئەوەی تا دواین مەیل دڵنیا بێت لە سەلامەتیم. تەوقەی لەگەڵ کردم، لەژێر جەمەدانییە کوردییە ڕەسەنەکەیدا زەردەخەنەیەکی گەرمی کرد و پێی گوتم ڕاستی لەسەر ئەو شتانە بنووسم کە بە چاوی خۆم بینومن. ئەوە دواین جار بوو کە ڕوخساری ئەوم بینی، کە لە پشتەوەی سێبەری تیژ و جوانی چیاکانی زاگرۆسدا نەخشابوو."<ref name=":2" /> '''📄 بەشی پێنجەم: هەواڵی شەهیدبوونەکەی''' "دوای چەند مانگێک، لە کاتێکدا لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سەلامەتی خەریکی کارکردن بووم لەسەر یاداشتەکانم، نامەیەکم پێگەیشت کە هەواڵێکی جەرگبڕی لە بەرەکانی جەنگەوە پێبوو: دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکدا شەهید بوو. ئەو لە بەهاری ساڵی ١٩٨١دا گیانی بەخت کرد. بیستنی ئەم هەواڵە خەمێکی قورس و خنکێنەری هێنایە ڕێم. دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە."<ref name=":2" /> '''شەهیدبوون''' فەرماندە دڵشاد تۆفیق بەنگینە لە ڕۆژی '''١٥ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٨١'''، لە کاتی جێبەجێکردنی ئەرکێکی گرنگدا لە شەڕێکی ناوخۆییدا شەهید بوو و چووە ڕیزی کاروانی نەمرانەوە. کاپلان کاتێک لە دەرەوەی عێراق هەواڵی شەهیدبوونی هاوڕێ و ڕێبەرەکەی دەبیستێت، بە قووڵی خەمبار دەبێت و دەنووسێت:<ref name=":0" /> «دڵشاد نەژیا بۆ ئەوەی ئەو ئازادییە ببینێت کە بەو زمانشیرینییەوە باسی دەکرد، بەڵام بۆ من، ئەو وەک بەرجەستەکردنی ڕەهای قوربانیدانی تراژیدی و پڕ شکۆی گەنجانی کورد دەمێنێتەوە.»<ref name=":0" /> '''سەرچاوەکان''' # مێژوو و ئەرشیفی یاد فەرماندەکان، مەکتەبی ڕاگەیاندن و هۆشیاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ٢٠٢٤. # ڕۆبێرت دی کاپلان، وتاری ''"Kurdistan: Sons of Devils"''، گۆڤاری The Atlantic، نۆڤەمبەری ١٩٨٧. # ڕۆبێرت دی کاپلان، کتێبی ''"The Ends of the Earth: A Journey at the Dawn of the 21st Century"''، چاپی ١٩٩٦، بەشی چوارەم (لاپەڕەکانی ٢٤٠-٢٦٥). # زانیارى لەبارەى کتێب و گەشتەکەى کاپلان بۆ عێراق لەگەڵ هەموو کارەکانی کاپلان تا ئێستا <nowiki>http://robertdkaplan.com/robert_d_kaplan_bio/</nowiki> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} fi7a07jesqdj1wfnog9z0ybf3vwt38g 0 296364 1588699 1588658 2026-06-04T12:00:35Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588699 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئێکس بۆکس دیڤلۆپەر دایرێکت''' (بە شێوازی '''''Developer_Direct''''') زنجیرەیەک چالاکیی پەخشی زیندووە کە لەلایەن [[مایکرۆسۆفت گەیمینگ]] بەرھەم دەھێنرێت بۆ نیشاندانی ناوەڕۆکە چاوەڕوانکراوەکانی [[پەرەپێدەری کایەی ڤیدیۆیی|لایەنی یەکەم]] لە [[ئێکس بۆکس گەیم ستۆدیۆز]]، [[بێتێسدا سۆفتوۆرکس]]، [[ئاکتیڤیژن]]، [[بڵیزارد ئینتەرتەینمێنت]]، و [[کینگ (کۆمپانیا)|کینگ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Warren |یەکەم=Tom |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.theverge.com/2023/1/11/22319131/microsoft-xbox-event-developer-direct-date|سەردێڕ=Microsoft announces Xbox Developer_Direct game show for January 25th |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The Verge]] |زمان=en}}</ref> پەخشە زیندووەکان ھەروەھا ناونیشانەکانی [[پەرەپێدەری کایەی ڤیدیۆیی|لایەنی سێیەمیش]] لەخۆدەگرن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Pureza |یەکەم=Gabriel Machado |ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://gamerant.com/square-enix-xbox-developer-direct-visions-of-mana-release-window/|سەردێڕ=Square Enix Makes Surprise Appearance at Xbox Developer Direct |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Game Rant]] |زمان=en}}</ref> ئێکس بۆکس دیڤلۆپەر دایرێکت لە سەرەتای ھەر ساڵێکدا و لە مانگی کانوونی دووەمدا بەڕێوە دەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Bošnjak |یەکەم=Dominik |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://gamerant.com/xbox-developer-direct-january-2024-week-rumor/|سەردێڕ=Rumor: Xbox Developer Direct Possibly Happening This Month |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Game Rant]] |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:ئێکس بۆکس]] 8fqzn7eowrhgzoizgc6j23bq0iyg1yh 0 296365 1588700 1588655 2026-06-04T12:00:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588700 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕێدمۆند''' شارێکە لە کەرتی کینگ، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە دەکەوێتە {{Convert|15|mi}} لە ڕۆژھەڵاتی [[سیاتڵ]]. ژمارەی دانیشتووانی ٧٣٬٢٥٦ کەس بوو لە [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|سەرژمێریی ٢٠٢٠دا]].<ref name="2020 Census (City)">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://data.census.gov/profile/Redmond_city,_Washington?g=160XX00US5357535|سەردێڕ=Explore Census Data |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ڕێدمۆند زیاتر وەک مۆڵگەی [[مایکرۆسۆفت]] و [[نینتێندۆ|نینتێندۆی ئەمریکا]] ناسراوە. شارەکە خاوەنی پیشەسازییەکی تەکنەلۆژیی گەورەیە، جگە لەوەی ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە بۆ ئەو کەسانەی لە سیاتڵ کار دەکەن، کە لە ئەوبەری دەریاچەی واشینگتن لەسەر ڕێڕەوی ویلایەتی ٥٢٠ ھەڵکەوتووە. بەھۆی پێشبڕکێیەکی ساڵانەی پاسکیل لەسەر شەقامەکانی شارەکە و بوونی تاقە ڤێلۆدرۆمی (گۆڕەپانی پاسکیلسواری) ویلایەتەکە، ڕێدمۆند ھەروەھا بە «پایتەختی پاسکیلی باکووری ڕۆژاوا» ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.epodunk.com/slogans/sports.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150519001923/http://www.epodunk.com/slogans/sports.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="AboutRedmond">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.redmond.gov/840/About-Redmond|سەردێڕ=About Redmond {{!}} Redmond, WA |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Redmond, Washington}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} 76lyadj1dxxy0sjjy5zkasafqmmwtgv 1588720 1588700 2026-06-04T17:00:24Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] 1588720 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ڕێدمۆند''' شارێکە لە کەرتی کینگ، واشینگتن، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە دەکەوێتە {{Convert|15|mi}} لە ڕۆژھەڵاتی [[سیاتڵ]]. ژمارەی دانیشتووانی ٧٣٬٢٥٦ کەس بوو لە [[سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (٢٠٢٠)|سەرژمێریی ٢٠٢٠دا]].<ref name="2020 Census (City)">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://data.census.gov/profile/Redmond_city,_Washington?g=160XX00US5357535|سەردێڕ=Explore Census Data |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> ڕێدمۆند زیاتر وەک مۆڵگەی [[مایکرۆسۆفت]] و [[نینتێندۆ|نینتێندۆی ئەمریکا]] ناسراوە. شارەکە خاوەنی پیشەسازییەکی تەکنەلۆژیی گەورەیە، جگە لەوەی ناوچەیەکی نیشتەجێبوونە بۆ ئەو کەسانەی لە سیاتڵ کار دەکەن، کە لە ئەوبەری دەریاچەی واشینگتن لەسەر ڕێڕەوی ویلایەتی ٥٢٠ ھەڵکەوتووە. بەھۆی پێشبڕکێیەکی ساڵانەی پاسکیل لەسەر شەقامەکانی شارەکە و بوونی تاقە ڤێلۆدرۆمی (گۆڕەپانی پاسکیلسواری) ویلایەتەکە، ڕێدمۆند ھەروەھا بە «پایتەختی پاسکیلی باکووری ڕۆژاوا» ناسراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.epodunk.com/slogans/sports.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150519001923/http://www.epodunk.com/slogans/sports.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئایاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="AboutRedmond">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.redmond.gov/840/About-Redmond|سەردێڕ=About Redmond {{!}} Redmond, WA |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Redmond, Washington}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} [[پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن]] [[پۆل:وتارەکان بە وەسف]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] bam2stexpana20zw24rh0l9gnjrcu1k 0 296369 1588698 1588685 2026-06-04T12:00:25Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588698 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٢ | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = [[بازرگانی]] لە [[زانکۆی تاران]] | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = [[ناھید بەھمەنی]] | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = [[ڕەحمان موھتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موھتەدی]] | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = | ئیمزا = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ناو=عومەر ئیلخانیزادە}} عومەر ئیلخانیزادە (١٩٥٢، بوکان) سیاسەتمەداری کوردە و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia - |سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە |ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20081216094954774&lng=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20200812095657/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20081216094954774&lng=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> == ژیاننامە == عومەر ئیلخانیزادە لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری [[بۆکان]] لەدایکبووە. نەوەی [[ئیسماعیل ئیلخانیزادە]]، وەزیری ڕێگاوبانی [[کۆماری کوردستان]]. خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان وەرگرتووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی جیۆلۆجی تەواو کردووە. لە زانکۆشدا سەرنجی ڕاکێشانی بیرۆکە مارکسیستییەکان بووە و پەیوەندی بە پارتی زەحمەتکێشانی کوردستانەوە کردوە. ئیلخانیزادە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ عەبدوڵڵا موھتەدی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانی پێکھێنا. ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای ناکۆکی نێوان ئیلخانیزادە و موھتەدی، لقی ئیلخانیزادە جیا بووەوە و پارتی کرێکارانی کوردستانی کوردستانی پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ڕاگەیاندن |یەکەم=ناوەندی |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە: ھەموو حیزبەکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات ھەڵوێستیان ھەیە دژ بەو سیاسەت و ئاواتانەی کە ڕەزا پەھلەوی و دەوروبەری و ناوەندگەراکان ھەیانە |ناونیشان=https://www.komala.com/%d9%88%d8%aa%d9%88%d9%88%db%8e%da%98%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%db%8c%d9%84%d8%ae%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2%d8%a7%d8%af%db%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Komala Party of Iranian Kurdistan}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|کوردستان}} bbqnweegackv53r9mqos5nf1nprxp8v 1588734 1588698 2026-06-04T20:00:36Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1588734 wikitext text/x-wiki {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} {{کەسایەتی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | شوێنی لەدایکبوون = [[بۆکان]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٢ | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[کورد]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | ھاووڵاتی = | ڕادەی خوێندەواری = [[بازرگانی]] لە [[زانکۆی تاران]] | دایەن = | پیشە = | ساڵانی چالاکی = | خاوەنکار = | شار = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بە ھۆی = | سەرناو = سکرتێری گشتی | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران]] | بەرانبەرەکان = | ئایین = | ھاوسەر = [[ناھید بەھمەنی]] | یار = | منداڵەکان = | دایک و باوک = [[ڕەحمان موھتەدی|حاجی ڕەحمان ئاغای موھتەدی]] | خزمەکان = | پەیوەندیەکان = | خەڵاتەکان = | ئیمزا = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = |ناو=عومەر ئیلخانیزادە}} عومەر ئیلخانیزادە (١٩٥٢، بوکان) سیاسەتمەداری کوردە و لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمەڵەی کوردستانی ئێران بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=کوردیپێدیا |یەکەم=Kurdipedia - |سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە |ناونیشان=https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20081216094954774&lng=1 |ناونیشانی ئەرشیڤ=http://web.archive.org/web/20200812095657/https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20081216094954774&lng=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Kurdipedia.org}}</ref> == ژیاننامە == عومەر ئیلخانیزادە لە ساڵی ١٩٥٢ لە شاری [[بۆکان]] لەدایکبووە. نەوەی [[ئیسماعیل ئیلخانیزادە]]، وەزیری ڕێگاوبانی [[کۆماری کوردستان]]. خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان وەرگرتووە و لە زانکۆی تەورێز بڕوانامەی جیۆلۆجی تەواو کردووە. لە زانکۆشدا سەرنجی ڕاکێشانی بیرۆکە مارکسیستییەکان بووە و پەیوەندی بە پارتی زەحمەتکێشانی کوردستانەوە کردوە. ئیلخانیزادە لە ساڵی ٢٠٠٠ لەگەڵ عەبدوڵڵا موھتەدی حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانی پێکھێنا. ساڵی ٢٠٠٧ دوابەدوای ناکۆکی نێوان ئیلخانیزادە و موھتەدی، لقی ئیلخانیزادە جیا بووەوە و پارتی کرێکارانی کوردستانی کوردستانی پێکھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=ڕاگەیاندن |یەکەم=ناوەندی |ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=عومەر ئیلخانیزادە: ھەموو حیزبەکانی کوردستانی ڕۆژھەڵات ھەڵوێستیان ھەیە دژ بەو سیاسەت و ئاواتانەی کە ڕەزا پەھلەوی و دەوروبەری و ناوەندگەراکان ھەیانە |ناونیشان=https://www.komala.com/%d9%88%d8%aa%d9%88%d9%88%db%8e%da%98%db%8c-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%db%8c%d9%84%d8%ae%d8%a7%d9%86%db%8c%d8%b2%d8%a7%d8%af%db%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=Komala Party of Iranian Kurdistan}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئێران|کوردستان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} aad6xbwv5byymmjj3hu4sanj82fxgez 0 296371 1588702 1588695 2026-06-04T12:33:29Z Shaween 18477 /* سەرەتاکانی ژیانی */ 1588702 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ College of Justice دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان France، England و Holy Roman Empire بایەخێکی دیپلۆماسیی تایبەتی بە جەیمس بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ Madeleine of Valois و دووەمیان لەگەڵ Mary of Guise بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، Henry VIII of England، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا Pope Paul III لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی Irelandیان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە Battle of Solway Moss. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، Mary, Queen of Scots، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە [[١٠ی نیسان|10ی نیسانی]] [[١٥١٢|1512]] لە [[لينليثغو|شاری لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣|ساڵی 1513]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی 1514 لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون. لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت، ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت، ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == بەستەری دەرەکی == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] o27o4a0mvxxf8gbxhi5tdrnd1lph32t 1588703 1588702 2026-06-04T12:34:39Z Shaween 18477 1588703 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ College of Justice دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان France، England و Holy Roman Empire بایەخێکی دیپلۆماسیی تایبەتی بە جەیمس بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ Madeleine of Valois و دووەمیان لەگەڵ Mary of Guise بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، Henry VIII of England، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا Pope Paul III لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی Irelandیان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە Battle of Solway Moss. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، Mary, Queen of Scots، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە [[١٠ی نیسان|10ی نیسانی]] [[١٥١٢|1512]] لە [[لينليثغو|شاری لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣|ساڵی 1513]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی 1514 لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون. لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت، ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت، ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] 56mv2no5i5dtw5ntvr9an3pw8aiwbgz 1588704 1588703 2026-06-04T12:41:41Z Shaween 18477 /* حوکمەکە بە تەواوی */ 1588704 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ College of Justice دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان France، England و Holy Roman Empire بایەخێکی دیپلۆماسیی تایبەتی بە جەیمس بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ Madeleine of Valois و دووەمیان لەگەڵ Mary of Guise بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، Henry VIII of England، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا Pope Paul III لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی Irelandیان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە Battle of Solway Moss. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، Mary, Queen of Scots، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە [[١٠ی نیسان|10ی نیسانی]] [[١٥١٢|1512]] لە [[لينليثغو|شاری لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣|ساڵی 1513]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی 1514 لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] ayi3oq6n1r3vnxr701a7senuuqb8equ 1588705 1588704 2026-06-04T12:44:37Z Shaween 18477 1588705 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان فەرەنسا، ئینگلتەرا و ئیمپراتۆریەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ Madeleine of Valois و دووەمیان لەگەڵ Mary of Guise بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، Henry VIII of England، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا Pope Paul III لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی Irelandیان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە Battle of Solway Moss. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، Mary, Queen of Scots، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە [[١٠ی نیسان|10ی نیسانی]] [[١٥١٢|1512]] لە [[لينليثغو|شاری لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣|ساڵی 1513]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی 1514 لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] ik3jk2aczh5mn9mymv9knoj8ko1blyy 1588706 1588705 2026-06-04T12:46:57Z Shaween 18477 1588706 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان [[فەڕەنسا]]، [[ئینگلتەرا]] و ئیمپراتۆریەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ مادلین دوو ڤالوا و دووەمیان لەگەڵ ماری دوو گیز بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، هێنری هەشتەم، پاشای ئینگلتەرا، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا Pope Paul III لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی Irelandیان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە Battle of Solway Moss. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، Mary, Queen of Scots، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە [[١٠ی نیسان|10ی نیسانی]] [[١٥١٢|1512]] لە [[لينليثغو|شاری لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣|ساڵی 1513]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی 1514 لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] 8ab3j7l3k8h2bpxhcshi03cu1wr3xk3 1588707 1588706 2026-06-04T12:48:57Z Shaween 18477 1588707 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان [[فەڕەنسا]]، [[ئینگلتەرا]] و ئیمپراتۆریەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ مادلین دوو ڤالوا و دووەمیان لەگەڵ ماری دوو گیز بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، هێنری هەشتەم، پاشای ئینگلتەرا، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا پاپا پاوڵسی سێیەم لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی [[ئیرلەندا]]<nowiki/>یان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە شەڕی سۆلوەی مۆس. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، ماری شازادەی سکۆتلەندا، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە [[١٠ی نیسان|10ی نیسانی]] [[١٥١٢|1512]] لە [[لينليثغو|شاری لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣|ساڵی 1513]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی 1514 لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] cowsw2c0potobz1f2aekux3ef6y8weq 1588710 1588707 2026-06-04T13:57:49Z 1silent scientist 51740 /* سەرەتاکانی ژیانی */ 1588710 wikitext text/x-wiki  {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ هەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنها حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی هێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی هەبوو تا دووبارە هاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە هاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لە ژێر چاودێری باوکی هاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، هەڵهات. یەکەم هەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داهاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داهاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. هەروەها لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و هەوڵی دا بۆ کۆتاییهێنان بە بێ‌یاسایی و سەرهەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی هیبریددس. ڕکابەری نێوان [[فەڕەنسا]]، [[ئینگلتەرا]] و ئیمپراتۆریەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو هاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ مادلین دوو ڤالوا و دووەمیان لەگەڵ ماری دوو گیز بوو. هەروەها لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی هەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. هەروەها جیابوونەوەی مامی، هێنری هەشتەم، پاشای ئینگلتەرا، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا هەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئاینییەکان و داهاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا پاپا پاوڵسی سێیەم لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس هەروەها پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەن‌پایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی هێنری هەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی [[ئیرلەندا]]<nowiki/>یان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری هونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەن‌پایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە هەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای هەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە هەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست هێنا لە شەڕی سۆلوەی مۆس. تەنها منداڵی شەرعیی ماوەی، ماری شازادەی سکۆتلەندا، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنها شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە ١٠ی نیسانی [[١٥١٢]] لە [[لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی ١٥١٤ لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس هاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەهۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لە ژێر دەستی ئەلبانیدا، لە کاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان هەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، هەرچەندە هێرشی هاوبەش لەسەر سنوورەکە هەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|هێنری هەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەوروپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری هاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان رایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و راوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەهۆی ئەو هەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستهێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] هەڵهات بۆ ستێرلینگ، و رێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد هەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩-١٥٣٠ پاشا هەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین هێرش و هەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو هێنری هەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] هاوسەرگیری بکات، لە کاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد. بەڵام پاشای سکۆتلەندا هاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، هاوسەرگیری کرد. بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر هاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم هاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری هەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە هەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبهێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە هێنری هەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە هاوڕێیەتی لەگەڵ هێنری مامی هێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێهێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی هێنری هەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. هەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز هەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئاینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ هێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم|٢٥ی تشرینی دووەمی]] [[١٥٤٢]] هێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا هەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێهێشتبوو، لەوانە جەیمس ستيوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١-١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگهام ئابی و لۆرد رۆبەرت ستيوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسى پێنجەم == هەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەهۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی هێنری هەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاهیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وایکرد زۆرێک بەرهەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە هیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] 1u7yxq2zmeyfavkxnmk00x9p34cjb9d 1588711 1588710 2026-06-04T13:58:37Z 1silent scientist 51740 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1588711 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ ھەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنھا حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی ھێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی ھەبوو تا دووبارە ھاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە ھاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لەژێر چاودێری باوکی ھاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، ھەڵھات. یەکەم ھەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داھاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داھاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. ھەروەھا لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و ھەوڵی دا بۆ کۆتاییھێنان بە بێیاسایی و سەرھەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی ھیبریددس. ڕکابەری نێوان [[فەڕەنسا]]، [[ئینگلتەرا]] و ئیمپراتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو ھاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ مادلین دوو ڤالوا و دووەمیان لەگەڵ ماری دوو گیز بوو. ھەروەھا لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی ھەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. ھەروەھا جیابوونەوەی مامی، ھێنری ھەشتەم، پاشای ئینگلتەرا، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا ھەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئایینییەکان و داھاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا پاپا پاوڵسی سێیەم لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس ھەروەھا پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەنپایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی ھێنری ھەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی [[ئیرلەندا]]یان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری ھونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەنپایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە ھۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە ھەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای ھەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە ھەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانوونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست ھێنا لە شەڕی سۆلوەی مۆس. تەنھا منداڵی شەرعیی ماوەی، ماری شازادەی سکۆتلەندا، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنھا شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە ١٠ی نیسانی [[١٥١٢]] لە [[لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی ١٥١٤ لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس ھاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەھۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لەژێر دەستی ئەلبانیدا، لەکاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان ھەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، ھەرچەندە ھێرشی ھاوبەش لەسەر سنوورەکە ھەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|ھێنری ھەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەورووپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری ھاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان ڕایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و ڕاوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەھۆی ئەو ھەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستھێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] ھەڵھات بۆ ستێرلینگ، و ڕێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد ھەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩–١٥٣٠ پاشا ھەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین ھێرش و ھەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو ھێنری ھەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] ھاوسەرگیری بکات، لەکاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد؛ بەڵام پاشای سکۆتلەندا ھاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، ھاوسەرگیری کرد؛ بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر ھاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم ھاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری ھەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە ھەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبھێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە ھێنری ھەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە ھاوڕێیەتی لەگەڵ ھێنری مامی ھێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێھێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی ھێنری ھەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. ھەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز ھەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئایینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ ھێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم]]ی [[١٥٤٢]] ھێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا ھەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێھێشتبوو، لەوانە جەیمس ستیوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١–١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگھام ئابی و لۆرد ڕۆبەرت ستیوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسی پێنجەم == ھەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەھۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی ھێنری ھەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاھیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وای کرد زۆرێک بەرھەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] 2a6gc510xz8nbkx7zlkkggn3rdi1ts1 1588712 1588711 2026-06-04T16:00:40Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|James V of Scotland}} 1588712 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ ھەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنھا حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی ھێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی ھەبوو تا دووبارە ھاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە ھاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لەژێر چاودێری باوکی ھاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، ھەڵھات. یەکەم ھەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داھاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داھاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. ھەروەھا لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و ھەوڵی دا بۆ کۆتاییھێنان بە بێیاسایی و سەرھەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی ھیبریددس. ڕکابەری نێوان [[فەڕەنسا]]، [[ئینگلتەرا]] و ئیمپراتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو ھاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ مادلین دوو ڤالوا و دووەمیان لەگەڵ ماری دوو گیز بوو. ھەروەھا لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی ھەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. ھەروەھا جیابوونەوەی مامی، ھێنری ھەشتەم، پاشای ئینگلتەرا، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا ھەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئایینییەکان و داھاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا پاپا پاوڵسی سێیەم لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس ھەروەھا پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەنپایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی ھێنری ھەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی [[ئیرلەندا]]یان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری ھونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەنپایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە ھۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە ھەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای ھەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە ھەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانوونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست ھێنا لە شەڕی سۆلوەی مۆس. تەنھا منداڵی شەرعیی ماوەی، ماری شازادەی سکۆتلەندا، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنھا شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە ١٠ی نیسانی [[١٥١٢]] لە [[لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی ١٥١٤ لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس ھاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەھۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لەژێر دەستی ئەلبانیدا، لەکاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان ھەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، ھەرچەندە ھێرشی ھاوبەش لەسەر سنوورەکە ھەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|ھێنری ھەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەورووپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری ھاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان ڕایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و ڕاوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەھۆی ئەو ھەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستھێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] ھەڵھات بۆ ستێرلینگ، و ڕێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد ھەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩–١٥٣٠ پاشا ھەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین ھێرش و ھەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو ھێنری ھەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] ھاوسەرگیری بکات، لەکاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد؛ بەڵام پاشای سکۆتلەندا ھاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، ھاوسەرگیری کرد؛ بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر ھاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم ھاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری ھەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە ھەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبھێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە ھێنری ھەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە ھاوڕێیەتی لەگەڵ ھێنری مامی ھێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێھێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی ھێنری ھەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. ھەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز ھەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئایینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ ھێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم]]ی [[١٥٤٢]] ھێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا ھەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێھێشتبوو، لەوانە جەیمس ستیوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١–١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگھام ئابی و لۆرد ڕۆبەرت ستیوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسی پێنجەم == ھەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەھۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی ھێنری ھەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاھیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وای کرد زۆرێک بەرھەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|James V of Scotland}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] cg1u2gyd9u2tk9gb463b70z9yrcup0m 1588719 1588712 2026-06-04T17:00:14Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] 1588719 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''جەیمسی پێنجەم''' (١٠ی نیسانی ١٥١٢ – ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٥٤٢) پاشای [[سکۆتلاند|سکۆتلەندا]] بوو لە ٩ی ئەیلوولی ١٥١٣ ھەتا مردنی لە ساڵی ١٥٤٢. لە ٢١ی ئەیلوولی ١٥١٣ تاجپۆشی کرا، کاتێک تەمەنی تەنھا حەڤدە مانگ بوو. جەیمس کوڕی جەیمس چوارەم، پاشای سکۆتلەندا، و مارگەرێت تیودۆر بوو، کە کچی ھێنری حەوتەم، پاشای ئینگلتەرا بوو. لە ماوەی منداڵییدا، سکۆتلەندا لەلایەن جێگرەوەکانی پاشا بەڕێوە دەچوو؛ سەرەتا دایکی وەک جێگری پاشا دەسەڵاتی ھەبوو تا دووبارە ھاوسەرگیری کرد، پاشان جێگرایەتی درا بە ھاوخزمەتی نزیکی جۆن ستیوارت، دوکی ئەڵبانی. دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی جەیمس لە ساڵی ١٥٢٨ دەستی پێ کرد، کاتێک لەژێر چاودێری باوکی ھاوسەری دایکی ئارچیباڵد دوگلاس، ئێرڵی شەشەمی ئانگۆس، ھەڵھات. یەکەم ھەنگاویش ناردنی ئانگۆس بۆ دەرەوەی وڵات و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و زەوییەکانی خێزانی دوگلاس بوو. جەیمس داھاتی تاج و تەختی زۆر زیاد کرد بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵی سامانی پاشایەتی و سوودوەرگرتن لە داھاتی دادپەروەری، گومرک و مافە فیوداڵییەکان. ھەروەھا لە ساڵی ١٥٣٢ کۆلێژی دادپەروەری دامەزراند و ھەوڵی دا بۆ کۆتاییھێنان بە بێیاسایی و سەرھەڵدانی ناوچە سنوورییەکان و دوورگەکانی ھیبریددس. ڕکابەری نێوان [[فەڕەنسا]]، [[ئینگلتەرا]] و ئیمپراتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمانی بایەخێکی دیپلۆماسیی زۆری بە جەیمس پێنجەم بەخشی. ئەمەش وای لێ کرد دوو ھاوسەرگیریی گرنگی فەرەنسی بکات کە لە ڕووی سیاسی و دارایییەوە سوودبەخش بوون؛ یەکەمیان لەگەڵ مادلین دوو ڤالوا و دووەمیان لەگەڵ ماری دوو گیز بوو. ھەروەھا لانیکەم نۆ منداڵی نەشەرعی ھەبوو لە ژمارەیەک پەیوەندیی خۆشەویستی. سەردەمی پاشایەتی جەیمس سەرەتای بڵاوبوونەوەی پڕۆتستانتیزم لە سکۆتلەندا بوو. ھەروەھا جیابوونەوەی مامی، ھێنری ھەشتەم، پاشای ئینگلتەرا، لە کلیسای ڕۆما لە دەیەی ١٥٣٠دا ھەلێکی باشی بۆ جەیمس دروست کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پاپایەتی، و وای لێ کرد دەسەڵاتی خۆی بەسەر دیاریکردنی پۆستە ئایینییەکان و داھاتەکانی کلیسا زیاد بکات. پاپا پاپا پاوڵسی سێیەم لە ساڵی ١٥٣٧ ناونیشانی «بەرگریکار لە باوەڕ»ی پێ بەخشی. جەیمس ھەروەھا پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی لەگەڵ ژمارەیەک سەرکردە و خاوەنپایەی ئیرلەندی پاراست لە ماوەی بەرگرییان لە دژی ھێنری ھەشتەم، و لە ساڵی ١٥٤٠ تەختی [[ئیرلەندا]]یان پێشکەش کرد. وەک پشتگیری ھونەر، پارەیەکی زۆری خەرج کرد بۆ دروستکردنی چەندین کۆشکی پاشایەتی بە شێوازی گۆتیکی کۆتایی و ڕێنەسانس. جەیمس زۆرجار وەک پاشایەکی تۆڵەسەنەر و باسکراوە کە سیاسەتەکانی زیاتر لەسەر کۆکردنەوەی سامانی زۆر و ترسێکی زۆر لە خاوەنپایەکانی وڵات دامەزرا بوون، کە بووە ھۆی دەستبەسەرداگرتنی بێبەزەییانەی زەوییەکانیان. لە ھەمان کاتدا، بە ناوی «پاشای ھەژاران» ناسرا، چونکە دەگەیشتە ھەژاران و لە دژی ستەمکارانیان وەستابوو. جەیمس لە کانوونی یەکەمی ١٥٤٢ کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی سکۆتلەندا لە بەرامبەر ئینگلتەرا شکست ھێنا لە شەڕی سۆلوەی مۆس. تەنھا منداڵی شەرعیی ماوەی، ماری شازادەی سکۆتلەندا، دوای ئەوە بوو بە شازادەی جێنشین، کاتێک تەمەنی تەنھا شەش ڕۆژ بوو. == سەرەتاکانی ژیانی == لە ١٠ی نیسانی [[١٥١٢]] لە [[لینلیتگۆ]] لەدایکبووە، دوای ئەوەی باوکی لە شەری فلۆدن لە [[١٥١٣]] کوژرا،<ref>[[Robert Kerr Hannay]], ''Letters of James IV'' (SHS: Edinburgh, 1953), p. 243.</ref> بووەتە پاشا،<ref>Lucinda H. S. Dean, ''Death and the Royal Succession in Scotland: Ritual, Ceremony and Power'' (Boydell & Brewer, 2024), p. 206.</ref> سەرەتا ڕیجێنسی چووبووە لای دایکی، بەڵام کاتێک شاژن مارگریت تیودۆر لە ئابی ١٥١٤ لەگەڵ ئارچیباڵد دۆگلاس، ئیرلی شەشەمی ئەنگوس ھاوسەرگیری کردووە، گواسترایەوە بۆ جۆن ستوارت، دوکی ئەلبان. لەو ساتەوە منداڵی بەھۆی ململانێ یەک لە دوای یەکەکانی نێوان فراکسیۆنێکی لایەنگری [[ئینگلتەرا]]، ئەنگوس و فراکسیۆنێکی لایەنگری [[فەڕەنسا|فەرەنسی]] لەژێر دەستی ئەلبانیدا، لەکاتێکدا دایکی شاژن و ئاغاکان ھەوڵیان دەدا کەسایەتی پاشا وەریبگرنەوە. ئینگلیزەکان بەدواداچوونیان بۆ سەرکەوتنەکەیان نەکرد لە فلۆدن، ھەرچەندە ھێرشی ھاوبەش لەسەر سنوورەکە ھەبوو، بەڵام [[ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا|ھێنری ھەشتەم]] بە چاوی تەواوەوە سەیری دۆخی [[سکۆتلاند]] دەکرد. فەرمانرەواکانی تری ئەورووپا بە تەواوی بێلایەن نەبوون لەگەڵ ئەگەری ھاوپەیمانی لەگەڵ [[سکۆتلاند]]. لە ساڵی ١٥٢٤ ئەلبانی لە فەرەنسا خانەنشین بوو، بۆیە پەرلەمان ڕایگەیاند کە جەیمس ئامادەیە بۆ حوکمرانی، بەڵام ناچار بوو ئامۆژگاری لە دایکی و ڕاوێژکارێکی دیکە وەربگرێت. ئەمەش زۆر بەھۆی ئەو ھەوڵانەی بوو کە دەیکرد، و لە ساڵی ١٥٢٦ ئەنگوس دەسەڵاتی پاشای بەدەستھێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە خستییە ژوورێکی داخراوەوە کاتێک جەیمس لە [[ئێدینبەرە|ئەدینبۆرگەوە]] ھەڵھات بۆ ستێرلینگ، و ڕێوشوێنی توندی دانا بۆ لەسێدارەدانی ئەنگوس، ئەمەش ناچاری کرد ھەڵبێت بۆ ئینگلتەرا. == حوکمەکە بە تەواوی == لە ساڵانی ١٥٢٩–١٥٣٠ پاشا ھەوڵێکی زۆری دا بۆ سەرکوتکردنی ئەو شوێنکەوتووانەی کە خەریکی وروژاندنی کێشە و ئاڵۆزی بوون لە باشوور. دوای چەندین ھێرش و ھەڵمەتی دژە ئینگلتەرا، دانوستانەکانی ئاشتی دەستی پێکرد و پەیماننامەکە لە مانگی ئایاری ساڵی [[١٥٣٤]] واژوو کرا. لەو کاتەدا وەک بۆنەکانی پێشوو ھێنری ھەشتەم ئاواتی خواست کە جەیمس کچەکەی لەگەڵ [[ماریی یەکەمی ئینگلستان|مێری]] ھاوسەرگیری بکات، لەکاتێکدا [[چارڵزی پێنجەم|چارڵی پێنجەم]] پێشنیاری خانمانی دیکەی کرد؛ بەڵام پاشای سکۆتلەندا ھاوسەرگیرییەکی فەرەنسی بە باشتر دەزانی، بۆیە سەردانی فەرەنسای کرد و لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٥٣٧ لەگەڵ مادلین، کچی پاشای فەرەنسا، ھاوسەرگیری کرد؛ بەڵام دوای گەیشتنیان بۆ سکۆتلەندا، مادلین کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی ١٥٣٨ جارێکی تر ھاوسەرگیری کرد، ئەمجارەیان لەگەڵ مێری گویز (١٥١٥–١٥٦٠)، کچی کلۆد، دوکی گویز، و بێوەژنەکەی لویس دی ئۆرلێئانز، دوکی لۆنگیڤیل. ئەم ھاوسەرگیرییە گرنگییەکی زۆری ھەبوو، چونکە وای لێکرد کە سیاسەتی دەرەوەی پشتیوانی لە ھەردوو لایەنەکەی ئینگلتەرا و فەرەنسا واز لێبھێنێت و بە تەواوی خۆی وەک یەکێک لە دژبەرانی ئینگلتەرا جێگیر بکات. لە ساڵی ١٥٣٦دا ڕەتیکردەوە لە [[یۆرک]] چاوی بە ھێنری ھەشتەم بکەوێت و ساڵی دواتر، کابۆ و شمشێرێکی وەک دیاری لەلایەن پاپا پاوڵی سێیەم وەرگرت، بەم شێوەیە وازی لە ھاوڕێیەتی لەگەڵ ھێنری مامی ھێنا کە کەنیسەی کاسۆلیکی بەجێھێشتبوو. دوو پیلانی تیرۆرکردنی ئاشکرا بوو و جەیمس پلانەکانی ھێنری ھەشتەمی بۆ ڕفاندنی پووچەڵکردەوە. ھەرچەندە لە ساڵی ١٥٤٠ پاشای ئینگلیز ھەوڵێکی دیکەی دا بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی جەیمس، یان لانیکەم بێلایەنییەکەی، سەبارەت بە سیاسەتە ئایینییەکانی، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوو وڵات لەڕادەبەدەر ئاڵۆز بوون.<ref>[[Thomas D'Arcy McGee]] (1862), ''A Popular History of Ireland: from the Earliest Period to the Emancipation of the Catholics'', Book VII, Chapter III.</ref> لە ساڵی ١٥٤٢ ھێنری سوپایەکی نارد بۆ داگیرکردنی سکۆتلەندا. جەیمس درەنگ نەبوو لە وەڵامدانەوە، بەڵام ئاغاکانی یان توورە بوون یان بێباکانە. لە [[٢٥ی تشرینی دووەم]]ی [[١٥٤٢]] ھێزەکانی بە ئاسانی پەرش و بڵاو بوون و لە شەڕی سۆلوای مۆس تووشی شکستێکی گەورە بوون. ئەم قەیرانە کاریگەری لەسەر مێشکی پاشا ھەبوو و لە [[١٤ی کانوونی یەکەم|١٤ی کانوونی دووەمدا]] لە فۆڵکلاند کۆچی دوایی کرد. تازە زانیبووی لەدایکبوونی کچەکەی، [[ماری شاژنی سکۆتلاند|مێری]] کە میراتگری شەرعی بوو. کورەکانی لە تەمەنی کۆرپەیدا مردبوون. چەندین منداڵی ناشەرعی لە دوای خۆی بەجێھێشتبوو، لەوانە جەیمس ستیوارت،<ref name="HMC670">''HMC: 6th Report & Appendix'' (London, 1877), p. 670: Pope Clement VII sent a dispensation to James V dated 30 August 1534 that allowed four of the children to take holy orders when they came of age. The document stated that James elder was in his fifth year, James younger and John in their third year, and Robert in his first year.</ref> ئیرلی مۆرای. (کە بوو بە پارێزەری مێری)، لۆرد جۆن ستوارت (١٥٣١–١٥٦٣)، ئابۆتی کۆلدینگھام ئابی و لۆرد ڕۆبەرت ستیوارت،<ref>Gordon Donaldson, ''Register of the Privy Seal of Scotland: 1567-1574'', vol. 6 (Edinburgh, 1963), p. 67 no. 298: ''Register of the Privy Seal'', vol. 8 (Edinburgh, 1982), p. 485, no. 2742.</ref> ئیرلی ئۆرکنی (١٥٩٢ کۆچی دوایی کردووە). == کارەکانی جەیمسی پێنجەم == ھەرچەندە پادشایەکی لاواز بوو و بەھۆی شێوازی ژیانی ناتەقلیدییەوە زیاتر لاواز بوو، بەڵام وەک فەرمانڕەوایەک چالاکیی و سەربەخۆیی گەورەی نیشان دا بە وەستانەوە لە دژی فێڵەکانی مامی ھێنری ھەشتەم و بە دژایەتیکردنی کاریگەریی ئاغاکان. گۆشەگیریی سەر زاھیدەکان لە سەردەمی حوکمرانیدا بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی کاریگەریی توندی بەرپرسانی ئایینی بەتایبەت دەیڤید پیتۆن، قەشە سەرەکییەکەی سانت ئەندرۆس بووە. خووی سەرگەردانی پاشا لەناو کۆڵبەرەکاندا، جەماوەرییەکی زۆری بۆ مسۆگەر کرد و بە ئەگەرێکی زۆرەوە وای کرد زۆرێک بەرھەمی وەک شیعرێک کە باس لە دیمەنەکانی ژیانی جووتیاران دەکات بۆی بگەرێننەوە، بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە کە ھیچ کامیان نووسیبێت. لە نێو ئەو بۆچوونانەی کە لە شیعرەکانی سێر دەیڤید لیندسایدا خراونەتەڕوو، کە تەواو دۆستانە بوو لەگەڵیدا، وا دیارە ناوبەناو شیعری نووسیوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{پۆلی کۆمنز|James V of Scotland}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە}} [[پۆل:شاعیرانی سکۆتلاندی]] [[پۆل:مردووانی ١٥٤٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٥١٢]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی گادێلیی سکۆتی]] kyy0ilr2f0lb7gizmj66w8bc8tnke2l 3 296372 1588708 2026-06-04T13:05:07Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1588708 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٣:٠٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0cdrz7nybga98frfun24kzum361xgtm 0 296373 1588717 2026-06-04T16:32:32Z حوسێن 42516 حوسێن پەڕەی [[پۆڕ (باڵندە)]]ی گواستەوە بۆ [[پۆڕ]] 1588717 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[پۆڕ]] br2387jc42zvs0109i0vz8s463zy14r 1 296374 1588725 2026-06-04T18:36:43Z Sakura emad 42467 /* سڕینەوە */ بەشی نوێ 1588725 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) q6qj2386gpblhda57b60qqjf4hymwyw 1588726 1588725 2026-06-04T18:38:25Z Sakura emad 42467 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588726 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) byou241y65owiakqajfzuq98dxl1oex 1588732 1588726 2026-06-04T19:55:29Z Serchia 5238 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588732 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) pb1bo4gymgnlrryrwjgcoyx5cgwlxqa 1588739 1588732 2026-06-04T21:16:28Z Sakura emad 42467 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588739 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) m9t1uhv529l7t08jdus6sm2mo7zkabd 1588740 1588739 2026-06-04T21:24:50Z Serchia 5238 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588740 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) t38d7nlrak23c02h59ouotztod4j3bn 1588741 1588740 2026-06-04T21:26:22Z Sakura emad 42467 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588741 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 9m4c5tgylxhfj3847bbl5c8vkw15len 1588742 1588741 2026-06-04T21:33:34Z Serchia 5238 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588742 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) auvi178pig474qrrwf8govsqmpmcl9z 1588743 1588742 2026-06-04T21:42:52Z Sakura emad 42467 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588743 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[پەڕگە:CKBSC2026.png]] نازانم لەمە زیاتر Reference چیتر دابنێم تەنھا لەبەر ئەوەی لەناو وتارەکە دانەنراوە مانای ئەوە نییە بەڕێزت دیسان تاگی پێشنیاری سڕینەوەی لێ دابنێی ئەخر سیاسەتمان ھەیە ئەوە قەدەغە دەکات! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) mionilt2lnoj5eo7a2j87n9ndr31ggx 1588744 1588743 2026-06-04T21:51:15Z Serchia 5238 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588744 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[پەڕگە:CKBSC2026.png]] نازانم لەمە زیاتر Reference چیتر دابنێم تەنھا لەبەر ئەوەی لەناو وتارەکە دانەنراوە مانای ئەوە نییە بەڕێزت دیسان تاگی پێشنیاری سڕینەوەی لێ دابنێی ئەخر سیاسەتمان ھەیە ئەوە قەدەغە دەکات! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::ئەمە سەرچاوە نییە، بۆچوونێکە کە دیارە وەڵامی پرسیارەکەش ناداتەوە. ئێمە دەزانین کە میرنشینی سۆران و ناوچەیەکمان بە ناوی سۆران هەیە، و لەگەڵ شێوەزارێک بەڵام نەک گەل و هۆزێک. جا ئەگەر سەریشتان لە بابەتەکە دەرناچێت، پێم باشە بەشداربووی دیکەی ویکیپیدیایش قسەیەکی تێدا بکەن، بەڵام هەرچۆن بێت وتارەکە شایەنی مانەوە نییە و دەبوایە زۆر زووتر سڕابایەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٥١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6llkili5rqyd74xm4h8puo0mfkfl132 1588745 1588744 2026-06-04T22:02:52Z Sakura emad 42467 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588745 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[پەڕگە:CKBSC2026.png]] نازانم لەمە زیاتر Reference چیتر دابنێم تەنھا لەبەر ئەوەی لەناو وتارەکە دانەنراوە مانای ئەوە نییە بەڕێزت دیسان تاگی پێشنیاری سڕینەوەی لێ دابنێی ئەخر سیاسەتمان ھەیە ئەوە قەدەغە دەکات! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::ئەمە سەرچاوە نییە، بۆچوونێکە کە دیارە وەڵامی پرسیارەکەش ناداتەوە. ئێمە دەزانین کە میرنشینی سۆران و ناوچەیەکمان بە ناوی سۆران هەیە، و لەگەڵ شێوەزارێک بەڵام نەک گەل و هۆزێک. جا ئەگەر سەریشتان لە بابەتەکە دەرناچێت، پێم باشە بەشداربووی دیکەی ویکیپیدیایش قسەیەکی تێدا بکەن، بەڵام هەرچۆن بێت وتارەکە شایەنی مانەوە نییە و دەبوایە زۆر زووتر سڕابایەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٥١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] وەک وتم لە سەرەتا و ئێستاش ھەمان شتم وتووە Referenceم داناوە کە بۆچی ھێشتوومەتەوە دەبوایە بەڕێزت بەبێ پووچەڵکردنەوەی دەستکاریم وتووێژ بکەیتەوە، و خەڵکی سۆران Identityیان ھەیە خۆ بە کەیفی من و تۆ نییە ئەوە وتاری لەسەر ھەیە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی. ئەوە لەسەر بابەتی وتار یەک. :::::::::'''دووەم شت و گرنگترین خاڵ''' من خۆم بەبەڕێوەبەری سڕینەوە (Deleting Administrator) داناوە لێرە و دەستکاری تۆم پووچەڵ (Undo) نەکردۆتەوە تاگەکەم بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی لاداوە واتا بڕیارم لە وتارەکە داوە و یەکلایم کردۆتەوە. ھەموو ئەوانەی ئێرە دەزانن من لە بەشی سڕینەوە و گەڕاندنەوەی وتارەکان کاردەکەم بڕیاریان لەسەر دەدەم، ھەمان شتیش بۆ ئەو وتارە ڕوویداوە و جیاوازی نەبووە بۆچی پێت باش بوو کە '''دەستکارییەکەی من بەبێ وتووێژ پووچەڵ''' بکەیتەوە و داڕێژەیەک دابنێیتەوە کە دووبارە نابێ دابنرێتەوە '''بەپێی سیاسەت''' ئەتوانی ڕوونی بکەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) k98b1g3o13rv60u54nllcd1flu33prl 1588801 1588745 2026-06-05T09:52:39Z Tessla 41338 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588801 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[پەڕگە:CKBSC2026.png]] نازانم لەمە زیاتر Reference چیتر دابنێم تەنھا لەبەر ئەوەی لەناو وتارەکە دانەنراوە مانای ئەوە نییە بەڕێزت دیسان تاگی پێشنیاری سڕینەوەی لێ دابنێی ئەخر سیاسەتمان ھەیە ئەوە قەدەغە دەکات! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::ئەمە سەرچاوە نییە، بۆچوونێکە کە دیارە وەڵامی پرسیارەکەش ناداتەوە. ئێمە دەزانین کە میرنشینی سۆران و ناوچەیەکمان بە ناوی سۆران هەیە، و لەگەڵ شێوەزارێک بەڵام نەک گەل و هۆزێک. جا ئەگەر سەریشتان لە بابەتەکە دەرناچێت، پێم باشە بەشداربووی دیکەی ویکیپیدیایش قسەیەکی تێدا بکەن، بەڵام هەرچۆن بێت وتارەکە شایەنی مانەوە نییە و دەبوایە زۆر زووتر سڕابایەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٥١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] وەک وتم لە سەرەتا و ئێستاش ھەمان شتم وتووە Referenceم داناوە کە بۆچی ھێشتوومەتەوە دەبوایە بەڕێزت بەبێ پووچەڵکردنەوەی دەستکاریم وتووێژ بکەیتەوە، و خەڵکی سۆران Identityیان ھەیە خۆ بە کەیفی من و تۆ نییە ئەوە وتاری لەسەر ھەیە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی. ئەوە لەسەر بابەتی وتار یەک. :::::::::'''دووەم شت و گرنگترین خاڵ''' من خۆم بەبەڕێوەبەری سڕینەوە (Deleting Administrator) داناوە لێرە و دەستکاری تۆم پووچەڵ (Undo) نەکردۆتەوە تاگەکەم بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی لاداوە واتا بڕیارم لە وتارەکە داوە و یەکلایم کردۆتەوە. ھەموو ئەوانەی ئێرە دەزانن من لە بەشی سڕینەوە و گەڕاندنەوەی وتارەکان کاردەکەم بڕیاریان لەسەر دەدەم، ھەمان شتیش بۆ ئەو وتارە ڕوویداوە و جیاوازی نەبووە بۆچی پێت باش بوو کە '''دەستکارییەکەی من بەبێ وتووێژ پووچەڵ''' بکەیتەوە و داڕێژەیەک دابنێیتەوە کە دووبارە نابێ دابنرێتەوە '''بەپێی سیاسەت''' ئەتوانی ڕوونی بکەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: سڵاو، پێم خۆش بوو دوو قسە بکەمە ناو ئەم وتووێژەوە. کاک سەرچیا، ئەمە کاری یەکەم و دووەم-تان نییە، و هیچ بەکارهێنەرێک بۆی نییە دەستکاری بەڕێوەبەر بەبێ وتووێژ بگەڕێنێتەوە، هەتا بگاتە نووسینێک کە سوور هەموو خەڵکیی کوردستان بزانن هەڵەیە. بابەتەکەش هەرچی بێت من نایزانم، بەڵام گەڕاندنەوەی دەستکاری بەڕێوەبەر دووبارەی دەکەمەوە نابێت ڕووبداتەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) samxbvv5mg98bi3j1brepzbs7hawamd 1588814 1588801 2026-06-05T11:35:05Z Serchia 5238 /* سڕینەوە */ وەڵامدانەوە 1588814 wikitext text/x-wiki == سڕینەوە == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] دیارە کە من دەستکارییەکەم گەڕاندۆتەوە ھۆکارەکەیشم نووسیوە، و لە ویکیپیدیاش نەریتە کە دەستکاری بەڕێوەبەران نەگەڕێنیتەوە بەبێ وتووێژکردن، نابێت بەڕێوەبەرێک دەستکاری بەڕێوبەرێکی تر بگەڕێنێتەوە بەبێ ئەوەی وتووێژ بکرێ سەرەتا ئەگەرنا شتێک نامێنێ بەناوی ویکیپیدیا. بۆچی ئەم دەستکاریەت گەڕاندۆتەوە ؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :شايەنی باسە ئێستا چێکم کرد بەڕێزتان بەڕێوبەری پێشوون. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٨:٣٨، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] شتێکت وەک ڕوونکردنەوە بە ئینگلیزی نووسیوە کە ڕوون نەبووە. ئەمە ویکیی ئینگلیزی نییە ئەگەر بەڕێزت بەڕێوەبەری و باسی نەریت دەکەی، و پێم خۆشە لێرە بە کوردی ببیستم ئەگەر هۆکارێک هەیە بۆ هێشتنەوەی وتارەکە. وەک دیارە یەک سەرچاوە لەم وتارە بەکارنەهاتووە و کەسێکیش کەمێک لەسەر کوردستان بزانێت دەزانێت شتێکمان نییە بە ناوی گەلی سۆران. لەباتی چاودێریکردنێکی باشی ویکیپیدیای کوردی کە پڕ نەبێت لەم جۆرە وتارانە، کاری خەڵکی دیکەش زەحمەت مەکەن کە هەوڵی ڕاستکردنەوەی شتێک دەدەن. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١٩:٥٥، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] کاک سەرچیا ئەمە قسە نییە کردووتە بە تایبەت کە بەڕێوەبەریش بووی پێشووتر. ئێرە پێش ئەوەی کوردی بێت یان ھەرچیەک بێت پڕۆژەیەکە تایبەتە بە ویکیمیدیا، تورک بیت فارس بیت کورد بیت گرنگ نییە، یانی تەنھا لەبەر ئەوە بەبێ گوێدانە ھیچ شتێک دەستکارییەکەی منت گەڕاندۆتەوە چونکە بە کوردی نەمنووسیوە؟ بەڕاستی بەکارھێنەرە تازەکانیش شتی وا ناکەن نەک کەسێکی وەک تۆ کە چەندین ساڵە لێرەیە. ئەی چی لە دەستکاری بەڕێوبەرانی سەرانسەری دەکەی کە بە ئینگلیزی ھۆکار دەنووسن ھی ئەوانیش دەگەڕێنیەوە بەبێ ھۆکار نووسین؟ سیاسەتێکی ناوخۆ ھەیە ڕێگە لەمن بگرێ بە ئیلا دەبێ بە کوردی بینووسم؟ نییە. دەی چی من بە ئینگلیزی ئەینووسم لەمەولا بزانم چۆن دەستکارییەکانم ئەگەڕێنییەوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:١٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕانەوە هەر لەبەر ئەوە نەبووە کە بە ئینگلیزی نووسیوتە، بەڵام بیانووش هەڵناگرێ و کەسێک لە ویکیی کوردی بەشداری بکات، پێویستە لە هەموو شوێنێک بە کوردی بنووسێت. ئێستاش ئەمە ئەسڵی بابەتەکە نییە، قسە لەسەر ئەوەیە کە بۆچی پێتان وایە دەبێت وتارێکی وا بمێنێتەوە کە وەک گوتم نە سەرچاوەیەکی هەیە و نە شتێک بەو ناوە هەیە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٢٤، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] گەر تۆزێک دیقەتان دابوایە لە ھۆکاری لابردنەکە نووسیومە و Referenceم بۆ وتارەکە داناوە کە بوونی ھەیە و سەرچاوەی ھەیە، دووەم شتیش لێرە کە سەرپێچییە داڕێژەی پێشنیاری سڕینەوە دووبارە دانانرێتەوە گەر لاببرێ بە تایبەتیش گەر بەڕێوەبەر لایببات کاک سەرچیا چۆن ئەبێ شتی وا بکەیت؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٢٦، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەم بابەتە ئەوەندە ئەم سەر و ئەو سەری ناوێ، لەجیاتی گۆڕینی بابەت بۆ لابردنی تاگ و نووسین بە ئینگلیزی، با قسە بێتە سەر ئەوە سەرچاوە و بەڵگە چییە بۆ پاڵشتی ئەم وتارە. دەڵێی (Reference)م داناوە، کوا لەکوێیە و کامەیە؟ ئەم پرسیارە بۆ تۆ و بەشداربووانی دیکەی ویکییش بێت. تەنانەت ئەگەر سەرچاوەش نییە، بە لێداونێکیش بێت پێمان بڵێن کە سۆران چۆن بووەتە گەل؟! [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٣٣، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::[[پەڕگە:CKBSC2026.png]] نازانم لەمە زیاتر Reference چیتر دابنێم تەنھا لەبەر ئەوەی لەناو وتارەکە دانەنراوە مانای ئەوە نییە بەڕێزت دیسان تاگی پێشنیاری سڕینەوەی لێ دابنێی ئەخر سیاسەتمان ھەیە ئەوە قەدەغە دەکات! [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢١:٤٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::ئەمە سەرچاوە نییە، بۆچوونێکە کە دیارە وەڵامی پرسیارەکەش ناداتەوە. ئێمە دەزانین کە میرنشینی سۆران و ناوچەیەکمان بە ناوی سۆران هەیە، و لەگەڵ شێوەزارێک بەڵام نەک گەل و هۆزێک. جا ئەگەر سەریشتان لە بابەتەکە دەرناچێت، پێم باشە بەشداربووی دیکەی ویکیپیدیایش قسەیەکی تێدا بکەن، بەڵام هەرچۆن بێت وتارەکە شایەنی مانەوە نییە و دەبوایە زۆر زووتر سڕابایەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ٢١:٥١، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]] وەک وتم لە سەرەتا و ئێستاش ھەمان شتم وتووە Referenceم داناوە کە بۆچی ھێشتوومەتەوە دەبوایە بەڕێزت بەبێ پووچەڵکردنەوەی دەستکاریم وتووێژ بکەیتەوە، و خەڵکی سۆران Identityیان ھەیە خۆ بە کەیفی من و تۆ نییە ئەوە وتاری لەسەر ھەیە لە ویکیپیدیای ئینگلیزی. ئەوە لەسەر بابەتی وتار یەک. :::::::::'''دووەم شت و گرنگترین خاڵ''' من خۆم بەبەڕێوەبەری سڕینەوە (Deleting Administrator) داناوە لێرە و دەستکاری تۆم پووچەڵ (Undo) نەکردۆتەوە تاگەکەم بە شێوەیەکی زۆر ئاسایی لاداوە واتا بڕیارم لە وتارەکە داوە و یەکلایم کردۆتەوە. ھەموو ئەوانەی ئێرە دەزانن من لە بەشی سڕینەوە و گەڕاندنەوەی وتارەکان کاردەکەم بڕیاریان لەسەر دەدەم، ھەمان شتیش بۆ ئەو وتارە ڕوویداوە و جیاوازی نەبووە بۆچی پێت باش بوو کە '''دەستکارییەکەی من بەبێ وتووێژ پووچەڵ''' بکەیتەوە و داڕێژەیەک دابنێیتەوە کە دووبارە نابێ دابنرێتەوە '''بەپێی سیاسەت''' ئەتوانی ڕوونی بکەیتەوە؟ [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ٢٢:٠٢، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Serchia|Serchia]]، @[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]]: سڵاو، پێم خۆش بوو دوو قسە بکەمە ناو ئەم وتووێژەوە. کاک سەرچیا، ئەمە کاری یەکەم و دووەم-تان نییە، و هیچ بەکارهێنەرێک بۆی نییە دەستکاری بەڕێوەبەر بەبێ وتووێژ بگەڕێنێتەوە، هەتا بگاتە نووسینێک کە سوور هەموو خەڵکیی کوردستان بزانن هەڵەیە. بابەتەکەش هەرچی بێت من نایزانم، بەڵام گەڕاندنەوەی دەستکاری بەڕێوەبەر دووبارەی دەکەمەوە نابێت ڕووبداتەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٥٢، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::::::::@[[بەکارھێنەر:Sakura emad|Sakura emad]] ئەمەی داتناوە (Reference) نییە، پێم وایە شتێکی زەحمەت نییە کە جیاوازی لەنێوان ڕوونکردنەوە و سەرچاوە بکەیت. و کە ئەوەندە دڵنیای سۆران گەلە، داوای بیست سەرچاوەشمان نەکردووە، لانیکەم یەک دوو سەرچاوە لێرە دابنێ کە ئەم قسەیە بسەلمێنێت. هیچ وتارێک لەسەر ئەوە لە ویکیی ئینگلیزی و ویکییەکانی تریش نییە. پێشتر بە هەڵە بەسترابووەوە بە وتاری شێوەزاری سۆرانی. سەبارەت بە لێدوانی @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] مەبەستت چییە کاری یەکەم نییە، کاری تر چی بووە کە ئاوا وەڵام بدەنەوە؟ و ئەوەندەش کە باسی سیاسەت دەکەن لانیکەم ئاماژەی پێ بدەن شتی وا لەکوێ هاتووە، نەک ئاوا بەڕێوەبەر بە خاوەنی ویکی ببینین و بڵێن کەس بۆی نییە کارە هەڵەکانیان بگەڕێنێتەوە. [[بەکارھێنەر:Serchia|<span style="color:mediumblue">'''<span style="font-size:14px">سەرچیا</span>'''</span>]] — ١١:٣٥، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) n63uulc5vyhhbmasarp9qo1721xy2ok 0 296375 1588749 2026-06-04T23:12:34Z مامۆستا 39489 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1354252960|Falih Al-Fayyad]]» 1588749 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''فالح فەیسەڵ فەهد فەیاز''' ( {{Langx|ar|فالح الفياض}} ; لەدایکبووی ٢٧ی ئازاری ١٩٥٦) سیاسەتمەدارێکی [[عێراق|عێراقییە]] ، ڕاوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانییە ، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_115192.htm |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Nato.int}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hoover.org/news/iraqi-national-security-adviser-falih-al-fayyadh-visits-hoover |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Hoover.org}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 June 2016 |ناونیشان=https://www.intelligenceonline.com/government-intelligence_organizations/2016/06/15/faleh-al-fayad,108170156-bre |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Intelligenceonline.com}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 February 2013 |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/02/iraq-national-security-advisor-interview.html |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Al-monitor.com}}</ref> و سەرۆکی ئێستای [[حەشدی شەعبی|هێزەکانی حەشدی شەعبیە]]. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 May 2015 |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/05/iran-iraq-iraq-basij-forces.html |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Al-monitor.com}}</ref> هەروەها دامەزرێنەری [[بزووتنەوەی عەتا|بزووتنەوەی عەتایە]] . == سەرچاوەکان == <references /> == بەستەری دەرەکی == * [https://www.youtube.com/watch?v=kcd0glpFRqM وتارەکەی فالح فەیاز لە کاتی دامەزراندنی بزووتنەوەی عەتا] - [[یووتیووب|یوتیوب]] [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] 5uxgp16n3qa34dkwyxm86w5uwx7dreq 1588750 1588749 2026-06-04T23:13:35Z مامۆستا 39489 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1588750 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''فالح فەیسەڵ فەھد فەیاز''' ({{Langx|ar|فالح الفیاض}} ; لەدایکبووی ٢٧ی ئازاری ١٩٥٦) سیاسەتمەدارێکی [[عێراق|عێراقییە]]، ڕاوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_115192.htm |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Nato.int}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.hoover.org/news/iraqi-national-security-adviser-falih-al-fayyadh-visits-hoover |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Hoover.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=15 June 2016 |ناونیشان=https://www.intelligenceonline.com/government-intelligence_organizations/2016/06/15/faleh-al-fayad,108170156-bre |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Intelligenceonline.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=25 February 2013 |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/02/iraq-national-security-advisor-interview.html |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Al-monitor.com}}</ref> و سەرۆکی ئێستای [[حەشدی شەعبی|ھێزەکانی حەشدی شەعبیە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=11 May 2015 |ناونیشان=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/05/iran-iraq-iraq-basij-forces.html |ڕێکەوتی سەردان=27 December 2017 |وێبگە=Al-monitor.com}}</ref> ھەروەھا دامەزرێنەری [[بزووتنەوەی عەتا|بزووتنەوەی عەتایە]]. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://www.youtube.com/watch?v=kcd0glpFRqM وتارەکەی فالح فەیاز لە کاتی دامەزراندنی بزووتنەوەی عەتا] - [[یووتیووب|یوتیوب]] {{حەشدی شەعبی}} [[پۆل:شیعە عێراقییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٦]] sim22jfxcs6c03kq1ltveiychbe93p1 0 296376 1588760 2026-06-04T23:57:41Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1357759443|Allah]]» 1588760 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Allah-green.svg|چەپ|وێنۆک|وشەی 'ﷲ' بە [[خۆشنووسیی ئیسلامی|خۆشنووسی]] بە خەتتی''[[خەتی سولوس|سولوس]]'']] [[پەڕگە:Allah Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|وێنۆک|نووسراوەی «ﷲ» لە مزگەوتی پێغەمبەر محەممەد (مەسجید نەبەوی)]] '''ئەڵڵا''' یان '''ﷲ''' ({{Langx|ar|ﷲُ}}) زاراوەیەکی [[زمانی عەرەبی|عەرەبییە]] بۆ [[خوا]]، بە شێوەیەکی سەرەکی خوای [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرستیی]] [[خوا لە دینە ئیبراھیمییەکان|ئیبراھیمی]]. لە دەرەوەی زمانە عەرەبییەکان، بە شێوەیەکی بنەڕەتی پەیوەستە بە [[خوا لە ئیسلامدا|ئیسلامەوە]] (کە تێیدا بە ناوی ڕاستەقینەش دادەنرێت)، ھەرچەندە ئەم زاراوەیە لە [[عەرەبستانی پێش ئیسلام|عەرەبستانی پێش ئیسلامیشدا]] بەکارھاتووە و تا ئێستاش بەردەوامە لە بەکارھێنانی لەلایەن شوێنکەوتووە عەرەبزمانەکانی ھەریەکێک لە [[دینە ئیبراھیمییەکان]]، لەوانەش [[خوا لە جوویەتیدا|جوویەتی]] و [[خوا لە مەسیحییەتدا|مەسیحییەت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140327034958/http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 March 2014 |ڕێکەوتی سەردان=18 December 2010 |وێبگە=Islam: Empire of Faith}}</ref><ref>"Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allāh''.</ref><ref name="gardet-allah2">{{cite encyclopedia|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/allah-COM_0047|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|first=L.|last=Gardet|access-date=2 May 2007|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|publisher=Brill Online}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Allah|dictionary=Merriam-Webster|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420121231/http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah|archive-date=20 April 2014|author=Merriam-Webster}}</ref> وا بیر دەکرێتەوە کە لە وشەی ''[[ئیلاھ|ئەلئیلاھ]]'' ({{Lang|ar|الالە}} وەرگیرابێت، {{دەقاودەق|خوداکە}}) و لە ڕووی زمانەوانییەوە پەیوەندیی بە ناوەکانی تری خواوە ھەیە لە [[زمانە سامییەکان]]، وەک [[زمانی ئارامی]] ({{Lang|arc|ܐܲܠܵܗܵܐ}} {{Transliteration|arc|ʼAlāhā}}) و [[زمانی عیبری]] ({{Lang|he|אֱלוֹהַּ}} {{Transliteration|he|ʾĔlōah}}).<ref>{{cite encyclopedia|year=2006|title=Allah|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=isDgI0-0Ip4C&q=ilah|editor=Oliver Leaman|page=34|isbn=978-0-415-32639-1|author=Zeki Saritoprak}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|author=Vincent J. Cornell|title=God: God in Islam|editor=Lindsay Jones|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=MacMillan Reference USA|volume=5|year=2005|page=724}}</ref> وشەی «ﷲ» ئێستا باڵادەستی یان تاکایەتی و [[یەکتاپەرستی|یەکخودایی]] دەگەیەنێت،<ref name="Robin304">{{Cite book|last=Christian Julien Robin|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA304|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|publisher=OUP USA|year=2012|isbn=978-0-19-533693-1|pages=304–305}}</ref> بەڵام لە نێو [[دین لە عەرەبستانی پێش ئیسلامدا|عەرەبەکانی پێش ئیسلامدا]]، ئەڵڵا، [[خواوەندی بەدیھێنەر|خواوەندی باڵادەست و خوڵقێنەر]] بووە و شانبەشانی خواوەندە بچووکەکان لە پانسیۆنێکدا (نێوان کۆمەڵە خواوەندێک) دەپەرسترا.<ref name="auto2">{{cite encyclopedia|author=Anthony S. Mercatante & James R. Dow|title=Allah|encyclopedia=The Facts on File Encyclopedia of World Mythology and Legend|publisher=Facts on File|year=2004|page=53|isbn=978-1-4381-2685-2}}</ref> زۆرێک لە جوولەکەکان و مەسیحییەکان و [[موسڵمانانی سەرەتایی]] لە [[عەرەبیی کلاسیکی|زمانی عەرەبیی کلاسیکدا]] «ﷲ» و «ئەلئیلاھ»یان بە ھاوواتا بەکارھێناوە. ئەم وشەیە لە پێشووشدا، زۆرجار، لەلایەن [[دینی بابی|بابییەکان]]، [[دینی بەھایی|بەھایییەکان]]، ماندانییەکان، مەسیحییەکانی ئەندەنووسیا، و مەسیحییەکانی ماڵتا و جوولەکە سێفاردییەکان،<ref name="Britannica2">"Allah." [[Encyclopædia Britannica]]. 2007. Encyclopædia Britannica</ref><ref name="Britannica">"Allah." [[Encyclopædia Britannica]]. 2007. Encyclopædia Britannica</ref><ref>Willis Barnstone, Marvin Meyer ''The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition'' Shambhala Publications 2009 {{ISBN|978-0-8348-2414-0}} page 531</ref> و ھەروەھا لەلایەن [[گاگائوزەکان|گەلی گاگائوزەوە]] بەکاردەھێنرێت.<ref>{{Cite book|last=Carl Skutsch|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|page=480}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:خوداکانی عەرەب]] [[پۆل:خوا لە ئیسلامدا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:زاراوە عەرەبییەکان]] [[پۆل:زاراوە دینییەکان]] [[پۆل:خوا]] [[پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان]] a2ne6qcy385nkein2hpf4ea64y34fs4 1588761 1588760 2026-06-05T00:02:00Z Ari Qasm 57423 1588761 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Allah Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|وێنۆک|نووسراوەی «ﷲ» لە مزگەوتی پێغەمبەر محەممەد (مەسجید نەبەوی)]] '''ئەڵڵا''' یان '''ﷲ''' ({{Langx|ar|ﷲُ}}) زاراوەیەکی [[زمانی عەرەبی|عەرەبییە]] بۆ [[خوا]]، بە شێوەیەکی سەرەکی خوای [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرستیی]] [[خوا لە دینە ئیبراھیمییەکان|ئیبراھیمی]]. لە دەرەوەی زمانە عەرەبییەکان، بە شێوەیەکی بنەڕەتی پەیوەستە بە [[خوا لە ئیسلامدا|ئیسلامەوە]] (کە تێیدا بە ناوی ڕاستەقینەش دادەنرێت)، ھەرچەندە ئەم زاراوەیە لە [[عەرەبستانی پێش ئیسلام|عەرەبستانی پێش ئیسلامیشدا]] بەکارھاتووە و تا ئێستاش بەردەوامە لە بەکارھێنانی لەلایەن شوێنکەوتووە عەرەبزمانەکانی ھەریەکێک لە [[دینە ئیبراھیمییەکان]]، لەوانەش [[خوا لە جوویەتیدا|جوویەتی]] و [[خوا لە مەسیحییەتدا|مەسیحییەت]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140327034958/http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=27 March 2014 |ڕێکەوتی سەردان=18 December 2010 |وێبگە=Islam: Empire of Faith}}</ref><ref>"Islam and Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allāh''.</ref><ref name="gardet-allah2">{{cite encyclopedia|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/allah-COM_0047|title=Allah|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam Online|first=L.|last=Gardet|access-date=2 May 2007|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor5-first=W.P.|editor5-last=Heinrichs|publisher=Brill Online}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|title=Allah|dictionary=Merriam-Webster|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420121231/http://www.merriam-webster.com/dictionary/allah|archive-date=20 April 2014|author=Merriam-Webster}}</ref> وا بیر دەکرێتەوە کە لە وشەی ''[[ئیلاھ|ئەلئیلاھ]]'' ({{Lang|ar|الالە}} وەرگیرابێت، {{دەقاودەق|خوداکە}}) و لە ڕووی زمانەوانییەوە پەیوەندیی بە ناوەکانی تری خواوە ھەیە لە [[زمانە سامییەکان]]، وەک [[زمانی ئارامی]] ({{Lang|arc|ܐܲܠܵܗܵܐ}} {{Transliteration|arc|ʼAlāhā}}) و [[زمانی عیبری]] ({{Lang|he|אֱלוֹהַּ}} {{Transliteration|he|ʾĔlōah}}).<ref>{{cite encyclopedia|year=2006|title=Allah|encyclopedia=The Qur'an: An Encyclopedia|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=isDgI0-0Ip4C&q=ilah|editor=Oliver Leaman|page=34|isbn=978-0-415-32639-1|author=Zeki Saritoprak}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|author=Vincent J. Cornell|title=God: God in Islam|editor=Lindsay Jones|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|edition=2nd|publisher=MacMillan Reference USA|volume=5|year=2005|page=724}}</ref>[[پەڕگە:Allah-green.svg|چەپ|وێنۆک|وشەی 'ﷲ' بە [[خۆشنووسیی ئیسلامی|خۆشنووسی]] بە خەتتی ''[[خەتی سولوس|سولوس]]'']]وشەی «ﷲ» ئێستا باڵادەستی یان تاکایەتی و [[یەکتاپەرستی|یەکخودایی]] دەگەیەنێت،<ref name="Robin304">{{Cite book|last=Christian Julien Robin|url=https://books.google.com/books?id=GKRybwb17WMC&pg=PA304|title=Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity|publisher=OUP USA|year=2012|isbn=978-0-19-533693-1|pages=304–305}}</ref> بەڵام لە نێو [[دین لە عەرەبستانی پێش ئیسلامدا|عەرەبەکانی پێش ئیسلامدا]]، ئەڵڵا، [[خواوەندی بەدیھێنەر|خواوەندی باڵادەست و خوڵقێنەر]] بووە و شانبەشانی خواوەندە بچووکەکان لە پانسیۆنێکدا (نێوان کۆمەڵە خواوەندێک) دەپەرسترا.<ref name="auto2">{{cite encyclopedia|author=Anthony S. Mercatante & James R. Dow|title=Allah|encyclopedia=The Facts on File Encyclopedia of World Mythology and Legend|publisher=Facts on File|year=2004|page=53|isbn=978-1-4381-2685-2}}</ref> زۆرێک لە جوولەکەکان و مەسیحییەکان و [[موسڵمانانی سەرەتایی]] لە [[عەرەبیی کلاسیکی|زمانی عەرەبیی کلاسیکدا]] «ﷲ» و «ئەلئیلاھ»یان بە ھاوواتا بەکارھێناوە. ئەم وشەیە لە پێشووشدا، زۆرجار، لەلایەن [[دینی بابی|بابییەکان]]، [[دینی بەھایی|بەھایییەکان]]، ماندانییەکان، مەسیحییەکانی ئەندەنووسیا، و مەسیحییەکانی ماڵتا و جوولەکە سێفاردییەکان،<ref name="Britannica2">"Allah." [[Encyclopædia Britannica]]. 2007. Encyclopædia Britannica</ref><ref name="Britannica">"Allah." [[Encyclopædia Britannica]]. 2007. Encyclopædia Britannica</ref><ref>Willis Barnstone, Marvin Meyer ''The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition'' Shambhala Publications 2009 {{ISBN|978-0-8348-2414-0}} page 531</ref> و ھەروەھا لەلایەن [[گاگائوزەکان|گەلی گاگائوزەوە]] بەکاردەھێنرێت.<ref>{{Cite book|last=Carl Skutsch|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|page=480}}</ref> == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|زمانی عەرەبی|ئیسلام|دین}} [[پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان]] [[پۆل:خوداکانی عەرەب]] [[پۆل:خوا لە ئیسلامدا]] [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی]] [[پۆل:زاراوە عەرەبییەکان]] [[پۆل:زاراوە دینییەکان]] [[پۆل:خوا]] [[پۆل:وشە و دەستەواژە عەرەبییەکان]] ba1l9d6vdqwp7yd4xael01ihwtzxgdl 0 296377 1588762 2026-06-05T00:44:52Z Ari Qasm 57423 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1349599813|Early Muslims]]» 1588762 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles>{{ئیسلام}}لە ساڵی ٦١٣ تا ٦١٩ زایینی [[پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا|پێغەمبەری ئیسلام]] [[محەممەد]] لە زێدی خۆی لە [[مەککە]] شوێنکەوتوویەکی کەمی ئەو کەسانەی کۆکردەوە کە پەیامی [[ئیسلام|ئیسلامەکەییان]] لەباوەشگرت و بەم شێوەیە بوون بە [[موسڵمان]]. یەکەم کەس کە دانی بە ئیسلامدا نا، ھاوسەرەکەی بوو، [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خووەیلید]]. ناسنامەی موسڵمانی دووەمی پیاو، دوای خودی محەممەد، تاڕاددەیەکی زۆر بە درێژاییی ھێڵە تائیفییەکان مشتومڕی لەسەرە، چوونکە [[شیعە]] و ھەندێک سەرچاوەی [[سوننە]] یەکەم کەس وەک [[ئیمامەت (شیعە)|ئیمامی شیعە]] [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] دەناسێنن، کە منداڵێک بوو لەو کاتەدا، کە لە ماڵی ئامۆزاکەی، محەممەد، گەورەبووە. سەرچاوەکانی تر باس لەوە دەکەن کە یەکەم پیاوی موسڵمان [[ئەبووبەکر]] بووە کە دواتر لە شوێنی محەممەد بووە یەکەم [[خەلیفەکانی ڕاشیدون|خەلیفەی ڕاشیدین]]، یان زڕکوڕەکەی محەممەد، [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]]. [[پەڕگە:Siyer-i_Nebi_-_Muhammad_und_Chadidscha_()_führen_die_ersten_rituelle_Waschung_-wudhu-_durch.jpg|چەپ|وێنۆک|وێناکردنێکی پەیامبەر [[محەممەد]] و [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی]] ھاوسەری، کاتێک کە پەیامبەر یەکەم [[دەستنوێژ|دەستنوێژی]] گرت. لەلایەن سیەر نەبییەوە]] == یەکەم ژنەموسڵمان == [[پەڕگە:Khadija_tomb.jpg|وێنۆک|گۆڕستانی خەدیجە لە مەککە، پێش ڕووخاندنی لەلایەن ئالو سعوودەوە لە ساڵانی ١٩٢٠]] پەیامبەر [[محەممەد]] بۆ یەکەمجار بانگەشەی ئەوەی کرد کە یەکەم وەحیی لە دەوروبەری ساڵی ٦١٠ی زایینی بۆ ھاتووە، کە سەرەتا تەنھا لەگەڵ ھاوسەرەکەی، [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خووەیلید،]] ھاوبەشیی پێکرد. بە تێپەڕبوونی کات، لە زێدی خۆی لە [[مەککە]]، محەممەد شوێنکەوتوویەکی کەمی ئەو کەسانەی کۆکردەوە کە پەیامی [[ئیسلام|ئیسلامی]] ئەویان لەباوەشگرتبوو ( {{دەقاودەق|تەسلیمبوون}} بۆ خودا) و بوون بە [[موسڵمان]]. ئەمەش تادێت تووڕەییی گەورەکانی مەککەی بەدوای خۆیدا دەھێنا، کە موسڵمانە سەرەتایییەکانیان دەچەوساندەوە و گۆشەگیرییان لەسەر دانابوون، بەتایبەتی کۆیلە و دەرکراوانی کۆمەڵایەتی.{{Sfn|Haider|2014}} لە کاتێکدا خەدیجە بە شێوەیەکی گشتگیر وەک یەکەم مێینەی موسڵمان ناسراوە، ناسنامەی دووەمی پیاوی موسڵمان، دوای خودی محەممەد، مشتومڕی لەسەرە.{{Sfn|Watt|1953}} == دووەم پیاوی موسڵمان == ناکۆکییەکی بەردەوام پەیوەندیی بە ناسنامەی دووەمی پیاوی موسڵمانەوە ھەیە، واتە یەکەم نێر کە فێرکارییەکانی محەممەدی قبوڵکردبێت.{{Sfn|Veccia Vaglieri|2012}}{{Sfn|Watt|1953}} [[شیعە]] و ھەندێک سەرچاوەی [[سوننە]]، ئامۆزای محەممەد، [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] دەناسێنن وەک دووەم پیاوی موسڵمان، کە ئەو کاتە تەمەنی لە نێوان نۆ بۆ یازدە ساڵان بووە؛{{Sfn|Gleave|2008}} بۆ نموونە لەلایەن مێژوونووسی سوننە [[ئیبن ھیشام]] (کە لە ٨٣٣ مردووە) لە پێداچوونەوەی خۆیدا بۆ ئەسسیرەتول نەبەوییە، بەرھەمی ژیاننامەیی مێژوونووسی مەیلە شیعە [[ئیبن ئیسحاق]] (کە لە ٧٦٧ مردووە).''{{Sfn|Poonawala|1985}}''{{Sfn|Abbas|2021}} ڕاپۆرتی ھاوشێوە لە بەرھەمەکانی نووسەرانی سوننە [[ئیبن سەعد]] (کە لە ٨٤٥ مردووە) و [[جەلالەدین سیوتی|سیووتی]] (کە لە ١٥٠٥ مردووە).{{Sfn|Poonawala|1985}}{{Sfn|Shah-Kazemi|2019}} عەلی خۆی ئیدیعای کردووە کە دووەم موسڵمانی پیاوە.{{Sfn|Shah-Kazemi|2019}} لە نێو نووسەرانی ھاوچەرخدا، ئەمە ھەروەھا بۆچوونی [[حەسەن عەبباس (زانا)|حەسەن عەبباس]]،{{Sfn|Abbas|2021}} جۆن ئێسپۆزیتۆ،{{Sfn|Esposito|2003}} کلیمنت ھوارت،{{Sfn|Huart|2012}} بێتی کێلین،{{Sfn|Kelen|1975}} جۆن مەکھوگۆ،{{Sfn|McHugo|2017}} موجان مۆمێن،{{Sfn|Momen|1985}} [[سەید حوسێن نەسر|حوسێن نەسر]] و ئەسما ئەفسارەددین،{{Sfn|Nasr|Afsaruddin|2022}} و ڕەزا شا-کازمیشە.{{Sfn|Shah-Kazemi|2007}} سەرچاوە سوننییەکانی تر دیاریدەکەن کە یەکەم پیاو کە ئیسلامی وەرگرتبێت یەکەم [[خەلیفەکانی ڕاشیدون|خەلیفەی ڕاشیدین]] بێت، [[ئەبووبەکر]]، یان زڕکوڕی محەممەد، [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]].{{Sfn|Gleave|2008}} بە تایبەتی مێژوونووسی سوننە [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەڕی]] (کە لە ٩٢٣ مردووە) چەندین نەریتی سوننەی دژبەیەک دەخاتە ڕوو سەبارەت بە یەکەمایەتیی ڕێژەییی عەلی و ئەبووبەکر و زەید، بەڵام - خۆی لە حوکمدان لەسەر ئەو بابەتە - خوێنەر جێدەھێڵێت کە بڕیاربدات کام لە گێڕانەوەکان باشترە.{{Sfn|Watt|1953}} پێدەچێت سەرەتاییترین تۆمارەکانی ئێستا عەلی بخەنە پێش ئەبووبەکرەوە، بەپێی ئیسلامناس ڕۆبەرت گلیڤ؛{{Sfn|Gleave|2008}} سەرەڕای ئەوەش، ناکۆکیی سوننە و شیعەکان لەسەر ئەم بابەتە ڕەھەندێکی مشتومڕی ئاشکرای ھەیە،{{Sfn|Haider|2014}}{{Sfn|Gleave|2008}} و ڕەنگە پێگەی بەرزی دواتری ئەبووبەکر لە تۆمارە سەرەتایییەکانی ئیسلامیدا ڕەنگدانەوەی ھەبووبێت.{{Sfn|Watt|1953}}{{Sfn|Watt|2012}} [[پەڕگە:Al-Mazār_al-Janūbī_(Zayd_ibn_Ḥārithah_Shrine).jpg|وێنۆک|391x391پیکسڵ|مەزارگەی زەیدی کوڕی حاریسە- زڕکوڕی محەممەد و موسڵمانێکی سەرەتایی- کە دەکەوێتە [[ئوردن|ئوردنی]] ئێستا]] == موسڵمانە سەرەتایییەکانی تر == لە نێو [[بەنوو ھاشم|بەنوو ھاشمەکاندا]]، کە خێڵی محەممەد بوو، [[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب|جەعفەری کوڕی ئەبووتاڵیب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتتەڵیب]] دوو موسڵمانی سەرەتایی بوون.{{Sfn|Watt|1953}} عوبەیدەی کوڕی حاریس کە چەند ساڵێک لە محەممەد گەورەتر بوو، خزمێکی دیکەی ئەو بوو کە لە سەرەتاوە ئیسلامی وەرگرت.{{Sfn|Watt|1953}} جگە لە ئەبووبەکر، [[تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحەی کوڕی عوبەیدوڵڵای]] گەنج یەکێکی تر بوو لە خێڵی بەنوو تەیم.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو بەنوو زوھرەدا، کە خێڵێکی تری مەککەیی بوو، [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف|عەبدولڕەحمانی کوڕی عەوف]]، [[سەعد کوڕی ئەبوو وەقاس|سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس]] و براکانی، [[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود]]، ئەلموتتەڵیبی کوڕی ئەزھەر و براکەی، و خەببابی کوڕی ئەرت ھەموویان موسڵمانی سەرەتایی بوون. میقدادی کوڕی ئەسوەد و مەسعوودی کوڕی ڕەبیعە کە ھەردووکیان موسڵمانی سەرەتایی بوون.{{Sfn|Watt|1953}} موسڵمانە سەرەتایییەکان لە نێو خێڵی مەککەییی بەنوو عەدیدا بریتی بوون لە [[سەعید کوڕی زەید|سەعیدی کوڕی زەید]] و نوعەیم کوڕی عەبدوڵڵا و [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] کە دواتر شوێنی ئەبووبەکری گرتەوە وەک خەلیفە.{{Sfn|Watt|1953}} [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح|ئەبوو عوبەیدەی کوڕی جەڕڕاح]] و سوھەیلی کوڕی بەیداع لە ڕیزەکانی بەنوو حەریس کە خێڵێکی تری مەککە بوون موسڵمانبوون.{{Sfn|Watt|1953}} موسڵمانانی سەرەتایی لە خێڵی مەککەی بەنوو ئەمیر بریتی بوون لە [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتوم]] و سوھەیلی کوڕی عەمر و براکانی.{{Sfn|Watt|1953}} ڕەنگە [[زوبێر کوڕی عەوام|زوبەیری کوڕی عەووام]] تاکە کەس بێت کە ناوی ھاتووە لە بەنوو ئەسعەدەوە، کە خێڵێکی دیکەی مەککەیە.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو خێڵە کاریگەرەکانی [[عەبدولشەمس کوڕی عەبدولمەنناف|عەبدولشەمس]] لە مەککە، [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەففان]]، [[ئەبوو حوزەیفە کوڕی عوتبە|ئەبوو حوزەیفەی کوڕی عوتبە]]، [[خالید کوڕی سەعد]] و بنەماڵەی جاحشی کۆنفیدڕاڵی لە سەرەتاوە ئیعتیرافیان بە ئیسلام کرد.{{Sfn|Watt|1953}} [[بەنی مەخزوم|بەنوو مەخزووم]] کە دیارە خێڵی باڵادەستی سیاسی بوو لە مەککە، ھەندێک موسڵمانی سەرەتایییان ھەبووە، لەوانە [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد|ئەبوو سەلامە]]، [[ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەم|ئەلئەڕقەم]]، شەمس کوڕی عوسمان و [[عەمار کوڕی یاسر|عەمماڕی کوڕی یاسر]].{{Sfn|Watt|1953}} [[خونەیس کوڕی حوزافە|خونەیسی کوڕی حوزافە]] تاکە کەسە کە ناوی ھاتووە لە موسڵمانانی سەرەتایی لە بەنوو سەحمەوە، کە خێڵێکی دیکەی مەککەیە.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو [[بەنوو جومەح|بەنوو جومەحدا]]، عوسمانی کوڕی مەزعوون و ھەندێک لە خزمە نزیکەکانی لە ڕیزبەندی موسڵمانە سەرەتایییەکاندا ھاتووە.{{Sfn|Watt|1953}} == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:ھاوەڵەکان]] [[پۆل:موسڵمانان]] [[پۆل:موسڵمان]] b3ye4hi4f0kfkyc3qomv5uy9x4univv 1588763 1588762 2026-06-05T00:46:13Z Ari Qasm 57423 1588763 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles>{{ئیسلام}}لە ساڵی ٦١٣ تا ٦١٩ زایینی [[پێغەمبەرەکان لە ئیسلامدا|پێغەمبەری ئیسلام]] [[محەممەد]] لە زێدی خۆی لە [[مەککە]] شوێنکەوتوویەکی کەمی ئەو کەسانەی کۆکردەوە کە پەیامی [[ئیسلام|ئیسلامەکەییان]] لەباوەشگرت و بەم شێوەیە بوون بە [[موسڵمان]]. یەکەم کەس کە دانی بە ئیسلامدا نا، ھاوسەرەکەی بوو، [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خووەیلید]]. ناسنامەی موسڵمانی دووەمی پیاو، دوای خودی محەممەد، تاڕاددەیەکی زۆر بە درێژاییی ھێڵە تائیفییەکان مشتومڕی لەسەرە، چوونکە [[شیعە]] و ھەندێک سەرچاوەی [[سوننە]] یەکەم کەس وەک [[ئیمامەت (شیعە)|ئیمامی شیعە]] [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] دەناسێنن، کە منداڵێک بوو لەو کاتەدا، کە لە ماڵی ئامۆزاکەی، محەممەد، گەورەبووە. سەرچاوەکانی تر باس لەوە دەکەن کە یەکەم پیاوی موسڵمان [[ئەبووبەکر]] بووە کە دواتر لە شوێنی محەممەد بووە یەکەم [[خەلیفەکانی ڕاشیدون|خەلیفەی ڕاشیدین]]، یان زڕکوڕەکەی محەممەد، [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]]. [[پەڕگە:Siyer-i_Nebi_-_Muhammad_und_Chadidscha_()_führen_die_ersten_rituelle_Waschung_-wudhu-_durch.jpg|چەپ|وێنۆک|وێناکردنێکی پەیامبەر [[محەممەد]] و [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی]] ھاوسەری، کاتێک کە پەیامبەر یەکەم [[دەستنوێژ|دەستنوێژی]] گرت. لەلایەن سیەر نەبییەوە]] == یەکەم ژنەموسڵمان == [[پەڕگە:Khadija_tomb.jpg|وێنۆک|گۆڕستانی خەدیجە لە مەککە، پێش ڕووخاندنی لەلایەن ئالو سعوودەوە لە ساڵانی ١٩٢٠]] پەیامبەر [[محەممەد]] بۆ یەکەمجار بانگەشەی ئەوەی کرد کە یەکەم وەحیی لە دەوروبەری ساڵی ٦١٠ی زایینی بۆ ھاتووە، کە سەرەتا تەنھا لەگەڵ ھاوسەرەکەی، [[خەدیجە کچی خووەیلید|خەدیجەی کچی خووەیلید،]] ھاوبەشیی پێکرد. بە تێپەڕبوونی کات، لە زێدی خۆی لە [[مەککە]]، محەممەد شوێنکەوتوویەکی کەمی ئەو کەسانەی کۆکردەوە کە پەیامی [[ئیسلام|ئیسلامی]] ئەویان لەباوەشگرتبوو ( {{دەقاودەق|تەسلیمبوون}} بۆ خودا) و بوون بە [[موسڵمان]]. ئەمەش تادێت تووڕەییی گەورەکانی مەککەی بەدوای خۆیدا دەھێنا، کە موسڵمانە سەرەتایییەکانیان دەچەوساندەوە و گۆشەگیرییان لەسەر دانابوون، بەتایبەتی کۆیلە و دەرکراوانی کۆمەڵایەتی.{{Sfn|Haider|2014}} لە کاتێکدا خەدیجە بە شێوەیەکی گشتگیر وەک یەکەم مێینەی موسڵمان ناسراوە، ناسنامەی دووەمی پیاوی موسڵمان، دوای خودی محەممەد، مشتومڕی لەسەرە.{{Sfn|Watt|1953}} == دووەم پیاوی موسڵمان == ناکۆکییەکی بەردەوام پەیوەندیی بە ناسنامەی دووەمی پیاوی موسڵمانەوە ھەیە، واتە یەکەم نێر کە فێرکارییەکانی محەممەدی قبوڵکردبێت.{{Sfn|Veccia Vaglieri|2012}}{{Sfn|Watt|1953}} [[شیعە]] و ھەندێک سەرچاوەی [[سوننە]]، ئامۆزای محەممەد، [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] دەناسێنن وەک دووەم پیاوی موسڵمان، کە ئەو کاتە تەمەنی لە نێوان نۆ بۆ یازدە ساڵان بووە؛{{Sfn|Gleave|2008}} بۆ نموونە لەلایەن مێژوونووسی سوننە [[ئیبن ھیشام]] (کە لە ٨٣٣ مردووە) لە پێداچوونەوەی خۆیدا بۆ ئەسسیرەتول نەبەوییە، بەرھەمی ژیاننامەیی مێژوونووسی مەیلە شیعە [[ئیبن ئیسحاق]] (کە لە ٧٦٧ مردووە).''{{Sfn|Poonawala|1985}}''{{Sfn|Abbas|2021}} ڕاپۆرتی ھاوشێوە لە بەرھەمەکانی نووسەرانی سوننە [[ئیبن سەعد]] (کە لە ٨٤٥ مردووە) و [[جەلالەدین سیوتی|سیووتی]] (کە لە ١٥٠٥ مردووە).{{Sfn|Poonawala|1985}}{{Sfn|Shah-Kazemi|2019}} عەلی خۆی ئیدیعای کردووە کە دووەم موسڵمانی پیاوە.{{Sfn|Shah-Kazemi|2019}} لە نێو نووسەرانی ھاوچەرخدا، ئەمە ھەروەھا بۆچوونی [[حەسەن عەبباس (زانا)|حەسەن عەبباس]]،{{Sfn|Abbas|2021}} جۆن ئێسپۆزیتۆ،{{Sfn|Esposito|2003}} کلیمنت ھوارت،{{Sfn|Huart|2012}} بێتی کێلین،{{Sfn|Kelen|1975}} جۆن مەکھوگۆ،{{Sfn|McHugo|2017}} موجان مۆمێن،{{Sfn|Momen|1985}} [[سەید حوسێن نەسر|حوسێن نەسر]] و ئەسما ئەفسارەددین،{{Sfn|Nasr|Afsaruddin|2022}} و ڕەزا شا-کازمیشە.{{Sfn|Shah-Kazemi|2007}} سەرچاوە سوننییەکانی تر دیاریدەکەن کە یەکەم پیاو کە ئیسلامی وەرگرتبێت یەکەم [[خەلیفەکانی ڕاشیدون|خەلیفەی ڕاشیدین]] بێت، [[ئەبووبەکر]]، یان زڕکوڕی محەممەد، [[زەید کوڕی حاریسە|زەیدی کوڕی حاریسە]].{{Sfn|Gleave|2008}} بە تایبەتی مێژوونووسی سوننە [[محەممەد کوڕی جەریر تەبەری|تەبەڕی]] (کە لە ٩٢٣ مردووە) چەندین نەریتی سوننەی دژبەیەک دەخاتە ڕوو سەبارەت بە یەکەمایەتیی ڕێژەییی عەلی و ئەبووبەکر و زەید، بەڵام - خۆی لە حوکمدان لەسەر ئەو بابەتە - خوێنەر جێدەھێڵێت کە بڕیاربدات کام لە گێڕانەوەکان باشترە.{{Sfn|Watt|1953}} پێدەچێت سەرەتاییترین تۆمارەکانی ئێستا عەلی بخەنە پێش ئەبووبەکرەوە، بەپێی ئیسلامناس ڕۆبەرت گلیڤ؛{{Sfn|Gleave|2008}} سەرەڕای ئەوەش، ناکۆکیی سوننە و شیعەکان لەسەر ئەم بابەتە ڕەھەندێکی مشتومڕی ئاشکرای ھەیە،{{Sfn|Haider|2014}}{{Sfn|Gleave|2008}} و ڕەنگە پێگەی بەرزی دواتری ئەبووبەکر لە تۆمارە سەرەتایییەکانی ئیسلامیدا ڕەنگدانەوەی ھەبووبێت.{{Sfn|Watt|1953}}{{Sfn|Watt|2012}} [[پەڕگە:Al-Mazār_al-Janūbī_(Zayd_ibn_Ḥārithah_Shrine).jpg|وێنۆک|391x391پیکسڵ|مەزارگەی زەیدی کوڕی حاریسە- زڕکوڕی محەممەد و موسڵمانێکی سەرەتایی- کە دەکەوێتە [[ئوردن|ئوردنی]] ئێستا]] == موسڵمانە سەرەتایییەکانی تر == لە نێو [[بەنوو ھاشم|بەنوو ھاشمەکاندا]]، کە خێڵی محەممەد بوو، [[جەعفەر کوڕی ئەبووتاڵیب|جەعفەری کوڕی ئەبووتاڵیب]] و [[حەمزە کوڕی عەبدولموتەڵیب|حەمزەی کوڕی عەبدولموتتەڵیب]] دوو موسڵمانی سەرەتایی بوون.{{Sfn|Watt|1953}} عوبەیدەی کوڕی حاریس کە چەند ساڵێک لە محەممەد گەورەتر بوو، خزمێکی دیکەی ئەو بوو کە لە سەرەتاوە ئیسلامی وەرگرت.{{Sfn|Watt|1953}} جگە لە ئەبووبەکر، [[تەڵحە کوڕی عوبەیدوڵڵا|تەڵحەی کوڕی عوبەیدوڵڵای]] گەنج یەکێکی تر بوو لە خێڵی بەنوو تەیم.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو بەنوو زوھرەدا، کە خێڵێکی تری مەککەیی بوو، [[عەبدولڕەحمان کوڕی عەوف|عەبدولڕەحمانی کوڕی عەوف]]، [[سەعد کوڕی ئەبوو وەقاس|سەعدی کوڕی ئەبوو وەققاس]] و براکانی، [[عەبدوڵڵای کوڕی مەسعوود]]، ئەلموتتەڵیبی کوڕی ئەزھەر و براکەی، و خەببابی کوڕی ئەرت ھەموویان موسڵمانی سەرەتایی بوون. میقدادی کوڕی ئەسوەد و مەسعوودی کوڕی ڕەبیعە کە ھەردووکیان موسڵمانی سەرەتایی بوون.{{Sfn|Watt|1953}} موسڵمانە سەرەتایییەکان لە نێو خێڵی مەککەییی بەنوو عەدیدا بریتی بوون لە [[سەعید کوڕی زەید|سەعیدی کوڕی زەید]] و نوعەیم کوڕی عەبدوڵڵا و [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتتاب]] کە دواتر شوێنی ئەبووبەکری گرتەوە وەک خەلیفە.{{Sfn|Watt|1953}} [[ئەبوو عوبەیدە کوڕی جەڕاح|ئەبوو عوبەیدەی کوڕی جەڕڕاح]] و سوھەیلی کوڕی بەیداع لە ڕیزەکانی بەنوو حەریس کە خێڵێکی تری مەککە بوون موسڵمانبوون.{{Sfn|Watt|1953}} موسڵمانانی سەرەتایی لە خێڵی مەککەی بەنوو ئەمیر بریتی بوون لە [[عەبدوڵڵا کوڕی ئوم مەکتوم]] و سوھەیلی کوڕی عەمر و براکانی.{{Sfn|Watt|1953}} ڕەنگە [[زوبێر کوڕی عەوام|زوبەیری کوڕی عەووام]] تاکە کەس بێت کە ناوی ھاتووە لە بەنوو ئەسعەدەوە، کە خێڵێکی دیکەی مەککەیە.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو خێڵە کاریگەرەکانی [[عەبدولشەمس کوڕی عەبدولمەنناف|عەبدولشەمس]] لە مەککە، [[عوسمان کوڕی عەفان|عوسمانی کوڕی عەففان]]، [[ئەبوو حوزەیفە کوڕی عوتبە|ئەبوو حوزەیفەی کوڕی عوتبە]]، [[خالید کوڕی سەعد]] و بنەماڵەی جاحشی کۆنفیدڕاڵی لە سەرەتاوە ئیعتیرافیان بە ئیسلام کرد.{{Sfn|Watt|1953}} [[بەنی مەخزوم|بەنوو مەخزووم]] کە دیارە خێڵی باڵادەستی سیاسی بوو لە مەککە، ھەندێک موسڵمانی سەرەتایییان ھەبووە، لەوانە [[عەبدوڵڵا کوڕی عەبد ئەلئەسەد|ئەبوو سەلامە]]، [[ئەڕقەم کوڕی ئەبوو ئەڕقەم|ئەلئەڕقەم]]، شەمس کوڕی عوسمان و [[عەمار کوڕی یاسر|عەمماڕی کوڕی یاسر]].{{Sfn|Watt|1953}} [[خونەیس کوڕی حوزافە|خونەیسی کوڕی حوزافە]] تاکە کەسە کە ناوی ھاتووە لە موسڵمانانی سەرەتایی لە بەنوو سەحمەوە، کە خێڵێکی دیکەی مەککەیە.{{Sfn|Watt|1953}} لە نێو [[بەنوو جومەح|بەنوو جومەحدا]]، عوسمانی کوڕی مەزعوون و ھەندێک لە خزمە نزیکەکانی لە ڕیزبەندی موسڵمانە سەرەتایییەکاندا ھاتووە.{{Sfn|Watt|1953}} == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|ئیسلام|محەممەد|مێژووی ئیسلام}} [[پۆل:ھاوەڵەکان]] [[پۆل:موسڵمانان]] [[پۆل:موسڵمان]] ogz43cxf1zcbm0q6wuljrfrkilp0f30 3 296378 1588764 2026-06-05T00:50:09Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1588764 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- [[بەکارھێنەر:Calak|<span style="color:blue"><span style="font-size:13px">'''چالاک'''</span></span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Calak|'''<span style="color:red">وتووێژ</span>''']]} ٠٠:٥٠، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jxdezftyoh97o4xdye80mmirtjoh68y 0 296379 1588773 2026-06-05T05:00:39Z Bahoz ebrahimi 72394 پەڕەی دروست کرد بە «ساعید وەتەندۆست چالاکی سیاسی و نووسەری کوردە و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانه]]. == ژیاننامە == ساعید وەتەندۆست ساڵی 1953 لە شاری [[سنە]] لە دایکبووە، سەرەتای خوێن...»ەوە 1588773 wikitext text/x-wiki ساعید وەتەندۆست چالاکی سیاسی و نووسەری کوردە و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانه]]. == ژیاننامە == ساعید وەتەندۆست ساڵی 1953 لە شاری [[سنە]] لە دایکبووە، سەرەتای خوێندنی لە شاری سنە وەرگرتووە. ئەندازیاری شارستانی لە زانکۆی تەکنەلۆجیای تاران خوێندوویەتی. لەم ماوەیەدا بەلای بیرۆکەی کۆمۆنیستیدا سەرنجی ڕاکێشاوە.یەکێک لە یازدە دامەزرێنەرانی ڕەسەنی کۆمەڵە بوو لە ساڵی ١٩٦٩ و بە هۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە چەندین جار لەلایەن ڕژیمی ئیمپراتۆرییەوە دەستبەسەر و ئەشکەنجە درا. ناوبراو یەکێک بوو لە بەشداربووانی یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵە لە ساڵی ١٩٧٩ و هەمیشە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حیزب بووە. لە ساڵی 2009 لەگەڵ چەند کەسێکی تر [[ڕەوتی سۆسیالیستی کۆمەڵە]] دامەزراند، بەڵام لە ساڵی 2022 پەیوەندی بە [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=درەو |سەردێڕ=Draw Media {{!}} كۆمەڵە لەبەردەم پەرتبوونێكی نوێدا |ناونیشان=https://drawmedia.net/report/13171-komele-leberdem-pertbuneki-nweda |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-05 |وێبگە=درەو میدیا |زمان=ku}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} oyhe28gi7ne34frtt7jz1mgd76cunog 1588774 1588773 2026-06-05T05:01:47Z Bahoz ebrahimi 72394 1588774 wikitext text/x-wiki '''ساعید وەتەندۆست''' چالاکی سیاسی و نووسەری کوردە و یەکێک لە دامەزرێنەرانی [[کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران|کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێرانه]]. == ژیاننامە == ساعید وەتەندۆست ساڵی 1953 لە شاری [[سنە]] لە دایکبووە، سەرەتای خوێندنی لە شاری سنە وەرگرتووە. ئەندازیاری شارستانی لە زانکۆی تەکنەلۆجیای تاران خوێندوویەتی. لەم ماوەیەدا بەلای بیرۆکەی کۆمۆنیستیدا سەرنجی ڕاکێشاوە.یەکێک لە یازدە دامەزرێنەرانی ڕەسەنی کۆمەڵە بوو لە ساڵی ١٩٦٩ و بە هۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە چەندین جار لەلایەن ڕژیمی ئیمپراتۆرییەوە دەستبەسەر و ئەشکەنجە درا. ناوبراو یەکێک بوو لە بەشداربووانی یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵە لە ساڵی ١٩٧٩ و هەمیشە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حیزب بووە. لە ساڵی 2009 لەگەڵ چەند کەسێکی تر [[ڕەوتی سۆسیالیستی کۆمەڵە]] دامەزراند، بەڵام لە ساڵی 2022 پەیوەندی بە [[کۆمەڵە ڕێکخراوی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران]] کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=درەو |سەردێڕ=Draw Media {{!}} كۆمەڵە لەبەردەم پەرتبوونێكی نوێدا |ناونیشان=https://drawmedia.net/report/13171-komele-leberdem-pertbuneki-nweda |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-05 |وێبگە=درەو میدیا |زمان=ku}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 4m491ff4cvdh0muyom56r1nsxe2lw3z 0 296380 1588778 2026-06-05T06:30:24Z Aza 86 پەڕەی دروست کرد بە « {{ڕوونکردنەوە}} '''تۆتۆلۆژی''' لەوانەیە بچێتەوە سەر یەکێ لەمانەی خوارەوە: * [[تۆتۆلۆژی (زمان)]]، درێژدادڕی لە ئەدەب و ڕەوانبێژیدا * [[تۆتۆلۆژی (لۆژیک)]]، لە لۆژیکی شێوەییدا، وتەیەک کە لە ھەموو ڕاڤەگەلی مومکیندا ڕاست بێ * [[تۆتۆلۆژی (ڕێسای ئاکامگری)]]، ڕێسای...»ەوە 1588778 wikitext text/x-wiki {{ڕوونکردنەوە}} '''تۆتۆلۆژی''' لەوانەیە بچێتەوە سەر یەکێ لەمانەی خوارەوە: * [[تۆتۆلۆژی (زمان)]]، درێژدادڕی لە ئەدەب و ڕەوانبێژیدا * [[تۆتۆلۆژی (لۆژیک)]]، لە لۆژیکی شێوەییدا، وتەیەک کە لە ھەموو ڕاڤەگەلی مومکیندا ڕاست بێ * [[تۆتۆلۆژی (ڕێسای ئاکامگری)]]، ڕێسایەکی لەجێدانان بۆ دەربڕە لۆژیکییەکان 2dmzk3oq3gy482f3wvr6sgsojd0hoqf 3 296381 1588792 2026-06-05T08:12:59Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1588792 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- <b><span style="font-family:Oswald;color:black"></span> [[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])</b> ٠٨:١٢، ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ffaf2k8ryj7zuix290s3jr9pyd5ih7x 0 296382 1588802 2026-06-05T10:09:23Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356946820|Acquisition of Activision Blizzard by Microsoft]]» 1588802 wikitext text/x-wiki On January 18, 2022, [[مایکرۆسۆفت|Microsoft]] announced its intent to acquire [[ئاکتیڤیژن بڵیزارد|Activision Blizzard]] for $68.7&nbsp;billion. The acquisition was completed on October 13, 2023, with its total cost amounting to $75.4 billion.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION |first=UNITED STATES |ڕێکەوت=January 30, 2024 |ناونیشان=https://microsoft.gcs-web.com/node/32336/html}}</ref> Under the terms of the agreement, Microsoft brought Activision Blizzard under its [[مایکرۆسۆفت گەیمینگ|Microsoft Gaming]] business unit as a sibling division to [[ئێکس بۆکس گەیم ستۆدیۆز|Xbox Game Studios]] and [[زێنیماکس میدیا|ZeniMax Media]]. With it, Microsoft gained ownership of several franchises under [[ئاکتیڤیژن|Activision]], [[بڵیزارد ئینتەرتەینمێنت|Blizzard Entertainment]], and [[کینگ (کۆمپانیا)|King]], including ''[[کۆڵ ئۆڤ دیووتی|Call of Duty]]'', ''Crash Bandicoot'', ''Spyro'', ''Warcraft'', ''StarCraft'', ''Diablo'', ''Overwatch'', and ''[[کەندی کراش ساگا|Candy Crush]]''. It is the largest video game acquisition by transaction value in history. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:مێژووی مایکرۆسۆفت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 4vqi6nkubw3lcwh9g39n2q7o1vnzlwp 1588803 1588802 2026-06-05T10:10:08Z Tessla 41338 شائەمراز 1588803 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، [[مایکرۆسۆفت]] نیازی خۆی بۆ کڕینەوەی [[ئاکتیڤیژن بڵیزارد]] بە بڕی ٦٨٫٧ ملیار دۆلار ڕاگەیاند. کڕینەوەکە لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ تەواو بوو، کە تێچووی گشتیی گەیشتە ٧٥٫٤ ملیار دۆلار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION |first=UNITED STATES |ڕێکەوت=January 30, 2024 |ناونیشان=https://microsoft.gcs-web.com/node/32336/html}}</ref> لەژێر مەرجەکانی ڕێککەوتنەکەدا، مایکرۆسۆفت ئاکتیڤیژن بڵیزاردی خستە ژێر یەکەی بازرگانیی [[مایکرۆسۆفت گەیمینگ]] وەک بەشێکی خوشک بۆ [[ئێکس بۆکس گەیم ستۆدیۆز]] و [[زێنیماکس میدیا]]. بەو ھۆیەوە، مایکرۆسۆفت خاوەندارێتیی چەندین فرانچایزی لەژێر [[ئاکتیڤیژن]]، [[بڵیزارد ئینتەرتەینمێنت]]، و [[کینگ (کۆمپانیا)|کینگ]] بەدەستھێنا، لەوانە ''[[کۆڵ ئۆڤ دیووتی]]''، ''کراش باندیکووت''، ''سپایرۆ''، ''وارکرافت''، ''ستارکرافت''، ''دیابڵۆ''، ''ئۆڤەروۆچ''، و ''[[کەندی کراش ساگا|کەندی کراش]]''. ئەمە گەورەترین کڕینەوەی کایەی ڤیدیۆیییە لە مێژوودا لە ڕووی بەھای مامەڵەکردنەوە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مێژووی مایکرۆسۆفت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] tihi5cy8al8pehod9pui152khe2e84e 0 296383 1588804 2026-06-05T10:11:35Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1340454822|State Administration for Market Regulation]]» 1588804 wikitext text/x-wiki The '''State Administration for Market Regulation''' ('''SAMR'''; 国家市场监督管理总局; {{Transliteration|cmn|Guójiā Shìchǎng Jiāndū Guǎnlǐ Zǒngjú}}) is a ministerial-level non-cabinet agency directly under the State Council of the People's Republic of China and is responsible for market supervision and management. The SAMR was established in 2018 and it is China's primary antitrust regulator. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] etayypwvikszrb07fav1ynctce7snis 1588805 1588804 2026-06-05T10:12:37Z Tessla 41338 شائەمراز 1588805 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''فەرمانگەی دەوڵەتی بۆ ڕێکخستنی بازاڕ''' ('''ئێس ئەی ئێم ئاڕ'''؛ 国家市场监督管理总局؛ Guójiā Shìchǎng Jiāndū Guǎnlǐ Zǒngjú) ئاژانسێکی ئاست-وەزارییە کە بەشێک نییە لە کابینە و ڕاستەوخۆ لەژێر دەسەڵاتی ئەنجومەنی دەوڵەتی کۆماری گەلی چیندایە، و بەرپرسە لە سەرپەرشتیکردن و بەڕێوەبردنی بازاڕ. ئێس ئەی ئێم ئاڕ لە ساڵی ٢٠١٨ دامەزراوە و ڕێکخەری سەرەکیی دژە-قۆرخکاریی چینە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] aalikd4wgifawoibo1rh4sjqto8h8h7 0 296384 1588806 2026-06-05T10:16:09Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1355957759|State Council of China]]» 1588806 wikitext text/x-wiki The '''State Council of the People's Republic of China''', synonymous with '''Central People's Government''', is the supreme administrative organ of the country's unified state apparatus and the executive organ of the National People's Congress (NPC), the supreme organ of state power. It is composed of a premier, vice premiers, state councilors, ministers, chairpersons of commissions, an auditor-general, the governor of the People's Bank of China, and a secretary-general. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] 97d35dul4ywayji0y7bbzlpzbelunx0 1588807 1588806 2026-06-05T10:17:09Z Tessla 41338 شائەمراز 1588807 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنجومەنی دەوڵەتی کۆماری گەلی چین'''، کە ھاوواتای '''حکوومەتی ناوەندیی گەلە'''، باڵاترین دەستەی کارگێڕیی دەزگای یەکگرتووی دەوڵەتی وڵاتەکەیە و دەستەی جێبەجێکردنی کۆنگرەی نیشتمانیی گەلە (ئێن پی سی)، کە باڵاترین دەستەی دەسەڵاتی دەوڵەتە. لە سەرۆک وەزیران، جێگرانی سەرۆک وەزیران، ڕاوێژکارانی دەوڵەت، وەزیرەکان، سەرۆکی کۆمیسیۆنەکان، وردبینکەری گشتی، پارێزگاری بانکی گەلی چین، و سکرتێری گشتی پێکدێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی چینی]] 9omiipiqszinb56si85srf4th43glsb 0 296385 1588808 2026-06-05T10:21:57Z Tessla 41338 دروست کراو بە وەرگێڕانی پەڕەی «[[:en:Special:Redirect/revision/1356940910|Amazon Fire TV]]» 1588808 wikitext text/x-wiki '''Amazon Fire TV''' (formerly stylized as '''amazon fireTV''') is a line of digital media players and [[مایکرۆ کۆنسڵ|microconsoles]] developed by [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|Amazon]] since April 12, 2014.<ref name="Johnson19">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Johnson |first=Dave |ڕێکەوت=May 1, 2019 |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/what-is-amazon-fire-tv |ڕێکەوتی سەردان=February 18, 2020 |وێبگە=[[Business Insider]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Solomon |first=Kate |ڕێکەوت=2 April 2014 |ناونیشان=http://www.techradar.com/news/television/amazon-fire-tv-is-amazon-s-streaming-box-1239265?src=rss&attr=all |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Tam |first=Donna |ناونیشان=https://www.cnet.com/uk/news/amazon-unveils-streaming-video/ |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://screencloud.com/hardware/beginners-guide-amazon-fire-tv-stick |ڕێکەوتی سەردان=2025-05-30 |وێبگە=screencloud.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Whelton |first=Anne |ڕێکەوت=2014-12-03 |ناونیشان=https://businessandfinance.com/november-2014-tech-update/ |ڕێکەوتی سەردان=2025-10-31 |وێبگە=Business & Finance}}</ref> The devices are small network appliances that deliver digital audio and video content [[میدیای ستریمینگ|streamed]] via the [[ئینتەرنێت|Internet]] to a connected high-definition television. They also allow users to access local content and to play [[کایەی ڤیدیۆیی|video games]] with the included [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ|remote control]] or another game controller, or by using a [[ئەپڵیکەیشنی مۆبایل|mobile app]] [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ|remote control]] on another device. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە [[پۆل:مایکرۆ کۆنسڵەکان]] lw9ohrynv1z52hzpe0ksy6k0gtpovfq 1588809 1588808 2026-06-05T10:22:41Z Tessla 41338 شائەمراز 1588809 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەمازۆن فایەر تیڤی''' (پێشتر بە شێوازی '''amazon fireTV''') زنجیرەیەکە لە لێدەرە میدیایییە دیجیتاڵییەکان و [[مایکرۆ کۆنسڵ|مایکرۆ کۆنسڵەکان]] کە لەلایەن [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|ئەمازۆن]]ەوە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٤وە پەرەی پێدراوە.<ref name="Johnson19">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Johnson |first=Dave |ڕێکەوت=May 1, 2019 |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/what-is-amazon-fire-tv |ڕێکەوتی سەردان=February 18, 2020 |وێبگە=[[Business Insider]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Solomon |first=Kate |ڕێکەوت=2 April 2014 |ناونیشان=http://www.techradar.com/news/television/amazon-fire-tv-is-amazon-s-streaming-box-1239265?src=rss&attr=all |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Tam |first=Donna |ناونیشان=https://www.cnet.com/uk/news/amazon-unveils-streaming-video/ |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://screencloud.com/hardware/beginners-guide-amazon-fire-tv-stick |ڕێکەوتی سەردان=2025-05-30 |وێبگە=screencloud.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Whelton |first=Anne |ڕێکەوت=2014-12-03 |ناونیشان=https://businessandfinance.com/november-2014-tech-update/ |ڕێکەوتی سەردان=2025-10-31 |وێبگە=Business & Finance}}</ref> ئامێرەکان کەرەستەی تۆڕی بچووکن کە ناوەڕۆکی دەنگی و ڤیدیۆیی دیجیتاڵیی [[میدیای ستریمینگ|ستریمینگکراو]] لەڕێگەی [[ئینتەرنێت|ئینتەرنێتەوە]] بۆ تەلەڤیزیۆنێکی کوالێتی بەرز (High-definition) دەگوازنەوە. ھەروەھا ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدەن دەستیان بە ناوەڕۆکی ناوخۆیی بگات و [[کایەی ڤیدیۆیی|کایە ڤیدیۆیییەکان]] بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی ھاوپێچ یان کۆنتڕۆڵکەرێکی تری کایە ئەنجام بدەن، یان بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی [[ئەپڵیکەیشنی مۆبایل]] لەسەر ئامێرێکی تر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مایکرۆ کۆنسڵەکان]] ig34dm5zpbp9fw5hebdjlzhnj72wqv8 1588810 1588809 2026-06-05T10:23:01Z Tessla 41338 /* top */ 1588810 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەمازۆن فایەر تیڤی''' زنجیرەیەکە لە لێدەرە میدیایییە دیجیتاڵییەکان و [[مایکرۆ کۆنسڵ|مایکرۆ کۆنسڵەکان]] کە لەلایەن [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|ئەمازۆن]]ەوە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٤وە پەرەی پێدراوە.<ref name="Johnson19">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Johnson |first=Dave |ڕێکەوت=May 1, 2019 |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/what-is-amazon-fire-tv |ڕێکەوتی سەردان=February 18, 2020 |وێبگە=[[Business Insider]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Solomon |first=Kate |ڕێکەوت=2 April 2014 |ناونیشان=http://www.techradar.com/news/television/amazon-fire-tv-is-amazon-s-streaming-box-1239265?src=rss&attr=all |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Tam |first=Donna |ناونیشان=https://www.cnet.com/uk/news/amazon-unveils-streaming-video/ |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://screencloud.com/hardware/beginners-guide-amazon-fire-tv-stick |ڕێکەوتی سەردان=2025-05-30 |وێبگە=screencloud.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Whelton |first=Anne |ڕێکەوت=2014-12-03 |ناونیشان=https://businessandfinance.com/november-2014-tech-update/ |ڕێکەوتی سەردان=2025-10-31 |وێبگە=Business & Finance}}</ref> ئامێرەکان کەرەستەی تۆڕی بچووکن کە ناوەڕۆکی دەنگی و ڤیدیۆیی دیجیتاڵیی [[میدیای ستریمینگ|ستریمینگکراو]] لەڕێگەی [[ئینتەرنێت|ئینتەرنێتەوە]] بۆ تەلەڤیزیۆنێکی کوالێتی بەرز (High-definition) دەگوازنەوە. ھەروەھا ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدەن دەستیان بە ناوەڕۆکی ناوخۆیی بگات و [[کایەی ڤیدیۆیی|کایە ڤیدیۆیییەکان]] بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی ھاوپێچ یان کۆنتڕۆڵکەرێکی تری کایە ئەنجام بدەن، یان بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی [[ئەپڵیکەیشنی مۆبایل]] لەسەر ئامێرێکی تر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مایکرۆ کۆنسڵەکان]] lcy7bz0d7qs788assczb6c9umt4f8wb 1588811 1588810 2026-06-05T10:23:20Z Tessla 41338 /* top */ 1588811 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەمازۆن فایەر تی ڤی''' زنجیرەیەکە لە لێدەرە میدیایییە دیجیتاڵییەکان و [[مایکرۆ کۆنسڵ|مایکرۆ کۆنسڵەکان]] کە لەلایەن [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|ئەمازۆن]]ەوە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٤وە پەرەی پێدراوە.<ref name="Johnson19">{{بیرخستنەوەی وێب |last=Johnson |first=Dave |ڕێکەوت=May 1, 2019 |ناونیشان=https://www.businessinsider.com/what-is-amazon-fire-tv |ڕێکەوتی سەردان=February 18, 2020 |وێبگە=[[Business Insider]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Solomon |first=Kate |ڕێکەوت=2 April 2014 |ناونیشان=http://www.techradar.com/news/television/amazon-fire-tv-is-amazon-s-streaming-box-1239265?src=rss&attr=all |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Tam |first=Donna |ناونیشان=https://www.cnet.com/uk/news/amazon-unveils-streaming-video/ |ڕێکەوتی سەردان=April 2, 2014}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://screencloud.com/hardware/beginners-guide-amazon-fire-tv-stick |ڕێکەوتی سەردان=2025-05-30 |وێبگە=screencloud.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=Whelton |first=Anne |ڕێکەوت=2014-12-03 |ناونیشان=https://businessandfinance.com/november-2014-tech-update/ |ڕێکەوتی سەردان=2025-10-31 |وێبگە=Business & Finance}}</ref> ئامێرەکان کەرەستەی تۆڕی بچووکن کە ناوەڕۆکی دەنگی و ڤیدیۆیی دیجیتاڵیی [[میدیای ستریمینگ|ستریمینگکراو]] لەڕێگەی [[ئینتەرنێت|ئینتەرنێتەوە]] بۆ تەلەڤیزیۆنێکی کوالێتی بەرز (High-definition) دەگوازنەوە. ھەروەھا ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدەن دەستیان بە ناوەڕۆکی ناوخۆیی بگات و [[کایەی ڤیدیۆیی|کایە ڤیدیۆیییەکان]] بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی ھاوپێچ یان کۆنتڕۆڵکەرێکی تری کایە ئەنجام بدەن، یان بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی [[ئەپڵیکەیشنی مۆبایل]] لەسەر ئامێرێکی تر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مایکرۆ کۆنسڵەکان]] qepc4x0561r9jzj6n4namilh73931fd