ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 0 362 1588995 1585964 2026-06-06T21:00:45Z MFTG 21816 /* قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ */ 1588995 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای سلێمانی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar|محافظة السلیمانیة}}<br>{{lang-en| Sulaymaniyah Governorate}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = View of Sulaimani - Slemani - City in Southern Kurdistan in Spring 2016.JPG | photo2a = Interior, the Kurd's Heritage Museum, Sulaymaniyah, Iraqi Kurdistan.jpg | photo2b = Castle Sherwana & Heme pasha.jpg | photo3a = Romanian amphitheater - sulaymaniyah.jpg | photo3b = Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg | photo4a = Grand Millennium Sulaimani Hotel in Sulaymaniyah, Kurdistan.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = سەرەوە- خوارەوە, ڕاست-چەپ:{{br}}دیمەنی سلێمانی {{br}} [[مۆزەخانەی سلێمانی]] • [[قەڵای شێروانە]] {{br}} شانۆی ڕۆمانی • پەیکەری [[شەرەفخانی بەدلیسی]] {{br}} سلێمانی لە شەودا }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = Flag of Sulaymaniyah Governorate.png | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = پەڕگە:Sulaymaniyah Governorate logo.png|وێنۆک | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.58333|frame-long=45.33333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای سلێمانی''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = As-Sulaymaniyyah in Iraq.svg | photo2a = | photo2b = Kurdistan_governorates_2015.png | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} {{map caption |countryprefix=|location_color=سوور |region=[[عێراق]] |region_color=سوور, بێجی و ڕەساسی کاڵ |subregion=[[ھەرێمی کوردستان]]{{spaces|2}}(سوور و بێجی) |subregion_color=none}}{{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} پارێزگاری سلێمانی لە چوارچێوەی [[ھەرێمی کوردستان]]دا | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٨</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٥٥</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color: #090;">١٥</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = [[ئیبراھیم پاشای بابان]] | ھۆکاری_ناونران = سڵێمان پاشای بابان <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٣٠ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 17,786–17,913 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢،٤٠١،٧٢٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١٥،٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سلێمانێیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[ھەورامی]]) [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://slemani.gov.krd/so/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای سلێمانی''' یەکێکە لە پارێزگاکانی کۆماری [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]، ناوەندی پارێزگای سلێمانی بریتییە لە شاری [[سلێمانی]]، ژمارەی سەرجەم دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بە ٢،٤٠١،٧٢٤ کەس مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەپێی دەستەی ئاماری عێراق. == جوگرافیا == پارێزگای سلێمانی بەشی ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]] و باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی [[عێراق]] پێکدەھێنێت. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[ئێران]]دا([[پارێزگای کوردستان]]، [[پارێزگای کرماشان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]])، لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە لە گەڵ [[پارێزگای ھەولێر]]دا، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای کەرکووک]]دا، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای سەلاحەددین]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای دیالە]]دا. == مێژوو == === مێژووی کۆن === ناوچەی سلێمانی، بەھۆیە ناوچەیەکی [[کێو|چیایی]] و جەنگەڵ و [[دارستان]] و ھەوراز و نشێو بووەو دەیان [[ئەشکەوت]]ی تێدا بووە، ھەر لە کۆنەوە جێگەی مانەوەی [[مرۆڤ]] بووە و یەکێک بووە لەو ناوچانەی [[جیھان]]ە کە سەرەتایی شارستانییەتی تێدا دەرکەوتووە، لە چاخی بلایستۆسینەوە ئەشکەوت و دۆڵەکانی ئەم ناوچەیە مرۆڤی لەخۆی گرتووە. نزیکەی ھەموو ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیە جێ پێی مرۆڤی چاخە کۆنەکانی پێوە دیارە و تەنانەت لە ھەندێک ناوچە بێ ھەڵکۆڵین ماددەی ئارکیۆلۆژی وەک پارچە گۆزە و دیزە و ئامرازی بەردین ..ھتد دەدۆزینەوە. بەگشتی ناوچەی کوردستان و بەتایبەتیش ئەوەی ئەمرۆ پێی دەڵین پارێزگای سلێمانی وەک خاڵێکی سەرەتا بۆ مێژووی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] بەگشتی و ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]. ھەر لە چاخی بەردینی کۆنەوە واتە پێش(١٢٠٠٠٠) ساڵ پێش ئێستا لەھەندێک لە ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیەدا پاشماوە و جێی پێی مرۆڤی چاخی بەردینی تێدا دۆزراوەتەوە، کە تەمەنی ھەندێک لەوانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٢٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا بۆ نمونە ناوچەی بەردە بەڵەک، کە دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] بەدووریی دوو کیلۆمەتر. کە چەندین ئامرازی ئارکیۆلۆژی لەلایەن تیمێکی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکی تێدا دۆزراوەتەوە. کە بریتین لە پارچە بەردی ڕاو، ھەروەھا چەنیدن ئێسکی بەبەردبووی ئاژەڵی ئەو سەردەمەی وەک [[فیل]] و [[مانگا|گا]] و [[پەز|مەڕ]] و [[بزن]]. کەمێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠ ھەزار تا٦٠ ھەروەھا شوێنەواری مێژووی چاخی بەردینی کۆن لە ھەردوو [[ئەشکەوتی زەرزی]] لە چەمی رێزان سەر بە [[ناحیەی سورداش]]ی [[قەزای دووکان]] و [[ئەشکەوتی ھەزارمێرد]] لە [[چیای بەرانان]] لەبەرامبەر [[شار]]ی [[سلێمانی]] دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگەرێتەوە بۆ ٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. لەھەردوو ئەو ئەشکەوتەدا چەندین ئێسکی مرۆڤی چاخی بەردینی کۆن دۆزراوەتەوە. ھەمان ئەم ئەشکەوتانە لە چینەکانی سەروتریاندا جێ پێی مرۆڤی چاخی بەردینی ناوەراست و نوێش دۆزراونەتەوە. لەو قۆناخەنەدا مرۆڤەکان بە کۆمەڵی بچووک لە پێدەشت و ئەشکەوتەکان و نزیک [[ڕووبار]]ەکاندا ژیاون فێری ڕاوەماسی و بەخێوکردنی ھەندێک ئاژەڵی ماڵی بوون، ئەم مرۆڤە کۆنانە کە لەچاخی بەردینی نوێدا ھەوڵی نیشتەجێ بوونیان داوە بۆ نمونە ناوچەکانی (کەریم شار) لە ناوچەی سلێمانی پێش ١٠ ھەزار ساڵ یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون دەبینرێت. کە بەشێوەی کاتی و [[ھاوین]]ان تیدا نیشتەجێ بوون و [[زستان]]ان لەبەر بەفروباران گەراونەتەوە ئەشکەوتەکان. بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە گوندی [[بێستانسووری گەورە|بێستانسوور]]ی ناوچەی شارەزوو ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون لەوێ ڕوویداوە. بەڵام گوندی [[چەرمۆ]] لە [[چەمچەماڵ]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٦٫٧٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین، رەنگە یەکەمین گوندی ھەمیشەی بێت لە ناوچەکەدا، کە ٢٥ خانوو پێکھاتووە و ھەر خانوویەکیان لە چەند ژوورێکی بچووک دروست کراون. ھەروەھا لەم گوندەدا [[بزن]] و [[سەگ]] ماڵی کراون و خەڵکی ئەم گوندە جگەلە بەخێوکردنی ئاژەڵ و راوکردنیان، کشتوکاڵیشیان زانیووە و دانەوێڵەی وەک [[گەنم]] و [[جۆ]] و ھەروەھا پاقلەی بەخەڵوززبووی تێدا دۆزراوەتەوە. جگەلە دۆزینەوەی دەسکەوان بۆ کوتانی دانەوێڵە و بەئاردکردنی. گوندی [[چەرمۆ]] بە کۆنترین گوند دادەنرێت کە [[مرۆڤ]]ی کۆنی تێدا نیشتەجێ بوو بێت و کشتوکاڵی کردبێت. لەو گوندەدا پیشەسازی دەفر و ئامانی لە قوڕ دروست کراو و کەلوپەلی کشتوکاڵی و راو پەرەی پێدراوە. جگەلە دروستکردنی خوداوەندی دایک کە چەند پەیکەرێکی بچوکی ژنە بۆ پەرەستنی ئاینی بەکارھێنراون. ئەو گاسنانەی تا ئەم دوایەش کە جوتیارانی [[کورد]] بەکاریان دەھێنا بۆ کێڵانی زەوی قەد شاخەکان سەرەتای دروست بوونی دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[چەرمۆ]]. لە [[ھەرێمی کوردستان]] بەرەسمی نزیکەی ٣٣٦٤ ناوچەی شوێنەواری تۆمارکراون و بەشێکی بەرچاوی ئەو شوێنەوارانە لە [[سلێمانی]] ھەڵکەوتوون، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار کەمیان کنەوپشکنیان بۆ کراوەو بەم ھۆیەش گەلێک نھێنی و رازی مێژووی کۆنی ئەم ناوچەیە ھێشتا لەژێر خاکدا. ناوچەی سلێمانی دائەنرێ بەیەکێک لە شووێنە کۆنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆفی سەرەتایی بەپێی لێکۆڵەرەوە و زانکۆ و پشکنەر و پڕٶفیسۆرە جیھانیەکان، لە سەردەمی ( چاخی بەردینی ھەرە کۆن )ەوە مرۆڤ تیایدا ژیاوە لە ماوەی نزیکەی ١٢٠ ھەزار ساڵی ڕابردوو دا کە ناوەندی مرۆڤە سەرەتاییەکان بووە لە مرۆڤی نیادەرتاڵ و ھاوشێوەکانی: * '''شووێنەواری بەردەبەڵەک''': لە ڕۆژھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] سەر بە چاخی بەردینی ھەرە کۆنە ٦٠٠ھەزار پێش زایین لە ساڵ ١٩٤٩ (دۆرش کاردۆ) پشکنینی تیاکردوە و ھەروەھا ژھاری ڕێیت و پڕۆس ھاوەر) سەردانی کردوە و پشکنینیان بۆ کردوە . * '''ئەشکەوتی ھەزار مێرد''': لەباشوری رۆژئاوای [[سلێمانی]] سەر بە چاخی بەردینی کۆنی ناوەراست ٦٠٠ ھەزار بۆ ١٢٠ ھەزار پێش زایین. * '''ئەشکەوتی زەرزی''': لە [[سورداش]]ی سلێمانی، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردینی کۆن ٣٥ ھەزار ساڵ پێش زانین. * '''شوێنەواری کەریم شایەر''': پێش ١٠ ھەزار ساڵ و لەچاخی بەردینی ناوەراستدا مرۆڤی تێدا ژیاوە. * '''گوندی چەرمۆ''': کە مێژووەکەی ٧ ھەزار پێش زانینەو سەر بە چاخی بەردینی نوێیە. جگە لەوەی بەپێی ئەو شوێنەوارانەی باسکران، سەرەتای کشتوکاڵ شارستانی و نیشتەجێ بوون لە ناوچەکانی [[کوردستان]] و بەتایبەت ئەوەی ئەمرۆ پارێزگای سلێمانییە سەری ھەڵداوە، بگرە رەنگە سەرەتای نوسینیش بگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە، لەبەرئەوەی ھەندێک لەمێژوونووسان جەخت دەکەنەوە کە [[سۆمەر]]ییەکان کە داھێنەری نوسین بوون نوسینی وێنەییان داھێناوە لە بنەڕەتەوە لەھەمان ئەو خەڵکانەبوون کە پێشتر لەناوچە شاخاوییەکان ژیاون. (دکتۆر پاکیزە رەحیم حلمی) بروای وایە نوسینی سۆمەری بێ پێشینە نییە و مۆرەکانی شوێنەواری [[تەپە گەورە]] پلەیەکەم و ھەنگاوی یەکەمی خەتی وێنەی(ھیرۆگلیفی)ن. ھەروەک بەم دواییانە لە ناوچەی رۆژئاوای [[دەریاچەی دەربەندیخان]] و لەنزیک گوندی [[گوڵانی حەمەی مەحموود|گوڵان]] لەپارێزگای سلێمانی شوێنەوارێک دۆزراوەتەوە کە بەقەد بە شاخێکەوە وێنەی چەند [[گاکێوی|ئاسکە]] کێویەک ھەڵکەندراوە، ھەرچەندە مێژووەکەی بەشێوەیەکی زانستی دیاری نەکراوە بەڵام بەرای ھەندێک شارەزا مێژوویان بۆ چاخی بەردینی ناوەراست دەگەڕێتەوە، ئەگەر ئەمەش وابێت دەبێت ھەنگاوی سەرەتایی نوسینی ھێمای لە ناوچەی [[سلێمانی]]یەوە دەستی پێکردبێت.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=786&secID=45</ref> === مەڵبەندەکانی فەرمانڕەوای بابان پێش سلێمانی === [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] پێش بونیادنانی [[سلێمانی]] مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە: * [[گوند]]ی [[مەرگە]]:دێیەکی گەورەبووە لە [[ناحیەی بنگرد]]ی [[قەزای دووکان]]، ئەم گوندە لەسەردەمی فەرمانرەوای [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی عوسمانی]] ١٥٦٩ز مەڵبەندی فەرمانرەوای بابانەکان بووە. * [[گوند]]ی [[دارەشمانە]]: ئەم گوندە کەوتووەتە [[ناحیەی ھەڵشۆ]]ی [[قەزای پشدەر]]، لەسەردەمی [[فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە]] و بابە سلێمانی کوڕیدا لەسەدەی شازدەی زاینی مەڵبەندی بابانەکان بووە. * [[شارەدێ]]ی [[ماوەت]]: کە ئێستا قەزایە و دەکەوێتە ناوچەی [[شارباژێڕ]] لەسەردەمی بەکر بەگ(بەکرەسور)١٦٠٨-١٦١٩مەڵبەندی بابانەکان بووە. * قەڵای بەکراوا: لەسەردەمی بەکربەگ و کوڕ و کوڕزاکانی ١٦١٩-١٦٢٧مەڵبەندێکی تری بابان بووە. * [[قەڵاچوالان]]: دەکەوێتە دامێنی [[شارۆچکە]]ی [[چوارتا]] و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای [[میر]]انی بابان بووە. شارێکی گەورە و گەشاوە و مەڵبەندی زانین و زانایانی ئەو سەردەمە بووە.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=787&secID=48</ref> === لیوای سلێمانی لە سەردەمی عوسمانییەکاندا: ١٨٥١-١٩١٨ === ئەم پارێزگایە تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی [[میرنشینی بابان]] بوو لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە [[قەڵاچوالان]] بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا [[ئیبراھیم پاشای بابان]] فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا [[سلێمانی]]، ئەم [[میرنشین]]ە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە [[ئەیالەتی شارەزوور]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی ١٨٥١-١٨٦٩ ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)[[قەزا]]ی لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، ھۆزی مەنمی || [[سەرچنار]] |- |٢ || [[قەرەداغ]]، زەردیاوا || [[قەرەداغ]] |- |٣ || مەحال دەلۆ || [[سەنگاو]] |- |٤ || مەحال (زەند، زەنگەنە، شێخان، داودە) || [[قادرکەرەم]] و شێروانە |- | ٥ || [[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]،{{ھن}} نورە، ھۆزی [[ھەمەوەند]] || [[چەمچەماڵ]] و [[بازیان]] |- | ٦ || پیرحەیاتی، [[چیاسەوز]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٧ || [[سەرچنار، ئاغجەلەر|سەرچنار]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک]]،{{ھن}} [[گردخەبەر]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٨ || جبق قلعە، قەڵاسێوکە، سەیفەدین، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، ھۆزی سمایل عوزێری || [[ئاغجەلەر]] |- |٩ || [[سورداش]] || [[سورداش]] |- |١٠ || [[مەرگە]] || [[مەرگە]] |- |١١ || [[پشدەر]]، ھۆزی [[مەنگوڕ]]، مامش،{{ھن}} ڕەمەک || [[پشدەر]] و [[ناودەشت]] |- |١٢ || [[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]]،{{ھن}} سیوەیل || [[ماوەت]]، [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٣ || ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]] || [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٤ || [[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو || [[شارباژێڕ]] |- |١٥ || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]،{{ھن}} [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]] || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[پێنجوێن]] |- |١٦ || گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا || [[خورماڵ]]، وارماوا، پێباز |- |١٧ || [[شەمێران]] و شێخ مەیدان و ھۆزی چاقر || [[ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٥١-١٨٦٩)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)دا]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩-١٨٧٢ ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. لەوانە ناوی قەزای [[بازیان]] لە جیاتی قەزای([[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]، نورە، عەشرەتی [[ھەمەوەند]])، گوڵعەنبەر لە جیاتی (گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا)، [[قزڵجە]] لە جیاتی ([[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]])، زەنگەنە لە بری(زەند، زەنگەنە، شێخان داودە)، [[شارباژێڕ]] لە بری([[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو) داندرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا، بۆ نموونە کۆکردنەوەی ھەر سێ قەزای(پیرحەیاتی، چیاسەوز)، (سەرچنار، گڵناغاج، قەسرۆک، گدخەبەر، جبق قلعە) و (قەڵاسێوکە، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، عەشرەتی سمایل عوزێری) لە ناو قەزای قەڵاسێوکەدا. ھەردوو قەزای(گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا) و ([[شەمێران]]، شێخ مەیدان و عەشرەتی چاقر) لە ناو قەزای گوڵعەنبەردا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[قزڵجە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی قەزای([[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، عەشرەتی مندمی). # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ڕێکخستنەوەی پێکھاتەی ھەردوو قەزای([[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]] و سیوەیل) و (ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]]) لە ناو ھەردوو [[قەزای ماوەت]] و سیوەیل(وصال)دا. # ھێنانەکایەی قەزای [[زڕگوێز]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای سلێمانی]]. # ھێنانەکایەی قەزایەک بۆ [[ئێڵ]]ی غەوارەی کۆچەری کە ھیچ گوندێکی لەسەر نییە. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢ز) |- ! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە !! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە |- | ١ || قرطاغ || [[قەرەداغ]] || ٩ || قزلجة || [[قزڵجە]] |- | ٢ || گلعنبر || گوڵعەنبەر || ١٠ || شھربازاری || [[شارباژێڕ]] |- | ٣ || بارتان || [[بازیان]] || ١١ || سنکان || [[سەنگاو]] |- | ٤ || سوریچک || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || ١٢ || وصال || سیوەیل |- | ٥ || زنیکة || زەنگەنە || ١٣ || قوار || غەوارە |- | ٦ || شوان || شوان || ١٤ || قلعة سوکة || قەڵاسێوکە |- | ٧ || سورطان || [[سورداش]] || ١٥ || مساوات || [[ماوەت]] |- | ٨ || ھرکیة || [[مەرگە]] || ١٦ || زرگوز || [[زڕگوێز]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٦٩ - ١٨٧٢)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی ١٨٧٣-١٩١٨ ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنووری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # [[قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]. پاش ئەوەی لە لیوای ڕەواندز دابڕێنرا. # [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر [[پارێزگای کەرکووک|سنجاغی شارەزوور]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە و لەبری ناحیەی زەنگەنە ناحیەی گل ھاتووەتە کایەوە و خراوەتە سەر لیوای کەرکووک، بەمەش چەمی ئاوەسپی بووە سنووری نێوان ئەم ناحیەیە و ناوەندی قەزای صلاحیە([[کفری]]). # قەزای زڕگوێز بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # قەزای سیوەیل ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای ماوەت ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای سرۆچک بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سرۆچک]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای قزڵجە بچووکرایەوە و کرایە [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای سورداش بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سورداش]] و لکێندرا بە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]]ەوە. # قەزای قەڵاسێوکە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] و لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # قەزای سەنگاو بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سەنگاو]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە. # قەزای زەنگەنە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- |١ | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەبەر]] | [[ناحیەی سرۆچک]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای قەرەداغ]] | [[ناحیەی سەنگاو]] |- | [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای بازیان]] | [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 | [[ناحیەی بنگرد|قەزای مەرگە]] | [[ناحیەی سورداش]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] |- | ٦ | [[قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center;" | — |- | ٧ | قەزای عەشایری جاف | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٧٥)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٤دا:''' # ھاتنە کایەی [[قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیەی قەرەداغ و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # [[ناحیەی سەنگاو]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] ناوەکەی گوڕدرا بە ناحیەی گل و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بە ھەمان سنووری خۆی، ھەروەھا ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٠ - ١٨٩٤)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="3" | ساڵی ١٨٩٠ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٢ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٤ |- ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا !ناحیە !ژ !قەزا !ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | بازیان{{ھن}}([[بازیان]]) | قەڵا سێوکە | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ڕۆژھەڵات | rowspan=4 |١ |rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) |سەرچناری ڕۆژھەڵات |- | سەنگاو{{ھن}}([[سەنگاو]]) | ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | غەوارە | style="text-align: center;" | ئێڵی غەوارە |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | بازیان | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=2 |٢ | rowspan=2 | بازیان{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە |- | style="text-align: center;" | پشدەر {{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 |٣ | rowspan=2 | مەرگە{{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | پشدەر |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قزلجە | style="text-align: center;" | قزڵجە |- | ٥ | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | — | ٥ | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | ٥ | شارباژێڕ{{ھن}}([[سیتەک]]) | style="text-align: center;" | ماوەت |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٤)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٩١٢دا:''' # [[ناحیەی سورداش]] لە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] دابڕێنرا و خرایە سەر [[قەزای سلێمانی]]. # ناوەندی [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] لە گوندی [[مەرگە]]وە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٩٠٧ - ١٩١١)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="4" | ساڵی ١٩٠٧ ! colspan="5" href="شھرستان پیشوا" |ساڵی ١٩١١ |- ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ.گوند |- | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٩ |- | سەرچناری ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | قەرەداغ{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | ٠ |- | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | ١٧٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | style="text-align: center;" | ٦٩ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٧٠ |- | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | style="text-align: center;" | ٥٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ١١٣ |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | ٩٠ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | style="text-align: center;" | ١٠٦ |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | پشدەر | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | ٤٥ |- | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | ٦٣ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٨٩ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- ! colspan="4" | ! colspan="3" | کۆی گشتی | ١١ [[ناحیە]] | ١٠٨٢ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩١٢)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا]] === لیوای سلێمانی لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا: ١٩١٨-١٩٥٨ === لەدوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکان]] و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[عێراق]]دا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی [[سلێمانی]] بە [[عێراق]]ەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان [[عێراق]] - [[تورکیا]] لە سەر دواڕۆژی [[ویلایەتی مووسڵ]]، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر [[سلێمانی]] بووە بەشێک لە دەوڵەتی [[عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل العراقی الرسمی لسنة ١٩٣٦ | ناونیشان = https://archive.org/details/iraqdirectory1935dangoor |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = محمود فھمی درویش |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت. ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٦ ==== لەم قۆناغەدا حکومەتی پاشایەتی ھەستا بە:- # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای [[کەرکووک]] و [[سلێمانی]] بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش قەزای بازیان کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی(قەڵاسێوکە و سەنگاو) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە. # بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی (پشدەری ١) و (پشدەری ٢) بە [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بوو بە [[ناحیەی تانجەرۆ]] و ناوەندەکەی لە گوندی [[زڕگوێز]]ەوە گواسترایەوە بۆ شارەدێی [[عەربەت]]. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا بوو بە ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی. بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە سییەکاندا لە(٣)[[قەزا]] و (١١) [[ناحیە]] پێکھاتبوو. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ]]{{ھن}}([[عەربەت]]) | rowspan=4 | ٢ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | [[ناحیەی خورماڵ]]{{ھن}}([[خورماڵ]]) | rowspan=4 | ٣ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | [[ناحیەی سرۆچک]]{{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]]{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]{{ھن}}([[زەڕایەن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]{{ھن}}([[ماوەت]]) |- | [[ناحیەی سورداش]]{{ھن}}([[سورداش]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر١]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]{{ھن}}([[بازیان]]) | — | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی پشدەر ٢]]{{ھن}}([[مەرگە]]) |- ! colspan="2" | کۆی گشتی ! colspan="7" | ٣ [[قەزا]] و ١١ [[ناحیە]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦-١٩٤٧ ==== حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ [[قەزای پشدەر]]ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە [[قەزای شارباژێڕ]]، بەم شێوەیە ئەم لیوایە لە (٤)[[قەزا]] و (١٠) [[ناحیە]] پێکھاتبوو، لە پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا زانیاری ورد و تایبەت بە ڕەوشی کارگێڕی لیواکانی [[عێراق]] تۆمارکرا، وەکو یەکە کارگێڕییەکان، ڕووبەر و دانیشتوانەکەی، ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا. سنووری ئەم لیوایە لە سەرەتای ئەنجامدانی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکاندا(تسویة) بە پێی بڕیاری (٢٩)ی ساڵی ١٩٣٨دا ″کە بەکردار لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی پێکرد و تا پەنجاکانیش بەردەوام بوو″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٥٨ ==== لەدوای سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ و کۆتایی ئەم سەردەمە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنووری ئەم لیوایە ئەنجامدرا، گرنگترینیان فراوان بوونی سنووری ئەم لیوایەیە بە دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بەم لیوایەوە. # گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی ناوەندی [[قەزای ھەڵەبجە]] لە شوێنی ئێستای بۆ گوندی [[سەید سادق]] و ناویش نرا بە ناحیەی شارەزوور بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٥دا. # دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی سیوەیل]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]] و ناوەندەکەشی لە گوندی [[مڕانە]]، بەپێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٥٧) لە ٥/١٠/١٩٥٥دا. # دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناودەشت لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بە لیوای سلێمانییەوە بە پێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١٠) لە ١٢/٧/١٩٥٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی سیوەیل]] لە گوندی [[مڕانە]]وە بۆ گوندی [[باسنێ]] بەپێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٦دا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا ناوەندی ناحیەی چناران لە گوندی [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]]وە بۆ گوندی [[دووکان]] گواسترایەوە و لەگەڵ دابڕانی گوندەکانی( [[دووکان]]، [[تۆپزاوا]]، [[جۆبڵاخ]] و قەشقۆڵی) لە [[ناحیەی سورداش]]ی سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە ناحیەی چنارانەوە لە [[قەزای ڕانیە]].<ref> http://buratha.com/librory/books.php?books=11229</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | ناوەندی قەزا | [[سلێمانی]] | rowspan=6 | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | ناوەندی قەزا | [[چوارتا]] |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | [[عەربەت]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | [[ماوەت]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | [[قەرەداغ]] | [[ناحیەی سرۆچک]] | [[بەرزنجە]] |- | [[ناحیەی سورداش]] | [[سورداش]] | [[ناحیەی سیوەیل]] | [[باسنێ]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | [[بازیان]] | — | — |- | ناحیەی شارەزوور | [[سەید سادق]] | — | — |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | [[ھەڵەبجە]] | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | ناوەندی قەزا | [[ڕانیە]] |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | [[خورماڵ]] | [[ناحیەی ناودەشت]] | [[سەنگەسەر]] |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | [[دەربەندیخان]] | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | [[دووکان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | [[پێنجوێن]] | — | — |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]] | ناوەندی قەزا | [[قەڵادزێ]] |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | [[بنگرد]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا]] === پارێزگای سلێمانی لە سەردەمی کۆماریدا: ١٩٥٨-١٩٩٠ === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨-١٩٦٥ ==== # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە سنووری [[قەزای سلێمانی]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٥) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا.<ref> https://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain/opendocpdf.pdf?reldoc=y&docid=5c76654f4</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای پێنجوێن]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٦) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا. # دابڕانی (٧) کەرت و گوندی [[ناحیەی سیوەیل]] و لکاندنی بە ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/25.html</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەی گوندی [[چوارقوڕنە]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.<ref>http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123124833/http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی گەرمک]] لە سنووری [[قەزای پێنجوێن]]، ناوەندەکەی گوندی [[گەرمک]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٩) لە ٤/١٢/١٩٦٠دا. # گۆڕینی ناوی ناحیەی ھەڵەبجە بۆ [[ناحیەی سیروان]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ گوندی [[کێلەسپی]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٤٤٨) لە ٢٨/١١\١٩٦٠دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی ژمارە(٧٥٢) لە ١٥\٨\١٩٦٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230513041238/https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! ژمارەی [[گوند]]ەکان |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center | [[سەرچنار]] | style="text-align: center | ٦١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٣٣٢ |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٥٨ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سورداش]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٤ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٧١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢٥٢ |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ٣٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٧ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٥١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٠٢ |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | [[گەرمک]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٨٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢٦٧ |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | [[باسنێ]] | style="text-align: center | ٤٥ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | [[ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٥٦ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٨ |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٩٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢١٠ |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٧٥ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center |١٨ ناحیە | style="text-align: center |— | style="text-align: center |١١٥٥ | style="text-align: center | ١٣٠١ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ ==== # دابڕاندنی [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] لە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی بیارە]] لە [[قەزای ھەڵەبجە]] بە دابڕاندنی (٢و)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خورماڵ|ناحیەی خورماڵ]] و ناوەندەکەشی گوندی [[بیارە]]یە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٤٤) لە ٦\٤\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[قەزای دووکان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دووکان]]، لە کەرتی (٤٧/[[تۆپزاوا]]) و ھەردوو [[ناحیەی سورداش]] و [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] بەستران بەم قەزایەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦\٦\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[قەزای دەربەندیخان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دەربەندیخان]]ە، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] پێوە بەسترایەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١٩) لە ١١\١٠\١٩٧١دا. # دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای پشدەر]] و لکاندنی بە [[قەزای ڕانیە]]وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا. # گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی قەڵادزێ]] بۆ [[ناحیەی ھێرۆ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]وە بۆ گوندی [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]] و بەستنەوەی (٢٦) کەرت بەم ناحیەیەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦) لە ٢٣\١\١٩٧٢دا. # دابڕانی ھەردوو [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] و بەستنەوەیان بە پارێزگای سلێمانییەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا. # دابڕانی (٦) کەرت لە ناوەندی [[قەزای چەمچەماڵ]]ی سەر بە پارێزگای سلێمانی و لکاندنیان بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤\١\١٩٧٦دا. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بێتواتە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا. # دابڕانی کەرتی (١٤\[[گردەنازێ]] و مەستەکان) لە [[ناحیەی خورماڵ]]ی [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ەوە لە ھەمان قەزادا، بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٤٥٣١) لە ساڵی ١٩٧٧دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٧٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧-١٩٨٦ ==== # دابڕاندن (٢٠)کەرت لە [[ناحیەی سیروان]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢) لە ٢٦\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٦) لە ٢٨\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی (٤) کەرت لە [[ناحیەی سورداش]] و (٧) کەرت لە [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٣٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا. # دابڕاندنی کەرتێک لە [[قەزای چەمچەماڵ]] و لکاندنی بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٣) لە ٦\٥\١٩٧٩دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ھێرۆ]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] بۆ [[ناحیەی کارێزە]] و گواستنەوەی ناوەندەکە لە گوندی [[ماوەت]]ەوە بۆ گوندی [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]](موجەمەعی کارێزە) و لکاندنی (٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە [[ناحیەی کارێزە]]وە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومح مەحەللی ژمارە(٢٤٣٣٥)ی ساڵی ١٩٧٩، '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی سیوەیل]] بۆ [[ناحیەی کەناروێ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[باسنێ]]وە بۆ گوندی [[کەناروێ]](موجەمەعی کەناروێ) و لکاندنی (١٢) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە ناحیەی کەناروێوە بە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی (٢٤٣٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. '''(ج)''' دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی گەرمک]] و لکادنیان بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ [[ناحیەی ناڵپارێز]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[گەرمک]]ەوە بۆ گوندی [[ناڵپارێز]] و لکاندنی (٢٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]] بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٤٧٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١٤) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ی سەر بە [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢١) لە ١٦\١٠\١٩٧٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230328115448/https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> # دابڕانی (٢) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # دابڕانی (٣٤) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دەربەندیخان]] و گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] بۆ [[ناحیەی زەڕایەن]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[دەربەندیخان]]ەوە بۆ گوندی [[زەڕایەن]] و مانەوەی (٢٣) کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٧٣٦٨)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١١) کەرتی [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی زەڕایەن]]ی سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٥٨) لە ٢٠\١١\١٩٧٩دا. # گواستەوەی ناوەندی [[ناحیەی سورداش]] لە گوندی [[سورداش]]ەوە بۆ گوندی [[سوسێی سەیدان]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٤١٠٦)ی ساڵی ١٩٨١. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە [[سەرچنار]]ەوە بۆ [[بەکرەجۆ]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(١٢٩٢٥) لە ساڵی ١٩٨٤دا.<ref>https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سەرکەپکان]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەشی لە گوندی [[سەرکەپکان]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی کارێزە]] لە جێکەوتی ئێستای بۆ ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە پێی فەرمانی وەزارەتی حکومی مەحەلی ژمارە(٧٨١) لە ساڵی ١٩٨٦دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6829.html</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! تێبینی |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center|[[بەکرەجۆ]] | style="text-align: center| ٦١ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٥١ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ١٦ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٧ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | [[بیارە]] | style="text-align: center | ٢٢ | |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٨٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | [[ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٦٨ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی کارێزە]] | style="text-align: center | [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]] | style="text-align: center | ٦٣ | |- | [[ناحیەی سیوەیل|ناحیەی کەناروێ]] | style="text-align: center | [[کەناروێ]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | [[بێتواتە]] | style="text-align: center | ٢٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | [[سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١١ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[خەلەکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سوسێی سەیدان]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=3 | ٩ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ٢١ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | [[تیلەکۆی گەورە]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ | |- ! colspan="3" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٦دا]] ==== قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ ==== # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانەکایەی (قەزای الاخوة) ناوەندەکەی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو و [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی لەسەر بوو. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ھەڵەبجە]] و ھێنانەکایەی ناحیەی ھەڵەبجە ناوەندەکەشی [[ھەڵەبجەی تازە]] بوو بەسترایەوە بە (قەزای الاخوة)، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٠٤٧) لە ١٠\١٠\١٩٨٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =الغاء قضاء حلبجة واستحداث ناحية حلبجة في محافظة السليمانية | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8302.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # گۆڕینی ناوی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] بۆ (صدامیة حلبجة). # گۆڕینی ناوی [[شارەدێ]]ی [[عەربەت]] بۆ (الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای پێنجوێن]] و ھێنانەکایەی [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی بێتواتە]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای ڕانیە]]وە. # ھێنانەکایەی (ناحیەی صمود) لە سنووری [[قەزای کەلار]] و ناوەندەکەشی لە [[ڕزگاری]](مجمع الصمود)بوو. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی (قەزای الاخوة) بۆ (قەزای صدامیة حلبجة) و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ شارۆچکەی صدامیة حلبجة([[ھەڵەبجەی تازە]]). '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ]] بۆ (ناحیەی الاخوة) و ناوەندەکەشی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو. '''(ج)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی زەڕایەن]] بۆ (ناحیەی شارەزوور) و دابڕانی لە [[قەزای دەربەندیخان]] و لکاندنی بە (قەزای صدامیة حلبجة)وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣١١) لە ٢٨\٦\١٩٨٩دا.<ref> https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html</ref> # دابڕانی (ناحیەی الاخوة) لە (قەزای صدامیة حلبجة) و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center|[[سلێمانی]] | style="text-align: center| ٣٥٠ |- | ناحیەی الاخوة | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | صدامیة حلبجة{{ھن}}([[ھەڵەبجەی تازە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ھەڵەبجەی تازە]] | style="text-align: center | ١١٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١٢٤ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=1 | ٤ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ٩٤ |- | rowspan=1 | ٥ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١٥٦ |- | rowspan=1 | ٦ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=1 | ٧ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٢٥٧ |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ١٤٤ |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی صمود]] | style="text-align: center | [[ڕزگاری]] | style="text-align: center | ٠ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | ٦ ناحیە | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٥٤٥ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٩٠)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا]] === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٨٩ === {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=7 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٤٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ١٢٢ | style="text-align: center| ٣٥٠ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center| ٥٨ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=6 | ٢ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٥١ | style="text-align: center| ٨٩ | style="text-align: center| ١١٦ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٣٩ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١١٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٥ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٨٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | ١٣١ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٦٨ | style="text-align: center | ١٢٥ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ھێرۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٦ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | |- | rowspan=6 | ٦ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٩٥ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٩٤ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١١ | style="text-align: center | ١٥٦ | style="text-align: center | ١٥٦ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=4 | ٩ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | (٨١)کەرتی ناحیەی قادرکەرەم خرایە سەر ناحیەی چەمچەماڵ |- | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ١٤٤ | style="text-align: center | ١٤٤ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ٩٤٧ | style="text-align: center | ١١٥٥ | style="text-align: center | ١٤٧٤ | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | |} === پارێزگای سلێمانی لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا پارێزگای سلێمانی و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانیدا کرا لەوانەم: # لەساڵی ٢٠٠٧دا ھێنانە کایەی [[قەزای سەید سادق]] و دابڕاندنی [[ناحیەی سرۆچک]] لە [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی بە قەزای ناوبراوەوە. # ھێنانە کایەی [[قەزای ماوەت]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و دابڕاندنی لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای قەرەداغ]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی [[ناحیەی سێوسێنان]] و خستنە پاڵ [[قەزای قەرەداغ]]. # ھێنانە کایەی ھەرسێ [[ناحیەی سیتەک]] و [[ناحیەی زەلان]] و [[ناحیەی گاپیڵۆن]] لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شێخ تەویل]] لە [[قەزای کەلار]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی تەکیەی جەباری]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی باوەخۆشێن]] لە [[قەزای دەربەندیخان]]. # لکاندنی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە و جیاکردنەوەی لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئاوەسپی]] لە [[قەزای کفری]]. # دروستکردنی ھەردوو [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] و [[ئیدارەی گەرمیان]] لە پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا. # دروستکردنی [[پارێزگای ھەڵەبجە]] لە قەزا و ناحیەکانی ھەڵەبجە و دابڕاندنی لە پارێزگای سلێمانی لە ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری [[نێچیرڤان بارزانی]] سەرۆکی کابینەی حەوتەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کراوەتە [[پارێزگا]]. == پارێزگارەکان == لە ساڵی ١٩٢٧وە دوای دانانی مەتەسەریف، ژمارەیەکی زۆر موتەسەریف و پارێزگار سەرۆکی یەکەی ئیداری پارێزگای سلێمانی بوون لەم خشتەیەدا ئاماژەی پێکراوە: {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ پارێزگارەکانی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٢٥ تاوەکو ئێستا)<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=557&secID=19</ref> ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات |- ! colspan="6" href=| سەردەمی پاشایەتی |- ! ١ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" | (٧\٣\١٩٢٥ - ١٩\٤\١٩٢٧) ! ٢ | style="text-align: center;" | ئەحمەد عوسمان ئەربیللی | style="text-align: center;" | (٢٩\٤\١٩٢٧ - ١٠\٥\١٩٣٠) |- ! ٣ | style="text-align: center;" |[[تۆفیق وەھبی]] | style="text-align: center;" |(١١\٥\١٩٣٠ - ٢٢\٨\١٩٣٠) ! ٤ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٣٠ - ٢٤\٤\١٩٣٥) |- ! ٥ | style="text-align: center;" | ساڵەح زەکی بەگی ساحێبقڕان | style="text-align: center;" | (١\٥\١٩٣٥ - ١٢\٧\١٩٣٦) ! ٦ | style="text-align: center;" | ناجی عەلی ھورمزی | style="text-align: center;" |(٢٥\٧\١٩٣٦ - ٣٠\٩\١٩٣٧) |- ! ٧ | style="text-align: center;" | عبدالمجید العقوبی | style="text-align: center;" | (١\١٠\١٩٣٧ - ١٧\٢\١٩٣٩) ! ٨ | style="text-align: center;" | حاجی ڕەمەزان | style="text-align: center;" | (١٣\٣\١٩٤٠ - ١\٧\١٩٤٠) |- ! ٩ | style="text-align: center;" | حمید عبدالمجید صرصر | style="text-align: center;" | (٨\٧\١٩٤٠ - ٥\٥\١٩٤١) ! ١٠ | style="text-align: center;" | حسێن فەوزی | style="text-align: center;" | (٥\٥\١٩٤١ - ٢٧\٦\١٩٤١) |- ! ١١ | style="text-align: center;" | موستەفا مەحمود عەبدولڕحمان قەرەداغی | style="text-align: center;" |(٢٨\٦\١٩٤١ - ٣٠\١٠\١٩٤٣) ! ١٢ | style="text-align: center;" | وەفیق حەبیب | style="text-align: center;" | (٣١\١٠\١٩٤٣ - ٥\٢\١٩٤٤) |- ! ١٣ | style="text-align: center;" | بھاءادین نوری | style="text-align: center;" | (١٢\٢\١٩٤٤ - ٥\٨\١٩٤٤) ! ١٤ | style="text-align: center;" | [[مەعروف جیاوک]] | style="text-align: center;" | (٧\٨\١٩٤٤ - ٣\٤\١٩٤٦) |- ! ١٥ | style="text-align: center;" | موسی شاکر | style="text-align: center;" | (١٨\٤\١٩٤٦ - ٢٧\٦\١٩٤٦) ! ١٦ | style="text-align: center;" | حسن عبداللە شێخ رضا | style="text-align: center;" |(١١\٨\١٩٤٦ - ١٧\١\١٩٤٨) |- ! ١٧ | style="text-align: center;" | سید علی الحجازی | style="text-align: center;" | (١٩\١\١٩٤٨ - ١٣\٤\١٩٤٨) ! ١٨ | style="text-align: center;" | جمیل رشید | style="text-align: center;" | (١١\٥\١٩٤٨ - ١٢\٩\١٩٤٨) |- ! ١٩ | style="text-align: center;" | نجم الدین صائب | style="text-align: center;" | (٥\١١\١٩٤٨ - ٢١\١١\١٩٥٠) ! ٢٠ | style="text-align: center;" | جەلال خالید | style="text-align: center;" | (٢\١٢\١٩٥٢ - ٢٠\٧\١٩٥٤) |- ! ٢١ | style="text-align: center;" | مزاحم ماھر | style="text-align: center;" | (٢٠\٧\١٩٥٤ - ٢١\٧\١٩٥٤) ! ٢٢ | style="text-align: center;" | شامل الیعقوبی | style="text-align: center;" | (٢٢\٧\١٩٥٤ - ١٦\٩\١٩٥٤) |- ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عومەر عەلی | style="text-align: center;" | (٢٠\٩\١٩٥٤ - ١٥\٥\١٩٥٧) ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" | (١٧\٥\١٩٥٧ - ٤\٩\١٩٥٨) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی کۆماری |- ! ٢٤ | style="text-align: center;" | عادل جلال | style="text-align: center;" | (٢١\١\١٩٥٩ - ١٣\٨\١٩٥٩) ! ٢٥ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" |(٢٠\٨\—١٩٥٩ - ٢\٥\١٩٦٠) |- ! ٢٦ | style="text-align: center;" | باقر الدجیلی | style="text-align: center;" | (١١\٦\١٩٦٠ - ١٣\٥\١٩٦١) ! ٢٧ | style="text-align: center;" | عبدالھادی صالح | style="text-align: center;" | (١٠\٨\١٩٦١ - ١٣\٥\١٩٦٣) |- ! ٢٨ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(٢٥\٦\١٩٦٣ - ٥\٦\١٩٦٣) ! ٢٩ | style="text-align: center;" | عبدالرزاق سید محمود | style="text-align: center;" | (٦\٦\١٩٦٣ - ٧\١٢\١٩٦٤) |- ! ٣٠ | style="text-align: center;" | محمد رشاد الحمامي | style="text-align: center;" | (٧\٢\١٩٦٤ - ١١\١٠\١٩٦٥) ! ٣١ | style="text-align: center;" | جمیل السعودی | style="text-align: center;" | (٦\١١\١٩٦٥ - ٧\٤\١٩٦٦) |- ! ٣٢ | style="text-align: center;" | عامر الحسک | style="text-align: center;" |(١٢\٥\١٩٦٦ - ٨\١٠\١٩٦٦) ! ٣٣ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(١٥\١٠\١٩٦٦ - ١\٧\١٩٦٨) |- ! ٣٤ | style="text-align: center;" | کەریم حەسەن قەرەنی | style="text-align: center;" | (٧\٧\١٩٦٨ - ٢٧\١٠\١٩٦٩) ! ٣٥ | style="text-align: center;" | شوکری صەبری الحدیثی | style="text-align: center;" | (٢٤\١\١٩٧٠ - ١٥\١\١٩٧١) |- ! ٣٦ | style="text-align: center;" | عەلی عبداللە امین | style="text-align: center;" | (٣\٢\١٩٧١ - ١\٣\١٩٧٤) ! ٣٧ | style="text-align: center;" | نوری رشید محمود | style="text-align: center;" | (١\٤\١٩٧٤ - ٢٣\٤\١٩٧٤) |- ! ٣٨ | style="text-align: center;" | بابکر محمود پشدەری | style="text-align: center;" |(٢٤\٤\١٩٧٤ - ١٠\١٠\١٩٧٤) ! ٣٩ | style="text-align: center;" | حادی رسول محمد | style="text-align: center;" | (١١\١٠\١٩٧٤ - ٣٠\٦\١٩٧٥) |- ! ٤٠ | style="text-align: center;" | محمدامین محمد ئەحمەد | style="text-align: center;" | (١\٧\١٩٧٥ - ٢٠\٢\١٩٧٧) ! ٤١ | style="text-align: center;" | محمد صالح عەنبەر | style="text-align: center;" |(٢٢\٣\١٩٧٧ - ٢٧\٦\١٩٧٧) |- ! ٤٢ | style="text-align: center;" | ئەرشەد محمد احمد زێباری | style="text-align: center;" |(٢٢\٨\١٩٧٧ - ٢٠\٨\١٩٨٠) ! ٤٣ | style="text-align: center;" | جعفر عبدالکریم بەرزنجی | style="text-align: center;" |(١٨\٢\١٩٨١ - ١\٩\١٩٨٩) |- ! ٤٤ | style="text-align: center;" | کاکل حمد مولود | style="text-align: center;" |(١٥\٩\١٩٨٩ - ٨\٣\١٩٩١) ! ٤٥ | style="text-align: center;" | نجم الدین النقشبندی | style="text-align: center;" | (٢٥\٤\١٩٩١ - ١٦\١٠\١٩٩١) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی حکوومەتی ھەرێم(دوای ڕاپەڕین) |- ! ٤٦ | style="text-align: center;" | جمال عەبدول محمد | style="text-align: center;" |(٥\٩\١٩٩٢ - ٥\٣\١٩٩٤) ! ٤٧ | style="text-align: center;" | سالار عزیز محمد | style="text-align: center;" | (٦\٣\١٩٩٤ - ٣١\١\١٩٩٧) |- ! ٤٨ | style="text-align: center;" | فەرەیدوون عەبدولقادر | style="text-align: center;" |(١\٢\١٩٩٧ - ٢٧\٩\١٩٩٧) ! ٤٩ | style="text-align: center;" | قادر حەمەجان عەزیز | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٩٧ - ٥\٥\٢٠٠١) |- ! ٥٠ | style="text-align: center;" | ئاسۆ شێخ نوری ڕەزا | style="text-align: center;" |(٢٠٠١ - ٢٠٠٥) ! ٥١ | style="text-align: center;" | دانا ئەحمەد مەجید | style="text-align: center;" |(٤\٥\٢٠٠٥ - ٢٨\١٢\٢٠٠٩) |- ! ٥٢ | style="text-align: center;" | بەھرۆز حەمەساڵەح | style="text-align: center;" |(٢٧\١\٢٠١٠ - ٢٧\١٢\٢٠١٤) ! ٥٣ | style="text-align: center;" |[[ئاسۆ فەرەیدوون]] | style="text-align: center;" | (٧\١\٢٠١٥ - ٢٥\٨\٢٠١٦) |- ! ٥٤ | style="text-align: center;" |[[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | style="text-align: center;" |(٤\١٢\٢٠١٧ - ئێستا) |- |} == قەزاکانی پارێزگای سلێمانی == [[قەزای سلێمانی]]، ، ، [[قەزای چەمچەماڵ]]، ، [[قەزای سەید سادق]]، [[قەزای دووکان]]، [[قەزای شارەزوور]]، [[قەزای بازیان]]، [[دەربەندیخان]]، [[قەزای پێنجوێن]]، [[قەزای شارباژێڕ]]، ، [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای ماوەت]] {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای بازیان]] |} == دانیشتووان == {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، بازیان، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای دووکان]] || ٦٨٠٣١ || ناوەندی دووکان، سوورداش، پیرەمەگروون،خدران، بنگرد || |- | ٨ || [[قەزای شارەزوور]] || ٦٦٢٧٢ ||[[زەڕایەن]]|| |- | ١٠ || [[قەزای دەربەندیخان]] || ٤٧٥٣٩ || ناوەندی دەربەندیخان، باوەخۆشین || |- | ١١ || [[قەزای پێنجوێن]] || ٤٣٤٤٤ || پێنجوێن، گەرمک، ناڵپارێز || |- | ١٢ || [[قەزای شارباژێڕ|قەزای شارباژێر]] || ٢٠٠٦٩ || چوارتا، سیوەیل، سیتەک، زەڵان، گاپیلۆن || |- | ١٤ || [[قەزای قەرەداغ]] || ١٠٢٥٤ || ناوەندی قەرەداغ، سیوسینان || |- | ١٥ || [[قەزای ماوەت]] || ٨٨٩١ || ماوەت || |} == پێشانگا == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Silemani governorate 2012.png|قەزاکان </gallery> == ئەمانە ببینە == * [[قەزای سلێمانی]] * [[سلێمانی]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]] * [[مۆزەخانەی سلێمانی]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ھەرێمی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://krso.net/ دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان] {{پارێزگای سلێمانی}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای سلێمانی|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Sulaymaniyah Governorate}} [[پۆل:پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] fw0zfm08e3djpvhymromjntouon119f 1589002 1588995 2026-06-06T21:03:13Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589002 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای سلێمانی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar|محافظة السلیمانیة}}<br>{{lang-en| Sulaymaniyah Governorate}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = View of Sulaimani - Slemani - City in Southern Kurdistan in Spring 2016.JPG | photo2a = Interior, the Kurd's Heritage Museum, Sulaymaniyah, Iraqi Kurdistan.jpg | photo2b = Castle Sherwana & Heme pasha.jpg | photo3a = Romanian amphitheater - sulaymaniyah.jpg | photo3b = Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg | photo4a = Grand Millennium Sulaimani Hotel in Sulaymaniyah, Kurdistan.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = سەرەوە- خوارەوە, ڕاست-چەپ:{{br}}دیمەنی سلێمانی {{br}} [[مۆزەخانەی سلێمانی]] • [[قەڵای شێروانە]] {{br}} شانۆی ڕۆمانی • پەیکەری [[شەرەفخانی بەدلیسی]] {{br}} سلێمانی لە شەودا }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = Flag of Sulaymaniyah Governorate.png | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = پەڕگە:Sulaymaniyah Governorate logo.png|وێنۆک | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.58333|frame-long=45.33333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای سلێمانی''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = As-Sulaymaniyyah in Iraq.svg | photo2a = | photo2b = Kurdistan_governorates_2015.png | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} {{map caption |countryprefix=|location_color=سوور |region=[[عێراق]] |region_color=سوور, بێجی و ڕەساسی کاڵ |subregion=[[ھەرێمی کوردستان]]{{spaces|2}}(سوور و بێجی) |subregion_color=none}}{{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} پارێزگاری سلێمانی لە چوارچێوەی [[ھەرێمی کوردستان]]دا | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٨</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٥٥</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color: #090;">١٥</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = [[ئیبراھیم پاشای بابان]] | ھۆکاری_ناونران = سڵێمان پاشای بابان <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٣٠ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 17,786–17,913 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢،٤٠١،٧٢٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١٥،٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سلێمانێیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[ھەورامی]]) [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://slemani.gov.krd/so/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای سلێمانی''' یەکێکە لە پارێزگاکانی کۆماری [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]، ناوەندی پارێزگای سلێمانی بریتییە لە شاری [[سلێمانی]]، ژمارەی سەرجەم دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بە ٢،٤٠١،٧٢٤ کەس مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەپێی دەستەی ئاماری عێراق. == جوگرافیا == پارێزگای سلێمانی بەشی ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]] و باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی [[عێراق]] پێکدەھێنێت. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[ئێران]]دا([[پارێزگای کوردستان]]، [[پارێزگای کرماشان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]])، لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە لە گەڵ [[پارێزگای ھەولێر]]دا، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای کەرکووک]]دا، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای سەلاحەددین]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای دیالە]]دا. == مێژوو == === مێژووی کۆن === ناوچەی سلێمانی، بەھۆیە ناوچەیەکی [[کێو|چیایی]] و جەنگەڵ و [[دارستان]] و ھەوراز و نشێو بووەو دەیان [[ئەشکەوت]]ی تێدا بووە، ھەر لە کۆنەوە جێگەی مانەوەی [[مرۆڤ]] بووە و یەکێک بووە لەو ناوچانەی [[جیھان]]ە کە سەرەتایی شارستانییەتی تێدا دەرکەوتووە، لە چاخی بلایستۆسینەوە ئەشکەوت و دۆڵەکانی ئەم ناوچەیە مرۆڤی لەخۆی گرتووە. نزیکەی ھەموو ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیە جێ پێی مرۆڤی چاخە کۆنەکانی پێوە دیارە و تەنانەت لە ھەندێک ناوچە بێ ھەڵکۆڵین ماددەی ئارکیۆلۆژی وەک پارچە گۆزە و دیزە و ئامرازی بەردین ..ھتد دەدۆزینەوە. بەگشتی ناوچەی کوردستان و بەتایبەتیش ئەوەی ئەمرۆ پێی دەڵین پارێزگای سلێمانی وەک خاڵێکی سەرەتا بۆ مێژووی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] بەگشتی و ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]. ھەر لە چاخی بەردینی کۆنەوە واتە پێش(١٢٠٠٠٠) ساڵ پێش ئێستا لەھەندێک لە ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیەدا پاشماوە و جێی پێی مرۆڤی چاخی بەردینی تێدا دۆزراوەتەوە، کە تەمەنی ھەندێک لەوانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٢٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا بۆ نمونە ناوچەی بەردە بەڵەک، کە دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] بەدووریی دوو کیلۆمەتر. کە چەندین ئامرازی ئارکیۆلۆژی لەلایەن تیمێکی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکی تێدا دۆزراوەتەوە. کە بریتین لە پارچە بەردی ڕاو، ھەروەھا چەنیدن ئێسکی بەبەردبووی ئاژەڵی ئەو سەردەمەی وەک [[فیل]] و [[مانگا|گا]] و [[پەز|مەڕ]] و [[بزن]]. کەمێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠ ھەزار تا٦٠ ھەروەھا شوێنەواری مێژووی چاخی بەردینی کۆن لە ھەردوو [[ئەشکەوتی زەرزی]] لە چەمی رێزان سەر بە [[ناحیەی سورداش]]ی [[قەزای دووکان]] و [[ئەشکەوتی ھەزارمێرد]] لە [[چیای بەرانان]] لەبەرامبەر [[شار]]ی [[سلێمانی]] دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگەرێتەوە بۆ ٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. لەھەردوو ئەو ئەشکەوتەدا چەندین ئێسکی مرۆڤی چاخی بەردینی کۆن دۆزراوەتەوە. ھەمان ئەم ئەشکەوتانە لە چینەکانی سەروتریاندا جێ پێی مرۆڤی چاخی بەردینی ناوەراست و نوێش دۆزراونەتەوە. لەو قۆناخەنەدا مرۆڤەکان بە کۆمەڵی بچووک لە پێدەشت و ئەشکەوتەکان و نزیک [[ڕووبار]]ەکاندا ژیاون فێری ڕاوەماسی و بەخێوکردنی ھەندێک ئاژەڵی ماڵی بوون، ئەم مرۆڤە کۆنانە کە لەچاخی بەردینی نوێدا ھەوڵی نیشتەجێ بوونیان داوە بۆ نمونە ناوچەکانی (کەریم شار) لە ناوچەی سلێمانی پێش ١٠ ھەزار ساڵ یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون دەبینرێت. کە بەشێوەی کاتی و [[ھاوین]]ان تیدا نیشتەجێ بوون و [[زستان]]ان لەبەر بەفروباران گەراونەتەوە ئەشکەوتەکان. بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە گوندی [[بێستانسووری گەورە|بێستانسوور]]ی ناوچەی شارەزوو ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون لەوێ ڕوویداوە. بەڵام گوندی [[چەرمۆ]] لە [[چەمچەماڵ]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٦٫٧٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین، رەنگە یەکەمین گوندی ھەمیشەی بێت لە ناوچەکەدا، کە ٢٥ خانوو پێکھاتووە و ھەر خانوویەکیان لە چەند ژوورێکی بچووک دروست کراون. ھەروەھا لەم گوندەدا [[بزن]] و [[سەگ]] ماڵی کراون و خەڵکی ئەم گوندە جگەلە بەخێوکردنی ئاژەڵ و راوکردنیان، کشتوکاڵیشیان زانیووە و دانەوێڵەی وەک [[گەنم]] و [[جۆ]] و ھەروەھا پاقلەی بەخەڵوززبووی تێدا دۆزراوەتەوە. جگەلە دۆزینەوەی دەسکەوان بۆ کوتانی دانەوێڵە و بەئاردکردنی. گوندی [[چەرمۆ]] بە کۆنترین گوند دادەنرێت کە [[مرۆڤ]]ی کۆنی تێدا نیشتەجێ بوو بێت و کشتوکاڵی کردبێت. لەو گوندەدا پیشەسازی دەفر و ئامانی لە قوڕ دروست کراو و کەلوپەلی کشتوکاڵی و راو پەرەی پێدراوە. جگەلە دروستکردنی خوداوەندی دایک کە چەند پەیکەرێکی بچوکی ژنە بۆ پەرەستنی ئاینی بەکارھێنراون. ئەو گاسنانەی تا ئەم دوایەش کە جوتیارانی [[کورد]] بەکاریان دەھێنا بۆ کێڵانی زەوی قەد شاخەکان سەرەتای دروست بوونی دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[چەرمۆ]]. لە [[ھەرێمی کوردستان]] بەرەسمی نزیکەی ٣٣٦٤ ناوچەی شوێنەواری تۆمارکراون و بەشێکی بەرچاوی ئەو شوێنەوارانە لە [[سلێمانی]] ھەڵکەوتوون، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار کەمیان کنەوپشکنیان بۆ کراوەو بەم ھۆیەش گەلێک نھێنی و رازی مێژووی کۆنی ئەم ناوچەیە ھێشتا لەژێر خاکدا. ناوچەی سلێمانی دائەنرێ بەیەکێک لە شووێنە کۆنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆفی سەرەتایی بەپێی لێکۆڵەرەوە و زانکۆ و پشکنەر و پڕٶفیسۆرە جیھانیەکان، لە سەردەمی ( چاخی بەردینی ھەرە کۆن )ەوە مرۆڤ تیایدا ژیاوە لە ماوەی نزیکەی ١٢٠ ھەزار ساڵی ڕابردوو دا کە ناوەندی مرۆڤە سەرەتاییەکان بووە لە مرۆڤی نیادەرتاڵ و ھاوشێوەکانی: * '''شووێنەواری بەردەبەڵەک''': لە ڕۆژھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] سەر بە چاخی بەردینی ھەرە کۆنە ٦٠٠ھەزار پێش زایین لە ساڵ ١٩٤٩ (دۆرش کاردۆ) پشکنینی تیاکردوە و ھەروەھا ژھاری ڕێیت و پڕۆس ھاوەر) سەردانی کردوە و پشکنینیان بۆ کردوە . * '''ئەشکەوتی ھەزار مێرد''': لەباشوری رۆژئاوای [[سلێمانی]] سەر بە چاخی بەردینی کۆنی ناوەراست ٦٠٠ ھەزار بۆ ١٢٠ ھەزار پێش زایین. * '''ئەشکەوتی زەرزی''': لە [[سورداش]]ی سلێمانی، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردینی کۆن ٣٥ ھەزار ساڵ پێش زانین. * '''شوێنەواری کەریم شایەر''': پێش ١٠ ھەزار ساڵ و لەچاخی بەردینی ناوەراستدا مرۆڤی تێدا ژیاوە. * '''گوندی چەرمۆ''': کە مێژووەکەی ٧ ھەزار پێش زانینەو سەر بە چاخی بەردینی نوێیە. جگە لەوەی بەپێی ئەو شوێنەوارانەی باسکران، سەرەتای کشتوکاڵ شارستانی و نیشتەجێ بوون لە ناوچەکانی [[کوردستان]] و بەتایبەت ئەوەی ئەمرۆ پارێزگای سلێمانییە سەری ھەڵداوە، بگرە رەنگە سەرەتای نوسینیش بگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە، لەبەرئەوەی ھەندێک لەمێژوونووسان جەخت دەکەنەوە کە [[سۆمەر]]ییەکان کە داھێنەری نوسین بوون نوسینی وێنەییان داھێناوە لە بنەڕەتەوە لەھەمان ئەو خەڵکانەبوون کە پێشتر لەناوچە شاخاوییەکان ژیاون. (دکتۆر پاکیزە رەحیم حلمی) بروای وایە نوسینی سۆمەری بێ پێشینە نییە و مۆرەکانی شوێنەواری [[تەپە گەورە]] پلەیەکەم و ھەنگاوی یەکەمی خەتی وێنەی(ھیرۆگلیفی)ن. ھەروەک بەم دواییانە لە ناوچەی رۆژئاوای [[دەریاچەی دەربەندیخان]] و لەنزیک گوندی [[گوڵانی حەمەی مەحموود|گوڵان]] لەپارێزگای سلێمانی شوێنەوارێک دۆزراوەتەوە کە بەقەد بە شاخێکەوە وێنەی چەند [[گاکێوی|ئاسکە]] کێویەک ھەڵکەندراوە، ھەرچەندە مێژووەکەی بەشێوەیەکی زانستی دیاری نەکراوە بەڵام بەرای ھەندێک شارەزا مێژوویان بۆ چاخی بەردینی ناوەراست دەگەڕێتەوە، ئەگەر ئەمەش وابێت دەبێت ھەنگاوی سەرەتایی نوسینی ھێمای لە ناوچەی [[سلێمانی]]یەوە دەستی پێکردبێت.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=786&secID=45</ref> === مەڵبەندەکانی فەرمانڕەوای بابان پێش سلێمانی === [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] پێش بونیادنانی [[سلێمانی]] مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە: * [[گوند]]ی [[مەرگە]]:دێیەکی گەورەبووە لە [[ناحیەی بنگرد]]ی [[قەزای دووکان]]، ئەم گوندە لەسەردەمی فەرمانرەوای [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی عوسمانی]] ١٥٦٩ز مەڵبەندی فەرمانرەوای بابانەکان بووە. * [[گوند]]ی [[دارەشمانە]]: ئەم گوندە کەوتووەتە [[ناحیەی ھەڵشۆ]]ی [[قەزای پشدەر]]، لەسەردەمی [[فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە]] و بابە سلێمانی کوڕیدا لەسەدەی شازدەی زاینی مەڵبەندی بابانەکان بووە. * [[شارەدێ]]ی [[ماوەت]]: کە ئێستا قەزایە و دەکەوێتە ناوچەی [[شارباژێڕ]] لەسەردەمی بەکر بەگ(بەکرەسور)١٦٠٨-١٦١٩مەڵبەندی بابانەکان بووە. * قەڵای بەکراوا: لەسەردەمی بەکربەگ و کوڕ و کوڕزاکانی ١٦١٩-١٦٢٧مەڵبەندێکی تری بابان بووە. * [[قەڵاچوالان]]: دەکەوێتە دامێنی [[شارۆچکە]]ی [[چوارتا]] و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای [[میر]]انی بابان بووە. شارێکی گەورە و گەشاوە و مەڵبەندی زانین و زانایانی ئەو سەردەمە بووە.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=787&secID=48</ref> === لیوای سلێمانی لە سەردەمی عوسمانییەکاندا: ١٨٥١-١٩١٨ === ئەم پارێزگایە تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی [[میرنشینی بابان]] بوو لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە [[قەڵاچوالان]] بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا [[ئیبراھیم پاشای بابان]] فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا [[سلێمانی]]، ئەم [[میرنشین]]ە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە [[ئەیالەتی شارەزوور]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی ١٨٥١-١٨٦٩ ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)[[قەزا]]ی لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، ھۆزی مەنمی || [[سەرچنار]] |- |٢ || [[قەرەداغ]]، زەردیاوا || [[قەرەداغ]] |- |٣ || مەحال دەلۆ || [[سەنگاو]] |- |٤ || مەحال (زەند، زەنگەنە، شێخان، داودە) || [[قادرکەرەم]] و شێروانە |- | ٥ || [[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]،{{ھن}} نورە، ھۆزی [[ھەمەوەند]] || [[چەمچەماڵ]] و [[بازیان]] |- | ٦ || پیرحەیاتی، [[چیاسەوز]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٧ || [[سەرچنار، ئاغجەلەر|سەرچنار]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک]]،{{ھن}} [[گردخەبەر]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٨ || جبق قلعە، قەڵاسێوکە، سەیفەدین، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، ھۆزی سمایل عوزێری || [[ئاغجەلەر]] |- |٩ || [[سورداش]] || [[سورداش]] |- |١٠ || [[مەرگە]] || [[مەرگە]] |- |١١ || [[پشدەر]]، ھۆزی [[مەنگوڕ]]، مامش،{{ھن}} ڕەمەک || [[پشدەر]] و [[ناودەشت]] |- |١٢ || [[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]]،{{ھن}} سیوەیل || [[ماوەت]]، [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٣ || ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]] || [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٤ || [[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو || [[شارباژێڕ]] |- |١٥ || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]،{{ھن}} [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]] || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[پێنجوێن]] |- |١٦ || گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا || [[خورماڵ]]، وارماوا، پێباز |- |١٧ || [[شەمێران]] و شێخ مەیدان و ھۆزی چاقر || [[ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٥١-١٨٦٩)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)دا]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩-١٨٧٢ ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. لەوانە ناوی قەزای [[بازیان]] لە جیاتی قەزای([[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]، نورە، عەشرەتی [[ھەمەوەند]])، گوڵعەنبەر لە جیاتی (گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا)، [[قزڵجە]] لە جیاتی ([[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]])، زەنگەنە لە بری(زەند، زەنگەنە، شێخان داودە)، [[شارباژێڕ]] لە بری([[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو) داندرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا، بۆ نموونە کۆکردنەوەی ھەر سێ قەزای(پیرحەیاتی، چیاسەوز)، (سەرچنار، گڵناغاج، قەسرۆک، گدخەبەر، جبق قلعە) و (قەڵاسێوکە، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، عەشرەتی سمایل عوزێری) لە ناو قەزای قەڵاسێوکەدا. ھەردوو قەزای(گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا) و ([[شەمێران]]، شێخ مەیدان و عەشرەتی چاقر) لە ناو قەزای گوڵعەنبەردا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[قزڵجە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی قەزای([[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، عەشرەتی مندمی). # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ڕێکخستنەوەی پێکھاتەی ھەردوو قەزای([[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]] و سیوەیل) و (ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]]) لە ناو ھەردوو [[قەزای ماوەت]] و سیوەیل(وصال)دا. # ھێنانەکایەی قەزای [[زڕگوێز]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای سلێمانی]]. # ھێنانەکایەی قەزایەک بۆ [[ئێڵ]]ی غەوارەی کۆچەری کە ھیچ گوندێکی لەسەر نییە. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢ز) |- ! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە !! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە |- | ١ || قرطاغ || [[قەرەداغ]] || ٩ || قزلجة || [[قزڵجە]] |- | ٢ || گلعنبر || گوڵعەنبەر || ١٠ || شھربازاری || [[شارباژێڕ]] |- | ٣ || بارتان || [[بازیان]] || ١١ || سنکان || [[سەنگاو]] |- | ٤ || سوریچک || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || ١٢ || وصال || سیوەیل |- | ٥ || زنیکة || زەنگەنە || ١٣ || قوار || غەوارە |- | ٦ || شوان || شوان || ١٤ || قلعة سوکة || قەڵاسێوکە |- | ٧ || سورطان || [[سورداش]] || ١٥ || مساوات || [[ماوەت]] |- | ٨ || ھرکیة || [[مەرگە]] || ١٦ || زرگوز || [[زڕگوێز]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٦٩ - ١٨٧٢)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی ١٨٧٣-١٩١٨ ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنووری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # [[قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]. پاش ئەوەی لە لیوای ڕەواندز دابڕێنرا. # [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر [[پارێزگای کەرکووک|سنجاغی شارەزوور]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە و لەبری ناحیەی زەنگەنە ناحیەی گل ھاتووەتە کایەوە و خراوەتە سەر لیوای کەرکووک، بەمەش چەمی ئاوەسپی بووە سنووری نێوان ئەم ناحیەیە و ناوەندی قەزای صلاحیە([[کفری]]). # قەزای زڕگوێز بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # قەزای سیوەیل ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای ماوەت ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای سرۆچک بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سرۆچک]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای قزڵجە بچووکرایەوە و کرایە [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای سورداش بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سورداش]] و لکێندرا بە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]]ەوە. # قەزای قەڵاسێوکە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] و لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # قەزای سەنگاو بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سەنگاو]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە. # قەزای زەنگەنە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- |١ | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەبەر]] | [[ناحیەی سرۆچک]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای قەرەداغ]] | [[ناحیەی سەنگاو]] |- | [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای بازیان]] | [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 | [[ناحیەی بنگرد|قەزای مەرگە]] | [[ناحیەی سورداش]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] |- | ٦ | [[قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center;" | — |- | ٧ | قەزای عەشایری جاف | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٧٥)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٤دا:''' # ھاتنە کایەی [[قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیەی قەرەداغ و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # [[ناحیەی سەنگاو]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] ناوەکەی گوڕدرا بە ناحیەی گل و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بە ھەمان سنووری خۆی، ھەروەھا ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٠ - ١٨٩٤)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="3" | ساڵی ١٨٩٠ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٢ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٤ |- ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا !ناحیە !ژ !قەزا !ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | بازیان{{ھن}}([[بازیان]]) | قەڵا سێوکە | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ڕۆژھەڵات | rowspan=4 |١ |rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) |سەرچناری ڕۆژھەڵات |- | سەنگاو{{ھن}}([[سەنگاو]]) | ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | غەوارە | style="text-align: center;" | ئێڵی غەوارە |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | بازیان | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=2 |٢ | rowspan=2 | بازیان{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە |- | style="text-align: center;" | پشدەر {{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 |٣ | rowspan=2 | مەرگە{{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | پشدەر |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قزلجە | style="text-align: center;" | قزڵجە |- | ٥ | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | — | ٥ | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | ٥ | شارباژێڕ{{ھن}}([[سیتەک]]) | style="text-align: center;" | ماوەت |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٤)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٩١٢دا:''' # [[ناحیەی سورداش]] لە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] دابڕێنرا و خرایە سەر [[قەزای سلێمانی]]. # ناوەندی [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] لە گوندی [[مەرگە]]وە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٩٠٧ - ١٩١١)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="4" | ساڵی ١٩٠٧ ! colspan="5" href="شھرستان پیشوا" |ساڵی ١٩١١ |- ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ.گوند |- | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٩ |- | سەرچناری ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | قەرەداغ{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | ٠ |- | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | ١٧٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | style="text-align: center;" | ٦٩ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٧٠ |- | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | style="text-align: center;" | ٥٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ١١٣ |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | ٩٠ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | style="text-align: center;" | ١٠٦ |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | پشدەر | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | ٤٥ |- | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | ٦٣ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٨٩ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- ! colspan="4" | ! colspan="3" | کۆی گشتی | ١١ [[ناحیە]] | ١٠٨٢ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩١٢)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا]] === لیوای سلێمانی لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا: ١٩١٨-١٩٥٨ === لەدوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکان]] و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[عێراق]]دا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی [[سلێمانی]] بە [[عێراق]]ەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان [[عێراق]] - [[تورکیا]] لە سەر دواڕۆژی [[ویلایەتی مووسڵ]]، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر [[سلێمانی]] بووە بەشێک لە دەوڵەتی [[عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل العراقی الرسمی لسنة ١٩٣٦ | ناونیشان = https://archive.org/details/iraqdirectory1935dangoor |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = محمود فھمی درویش |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت. ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٦ ==== لەم قۆناغەدا حکومەتی پاشایەتی ھەستا بە:- # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای [[کەرکووک]] و [[سلێمانی]] بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش قەزای بازیان کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی(قەڵاسێوکە و سەنگاو) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە. # بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی (پشدەری ١) و (پشدەری ٢) بە [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بوو بە [[ناحیەی تانجەرۆ]] و ناوەندەکەی لە گوندی [[زڕگوێز]]ەوە گواسترایەوە بۆ شارەدێی [[عەربەت]]. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا بوو بە ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی. بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە سییەکاندا لە(٣)[[قەزا]] و (١١) [[ناحیە]] پێکھاتبوو. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ]]{{ھن}}([[عەربەت]]) | rowspan=4 | ٢ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | [[ناحیەی خورماڵ]]{{ھن}}([[خورماڵ]]) | rowspan=4 | ٣ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | [[ناحیەی سرۆچک]]{{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]]{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]{{ھن}}([[زەڕایەن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]{{ھن}}([[ماوەت]]) |- | [[ناحیەی سورداش]]{{ھن}}([[سورداش]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر١]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]{{ھن}}([[بازیان]]) | — | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی پشدەر ٢]]{{ھن}}([[مەرگە]]) |- ! colspan="2" | کۆی گشتی ! colspan="7" | ٣ [[قەزا]] و ١١ [[ناحیە]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦-١٩٤٧ ==== حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ [[قەزای پشدەر]]ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە [[قەزای شارباژێڕ]]، بەم شێوەیە ئەم لیوایە لە (٤)[[قەزا]] و (١٠) [[ناحیە]] پێکھاتبوو، لە پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا زانیاری ورد و تایبەت بە ڕەوشی کارگێڕی لیواکانی [[عێراق]] تۆمارکرا، وەکو یەکە کارگێڕییەکان، ڕووبەر و دانیشتوانەکەی، ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا. سنووری ئەم لیوایە لە سەرەتای ئەنجامدانی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکاندا(تسویة) بە پێی بڕیاری (٢٩)ی ساڵی ١٩٣٨دا ″کە بەکردار لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی پێکرد و تا پەنجاکانیش بەردەوام بوو″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٥٨ ==== لەدوای سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ و کۆتایی ئەم سەردەمە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنووری ئەم لیوایە ئەنجامدرا، گرنگترینیان فراوان بوونی سنووری ئەم لیوایەیە بە دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بەم لیوایەوە. # گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی ناوەندی [[قەزای ھەڵەبجە]] لە شوێنی ئێستای بۆ گوندی [[سەید سادق]] و ناویش نرا بە ناحیەی شارەزوور بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٥دا. # دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی سیوەیل]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]] و ناوەندەکەشی لە گوندی [[مڕانە]]، بەپێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٥٧) لە ٥/١٠/١٩٥٥دا. # دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناودەشت لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بە لیوای سلێمانییەوە بە پێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١٠) لە ١٢/٧/١٩٥٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی سیوەیل]] لە گوندی [[مڕانە]]وە بۆ گوندی [[باسنێ]] بەپێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٦دا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا ناوەندی ناحیەی چناران لە گوندی [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]]وە بۆ گوندی [[دووکان]] گواسترایەوە و لەگەڵ دابڕانی گوندەکانی( [[دووکان]]، [[تۆپزاوا]]، [[جۆبڵاخ]] و قەشقۆڵی) لە [[ناحیەی سورداش]]ی سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە ناحیەی چنارانەوە لە [[قەزای ڕانیە]].<ref> http://buratha.com/librory/books.php?books=11229</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | ناوەندی قەزا | [[سلێمانی]] | rowspan=6 | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | ناوەندی قەزا | [[چوارتا]] |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | [[عەربەت]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | [[ماوەت]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | [[قەرەداغ]] | [[ناحیەی سرۆچک]] | [[بەرزنجە]] |- | [[ناحیەی سورداش]] | [[سورداش]] | [[ناحیەی سیوەیل]] | [[باسنێ]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | [[بازیان]] | — | — |- | ناحیەی شارەزوور | [[سەید سادق]] | — | — |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | [[ھەڵەبجە]] | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | ناوەندی قەزا | [[ڕانیە]] |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | [[خورماڵ]] | [[ناحیەی ناودەشت]] | [[سەنگەسەر]] |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | [[دەربەندیخان]] | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | [[دووکان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | [[پێنجوێن]] | — | — |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]] | ناوەندی قەزا | [[قەڵادزێ]] |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | [[بنگرد]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا]] === پارێزگای سلێمانی لە سەردەمی کۆماریدا: ١٩٥٨-١٩٩٠ === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨-١٩٦٥ ==== # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە سنووری [[قەزای سلێمانی]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٥) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا.<ref> https://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain/opendocpdf.pdf?reldoc=y&docid=5c76654f4</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای پێنجوێن]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٦) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا. # دابڕانی (٧) کەرت و گوندی [[ناحیەی سیوەیل]] و لکاندنی بە ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/25.html</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەی گوندی [[چوارقوڕنە]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.<ref>http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123124833/http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی گەرمک]] لە سنووری [[قەزای پێنجوێن]]، ناوەندەکەی گوندی [[گەرمک]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٩) لە ٤/١٢/١٩٦٠دا. # گۆڕینی ناوی ناحیەی ھەڵەبجە بۆ [[ناحیەی سیروان]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ گوندی [[کێلەسپی]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٤٤٨) لە ٢٨/١١\١٩٦٠دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی ژمارە(٧٥٢) لە ١٥\٨\١٩٦٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230513041238/https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! ژمارەی [[گوند]]ەکان |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center | [[سەرچنار]] | style="text-align: center | ٦١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٣٣٢ |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٥٨ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سورداش]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٤ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٧١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢٥٢ |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ٣٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٧ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٥١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٠٢ |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | [[گەرمک]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٨٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢٦٧ |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | [[باسنێ]] | style="text-align: center | ٤٥ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | [[ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٥٦ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٨ |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٩٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢١٠ |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٧٥ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center |١٨ ناحیە | style="text-align: center |— | style="text-align: center |١١٥٥ | style="text-align: center | ١٣٠١ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ ==== # دابڕاندنی [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] لە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی بیارە]] لە [[قەزای ھەڵەبجە]] بە دابڕاندنی (٢و)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خورماڵ|ناحیەی خورماڵ]] و ناوەندەکەشی گوندی [[بیارە]]یە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٤٤) لە ٦\٤\١٩٧١دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = احداث ناحیة فی محافظة السلیمانیة باسم ناحیة بیارة | ناونیشان = /https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5482.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # گۆڕینی ناوی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] بۆ (صدامیة حلبجة). # ھێنانە کایەی [[قەزای دووکان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دووکان]]، لە کەرتی (٤٧/[[تۆپزاوا]]) و ھەردوو [[ناحیەی سورداش]] و [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] بەستران بەم قەزایەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦\٦\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[قەزای دەربەندیخان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دەربەندیخان]]ە، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] پێوە بەسترایەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١٩) لە ١١\١٠\١٩٧١دا. # دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای پشدەر]] و لکاندنی بە [[قەزای ڕانیە]]وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا. # گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی قەڵادزێ]] بۆ [[ناحیەی ھێرۆ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]وە بۆ گوندی [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]] و بەستنەوەی (٢٦) کەرت بەم ناحیەیەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦) لە ٢٣\١\١٩٧٢دا. # دابڕانی ھەردوو [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] و بەستنەوەیان بە پارێزگای سلێمانییەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا. # دابڕانی (٦) کەرت لە ناوەندی [[قەزای چەمچەماڵ]]ی سەر بە پارێزگای سلێمانی و لکاندنیان بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤\١\١٩٧٦دا. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بێتواتە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا. # دابڕانی کەرتی (١٤\[[گردەنازێ]] و مەستەکان) لە [[ناحیەی خورماڵ]]ی [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ەوە لە ھەمان قەزادا، بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٤٥٣١) لە ساڵی ١٩٧٧دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٧٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧-١٩٨٦ ==== # دابڕاندن (٢٠)کەرت لە [[ناحیەی سیروان]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢) لە ٢٦\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٦) لە ٢٨\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی (٤) کەرت لە [[ناحیەی سورداش]] و (٧) کەرت لە [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٣٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا. # دابڕاندنی کەرتێک لە [[قەزای چەمچەماڵ]] و لکاندنی بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٣) لە ٦\٥\١٩٧٩دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ھێرۆ]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] بۆ [[ناحیەی کارێزە]] و گواستنەوەی ناوەندەکە لە گوندی [[ماوەت]]ەوە بۆ گوندی [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]](موجەمەعی کارێزە) و لکاندنی (٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە [[ناحیەی کارێزە]]وە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومح مەحەللی ژمارە(٢٤٣٣٥)ی ساڵی ١٩٧٩، '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی سیوەیل]] بۆ [[ناحیەی کەناروێ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[باسنێ]]وە بۆ گوندی [[کەناروێ]](موجەمەعی کەناروێ) و لکاندنی (١٢) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە ناحیەی کەناروێوە بە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی (٢٤٣٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. '''(ج)''' دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی گەرمک]] و لکادنیان بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ [[ناحیەی ناڵپارێز]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[گەرمک]]ەوە بۆ گوندی [[ناڵپارێز]] و لکاندنی (٢٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]] بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٤٧٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١٤) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ی سەر بە [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢١) لە ١٦\١٠\١٩٧٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230328115448/https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> # دابڕانی (٢) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # دابڕانی (٣٤) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دەربەندیخان]] و گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] بۆ [[ناحیەی زەڕایەن]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[دەربەندیخان]]ەوە بۆ گوندی [[زەڕایەن]] و مانەوەی (٢٣) کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٧٣٦٨)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١١) کەرتی [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی زەڕایەن]]ی سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٥٨) لە ٢٠\١١\١٩٧٩دا. # گواستەوەی ناوەندی [[ناحیەی سورداش]] لە گوندی [[سورداش]]ەوە بۆ گوندی [[سوسێی سەیدان]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٤١٠٦)ی ساڵی ١٩٨١. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە [[سەرچنار]]ەوە بۆ [[بەکرەجۆ]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(١٢٩٢٥) لە ساڵی ١٩٨٤دا.<ref>https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سەرکەپکان]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەشی لە گوندی [[سەرکەپکان]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی کارێزە]] لە جێکەوتی ئێستای بۆ ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە پێی فەرمانی وەزارەتی حکومی مەحەلی ژمارە(٧٨١) لە ساڵی ١٩٨٦دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6829.html</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! تێبینی |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center|[[بەکرەجۆ]] | style="text-align: center| ٦١ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٥١ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ١٦ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٧ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | [[بیارە]] | style="text-align: center | ٢٢ | |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٨٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | [[ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٦٨ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی کارێزە]] | style="text-align: center | [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]] | style="text-align: center | ٦٣ | |- | [[ناحیەی سیوەیل|ناحیەی کەناروێ]] | style="text-align: center | [[کەناروێ]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | [[بێتواتە]] | style="text-align: center | ٢٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | [[سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١١ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[خەلەکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سوسێی سەیدان]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=3 | ٩ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ٢١ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | [[تیلەکۆی گەورە]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ | |- ! colspan="3" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٦دا]] ==== قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ ==== # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانەکایەی (قەزای الاخوة) ناوەندەکەی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو و [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی لەسەر بوو. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ھەڵەبجە]] و ھێنانەکایەی ناحیەی ھەڵەبجە ناوەندەکەشی [[ھەڵەبجەی تازە]] بوو بەسترایەوە بە (قەزای الاخوة)، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٠٤٧) لە ١٠\١٠\١٩٨٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =الغاء قضاء حلبجة واستحداث ناحية حلبجة في محافظة السليمانية | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8302.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # گۆڕینی ناوی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] بۆ (صدامیة حلبجة). # گۆڕینی ناوی [[شارەدێ]]ی [[عەربەت]] بۆ (الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای پێنجوێن]] و ھێنانەکایەی [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی بێتواتە]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای ڕانیە]]وە. # ھێنانەکایەی (ناحیەی صمود) لە سنووری [[قەزای کەلار]] و ناوەندەکەشی لە [[ڕزگاری]](مجمع الصمود)بوو. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی (قەزای الاخوة) بۆ (قەزای صدامیة حلبجة) و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ شارۆچکەی صدامیة حلبجة([[ھەڵەبجەی تازە]]). '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ]] بۆ (ناحیەی الاخوة) و ناوەندەکەشی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو. '''(ج)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی زەڕایەن]] بۆ (ناحیەی شارەزوور) و دابڕانی لە [[قەزای دەربەندیخان]] و لکاندنی بە (قەزای صدامیة حلبجة)وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣١١) لە ٢٨\٦\١٩٨٩دا.<ref> https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html</ref> # دابڕانی (ناحیەی الاخوة) لە (قەزای صدامیة حلبجة) و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center|[[سلێمانی]] | style="text-align: center| ٣٥٠ |- | ناحیەی الاخوة | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | صدامیة حلبجة{{ھن}}([[ھەڵەبجەی تازە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ھەڵەبجەی تازە]] | style="text-align: center | ١١٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١٢٤ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=1 | ٤ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ٩٤ |- | rowspan=1 | ٥ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١٥٦ |- | rowspan=1 | ٦ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=1 | ٧ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٢٥٧ |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ١٤٤ |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی صمود]] | style="text-align: center | [[ڕزگاری]] | style="text-align: center | ٠ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | ٦ ناحیە | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٥٤٥ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٩٠)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا]] === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٨٩ === {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=7 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٤٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ١٢٢ | style="text-align: center| ٣٥٠ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center| ٥٨ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=6 | ٢ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٥١ | style="text-align: center| ٨٩ | style="text-align: center| ١١٦ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٣٩ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١١٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٥ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٨٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | ١٣١ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٦٨ | style="text-align: center | ١٢٥ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ھێرۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٦ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | |- | rowspan=6 | ٦ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٩٥ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٩٤ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١١ | style="text-align: center | ١٥٦ | style="text-align: center | ١٥٦ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=4 | ٩ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | (٨١)کەرتی ناحیەی قادرکەرەم خرایە سەر ناحیەی چەمچەماڵ |- | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ١٤٤ | style="text-align: center | ١٤٤ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ٩٤٧ | style="text-align: center | ١١٥٥ | style="text-align: center | ١٤٧٤ | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | |} === پارێزگای سلێمانی لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا پارێزگای سلێمانی و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانیدا کرا لەوانەم: # لەساڵی ٢٠٠٧دا ھێنانە کایەی [[قەزای سەید سادق]] و دابڕاندنی [[ناحیەی سرۆچک]] لە [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی بە قەزای ناوبراوەوە. # ھێنانە کایەی [[قەزای ماوەت]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و دابڕاندنی لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای قەرەداغ]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی [[ناحیەی سێوسێنان]] و خستنە پاڵ [[قەزای قەرەداغ]]. # ھێنانە کایەی ھەرسێ [[ناحیەی سیتەک]] و [[ناحیەی زەلان]] و [[ناحیەی گاپیڵۆن]] لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شێخ تەویل]] لە [[قەزای کەلار]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی تەکیەی جەباری]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی باوەخۆشێن]] لە [[قەزای دەربەندیخان]]. # لکاندنی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە و جیاکردنەوەی لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئاوەسپی]] لە [[قەزای کفری]]. # دروستکردنی ھەردوو [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] و [[ئیدارەی گەرمیان]] لە پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا. # دروستکردنی [[پارێزگای ھەڵەبجە]] لە قەزا و ناحیەکانی ھەڵەبجە و دابڕاندنی لە پارێزگای سلێمانی لە ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری [[نێچیرڤان بارزانی]] سەرۆکی کابینەی حەوتەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کراوەتە [[پارێزگا]]. == پارێزگارەکان == لە ساڵی ١٩٢٧وە دوای دانانی مەتەسەریف، ژمارەیەکی زۆر موتەسەریف و پارێزگار سەرۆکی یەکەی ئیداری پارێزگای سلێمانی بوون لەم خشتەیەدا ئاماژەی پێکراوە: {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ پارێزگارەکانی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٢٥ تاوەکو ئێستا)<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=557&secID=19</ref> ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات |- ! colspan="6" href=| سەردەمی پاشایەتی |- ! ١ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" | (٧\٣\١٩٢٥ - ١٩\٤\١٩٢٧) ! ٢ | style="text-align: center;" | ئەحمەد عوسمان ئەربیللی | style="text-align: center;" | (٢٩\٤\١٩٢٧ - ١٠\٥\١٩٣٠) |- ! ٣ | style="text-align: center;" |[[تۆفیق وەھبی]] | style="text-align: center;" |(١١\٥\١٩٣٠ - ٢٢\٨\١٩٣٠) ! ٤ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٣٠ - ٢٤\٤\١٩٣٥) |- ! ٥ | style="text-align: center;" | ساڵەح زەکی بەگی ساحێبقڕان | style="text-align: center;" | (١\٥\١٩٣٥ - ١٢\٧\١٩٣٦) ! ٦ | style="text-align: center;" | ناجی عەلی ھورمزی | style="text-align: center;" |(٢٥\٧\١٩٣٦ - ٣٠\٩\١٩٣٧) |- ! ٧ | style="text-align: center;" | عبدالمجید العقوبی | style="text-align: center;" | (١\١٠\١٩٣٧ - ١٧\٢\١٩٣٩) ! ٨ | style="text-align: center;" | حاجی ڕەمەزان | style="text-align: center;" | (١٣\٣\١٩٤٠ - ١\٧\١٩٤٠) |- ! ٩ | style="text-align: center;" | حمید عبدالمجید صرصر | style="text-align: center;" | (٨\٧\١٩٤٠ - ٥\٥\١٩٤١) ! ١٠ | style="text-align: center;" | حسێن فەوزی | style="text-align: center;" | (٥\٥\١٩٤١ - ٢٧\٦\١٩٤١) |- ! ١١ | style="text-align: center;" | موستەفا مەحمود عەبدولڕحمان قەرەداغی | style="text-align: center;" |(٢٨\٦\١٩٤١ - ٣٠\١٠\١٩٤٣) ! ١٢ | style="text-align: center;" | وەفیق حەبیب | style="text-align: center;" | (٣١\١٠\١٩٤٣ - ٥\٢\١٩٤٤) |- ! ١٣ | style="text-align: center;" | بھاءادین نوری | style="text-align: center;" | (١٢\٢\١٩٤٤ - ٥\٨\١٩٤٤) ! ١٤ | style="text-align: center;" | [[مەعروف جیاوک]] | style="text-align: center;" | (٧\٨\١٩٤٤ - ٣\٤\١٩٤٦) |- ! ١٥ | style="text-align: center;" | موسی شاکر | style="text-align: center;" | (١٨\٤\١٩٤٦ - ٢٧\٦\١٩٤٦) ! ١٦ | style="text-align: center;" | حسن عبداللە شێخ رضا | style="text-align: center;" |(١١\٨\١٩٤٦ - ١٧\١\١٩٤٨) |- ! ١٧ | style="text-align: center;" | سید علی الحجازی | style="text-align: center;" | (١٩\١\١٩٤٨ - ١٣\٤\١٩٤٨) ! ١٨ | style="text-align: center;" | جمیل رشید | style="text-align: center;" | (١١\٥\١٩٤٨ - ١٢\٩\١٩٤٨) |- ! ١٩ | style="text-align: center;" | نجم الدین صائب | style="text-align: center;" | (٥\١١\١٩٤٨ - ٢١\١١\١٩٥٠) ! ٢٠ | style="text-align: center;" | جەلال خالید | style="text-align: center;" | (٢\١٢\١٩٥٢ - ٢٠\٧\١٩٥٤) |- ! ٢١ | style="text-align: center;" | مزاحم ماھر | style="text-align: center;" | (٢٠\٧\١٩٥٤ - ٢١\٧\١٩٥٤) ! ٢٢ | style="text-align: center;" | شامل الیعقوبی | style="text-align: center;" | (٢٢\٧\١٩٥٤ - ١٦\٩\١٩٥٤) |- ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عومەر عەلی | style="text-align: center;" | (٢٠\٩\١٩٥٤ - ١٥\٥\١٩٥٧) ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" | (١٧\٥\١٩٥٧ - ٤\٩\١٩٥٨) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی کۆماری |- ! ٢٤ | style="text-align: center;" | عادل جلال | style="text-align: center;" | (٢١\١\١٩٥٩ - ١٣\٨\١٩٥٩) ! ٢٥ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" |(٢٠\٨\—١٩٥٩ - ٢\٥\١٩٦٠) |- ! ٢٦ | style="text-align: center;" | باقر الدجیلی | style="text-align: center;" | (١١\٦\١٩٦٠ - ١٣\٥\١٩٦١) ! ٢٧ | style="text-align: center;" | عبدالھادی صالح | style="text-align: center;" | (١٠\٨\١٩٦١ - ١٣\٥\١٩٦٣) |- ! ٢٨ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(٢٥\٦\١٩٦٣ - ٥\٦\١٩٦٣) ! ٢٩ | style="text-align: center;" | عبدالرزاق سید محمود | style="text-align: center;" | (٦\٦\١٩٦٣ - ٧\١٢\١٩٦٤) |- ! ٣٠ | style="text-align: center;" | محمد رشاد الحمامي | style="text-align: center;" | (٧\٢\١٩٦٤ - ١١\١٠\١٩٦٥) ! ٣١ | style="text-align: center;" | جمیل السعودی | style="text-align: center;" | (٦\١١\١٩٦٥ - ٧\٤\١٩٦٦) |- ! ٣٢ | style="text-align: center;" | عامر الحسک | style="text-align: center;" |(١٢\٥\١٩٦٦ - ٨\١٠\١٩٦٦) ! ٣٣ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(١٥\١٠\١٩٦٦ - ١\٧\١٩٦٨) |- ! ٣٤ | style="text-align: center;" | کەریم حەسەن قەرەنی | style="text-align: center;" | (٧\٧\١٩٦٨ - ٢٧\١٠\١٩٦٩) ! ٣٥ | style="text-align: center;" | شوکری صەبری الحدیثی | style="text-align: center;" | (٢٤\١\١٩٧٠ - ١٥\١\١٩٧١) |- ! ٣٦ | style="text-align: center;" | عەلی عبداللە امین | style="text-align: center;" | (٣\٢\١٩٧١ - ١\٣\١٩٧٤) ! ٣٧ | style="text-align: center;" | نوری رشید محمود | style="text-align: center;" | (١\٤\١٩٧٤ - ٢٣\٤\١٩٧٤) |- ! ٣٨ | style="text-align: center;" | بابکر محمود پشدەری | style="text-align: center;" |(٢٤\٤\١٩٧٤ - ١٠\١٠\١٩٧٤) ! ٣٩ | style="text-align: center;" | حادی رسول محمد | style="text-align: center;" | (١١\١٠\١٩٧٤ - ٣٠\٦\١٩٧٥) |- ! ٤٠ | style="text-align: center;" | محمدامین محمد ئەحمەد | style="text-align: center;" | (١\٧\١٩٧٥ - ٢٠\٢\١٩٧٧) ! ٤١ | style="text-align: center;" | محمد صالح عەنبەر | style="text-align: center;" |(٢٢\٣\١٩٧٧ - ٢٧\٦\١٩٧٧) |- ! ٤٢ | style="text-align: center;" | ئەرشەد محمد احمد زێباری | style="text-align: center;" |(٢٢\٨\١٩٧٧ - ٢٠\٨\١٩٨٠) ! ٤٣ | style="text-align: center;" | جعفر عبدالکریم بەرزنجی | style="text-align: center;" |(١٨\٢\١٩٨١ - ١\٩\١٩٨٩) |- ! ٤٤ | style="text-align: center;" | کاکل حمد مولود | style="text-align: center;" |(١٥\٩\١٩٨٩ - ٨\٣\١٩٩١) ! ٤٥ | style="text-align: center;" | نجم الدین النقشبندی | style="text-align: center;" | (٢٥\٤\١٩٩١ - ١٦\١٠\١٩٩١) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی حکوومەتی ھەرێم(دوای ڕاپەڕین) |- ! ٤٦ | style="text-align: center;" | جمال عەبدول محمد | style="text-align: center;" |(٥\٩\١٩٩٢ - ٥\٣\١٩٩٤) ! ٤٧ | style="text-align: center;" | سالار عزیز محمد | style="text-align: center;" | (٦\٣\١٩٩٤ - ٣١\١\١٩٩٧) |- ! ٤٨ | style="text-align: center;" | فەرەیدوون عەبدولقادر | style="text-align: center;" |(١\٢\١٩٩٧ - ٢٧\٩\١٩٩٧) ! ٤٩ | style="text-align: center;" | قادر حەمەجان عەزیز | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٩٧ - ٥\٥\٢٠٠١) |- ! ٥٠ | style="text-align: center;" | ئاسۆ شێخ نوری ڕەزا | style="text-align: center;" |(٢٠٠١ - ٢٠٠٥) ! ٥١ | style="text-align: center;" | دانا ئەحمەد مەجید | style="text-align: center;" |(٤\٥\٢٠٠٥ - ٢٨\١٢\٢٠٠٩) |- ! ٥٢ | style="text-align: center;" | بەھرۆز حەمەساڵەح | style="text-align: center;" |(٢٧\١\٢٠١٠ - ٢٧\١٢\٢٠١٤) ! ٥٣ | style="text-align: center;" |[[ئاسۆ فەرەیدوون]] | style="text-align: center;" | (٧\١\٢٠١٥ - ٢٥\٨\٢٠١٦) |- ! ٥٤ | style="text-align: center;" |[[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | style="text-align: center;" |(٤\١٢\٢٠١٧ - ئێستا) |- |} == قەزاکانی پارێزگای سلێمانی == [[قەزای سلێمانی]]، ، ، [[قەزای چەمچەماڵ]]، ، [[قەزای سەید سادق]]، [[قەزای دووکان]]، [[قەزای شارەزوور]]، [[قەزای بازیان]]، [[دەربەندیخان]]، [[قەزای پێنجوێن]]، [[قەزای شارباژێڕ]]، ، [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای ماوەت]] {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای بازیان]] |} == دانیشتووان == {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، بازیان، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای دووکان]] || ٦٨٠٣١ || ناوەندی دووکان، سوورداش، پیرەمەگروون،خدران، بنگرد || |- | ٨ || [[قەزای شارەزوور]] || ٦٦٢٧٢ ||[[زەڕایەن]]|| |- | ١٠ || [[قەزای دەربەندیخان]] || ٤٧٥٣٩ || ناوەندی دەربەندیخان، باوەخۆشین || |- | ١١ || [[قەزای پێنجوێن]] || ٤٣٤٤٤ || پێنجوێن، گەرمک، ناڵپارێز || |- | ١٢ || [[قەزای شارباژێڕ|قەزای شارباژێر]] || ٢٠٠٦٩ || چوارتا، سیوەیل، سیتەک، زەڵان، گاپیلۆن || |- | ١٤ || [[قەزای قەرەداغ]] || ١٠٢٥٤ || ناوەندی قەرەداغ، سیوسینان || |- | ١٥ || [[قەزای ماوەت]] || ٨٨٩١ || ماوەت || |} == پێشانگا == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Silemani governorate 2012.png|قەزاکان </gallery> == ئەمانە ببینە == * [[قەزای سلێمانی]] * [[سلێمانی]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]] * [[مۆزەخانەی سلێمانی]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ھەرێمی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://krso.net/ دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان] {{پارێزگای سلێمانی}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای سلێمانی|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Sulaymaniyah Governorate}} [[پۆل:پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] step8vpz5629ziyfhf7gwipwmoqfp7a 1589003 1589002 2026-06-06T21:04:05Z MFTG 21816 /* قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ */ 1589003 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای سلێمانی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar|محافظة السلیمانیة}}<br>{{lang-en| Sulaymaniyah Governorate}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = View of Sulaimani - Slemani - City in Southern Kurdistan in Spring 2016.JPG | photo2a = Interior, the Kurd's Heritage Museum, Sulaymaniyah, Iraqi Kurdistan.jpg | photo2b = Castle Sherwana & Heme pasha.jpg | photo3a = Romanian amphitheater - sulaymaniyah.jpg | photo3b = Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg | photo4a = Grand Millennium Sulaimani Hotel in Sulaymaniyah, Kurdistan.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = سەرەوە- خوارەوە, ڕاست-چەپ:{{br}}دیمەنی سلێمانی {{br}} [[مۆزەخانەی سلێمانی]] • [[قەڵای شێروانە]] {{br}} شانۆی ڕۆمانی • پەیکەری [[شەرەفخانی بەدلیسی]] {{br}} سلێمانی لە شەودا }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = Flag of Sulaymaniyah Governorate.png | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = پەڕگە:Sulaymaniyah Governorate logo.png|وێنۆک | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.58333|frame-long=45.33333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای سلێمانی''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = As-Sulaymaniyyah in Iraq.svg | photo2a = | photo2b = Kurdistan_governorates_2015.png | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} {{map caption |countryprefix=|location_color=سوور |region=[[عێراق]] |region_color=سوور, بێجی و ڕەساسی کاڵ |subregion=[[ھەرێمی کوردستان]]{{spaces|2}}(سوور و بێجی) |subregion_color=none}}{{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} پارێزگاری سلێمانی لە چوارچێوەی [[ھەرێمی کوردستان]]دا | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٨</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٥٥</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color: #090;">١٥</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = [[ئیبراھیم پاشای بابان]] | ھۆکاری_ناونران = سڵێمان پاشای بابان <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٣٠ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 17,786–17,913 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢،٤٠١،٧٢٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١٥،٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سلێمانێیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[ھەورامی]]) [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://slemani.gov.krd/so/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای سلێمانی''' یەکێکە لە پارێزگاکانی کۆماری [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]، ناوەندی پارێزگای سلێمانی بریتییە لە شاری [[سلێمانی]]، ژمارەی سەرجەم دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بە ٢،٤٠١،٧٢٤ کەس مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەپێی دەستەی ئاماری عێراق. == جوگرافیا == پارێزگای سلێمانی بەشی ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]] و باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی [[عێراق]] پێکدەھێنێت. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[ئێران]]دا([[پارێزگای کوردستان]]، [[پارێزگای کرماشان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]])، لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە لە گەڵ [[پارێزگای ھەولێر]]دا، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای کەرکووک]]دا، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای سەلاحەددین]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای دیالە]]دا. == مێژوو == === مێژووی کۆن === ناوچەی سلێمانی، بەھۆیە ناوچەیەکی [[کێو|چیایی]] و جەنگەڵ و [[دارستان]] و ھەوراز و نشێو بووەو دەیان [[ئەشکەوت]]ی تێدا بووە، ھەر لە کۆنەوە جێگەی مانەوەی [[مرۆڤ]] بووە و یەکێک بووە لەو ناوچانەی [[جیھان]]ە کە سەرەتایی شارستانییەتی تێدا دەرکەوتووە، لە چاخی بلایستۆسینەوە ئەشکەوت و دۆڵەکانی ئەم ناوچەیە مرۆڤی لەخۆی گرتووە. نزیکەی ھەموو ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیە جێ پێی مرۆڤی چاخە کۆنەکانی پێوە دیارە و تەنانەت لە ھەندێک ناوچە بێ ھەڵکۆڵین ماددەی ئارکیۆلۆژی وەک پارچە گۆزە و دیزە و ئامرازی بەردین ..ھتد دەدۆزینەوە. بەگشتی ناوچەی کوردستان و بەتایبەتیش ئەوەی ئەمرۆ پێی دەڵین پارێزگای سلێمانی وەک خاڵێکی سەرەتا بۆ مێژووی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] بەگشتی و ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]. ھەر لە چاخی بەردینی کۆنەوە واتە پێش(١٢٠٠٠٠) ساڵ پێش ئێستا لەھەندێک لە ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیەدا پاشماوە و جێی پێی مرۆڤی چاخی بەردینی تێدا دۆزراوەتەوە، کە تەمەنی ھەندێک لەوانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٢٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا بۆ نمونە ناوچەی بەردە بەڵەک، کە دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] بەدووریی دوو کیلۆمەتر. کە چەندین ئامرازی ئارکیۆلۆژی لەلایەن تیمێکی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکی تێدا دۆزراوەتەوە. کە بریتین لە پارچە بەردی ڕاو، ھەروەھا چەنیدن ئێسکی بەبەردبووی ئاژەڵی ئەو سەردەمەی وەک [[فیل]] و [[مانگا|گا]] و [[پەز|مەڕ]] و [[بزن]]. کەمێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠ ھەزار تا٦٠ ھەروەھا شوێنەواری مێژووی چاخی بەردینی کۆن لە ھەردوو [[ئەشکەوتی زەرزی]] لە چەمی رێزان سەر بە [[ناحیەی سورداش]]ی [[قەزای دووکان]] و [[ئەشکەوتی ھەزارمێرد]] لە [[چیای بەرانان]] لەبەرامبەر [[شار]]ی [[سلێمانی]] دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگەرێتەوە بۆ ٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. لەھەردوو ئەو ئەشکەوتەدا چەندین ئێسکی مرۆڤی چاخی بەردینی کۆن دۆزراوەتەوە. ھەمان ئەم ئەشکەوتانە لە چینەکانی سەروتریاندا جێ پێی مرۆڤی چاخی بەردینی ناوەراست و نوێش دۆزراونەتەوە. لەو قۆناخەنەدا مرۆڤەکان بە کۆمەڵی بچووک لە پێدەشت و ئەشکەوتەکان و نزیک [[ڕووبار]]ەکاندا ژیاون فێری ڕاوەماسی و بەخێوکردنی ھەندێک ئاژەڵی ماڵی بوون، ئەم مرۆڤە کۆنانە کە لەچاخی بەردینی نوێدا ھەوڵی نیشتەجێ بوونیان داوە بۆ نمونە ناوچەکانی (کەریم شار) لە ناوچەی سلێمانی پێش ١٠ ھەزار ساڵ یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون دەبینرێت. کە بەشێوەی کاتی و [[ھاوین]]ان تیدا نیشتەجێ بوون و [[زستان]]ان لەبەر بەفروباران گەراونەتەوە ئەشکەوتەکان. بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە گوندی [[بێستانسووری گەورە|بێستانسوور]]ی ناوچەی شارەزوو ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون لەوێ ڕوویداوە. بەڵام گوندی [[چەرمۆ]] لە [[چەمچەماڵ]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٦٫٧٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین، رەنگە یەکەمین گوندی ھەمیشەی بێت لە ناوچەکەدا، کە ٢٥ خانوو پێکھاتووە و ھەر خانوویەکیان لە چەند ژوورێکی بچووک دروست کراون. ھەروەھا لەم گوندەدا [[بزن]] و [[سەگ]] ماڵی کراون و خەڵکی ئەم گوندە جگەلە بەخێوکردنی ئاژەڵ و راوکردنیان، کشتوکاڵیشیان زانیووە و دانەوێڵەی وەک [[گەنم]] و [[جۆ]] و ھەروەھا پاقلەی بەخەڵوززبووی تێدا دۆزراوەتەوە. جگەلە دۆزینەوەی دەسکەوان بۆ کوتانی دانەوێڵە و بەئاردکردنی. گوندی [[چەرمۆ]] بە کۆنترین گوند دادەنرێت کە [[مرۆڤ]]ی کۆنی تێدا نیشتەجێ بوو بێت و کشتوکاڵی کردبێت. لەو گوندەدا پیشەسازی دەفر و ئامانی لە قوڕ دروست کراو و کەلوپەلی کشتوکاڵی و راو پەرەی پێدراوە. جگەلە دروستکردنی خوداوەندی دایک کە چەند پەیکەرێکی بچوکی ژنە بۆ پەرەستنی ئاینی بەکارھێنراون. ئەو گاسنانەی تا ئەم دوایەش کە جوتیارانی [[کورد]] بەکاریان دەھێنا بۆ کێڵانی زەوی قەد شاخەکان سەرەتای دروست بوونی دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[چەرمۆ]]. لە [[ھەرێمی کوردستان]] بەرەسمی نزیکەی ٣٣٦٤ ناوچەی شوێنەواری تۆمارکراون و بەشێکی بەرچاوی ئەو شوێنەوارانە لە [[سلێمانی]] ھەڵکەوتوون، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار کەمیان کنەوپشکنیان بۆ کراوەو بەم ھۆیەش گەلێک نھێنی و رازی مێژووی کۆنی ئەم ناوچەیە ھێشتا لەژێر خاکدا. ناوچەی سلێمانی دائەنرێ بەیەکێک لە شووێنە کۆنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆفی سەرەتایی بەپێی لێکۆڵەرەوە و زانکۆ و پشکنەر و پڕٶفیسۆرە جیھانیەکان، لە سەردەمی ( چاخی بەردینی ھەرە کۆن )ەوە مرۆڤ تیایدا ژیاوە لە ماوەی نزیکەی ١٢٠ ھەزار ساڵی ڕابردوو دا کە ناوەندی مرۆڤە سەرەتاییەکان بووە لە مرۆڤی نیادەرتاڵ و ھاوشێوەکانی: * '''شووێنەواری بەردەبەڵەک''': لە ڕۆژھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] سەر بە چاخی بەردینی ھەرە کۆنە ٦٠٠ھەزار پێش زایین لە ساڵ ١٩٤٩ (دۆرش کاردۆ) پشکنینی تیاکردوە و ھەروەھا ژھاری ڕێیت و پڕۆس ھاوەر) سەردانی کردوە و پشکنینیان بۆ کردوە . * '''ئەشکەوتی ھەزار مێرد''': لەباشوری رۆژئاوای [[سلێمانی]] سەر بە چاخی بەردینی کۆنی ناوەراست ٦٠٠ ھەزار بۆ ١٢٠ ھەزار پێش زایین. * '''ئەشکەوتی زەرزی''': لە [[سورداش]]ی سلێمانی، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردینی کۆن ٣٥ ھەزار ساڵ پێش زانین. * '''شوێنەواری کەریم شایەر''': پێش ١٠ ھەزار ساڵ و لەچاخی بەردینی ناوەراستدا مرۆڤی تێدا ژیاوە. * '''گوندی چەرمۆ''': کە مێژووەکەی ٧ ھەزار پێش زانینەو سەر بە چاخی بەردینی نوێیە. جگە لەوەی بەپێی ئەو شوێنەوارانەی باسکران، سەرەتای کشتوکاڵ شارستانی و نیشتەجێ بوون لە ناوچەکانی [[کوردستان]] و بەتایبەت ئەوەی ئەمرۆ پارێزگای سلێمانییە سەری ھەڵداوە، بگرە رەنگە سەرەتای نوسینیش بگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە، لەبەرئەوەی ھەندێک لەمێژوونووسان جەخت دەکەنەوە کە [[سۆمەر]]ییەکان کە داھێنەری نوسین بوون نوسینی وێنەییان داھێناوە لە بنەڕەتەوە لەھەمان ئەو خەڵکانەبوون کە پێشتر لەناوچە شاخاوییەکان ژیاون. (دکتۆر پاکیزە رەحیم حلمی) بروای وایە نوسینی سۆمەری بێ پێشینە نییە و مۆرەکانی شوێنەواری [[تەپە گەورە]] پلەیەکەم و ھەنگاوی یەکەمی خەتی وێنەی(ھیرۆگلیفی)ن. ھەروەک بەم دواییانە لە ناوچەی رۆژئاوای [[دەریاچەی دەربەندیخان]] و لەنزیک گوندی [[گوڵانی حەمەی مەحموود|گوڵان]] لەپارێزگای سلێمانی شوێنەوارێک دۆزراوەتەوە کە بەقەد بە شاخێکەوە وێنەی چەند [[گاکێوی|ئاسکە]] کێویەک ھەڵکەندراوە، ھەرچەندە مێژووەکەی بەشێوەیەکی زانستی دیاری نەکراوە بەڵام بەرای ھەندێک شارەزا مێژوویان بۆ چاخی بەردینی ناوەراست دەگەڕێتەوە، ئەگەر ئەمەش وابێت دەبێت ھەنگاوی سەرەتایی نوسینی ھێمای لە ناوچەی [[سلێمانی]]یەوە دەستی پێکردبێت.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=786&secID=45</ref> === مەڵبەندەکانی فەرمانڕەوای بابان پێش سلێمانی === [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] پێش بونیادنانی [[سلێمانی]] مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە: * [[گوند]]ی [[مەرگە]]:دێیەکی گەورەبووە لە [[ناحیەی بنگرد]]ی [[قەزای دووکان]]، ئەم گوندە لەسەردەمی فەرمانرەوای [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی عوسمانی]] ١٥٦٩ز مەڵبەندی فەرمانرەوای بابانەکان بووە. * [[گوند]]ی [[دارەشمانە]]: ئەم گوندە کەوتووەتە [[ناحیەی ھەڵشۆ]]ی [[قەزای پشدەر]]، لەسەردەمی [[فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە]] و بابە سلێمانی کوڕیدا لەسەدەی شازدەی زاینی مەڵبەندی بابانەکان بووە. * [[شارەدێ]]ی [[ماوەت]]: کە ئێستا قەزایە و دەکەوێتە ناوچەی [[شارباژێڕ]] لەسەردەمی بەکر بەگ(بەکرەسور)١٦٠٨-١٦١٩مەڵبەندی بابانەکان بووە. * قەڵای بەکراوا: لەسەردەمی بەکربەگ و کوڕ و کوڕزاکانی ١٦١٩-١٦٢٧مەڵبەندێکی تری بابان بووە. * [[قەڵاچوالان]]: دەکەوێتە دامێنی [[شارۆچکە]]ی [[چوارتا]] و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای [[میر]]انی بابان بووە. شارێکی گەورە و گەشاوە و مەڵبەندی زانین و زانایانی ئەو سەردەمە بووە.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=787&secID=48</ref> === لیوای سلێمانی لە سەردەمی عوسمانییەکاندا: ١٨٥١-١٩١٨ === ئەم پارێزگایە تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی [[میرنشینی بابان]] بوو لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە [[قەڵاچوالان]] بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا [[ئیبراھیم پاشای بابان]] فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا [[سلێمانی]]، ئەم [[میرنشین]]ە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە [[ئەیالەتی شارەزوور]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی ١٨٥١-١٨٦٩ ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)[[قەزا]]ی لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، ھۆزی مەنمی || [[سەرچنار]] |- |٢ || [[قەرەداغ]]، زەردیاوا || [[قەرەداغ]] |- |٣ || مەحال دەلۆ || [[سەنگاو]] |- |٤ || مەحال (زەند، زەنگەنە، شێخان، داودە) || [[قادرکەرەم]] و شێروانە |- | ٥ || [[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]،{{ھن}} نورە، ھۆزی [[ھەمەوەند]] || [[چەمچەماڵ]] و [[بازیان]] |- | ٦ || پیرحەیاتی، [[چیاسەوز]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٧ || [[سەرچنار، ئاغجەلەر|سەرچنار]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک]]،{{ھن}} [[گردخەبەر]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٨ || جبق قلعە، قەڵاسێوکە، سەیفەدین، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، ھۆزی سمایل عوزێری || [[ئاغجەلەر]] |- |٩ || [[سورداش]] || [[سورداش]] |- |١٠ || [[مەرگە]] || [[مەرگە]] |- |١١ || [[پشدەر]]، ھۆزی [[مەنگوڕ]]، مامش،{{ھن}} ڕەمەک || [[پشدەر]] و [[ناودەشت]] |- |١٢ || [[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]]،{{ھن}} سیوەیل || [[ماوەت]]، [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٣ || ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]] || [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٤ || [[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو || [[شارباژێڕ]] |- |١٥ || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]،{{ھن}} [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]] || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[پێنجوێن]] |- |١٦ || گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا || [[خورماڵ]]، وارماوا، پێباز |- |١٧ || [[شەمێران]] و شێخ مەیدان و ھۆزی چاقر || [[ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٥١-١٨٦٩)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)دا]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩-١٨٧٢ ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. لەوانە ناوی قەزای [[بازیان]] لە جیاتی قەزای([[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]، نورە، عەشرەتی [[ھەمەوەند]])، گوڵعەنبەر لە جیاتی (گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا)، [[قزڵجە]] لە جیاتی ([[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]])، زەنگەنە لە بری(زەند، زەنگەنە، شێخان داودە)، [[شارباژێڕ]] لە بری([[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو) داندرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا، بۆ نموونە کۆکردنەوەی ھەر سێ قەزای(پیرحەیاتی، چیاسەوز)، (سەرچنار، گڵناغاج، قەسرۆک، گدخەبەر، جبق قلعە) و (قەڵاسێوکە، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، عەشرەتی سمایل عوزێری) لە ناو قەزای قەڵاسێوکەدا. ھەردوو قەزای(گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا) و ([[شەمێران]]، شێخ مەیدان و عەشرەتی چاقر) لە ناو قەزای گوڵعەنبەردا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[قزڵجە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی قەزای([[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، عەشرەتی مندمی). # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ڕێکخستنەوەی پێکھاتەی ھەردوو قەزای([[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]] و سیوەیل) و (ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]]) لە ناو ھەردوو [[قەزای ماوەت]] و سیوەیل(وصال)دا. # ھێنانەکایەی قەزای [[زڕگوێز]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای سلێمانی]]. # ھێنانەکایەی قەزایەک بۆ [[ئێڵ]]ی غەوارەی کۆچەری کە ھیچ گوندێکی لەسەر نییە. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢ز) |- ! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە !! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە |- | ١ || قرطاغ || [[قەرەداغ]] || ٩ || قزلجة || [[قزڵجە]] |- | ٢ || گلعنبر || گوڵعەنبەر || ١٠ || شھربازاری || [[شارباژێڕ]] |- | ٣ || بارتان || [[بازیان]] || ١١ || سنکان || [[سەنگاو]] |- | ٤ || سوریچک || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || ١٢ || وصال || سیوەیل |- | ٥ || زنیکة || زەنگەنە || ١٣ || قوار || غەوارە |- | ٦ || شوان || شوان || ١٤ || قلعة سوکة || قەڵاسێوکە |- | ٧ || سورطان || [[سورداش]] || ١٥ || مساوات || [[ماوەت]] |- | ٨ || ھرکیة || [[مەرگە]] || ١٦ || زرگوز || [[زڕگوێز]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٦٩ - ١٨٧٢)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی ١٨٧٣-١٩١٨ ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنووری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # [[قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]. پاش ئەوەی لە لیوای ڕەواندز دابڕێنرا. # [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر [[پارێزگای کەرکووک|سنجاغی شارەزوور]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە و لەبری ناحیەی زەنگەنە ناحیەی گل ھاتووەتە کایەوە و خراوەتە سەر لیوای کەرکووک، بەمەش چەمی ئاوەسپی بووە سنووری نێوان ئەم ناحیەیە و ناوەندی قەزای صلاحیە([[کفری]]). # قەزای زڕگوێز بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # قەزای سیوەیل ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای ماوەت ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای سرۆچک بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سرۆچک]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای قزڵجە بچووکرایەوە و کرایە [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای سورداش بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سورداش]] و لکێندرا بە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]]ەوە. # قەزای قەڵاسێوکە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] و لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # قەزای سەنگاو بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سەنگاو]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە. # قەزای زەنگەنە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- |١ | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەبەر]] | [[ناحیەی سرۆچک]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای قەرەداغ]] | [[ناحیەی سەنگاو]] |- | [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای بازیان]] | [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 | [[ناحیەی بنگرد|قەزای مەرگە]] | [[ناحیەی سورداش]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] |- | ٦ | [[قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center;" | — |- | ٧ | قەزای عەشایری جاف | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٧٥)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٤دا:''' # ھاتنە کایەی [[قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیەی قەرەداغ و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # [[ناحیەی سەنگاو]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] ناوەکەی گوڕدرا بە ناحیەی گل و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بە ھەمان سنووری خۆی، ھەروەھا ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٠ - ١٨٩٤)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="3" | ساڵی ١٨٩٠ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٢ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٤ |- ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا !ناحیە !ژ !قەزا !ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | بازیان{{ھن}}([[بازیان]]) | قەڵا سێوکە | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ڕۆژھەڵات | rowspan=4 |١ |rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) |سەرچناری ڕۆژھەڵات |- | سەنگاو{{ھن}}([[سەنگاو]]) | ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | غەوارە | style="text-align: center;" | ئێڵی غەوارە |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | بازیان | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=2 |٢ | rowspan=2 | بازیان{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە |- | style="text-align: center;" | پشدەر {{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 |٣ | rowspan=2 | مەرگە{{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | پشدەر |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قزلجە | style="text-align: center;" | قزڵجە |- | ٥ | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | — | ٥ | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | ٥ | شارباژێڕ{{ھن}}([[سیتەک]]) | style="text-align: center;" | ماوەت |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٤)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٩١٢دا:''' # [[ناحیەی سورداش]] لە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] دابڕێنرا و خرایە سەر [[قەزای سلێمانی]]. # ناوەندی [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] لە گوندی [[مەرگە]]وە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٩٠٧ - ١٩١١)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="4" | ساڵی ١٩٠٧ ! colspan="5" href="شھرستان پیشوا" |ساڵی ١٩١١ |- ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ.گوند |- | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٩ |- | سەرچناری ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | قەرەداغ{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | ٠ |- | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | ١٧٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | style="text-align: center;" | ٦٩ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٧٠ |- | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | style="text-align: center;" | ٥٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ١١٣ |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | ٩٠ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | style="text-align: center;" | ١٠٦ |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | پشدەر | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | ٤٥ |- | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | ٦٣ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٨٩ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- ! colspan="4" | ! colspan="3" | کۆی گشتی | ١١ [[ناحیە]] | ١٠٨٢ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩١٢)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا]] === لیوای سلێمانی لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا: ١٩١٨-١٩٥٨ === لەدوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکان]] و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[عێراق]]دا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی [[سلێمانی]] بە [[عێراق]]ەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان [[عێراق]] - [[تورکیا]] لە سەر دواڕۆژی [[ویلایەتی مووسڵ]]، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر [[سلێمانی]] بووە بەشێک لە دەوڵەتی [[عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل العراقی الرسمی لسنة ١٩٣٦ | ناونیشان = https://archive.org/details/iraqdirectory1935dangoor |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = محمود فھمی درویش |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت. ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٦ ==== لەم قۆناغەدا حکومەتی پاشایەتی ھەستا بە:- # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای [[کەرکووک]] و [[سلێمانی]] بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش قەزای بازیان کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی(قەڵاسێوکە و سەنگاو) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە. # بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی (پشدەری ١) و (پشدەری ٢) بە [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بوو بە [[ناحیەی تانجەرۆ]] و ناوەندەکەی لە گوندی [[زڕگوێز]]ەوە گواسترایەوە بۆ شارەدێی [[عەربەت]]. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا بوو بە ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی. بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە سییەکاندا لە(٣)[[قەزا]] و (١١) [[ناحیە]] پێکھاتبوو. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ]]{{ھن}}([[عەربەت]]) | rowspan=4 | ٢ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | [[ناحیەی خورماڵ]]{{ھن}}([[خورماڵ]]) | rowspan=4 | ٣ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | [[ناحیەی سرۆچک]]{{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]]{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]{{ھن}}([[زەڕایەن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]{{ھن}}([[ماوەت]]) |- | [[ناحیەی سورداش]]{{ھن}}([[سورداش]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر١]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]{{ھن}}([[بازیان]]) | — | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی پشدەر ٢]]{{ھن}}([[مەرگە]]) |- ! colspan="2" | کۆی گشتی ! colspan="7" | ٣ [[قەزا]] و ١١ [[ناحیە]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦-١٩٤٧ ==== حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ [[قەزای پشدەر]]ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە [[قەزای شارباژێڕ]]، بەم شێوەیە ئەم لیوایە لە (٤)[[قەزا]] و (١٠) [[ناحیە]] پێکھاتبوو، لە پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا زانیاری ورد و تایبەت بە ڕەوشی کارگێڕی لیواکانی [[عێراق]] تۆمارکرا، وەکو یەکە کارگێڕییەکان، ڕووبەر و دانیشتوانەکەی، ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا. سنووری ئەم لیوایە لە سەرەتای ئەنجامدانی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکاندا(تسویة) بە پێی بڕیاری (٢٩)ی ساڵی ١٩٣٨دا ″کە بەکردار لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی پێکرد و تا پەنجاکانیش بەردەوام بوو″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٥٨ ==== لەدوای سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ و کۆتایی ئەم سەردەمە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنووری ئەم لیوایە ئەنجامدرا، گرنگترینیان فراوان بوونی سنووری ئەم لیوایەیە بە دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بەم لیوایەوە. # گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی ناوەندی [[قەزای ھەڵەبجە]] لە شوێنی ئێستای بۆ گوندی [[سەید سادق]] و ناویش نرا بە ناحیەی شارەزوور بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٥دا. # دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی سیوەیل]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]] و ناوەندەکەشی لە گوندی [[مڕانە]]، بەپێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٥٧) لە ٥/١٠/١٩٥٥دا. # دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناودەشت لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بە لیوای سلێمانییەوە بە پێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١٠) لە ١٢/٧/١٩٥٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی سیوەیل]] لە گوندی [[مڕانە]]وە بۆ گوندی [[باسنێ]] بەپێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٦دا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا ناوەندی ناحیەی چناران لە گوندی [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]]وە بۆ گوندی [[دووکان]] گواسترایەوە و لەگەڵ دابڕانی گوندەکانی( [[دووکان]]، [[تۆپزاوا]]، [[جۆبڵاخ]] و قەشقۆڵی) لە [[ناحیەی سورداش]]ی سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە ناحیەی چنارانەوە لە [[قەزای ڕانیە]].<ref> http://buratha.com/librory/books.php?books=11229</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | ناوەندی قەزا | [[سلێمانی]] | rowspan=6 | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | ناوەندی قەزا | [[چوارتا]] |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | [[عەربەت]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | [[ماوەت]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | [[قەرەداغ]] | [[ناحیەی سرۆچک]] | [[بەرزنجە]] |- | [[ناحیەی سورداش]] | [[سورداش]] | [[ناحیەی سیوەیل]] | [[باسنێ]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | [[بازیان]] | — | — |- | ناحیەی شارەزوور | [[سەید سادق]] | — | — |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | [[ھەڵەبجە]] | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | ناوەندی قەزا | [[ڕانیە]] |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | [[خورماڵ]] | [[ناحیەی ناودەشت]] | [[سەنگەسەر]] |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | [[دەربەندیخان]] | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | [[دووکان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | [[پێنجوێن]] | — | — |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]] | ناوەندی قەزا | [[قەڵادزێ]] |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | [[بنگرد]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا]] === پارێزگای سلێمانی لە سەردەمی کۆماریدا: ١٩٥٨-١٩٩٠ === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨-١٩٦٥ ==== # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە سنووری [[قەزای سلێمانی]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٥) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا.<ref> https://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain/opendocpdf.pdf?reldoc=y&docid=5c76654f4</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای پێنجوێن]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٦) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا. # دابڕانی (٧) کەرت و گوندی [[ناحیەی سیوەیل]] و لکاندنی بە ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/25.html</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەی گوندی [[چوارقوڕنە]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.<ref>http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123124833/http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی گەرمک]] لە سنووری [[قەزای پێنجوێن]]، ناوەندەکەی گوندی [[گەرمک]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٩) لە ٤/١٢/١٩٦٠دا. # گۆڕینی ناوی ناحیەی ھەڵەبجە بۆ [[ناحیەی سیروان]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ گوندی [[کێلەسپی]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٤٤٨) لە ٢٨/١١\١٩٦٠دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی ژمارە(٧٥٢) لە ١٥\٨\١٩٦٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230513041238/https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! ژمارەی [[گوند]]ەکان |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center | [[سەرچنار]] | style="text-align: center | ٦١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٣٣٢ |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٥٨ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سورداش]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٤ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٧١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢٥٢ |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ٣٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٧ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٥١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٠٢ |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | [[گەرمک]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٨٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢٦٧ |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | [[باسنێ]] | style="text-align: center | ٤٥ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | [[ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٥٦ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٨ |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٩٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢١٠ |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٧٥ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center |١٨ ناحیە | style="text-align: center |— | style="text-align: center |١١٥٥ | style="text-align: center | ١٣٠١ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ ==== # دابڕاندنی [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] لە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی بیارە]] لە [[قەزای ھەڵەبجە]] بە دابڕاندنی (٢و)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خورماڵ|ناحیەی خورماڵ]] و ناوەندەکەشی گوندی [[بیارە]]یە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٤٤) لە ٦\٤\١٩٧١دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = احداث ناحیة فی محافظة السلیمانیة باسم ناحیة بیارة | ناونیشان = /https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5482.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای دووکان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دووکان]]، لە کەرتی (٤٧/[[تۆپزاوا]]) و ھەردوو [[ناحیەی سورداش]] و [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] بەستران بەم قەزایەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦\٦\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[قەزای دەربەندیخان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دەربەندیخان]]ە، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] پێوە بەسترایەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١٩) لە ١١\١٠\١٩٧١دا. # دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای پشدەر]] و لکاندنی بە [[قەزای ڕانیە]]وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا. # گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی قەڵادزێ]] بۆ [[ناحیەی ھێرۆ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]وە بۆ گوندی [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]] و بەستنەوەی (٢٦) کەرت بەم ناحیەیەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦) لە ٢٣\١\١٩٧٢دا. # دابڕانی ھەردوو [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] و بەستنەوەیان بە پارێزگای سلێمانییەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا. # دابڕانی (٦) کەرت لە ناوەندی [[قەزای چەمچەماڵ]]ی سەر بە پارێزگای سلێمانی و لکاندنیان بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤\١\١٩٧٦دا. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بێتواتە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا. # دابڕانی کەرتی (١٤\[[گردەنازێ]] و مەستەکان) لە [[ناحیەی خورماڵ]]ی [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ەوە لە ھەمان قەزادا، بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٤٥٣١) لە ساڵی ١٩٧٧دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٧٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧-١٩٨٦ ==== # دابڕاندن (٢٠)کەرت لە [[ناحیەی سیروان]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢) لە ٢٦\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٦) لە ٢٨\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی (٤) کەرت لە [[ناحیەی سورداش]] و (٧) کەرت لە [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٣٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا. # دابڕاندنی کەرتێک لە [[قەزای چەمچەماڵ]] و لکاندنی بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٣) لە ٦\٥\١٩٧٩دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ھێرۆ]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] بۆ [[ناحیەی کارێزە]] و گواستنەوەی ناوەندەکە لە گوندی [[ماوەت]]ەوە بۆ گوندی [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]](موجەمەعی کارێزە) و لکاندنی (٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە [[ناحیەی کارێزە]]وە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومح مەحەللی ژمارە(٢٤٣٣٥)ی ساڵی ١٩٧٩، '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی سیوەیل]] بۆ [[ناحیەی کەناروێ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[باسنێ]]وە بۆ گوندی [[کەناروێ]](موجەمەعی کەناروێ) و لکاندنی (١٢) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە ناحیەی کەناروێوە بە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی (٢٤٣٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. '''(ج)''' دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی گەرمک]] و لکادنیان بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ [[ناحیەی ناڵپارێز]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[گەرمک]]ەوە بۆ گوندی [[ناڵپارێز]] و لکاندنی (٢٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]] بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٤٧٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١٤) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ی سەر بە [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢١) لە ١٦\١٠\١٩٧٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230328115448/https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> # دابڕانی (٢) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # دابڕانی (٣٤) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دەربەندیخان]] و گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] بۆ [[ناحیەی زەڕایەن]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[دەربەندیخان]]ەوە بۆ گوندی [[زەڕایەن]] و مانەوەی (٢٣) کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٧٣٦٨)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١١) کەرتی [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی زەڕایەن]]ی سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٥٨) لە ٢٠\١١\١٩٧٩دا. # گواستەوەی ناوەندی [[ناحیەی سورداش]] لە گوندی [[سورداش]]ەوە بۆ گوندی [[سوسێی سەیدان]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٤١٠٦)ی ساڵی ١٩٨١. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە [[سەرچنار]]ەوە بۆ [[بەکرەجۆ]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(١٢٩٢٥) لە ساڵی ١٩٨٤دا.<ref>https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سەرکەپکان]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەشی لە گوندی [[سەرکەپکان]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی کارێزە]] لە جێکەوتی ئێستای بۆ ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە پێی فەرمانی وەزارەتی حکومی مەحەلی ژمارە(٧٨١) لە ساڵی ١٩٨٦دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6829.html</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! تێبینی |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center|[[بەکرەجۆ]] | style="text-align: center| ٦١ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٥١ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ١٦ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٧ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | [[بیارە]] | style="text-align: center | ٢٢ | |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٨٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | [[ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٦٨ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی کارێزە]] | style="text-align: center | [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]] | style="text-align: center | ٦٣ | |- | [[ناحیەی سیوەیل|ناحیەی کەناروێ]] | style="text-align: center | [[کەناروێ]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | [[بێتواتە]] | style="text-align: center | ٢٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | [[سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١١ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[خەلەکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سوسێی سەیدان]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=3 | ٩ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ٢١ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | [[تیلەکۆی گەورە]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ | |- ! colspan="3" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٦دا]] ==== قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ ==== # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانەکایەی (قەزای الاخوة) ناوەندەکەی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو و [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی لەسەر بوو. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ھەڵەبجە]] و ھێنانەکایەی ناحیەی ھەڵەبجە ناوەندەکەشی [[ھەڵەبجەی تازە]] بوو بەسترایەوە بە (قەزای الاخوة)، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٠٤٧) لە ١٠\١٠\١٩٨٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =الغاء قضاء حلبجة واستحداث ناحية حلبجة في محافظة السليمانية | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8302.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # گۆڕینی ناوی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] بۆ (صدامیة حلبجة). # گۆڕینی ناوی [[شارەدێ]]ی [[عەربەت]] بۆ (الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای پێنجوێن]] و ھێنانەکایەی [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی بێتواتە]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای ڕانیە]]وە. # ھێنانەکایەی (ناحیەی صمود) لە سنووری [[قەزای کەلار]] و ناوەندەکەشی لە [[ڕزگاری]](مجمع الصمود)بوو. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی (قەزای الاخوة) بۆ (قەزای صدامیة حلبجة) و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ شارۆچکەی صدامیة حلبجة([[ھەڵەبجەی تازە]]). '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ]] بۆ (ناحیەی الاخوة) و ناوەندەکەشی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو. '''(ج)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی زەڕایەن]] بۆ (ناحیەی شارەزوور) و دابڕانی لە [[قەزای دەربەندیخان]] و لکاندنی بە (قەزای صدامیة حلبجة)وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣١١) لە ٢٨\٦\١٩٨٩دا.<ref> https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html</ref> # دابڕانی (ناحیەی الاخوة) لە (قەزای صدامیة حلبجة) و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center|[[سلێمانی]] | style="text-align: center| ٣٥٠ |- | ناحیەی الاخوة | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | صدامیة حلبجة{{ھن}}([[ھەڵەبجەی تازە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ھەڵەبجەی تازە]] | style="text-align: center | ١١٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١٢٤ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=1 | ٤ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ٩٤ |- | rowspan=1 | ٥ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١٥٦ |- | rowspan=1 | ٦ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=1 | ٧ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٢٥٧ |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ١٤٤ |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی صمود]] | style="text-align: center | [[ڕزگاری]] | style="text-align: center | ٠ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | ٦ ناحیە | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٥٤٥ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٩٠)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا]] === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٨٩ === {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=7 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٤٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ١٢٢ | style="text-align: center| ٣٥٠ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center| ٥٨ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=6 | ٢ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٥١ | style="text-align: center| ٨٩ | style="text-align: center| ١١٦ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٣٩ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١١٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٥ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٨٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | ١٣١ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٦٨ | style="text-align: center | ١٢٥ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ھێرۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٦ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | |- | rowspan=6 | ٦ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٩٥ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٩٤ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١١ | style="text-align: center | ١٥٦ | style="text-align: center | ١٥٦ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=4 | ٩ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | (٨١)کەرتی ناحیەی قادرکەرەم خرایە سەر ناحیەی چەمچەماڵ |- | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ١٤٤ | style="text-align: center | ١٤٤ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ٩٤٧ | style="text-align: center | ١١٥٥ | style="text-align: center | ١٤٧٤ | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | |} === پارێزگای سلێمانی لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا پارێزگای سلێمانی و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانیدا کرا لەوانەم: # لەساڵی ٢٠٠٧دا ھێنانە کایەی [[قەزای سەید سادق]] و دابڕاندنی [[ناحیەی سرۆچک]] لە [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی بە قەزای ناوبراوەوە. # ھێنانە کایەی [[قەزای ماوەت]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و دابڕاندنی لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای قەرەداغ]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی [[ناحیەی سێوسێنان]] و خستنە پاڵ [[قەزای قەرەداغ]]. # ھێنانە کایەی ھەرسێ [[ناحیەی سیتەک]] و [[ناحیەی زەلان]] و [[ناحیەی گاپیڵۆن]] لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شێخ تەویل]] لە [[قەزای کەلار]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی تەکیەی جەباری]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی باوەخۆشێن]] لە [[قەزای دەربەندیخان]]. # لکاندنی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە و جیاکردنەوەی لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئاوەسپی]] لە [[قەزای کفری]]. # دروستکردنی ھەردوو [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] و [[ئیدارەی گەرمیان]] لە پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا. # دروستکردنی [[پارێزگای ھەڵەبجە]] لە قەزا و ناحیەکانی ھەڵەبجە و دابڕاندنی لە پارێزگای سلێمانی لە ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری [[نێچیرڤان بارزانی]] سەرۆکی کابینەی حەوتەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کراوەتە [[پارێزگا]]. == پارێزگارەکان == لە ساڵی ١٩٢٧وە دوای دانانی مەتەسەریف، ژمارەیەکی زۆر موتەسەریف و پارێزگار سەرۆکی یەکەی ئیداری پارێزگای سلێمانی بوون لەم خشتەیەدا ئاماژەی پێکراوە: {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ پارێزگارەکانی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٢٥ تاوەکو ئێستا)<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=557&secID=19</ref> ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات |- ! colspan="6" href=| سەردەمی پاشایەتی |- ! ١ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" | (٧\٣\١٩٢٥ - ١٩\٤\١٩٢٧) ! ٢ | style="text-align: center;" | ئەحمەد عوسمان ئەربیللی | style="text-align: center;" | (٢٩\٤\١٩٢٧ - ١٠\٥\١٩٣٠) |- ! ٣ | style="text-align: center;" |[[تۆفیق وەھبی]] | style="text-align: center;" |(١١\٥\١٩٣٠ - ٢٢\٨\١٩٣٠) ! ٤ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٣٠ - ٢٤\٤\١٩٣٥) |- ! ٥ | style="text-align: center;" | ساڵەح زەکی بەگی ساحێبقڕان | style="text-align: center;" | (١\٥\١٩٣٥ - ١٢\٧\١٩٣٦) ! ٦ | style="text-align: center;" | ناجی عەلی ھورمزی | style="text-align: center;" |(٢٥\٧\١٩٣٦ - ٣٠\٩\١٩٣٧) |- ! ٧ | style="text-align: center;" | عبدالمجید العقوبی | style="text-align: center;" | (١\١٠\١٩٣٧ - ١٧\٢\١٩٣٩) ! ٨ | style="text-align: center;" | حاجی ڕەمەزان | style="text-align: center;" | (١٣\٣\١٩٤٠ - ١\٧\١٩٤٠) |- ! ٩ | style="text-align: center;" | حمید عبدالمجید صرصر | style="text-align: center;" | (٨\٧\١٩٤٠ - ٥\٥\١٩٤١) ! ١٠ | style="text-align: center;" | حسێن فەوزی | style="text-align: center;" | (٥\٥\١٩٤١ - ٢٧\٦\١٩٤١) |- ! ١١ | style="text-align: center;" | موستەفا مەحمود عەبدولڕحمان قەرەداغی | style="text-align: center;" |(٢٨\٦\١٩٤١ - ٣٠\١٠\١٩٤٣) ! ١٢ | style="text-align: center;" | وەفیق حەبیب | style="text-align: center;" | (٣١\١٠\١٩٤٣ - ٥\٢\١٩٤٤) |- ! ١٣ | style="text-align: center;" | بھاءادین نوری | style="text-align: center;" | (١٢\٢\١٩٤٤ - ٥\٨\١٩٤٤) ! ١٤ | style="text-align: center;" | [[مەعروف جیاوک]] | style="text-align: center;" | (٧\٨\١٩٤٤ - ٣\٤\١٩٤٦) |- ! ١٥ | style="text-align: center;" | موسی شاکر | style="text-align: center;" | (١٨\٤\١٩٤٦ - ٢٧\٦\١٩٤٦) ! ١٦ | style="text-align: center;" | حسن عبداللە شێخ رضا | style="text-align: center;" |(١١\٨\١٩٤٦ - ١٧\١\١٩٤٨) |- ! ١٧ | style="text-align: center;" | سید علی الحجازی | style="text-align: center;" | (١٩\١\١٩٤٨ - ١٣\٤\١٩٤٨) ! ١٨ | style="text-align: center;" | جمیل رشید | style="text-align: center;" | (١١\٥\١٩٤٨ - ١٢\٩\١٩٤٨) |- ! ١٩ | style="text-align: center;" | نجم الدین صائب | style="text-align: center;" | (٥\١١\١٩٤٨ - ٢١\١١\١٩٥٠) ! ٢٠ | style="text-align: center;" | جەلال خالید | style="text-align: center;" | (٢\١٢\١٩٥٢ - ٢٠\٧\١٩٥٤) |- ! ٢١ | style="text-align: center;" | مزاحم ماھر | style="text-align: center;" | (٢٠\٧\١٩٥٤ - ٢١\٧\١٩٥٤) ! ٢٢ | style="text-align: center;" | شامل الیعقوبی | style="text-align: center;" | (٢٢\٧\١٩٥٤ - ١٦\٩\١٩٥٤) |- ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عومەر عەلی | style="text-align: center;" | (٢٠\٩\١٩٥٤ - ١٥\٥\١٩٥٧) ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" | (١٧\٥\١٩٥٧ - ٤\٩\١٩٥٨) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی کۆماری |- ! ٢٤ | style="text-align: center;" | عادل جلال | style="text-align: center;" | (٢١\١\١٩٥٩ - ١٣\٨\١٩٥٩) ! ٢٥ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" |(٢٠\٨\—١٩٥٩ - ٢\٥\١٩٦٠) |- ! ٢٦ | style="text-align: center;" | باقر الدجیلی | style="text-align: center;" | (١١\٦\١٩٦٠ - ١٣\٥\١٩٦١) ! ٢٧ | style="text-align: center;" | عبدالھادی صالح | style="text-align: center;" | (١٠\٨\١٩٦١ - ١٣\٥\١٩٦٣) |- ! ٢٨ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(٢٥\٦\١٩٦٣ - ٥\٦\١٩٦٣) ! ٢٩ | style="text-align: center;" | عبدالرزاق سید محمود | style="text-align: center;" | (٦\٦\١٩٦٣ - ٧\١٢\١٩٦٤) |- ! ٣٠ | style="text-align: center;" | محمد رشاد الحمامي | style="text-align: center;" | (٧\٢\١٩٦٤ - ١١\١٠\١٩٦٥) ! ٣١ | style="text-align: center;" | جمیل السعودی | style="text-align: center;" | (٦\١١\١٩٦٥ - ٧\٤\١٩٦٦) |- ! ٣٢ | style="text-align: center;" | عامر الحسک | style="text-align: center;" |(١٢\٥\١٩٦٦ - ٨\١٠\١٩٦٦) ! ٣٣ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(١٥\١٠\١٩٦٦ - ١\٧\١٩٦٨) |- ! ٣٤ | style="text-align: center;" | کەریم حەسەن قەرەنی | style="text-align: center;" | (٧\٧\١٩٦٨ - ٢٧\١٠\١٩٦٩) ! ٣٥ | style="text-align: center;" | شوکری صەبری الحدیثی | style="text-align: center;" | (٢٤\١\١٩٧٠ - ١٥\١\١٩٧١) |- ! ٣٦ | style="text-align: center;" | عەلی عبداللە امین | style="text-align: center;" | (٣\٢\١٩٧١ - ١\٣\١٩٧٤) ! ٣٧ | style="text-align: center;" | نوری رشید محمود | style="text-align: center;" | (١\٤\١٩٧٤ - ٢٣\٤\١٩٧٤) |- ! ٣٨ | style="text-align: center;" | بابکر محمود پشدەری | style="text-align: center;" |(٢٤\٤\١٩٧٤ - ١٠\١٠\١٩٧٤) ! ٣٩ | style="text-align: center;" | حادی رسول محمد | style="text-align: center;" | (١١\١٠\١٩٧٤ - ٣٠\٦\١٩٧٥) |- ! ٤٠ | style="text-align: center;" | محمدامین محمد ئەحمەد | style="text-align: center;" | (١\٧\١٩٧٥ - ٢٠\٢\١٩٧٧) ! ٤١ | style="text-align: center;" | محمد صالح عەنبەر | style="text-align: center;" |(٢٢\٣\١٩٧٧ - ٢٧\٦\١٩٧٧) |- ! ٤٢ | style="text-align: center;" | ئەرشەد محمد احمد زێباری | style="text-align: center;" |(٢٢\٨\١٩٧٧ - ٢٠\٨\١٩٨٠) ! ٤٣ | style="text-align: center;" | جعفر عبدالکریم بەرزنجی | style="text-align: center;" |(١٨\٢\١٩٨١ - ١\٩\١٩٨٩) |- ! ٤٤ | style="text-align: center;" | کاکل حمد مولود | style="text-align: center;" |(١٥\٩\١٩٨٩ - ٨\٣\١٩٩١) ! ٤٥ | style="text-align: center;" | نجم الدین النقشبندی | style="text-align: center;" | (٢٥\٤\١٩٩١ - ١٦\١٠\١٩٩١) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی حکوومەتی ھەرێم(دوای ڕاپەڕین) |- ! ٤٦ | style="text-align: center;" | جمال عەبدول محمد | style="text-align: center;" |(٥\٩\١٩٩٢ - ٥\٣\١٩٩٤) ! ٤٧ | style="text-align: center;" | سالار عزیز محمد | style="text-align: center;" | (٦\٣\١٩٩٤ - ٣١\١\١٩٩٧) |- ! ٤٨ | style="text-align: center;" | فەرەیدوون عەبدولقادر | style="text-align: center;" |(١\٢\١٩٩٧ - ٢٧\٩\١٩٩٧) ! ٤٩ | style="text-align: center;" | قادر حەمەجان عەزیز | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٩٧ - ٥\٥\٢٠٠١) |- ! ٥٠ | style="text-align: center;" | ئاسۆ شێخ نوری ڕەزا | style="text-align: center;" |(٢٠٠١ - ٢٠٠٥) ! ٥١ | style="text-align: center;" | دانا ئەحمەد مەجید | style="text-align: center;" |(٤\٥\٢٠٠٥ - ٢٨\١٢\٢٠٠٩) |- ! ٥٢ | style="text-align: center;" | بەھرۆز حەمەساڵەح | style="text-align: center;" |(٢٧\١\٢٠١٠ - ٢٧\١٢\٢٠١٤) ! ٥٣ | style="text-align: center;" |[[ئاسۆ فەرەیدوون]] | style="text-align: center;" | (٧\١\٢٠١٥ - ٢٥\٨\٢٠١٦) |- ! ٥٤ | style="text-align: center;" |[[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | style="text-align: center;" |(٤\١٢\٢٠١٧ - ئێستا) |- |} == قەزاکانی پارێزگای سلێمانی == [[قەزای سلێمانی]]، ، ، [[قەزای چەمچەماڵ]]، ، [[قەزای سەید سادق]]، [[قەزای دووکان]]، [[قەزای شارەزوور]]، [[قەزای بازیان]]، [[دەربەندیخان]]، [[قەزای پێنجوێن]]، [[قەزای شارباژێڕ]]، ، [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای ماوەت]] {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای بازیان]] |} == دانیشتووان == {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، بازیان، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای دووکان]] || ٦٨٠٣١ || ناوەندی دووکان، سوورداش، پیرەمەگروون،خدران، بنگرد || |- | ٨ || [[قەزای شارەزوور]] || ٦٦٢٧٢ ||[[زەڕایەن]]|| |- | ١٠ || [[قەزای دەربەندیخان]] || ٤٧٥٣٩ || ناوەندی دەربەندیخان، باوەخۆشین || |- | ١١ || [[قەزای پێنجوێن]] || ٤٣٤٤٤ || پێنجوێن، گەرمک، ناڵپارێز || |- | ١٢ || [[قەزای شارباژێڕ|قەزای شارباژێر]] || ٢٠٠٦٩ || چوارتا، سیوەیل، سیتەک، زەڵان، گاپیلۆن || |- | ١٤ || [[قەزای قەرەداغ]] || ١٠٢٥٤ || ناوەندی قەرەداغ، سیوسینان || |- | ١٥ || [[قەزای ماوەت]] || ٨٨٩١ || ماوەت || |} == پێشانگا == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Silemani governorate 2012.png|قەزاکان </gallery> == ئەمانە ببینە == * [[قەزای سلێمانی]] * [[سلێمانی]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]] * [[مۆزەخانەی سلێمانی]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ھەرێمی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://krso.net/ دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان] {{پارێزگای سلێمانی}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای سلێمانی|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Sulaymaniyah Governorate}} [[پۆل:پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] c77sejrlu3k5ouznzv1tswb0q5lx43i 1589007 1589003 2026-06-06T21:37:00Z MFTG 21816 /* قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589007 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای سلێمانی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar|محافظة السلیمانیة}}<br>{{lang-en| Sulaymaniyah Governorate}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = View of Sulaimani - Slemani - City in Southern Kurdistan in Spring 2016.JPG | photo2a = Interior, the Kurd's Heritage Museum, Sulaymaniyah, Iraqi Kurdistan.jpg | photo2b = Castle Sherwana & Heme pasha.jpg | photo3a = Romanian amphitheater - sulaymaniyah.jpg | photo3b = Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg | photo4a = Grand Millennium Sulaimani Hotel in Sulaymaniyah, Kurdistan.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = سەرەوە- خوارەوە, ڕاست-چەپ:{{br}}دیمەنی سلێمانی {{br}} [[مۆزەخانەی سلێمانی]] • [[قەڵای شێروانە]] {{br}} شانۆی ڕۆمانی • پەیکەری [[شەرەفخانی بەدلیسی]] {{br}} سلێمانی لە شەودا }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = Flag of Sulaymaniyah Governorate.png | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = پەڕگە:Sulaymaniyah Governorate logo.png|وێنۆک | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.58333|frame-long=45.33333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای سلێمانی''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = As-Sulaymaniyyah in Iraq.svg | photo2a = | photo2b = Kurdistan_governorates_2015.png | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} {{map caption |countryprefix=|location_color=سوور |region=[[عێراق]] |region_color=سوور, بێجی و ڕەساسی کاڵ |subregion=[[ھەرێمی کوردستان]]{{spaces|2}}(سوور و بێجی) |subregion_color=none}}{{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} پارێزگاری سلێمانی لە چوارچێوەی [[ھەرێمی کوردستان]]دا | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٨</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٥٥</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color: #090;">١٥</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = [[ئیبراھیم پاشای بابان]] | ھۆکاری_ناونران = سڵێمان پاشای بابان <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٣٠ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 17,786–17,913 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢،٤٠١،٧٢٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١٥،٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سلێمانێیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[ھەورامی]]) [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://slemani.gov.krd/so/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای سلێمانی''' یەکێکە لە پارێزگاکانی کۆماری [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]، ناوەندی پارێزگای سلێمانی بریتییە لە شاری [[سلێمانی]]، ژمارەی سەرجەم دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بە ٢،٤٠١،٧٢٤ کەس مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەپێی دەستەی ئاماری عێراق. == جوگرافیا == پارێزگای سلێمانی بەشی ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]] و باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی [[عێراق]] پێکدەھێنێت. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[ئێران]]دا([[پارێزگای کوردستان]]، [[پارێزگای کرماشان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]])، لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە لە گەڵ [[پارێزگای ھەولێر]]دا، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای کەرکووک]]دا، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای سەلاحەددین]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای دیالە]]دا. == مێژوو == === مێژووی کۆن === ناوچەی سلێمانی، بەھۆیە ناوچەیەکی [[کێو|چیایی]] و جەنگەڵ و [[دارستان]] و ھەوراز و نشێو بووەو دەیان [[ئەشکەوت]]ی تێدا بووە، ھەر لە کۆنەوە جێگەی مانەوەی [[مرۆڤ]] بووە و یەکێک بووە لەو ناوچانەی [[جیھان]]ە کە سەرەتایی شارستانییەتی تێدا دەرکەوتووە، لە چاخی بلایستۆسینەوە ئەشکەوت و دۆڵەکانی ئەم ناوچەیە مرۆڤی لەخۆی گرتووە. نزیکەی ھەموو ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیە جێ پێی مرۆڤی چاخە کۆنەکانی پێوە دیارە و تەنانەت لە ھەندێک ناوچە بێ ھەڵکۆڵین ماددەی ئارکیۆلۆژی وەک پارچە گۆزە و دیزە و ئامرازی بەردین ..ھتد دەدۆزینەوە. بەگشتی ناوچەی کوردستان و بەتایبەتیش ئەوەی ئەمرۆ پێی دەڵین پارێزگای سلێمانی وەک خاڵێکی سەرەتا بۆ مێژووی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] بەگشتی و ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]. ھەر لە چاخی بەردینی کۆنەوە واتە پێش(١٢٠٠٠٠) ساڵ پێش ئێستا لەھەندێک لە ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیەدا پاشماوە و جێی پێی مرۆڤی چاخی بەردینی تێدا دۆزراوەتەوە، کە تەمەنی ھەندێک لەوانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٢٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا بۆ نمونە ناوچەی بەردە بەڵەک، کە دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] بەدووریی دوو کیلۆمەتر. کە چەندین ئامرازی ئارکیۆلۆژی لەلایەن تیمێکی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکی تێدا دۆزراوەتەوە. کە بریتین لە پارچە بەردی ڕاو، ھەروەھا چەنیدن ئێسکی بەبەردبووی ئاژەڵی ئەو سەردەمەی وەک [[فیل]] و [[مانگا|گا]] و [[پەز|مەڕ]] و [[بزن]]. کەمێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠ ھەزار تا٦٠ ھەروەھا شوێنەواری مێژووی چاخی بەردینی کۆن لە ھەردوو [[ئەشکەوتی زەرزی]] لە چەمی رێزان سەر بە [[ناحیەی سورداش]]ی [[قەزای دووکان]] و [[ئەشکەوتی ھەزارمێرد]] لە [[چیای بەرانان]] لەبەرامبەر [[شار]]ی [[سلێمانی]] دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگەرێتەوە بۆ ٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. لەھەردوو ئەو ئەشکەوتەدا چەندین ئێسکی مرۆڤی چاخی بەردینی کۆن دۆزراوەتەوە. ھەمان ئەم ئەشکەوتانە لە چینەکانی سەروتریاندا جێ پێی مرۆڤی چاخی بەردینی ناوەراست و نوێش دۆزراونەتەوە. لەو قۆناخەنەدا مرۆڤەکان بە کۆمەڵی بچووک لە پێدەشت و ئەشکەوتەکان و نزیک [[ڕووبار]]ەکاندا ژیاون فێری ڕاوەماسی و بەخێوکردنی ھەندێک ئاژەڵی ماڵی بوون، ئەم مرۆڤە کۆنانە کە لەچاخی بەردینی نوێدا ھەوڵی نیشتەجێ بوونیان داوە بۆ نمونە ناوچەکانی (کەریم شار) لە ناوچەی سلێمانی پێش ١٠ ھەزار ساڵ یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون دەبینرێت. کە بەشێوەی کاتی و [[ھاوین]]ان تیدا نیشتەجێ بوون و [[زستان]]ان لەبەر بەفروباران گەراونەتەوە ئەشکەوتەکان. بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە گوندی [[بێستانسووری گەورە|بێستانسوور]]ی ناوچەی شارەزوو ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون لەوێ ڕوویداوە. بەڵام گوندی [[چەرمۆ]] لە [[چەمچەماڵ]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٦٫٧٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین، رەنگە یەکەمین گوندی ھەمیشەی بێت لە ناوچەکەدا، کە ٢٥ خانوو پێکھاتووە و ھەر خانوویەکیان لە چەند ژوورێکی بچووک دروست کراون. ھەروەھا لەم گوندەدا [[بزن]] و [[سەگ]] ماڵی کراون و خەڵکی ئەم گوندە جگەلە بەخێوکردنی ئاژەڵ و راوکردنیان، کشتوکاڵیشیان زانیووە و دانەوێڵەی وەک [[گەنم]] و [[جۆ]] و ھەروەھا پاقلەی بەخەڵوززبووی تێدا دۆزراوەتەوە. جگەلە دۆزینەوەی دەسکەوان بۆ کوتانی دانەوێڵە و بەئاردکردنی. گوندی [[چەرمۆ]] بە کۆنترین گوند دادەنرێت کە [[مرۆڤ]]ی کۆنی تێدا نیشتەجێ بوو بێت و کشتوکاڵی کردبێت. لەو گوندەدا پیشەسازی دەفر و ئامانی لە قوڕ دروست کراو و کەلوپەلی کشتوکاڵی و راو پەرەی پێدراوە. جگەلە دروستکردنی خوداوەندی دایک کە چەند پەیکەرێکی بچوکی ژنە بۆ پەرەستنی ئاینی بەکارھێنراون. ئەو گاسنانەی تا ئەم دوایەش کە جوتیارانی [[کورد]] بەکاریان دەھێنا بۆ کێڵانی زەوی قەد شاخەکان سەرەتای دروست بوونی دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[چەرمۆ]]. لە [[ھەرێمی کوردستان]] بەرەسمی نزیکەی ٣٣٦٤ ناوچەی شوێنەواری تۆمارکراون و بەشێکی بەرچاوی ئەو شوێنەوارانە لە [[سلێمانی]] ھەڵکەوتوون، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار کەمیان کنەوپشکنیان بۆ کراوەو بەم ھۆیەش گەلێک نھێنی و رازی مێژووی کۆنی ئەم ناوچەیە ھێشتا لەژێر خاکدا. ناوچەی سلێمانی دائەنرێ بەیەکێک لە شووێنە کۆنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆفی سەرەتایی بەپێی لێکۆڵەرەوە و زانکۆ و پشکنەر و پڕٶفیسۆرە جیھانیەکان، لە سەردەمی ( چاخی بەردینی ھەرە کۆن )ەوە مرۆڤ تیایدا ژیاوە لە ماوەی نزیکەی ١٢٠ ھەزار ساڵی ڕابردوو دا کە ناوەندی مرۆڤە سەرەتاییەکان بووە لە مرۆڤی نیادەرتاڵ و ھاوشێوەکانی: * '''شووێنەواری بەردەبەڵەک''': لە ڕۆژھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] سەر بە چاخی بەردینی ھەرە کۆنە ٦٠٠ھەزار پێش زایین لە ساڵ ١٩٤٩ (دۆرش کاردۆ) پشکنینی تیاکردوە و ھەروەھا ژھاری ڕێیت و پڕۆس ھاوەر) سەردانی کردوە و پشکنینیان بۆ کردوە . * '''ئەشکەوتی ھەزار مێرد''': لەباشوری رۆژئاوای [[سلێمانی]] سەر بە چاخی بەردینی کۆنی ناوەراست ٦٠٠ ھەزار بۆ ١٢٠ ھەزار پێش زایین. * '''ئەشکەوتی زەرزی''': لە [[سورداش]]ی سلێمانی، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردینی کۆن ٣٥ ھەزار ساڵ پێش زانین. * '''شوێنەواری کەریم شایەر''': پێش ١٠ ھەزار ساڵ و لەچاخی بەردینی ناوەراستدا مرۆڤی تێدا ژیاوە. * '''گوندی چەرمۆ''': کە مێژووەکەی ٧ ھەزار پێش زانینەو سەر بە چاخی بەردینی نوێیە. جگە لەوەی بەپێی ئەو شوێنەوارانەی باسکران، سەرەتای کشتوکاڵ شارستانی و نیشتەجێ بوون لە ناوچەکانی [[کوردستان]] و بەتایبەت ئەوەی ئەمرۆ پارێزگای سلێمانییە سەری ھەڵداوە، بگرە رەنگە سەرەتای نوسینیش بگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە، لەبەرئەوەی ھەندێک لەمێژوونووسان جەخت دەکەنەوە کە [[سۆمەر]]ییەکان کە داھێنەری نوسین بوون نوسینی وێنەییان داھێناوە لە بنەڕەتەوە لەھەمان ئەو خەڵکانەبوون کە پێشتر لەناوچە شاخاوییەکان ژیاون. (دکتۆر پاکیزە رەحیم حلمی) بروای وایە نوسینی سۆمەری بێ پێشینە نییە و مۆرەکانی شوێنەواری [[تەپە گەورە]] پلەیەکەم و ھەنگاوی یەکەمی خەتی وێنەی(ھیرۆگلیفی)ن. ھەروەک بەم دواییانە لە ناوچەی رۆژئاوای [[دەریاچەی دەربەندیخان]] و لەنزیک گوندی [[گوڵانی حەمەی مەحموود|گوڵان]] لەپارێزگای سلێمانی شوێنەوارێک دۆزراوەتەوە کە بەقەد بە شاخێکەوە وێنەی چەند [[گاکێوی|ئاسکە]] کێویەک ھەڵکەندراوە، ھەرچەندە مێژووەکەی بەشێوەیەکی زانستی دیاری نەکراوە بەڵام بەرای ھەندێک شارەزا مێژوویان بۆ چاخی بەردینی ناوەراست دەگەڕێتەوە، ئەگەر ئەمەش وابێت دەبێت ھەنگاوی سەرەتایی نوسینی ھێمای لە ناوچەی [[سلێمانی]]یەوە دەستی پێکردبێت.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=786&secID=45</ref> === مەڵبەندەکانی فەرمانڕەوای بابان پێش سلێمانی === [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] پێش بونیادنانی [[سلێمانی]] مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە: * [[گوند]]ی [[مەرگە]]:دێیەکی گەورەبووە لە [[ناحیەی بنگرد]]ی [[قەزای دووکان]]، ئەم گوندە لەسەردەمی فەرمانرەوای [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی عوسمانی]] ١٥٦٩ز مەڵبەندی فەرمانرەوای بابانەکان بووە. * [[گوند]]ی [[دارەشمانە]]: ئەم گوندە کەوتووەتە [[ناحیەی ھەڵشۆ]]ی [[قەزای پشدەر]]، لەسەردەمی [[فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە]] و بابە سلێمانی کوڕیدا لەسەدەی شازدەی زاینی مەڵبەندی بابانەکان بووە. * [[شارەدێ]]ی [[ماوەت]]: کە ئێستا قەزایە و دەکەوێتە ناوچەی [[شارباژێڕ]] لەسەردەمی بەکر بەگ(بەکرەسور)١٦٠٨-١٦١٩مەڵبەندی بابانەکان بووە. * قەڵای بەکراوا: لەسەردەمی بەکربەگ و کوڕ و کوڕزاکانی ١٦١٩-١٦٢٧مەڵبەندێکی تری بابان بووە. * [[قەڵاچوالان]]: دەکەوێتە دامێنی [[شارۆچکە]]ی [[چوارتا]] و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای [[میر]]انی بابان بووە. شارێکی گەورە و گەشاوە و مەڵبەندی زانین و زانایانی ئەو سەردەمە بووە.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=787&secID=48</ref> === لیوای سلێمانی لە سەردەمی عوسمانییەکاندا: ١٨٥١-١٩١٨ === ئەم پارێزگایە تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی [[میرنشینی بابان]] بوو لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە [[قەڵاچوالان]] بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا [[ئیبراھیم پاشای بابان]] فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا [[سلێمانی]]، ئەم [[میرنشین]]ە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە [[ئەیالەتی شارەزوور]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی ١٨٥١-١٨٦٩ ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)[[قەزا]]ی لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، ھۆزی مەنمی || [[سەرچنار]] |- |٢ || [[قەرەداغ]]، زەردیاوا || [[قەرەداغ]] |- |٣ || مەحال دەلۆ || [[سەنگاو]] |- |٤ || مەحال (زەند، زەنگەنە، شێخان، داودە) || [[قادرکەرەم]] و شێروانە |- | ٥ || [[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]،{{ھن}} نورە، ھۆزی [[ھەمەوەند]] || [[چەمچەماڵ]] و [[بازیان]] |- | ٦ || پیرحەیاتی، [[چیاسەوز]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٧ || [[سەرچنار، ئاغجەلەر|سەرچنار]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک]]،{{ھن}} [[گردخەبەر]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٨ || جبق قلعە، قەڵاسێوکە، سەیفەدین، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، ھۆزی سمایل عوزێری || [[ئاغجەلەر]] |- |٩ || [[سورداش]] || [[سورداش]] |- |١٠ || [[مەرگە]] || [[مەرگە]] |- |١١ || [[پشدەر]]، ھۆزی [[مەنگوڕ]]، مامش،{{ھن}} ڕەمەک || [[پشدەر]] و [[ناودەشت]] |- |١٢ || [[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]]،{{ھن}} سیوەیل || [[ماوەت]]، [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٣ || ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]] || [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٤ || [[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو || [[شارباژێڕ]] |- |١٥ || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]،{{ھن}} [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]] || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[پێنجوێن]] |- |١٦ || گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا || [[خورماڵ]]، وارماوا، پێباز |- |١٧ || [[شەمێران]] و شێخ مەیدان و ھۆزی چاقر || [[ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٥١-١٨٦٩)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)دا]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩-١٨٧٢ ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. لەوانە ناوی قەزای [[بازیان]] لە جیاتی قەزای([[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]، نورە، عەشرەتی [[ھەمەوەند]])، گوڵعەنبەر لە جیاتی (گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا)، [[قزڵجە]] لە جیاتی ([[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]])، زەنگەنە لە بری(زەند، زەنگەنە، شێخان داودە)، [[شارباژێڕ]] لە بری([[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو) داندرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا، بۆ نموونە کۆکردنەوەی ھەر سێ قەزای(پیرحەیاتی، چیاسەوز)، (سەرچنار، گڵناغاج، قەسرۆک، گدخەبەر، جبق قلعە) و (قەڵاسێوکە، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، عەشرەتی سمایل عوزێری) لە ناو قەزای قەڵاسێوکەدا. ھەردوو قەزای(گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا) و ([[شەمێران]]، شێخ مەیدان و عەشرەتی چاقر) لە ناو قەزای گوڵعەنبەردا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[قزڵجە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی قەزای([[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، عەشرەتی مندمی). # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ڕێکخستنەوەی پێکھاتەی ھەردوو قەزای([[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]] و سیوەیل) و (ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]]) لە ناو ھەردوو [[قەزای ماوەت]] و سیوەیل(وصال)دا. # ھێنانەکایەی قەزای [[زڕگوێز]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای سلێمانی]]. # ھێنانەکایەی قەزایەک بۆ [[ئێڵ]]ی غەوارەی کۆچەری کە ھیچ گوندێکی لەسەر نییە. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢ز) |- ! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە !! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە |- | ١ || قرطاغ || [[قەرەداغ]] || ٩ || قزلجة || [[قزڵجە]] |- | ٢ || گلعنبر || گوڵعەنبەر || ١٠ || شھربازاری || [[شارباژێڕ]] |- | ٣ || بارتان || [[بازیان]] || ١١ || سنکان || [[سەنگاو]] |- | ٤ || سوریچک || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || ١٢ || وصال || سیوەیل |- | ٥ || زنیکة || زەنگەنە || ١٣ || قوار || غەوارە |- | ٦ || شوان || شوان || ١٤ || قلعة سوکة || قەڵاسێوکە |- | ٧ || سورطان || [[سورداش]] || ١٥ || مساوات || [[ماوەت]] |- | ٨ || ھرکیة || [[مەرگە]] || ١٦ || زرگوز || [[زڕگوێز]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٦٩ - ١٨٧٢)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی ١٨٧٣-١٩١٨ ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنووری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # [[قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]. پاش ئەوەی لە لیوای ڕەواندز دابڕێنرا. # [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر [[پارێزگای کەرکووک|سنجاغی شارەزوور]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە و لەبری ناحیەی زەنگەنە ناحیەی گل ھاتووەتە کایەوە و خراوەتە سەر لیوای کەرکووک، بەمەش چەمی ئاوەسپی بووە سنووری نێوان ئەم ناحیەیە و ناوەندی قەزای صلاحیە([[کفری]]). # قەزای زڕگوێز بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # قەزای سیوەیل ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای ماوەت ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای سرۆچک بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سرۆچک]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای قزڵجە بچووکرایەوە و کرایە [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای سورداش بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سورداش]] و لکێندرا بە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]]ەوە. # قەزای قەڵاسێوکە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] و لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # قەزای سەنگاو بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سەنگاو]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە. # قەزای زەنگەنە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- |١ | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەبەر]] | [[ناحیەی سرۆچک]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای قەرەداغ]] | [[ناحیەی سەنگاو]] |- | [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای بازیان]] | [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 | [[ناحیەی بنگرد|قەزای مەرگە]] | [[ناحیەی سورداش]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] |- | ٦ | [[قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center;" | — |- | ٧ | قەزای عەشایری جاف | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٧٥)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٤دا:''' # ھاتنە کایەی [[قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیەی قەرەداغ و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # [[ناحیەی سەنگاو]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] ناوەکەی گوڕدرا بە ناحیەی گل و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بە ھەمان سنووری خۆی، ھەروەھا ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٠ - ١٨٩٤)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="3" | ساڵی ١٨٩٠ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٢ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٤ |- ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا !ناحیە !ژ !قەزا !ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | بازیان{{ھن}}([[بازیان]]) | قەڵا سێوکە | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ڕۆژھەڵات | rowspan=4 |١ |rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) |سەرچناری ڕۆژھەڵات |- | سەنگاو{{ھن}}([[سەنگاو]]) | ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | غەوارە | style="text-align: center;" | ئێڵی غەوارە |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | بازیان | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=2 |٢ | rowspan=2 | بازیان{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە |- | style="text-align: center;" | پشدەر {{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 |٣ | rowspan=2 | مەرگە{{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | پشدەر |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قزلجە | style="text-align: center;" | قزڵجە |- | ٥ | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | — | ٥ | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | ٥ | شارباژێڕ{{ھن}}([[سیتەک]]) | style="text-align: center;" | ماوەت |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٤)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٩١٢دا:''' # [[ناحیەی سورداش]] لە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] دابڕێنرا و خرایە سەر [[قەزای سلێمانی]]. # ناوەندی [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] لە گوندی [[مەرگە]]وە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٩٠٧ - ١٩١١)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="4" | ساڵی ١٩٠٧ ! colspan="5" href="شھرستان پیشوا" |ساڵی ١٩١١ |- ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ.گوند |- | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٩ |- | سەرچناری ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | قەرەداغ{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | ٠ |- | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | ١٧٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | style="text-align: center;" | ٦٩ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٧٠ |- | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | style="text-align: center;" | ٥٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ١١٣ |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | ٩٠ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | style="text-align: center;" | ١٠٦ |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | پشدەر | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | ٤٥ |- | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | ٦٣ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٨٩ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- ! colspan="4" | ! colspan="3" | کۆی گشتی | ١١ [[ناحیە]] | ١٠٨٢ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩١٢)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا]] === لیوای سلێمانی لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا: ١٩١٨-١٩٥٨ === لەدوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکان]] و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[عێراق]]دا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی [[سلێمانی]] بە [[عێراق]]ەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان [[عێراق]] - [[تورکیا]] لە سەر دواڕۆژی [[ویلایەتی مووسڵ]]، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر [[سلێمانی]] بووە بەشێک لە دەوڵەتی [[عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل العراقی الرسمی لسنة ١٩٣٦ | ناونیشان = https://archive.org/details/iraqdirectory1935dangoor |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = محمود فھمی درویش |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت. ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٦ ==== لەم قۆناغەدا حکومەتی پاشایەتی ھەستا بە:- # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای [[کەرکووک]] و [[سلێمانی]] بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش قەزای بازیان کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی(قەڵاسێوکە و سەنگاو) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە. # بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی (پشدەری ١) و (پشدەری ٢) بە [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بوو بە [[ناحیەی تانجەرۆ]] و ناوەندەکەی لە گوندی [[زڕگوێز]]ەوە گواسترایەوە بۆ شارەدێی [[عەربەت]]. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا بوو بە ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی. بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە سییەکاندا لە(٣)[[قەزا]] و (١١) [[ناحیە]] پێکھاتبوو. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ]]{{ھن}}([[عەربەت]]) | rowspan=4 | ٢ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | [[ناحیەی خورماڵ]]{{ھن}}([[خورماڵ]]) | rowspan=4 | ٣ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | [[ناحیەی سرۆچک]]{{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]]{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]{{ھن}}([[زەڕایەن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]{{ھن}}([[ماوەت]]) |- | [[ناحیەی سورداش]]{{ھن}}([[سورداش]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر١]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]{{ھن}}([[بازیان]]) | — | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی پشدەر ٢]]{{ھن}}([[مەرگە]]) |- ! colspan="2" | کۆی گشتی ! colspan="7" | ٣ [[قەزا]] و ١١ [[ناحیە]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦-١٩٤٧ ==== حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ [[قەزای پشدەر]]ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە [[قەزای شارباژێڕ]]، بەم شێوەیە ئەم لیوایە لە (٤)[[قەزا]] و (١٠) [[ناحیە]] پێکھاتبوو، لە پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا زانیاری ورد و تایبەت بە ڕەوشی کارگێڕی لیواکانی [[عێراق]] تۆمارکرا، وەکو یەکە کارگێڕییەکان، ڕووبەر و دانیشتوانەکەی، ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا. سنووری ئەم لیوایە لە سەرەتای ئەنجامدانی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکاندا(تسویة) بە پێی بڕیاری (٢٩)ی ساڵی ١٩٣٨دا ″کە بەکردار لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی پێکرد و تا پەنجاکانیش بەردەوام بوو″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٥٨ ==== لەدوای سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ و کۆتایی ئەم سەردەمە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنووری ئەم لیوایە ئەنجامدرا، گرنگترینیان فراوان بوونی سنووری ئەم لیوایەیە بە دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بەم لیوایەوە. # گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی ناوەندی [[قەزای ھەڵەبجە]] لە شوێنی ئێستای بۆ گوندی [[سەید سادق]] و ناویش نرا بە ناحیەی شارەزوور بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٥دا. # دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی سیوەیل]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]] و ناوەندەکەشی لە گوندی [[مڕانە]]، بەپێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٥٧) لە ٥/١٠/١٩٥٥دا. # دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناودەشت لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بە لیوای سلێمانییەوە بە پێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١٠) لە ١٢/٧/١٩٥٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی سیوەیل]] لە گوندی [[مڕانە]]وە بۆ گوندی [[باسنێ]] بەپێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٦دا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا ناوەندی ناحیەی چناران لە گوندی [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]]وە بۆ گوندی [[دووکان]] گواسترایەوە و لەگەڵ دابڕانی گوندەکانی( [[دووکان]]، [[تۆپزاوا]]، [[جۆبڵاخ]] و قەشقۆڵی) لە [[ناحیەی سورداش]]ی سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە ناحیەی چنارانەوە لە [[قەزای ڕانیە]].<ref> http://buratha.com/librory/books.php?books=11229</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | ناوەندی قەزا | [[سلێمانی]] | rowspan=6 | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | ناوەندی قەزا | [[چوارتا]] |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | [[عەربەت]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | [[ماوەت]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | [[قەرەداغ]] | [[ناحیەی سرۆچک]] | [[بەرزنجە]] |- | [[ناحیەی سورداش]] | [[سورداش]] | [[ناحیەی سیوەیل]] | [[باسنێ]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | [[بازیان]] | — | — |- | ناحیەی شارەزوور | [[سەید سادق]] | — | — |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | [[ھەڵەبجە]] | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | ناوەندی قەزا | [[ڕانیە]] |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | [[خورماڵ]] | [[ناحیەی ناودەشت]] | [[سەنگەسەر]] |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | [[دەربەندیخان]] | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | [[دووکان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | [[پێنجوێن]] | — | — |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]] | ناوەندی قەزا | [[قەڵادزێ]] |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | [[بنگرد]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا]] === پارێزگای سلێمانی لە سەردەمی کۆماریدا: ١٩٥٨-١٩٩٠ === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨-١٩٦٥ ==== # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە سنووری [[قەزای سلێمانی]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٥) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا.<ref> https://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain/opendocpdf.pdf?reldoc=y&docid=5c76654f4</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای پێنجوێن]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٦) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا. # دابڕانی (٧) کەرت و گوندی [[ناحیەی سیوەیل]] و لکاندنی بە ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/25.html</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەی گوندی [[چوارقوڕنە]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.<ref>http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123124833/http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی گەرمک]] لە سنووری [[قەزای پێنجوێن]]، ناوەندەکەی گوندی [[گەرمک]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٩) لە ٤/١٢/١٩٦٠دا. # گۆڕینی ناوی ناحیەی ھەڵەبجە بۆ [[ناحیەی سیروان]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ گوندی [[کێلەسپی]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٤٤٨) لە ٢٨/١١\١٩٦٠دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی ژمارە(٧٥٢) لە ١٥\٨\١٩٦٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230513041238/https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! ژمارەی [[گوند]]ەکان |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center | [[سەرچنار]] | style="text-align: center | ٦١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٣٣٢ |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٥٨ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سورداش]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٤ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٧١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢٥٢ |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ٣٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٧ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٥١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٠٢ |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | [[گەرمک]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٨٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢٦٧ |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | [[باسنێ]] | style="text-align: center | ٤٥ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | [[ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٥٦ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٨ |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٩٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢١٠ |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٧٥ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center |١٨ ناحیە | style="text-align: center |— | style="text-align: center |١١٥٥ | style="text-align: center | ١٣٠١ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ ==== # دابڕاندنی [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] لە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی بیارە]] لە [[قەزای ھەڵەبجە]] بە دابڕاندنی (٢و)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خورماڵ|ناحیەی خورماڵ]] و ناوەندەکەشی گوندی [[بیارە]]یە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٤٤) لە ٦\٤\١٩٧١دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = احداث ناحیة فی محافظة السلیمانیة باسم ناحیة بیارة | ناونیشان = /https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5482.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای دووکان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دووکان]]، لە کەرتی (٤٧/[[تۆپزاوا]]) و ھەردوو [[ناحیەی سورداش]] و [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] بەستران بەم قەزایەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦\٦\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[قەزای دەربەندیخان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دەربەندیخان]]ە، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] پێوە بەسترایەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١٩) لە ١١\١٠\١٩٧١دا. # دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای پشدەر]] و لکاندنی بە [[قەزای ڕانیە]]وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا. # گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی قەڵادزێ]] بۆ [[ناحیەی ھێرۆ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]وە بۆ گوندی [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]] و بەستنەوەی (٢٦) کەرت بەم ناحیەیەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦) لە ٢٣\١\١٩٧٢دا. # دابڕانی ھەردوو [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] و بەستنەوەیان بە پارێزگای سلێمانییەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا. # دابڕانی (٦) کەرت لە ناوەندی [[قەزای چەمچەماڵ]]ی سەر بە پارێزگای سلێمانی و لکاندنیان بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤\١\١٩٧٦دا. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بێتواتە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا. # دابڕانی کەرتی (١٤\[[گردەنازێ]] و مەستەکان) لە [[ناحیەی خورماڵ]]ی [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ەوە لە ھەمان قەزادا، بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٤٥٣١) لە ساڵی ١٩٧٧دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٧٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧-١٩٨٦ ==== # دابڕاندن (٢٠)کەرت لە [[ناحیەی سیروان]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢) لە ٢٦\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٦) لە ٢٨\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی (٤) کەرت لە [[ناحیەی سورداش]] و (٧) کەرت لە [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٣٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا. # دابڕاندنی کەرتێک لە [[قەزای چەمچەماڵ]] و لکاندنی بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٣) لە ٦\٥\١٩٧٩دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ھێرۆ]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] بۆ [[ناحیەی کارێزە]] و گواستنەوەی ناوەندەکە لە گوندی [[ماوەت]]ەوە بۆ گوندی [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]](موجەمەعی کارێزە) و لکاندنی (٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە [[ناحیەی کارێزە]]وە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومح مەحەللی ژمارە(٢٤٣٣٥)ی ساڵی ١٩٧٩، '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی سیوەیل]] بۆ [[ناحیەی کەناروێ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[باسنێ]]وە بۆ گوندی [[کەناروێ]](موجەمەعی کەناروێ) و لکاندنی (١٢) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە ناحیەی کەناروێوە بە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی (٢٤٣٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. '''(ج)''' دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی گەرمک]] و لکادنیان بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ [[ناحیەی ناڵپارێز]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[گەرمک]]ەوە بۆ گوندی [[ناڵپارێز]] و لکاندنی (٢٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]] بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٤٧٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١٤) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ی سەر بە [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢١) لە ١٦\١٠\١٩٧٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230328115448/https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> # دابڕانی (٢) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # دابڕانی (٣٤) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دەربەندیخان]] و گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] بۆ [[ناحیەی زەڕایەن]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[دەربەندیخان]]ەوە بۆ گوندی [[زەڕایەن]] و مانەوەی (٢٣) کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٧٣٦٨)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١١) کەرتی [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی زەڕایەن]]ی سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٥٨) لە ٢٠\١١\١٩٧٩دا. # گواستەوەی ناوەندی [[ناحیەی سورداش]] لە گوندی [[سورداش]]ەوە بۆ گوندی [[سوسێی سەیدان]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٤١٠٦)ی ساڵی ١٩٨١. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە [[سەرچنار]]ەوە بۆ [[بەکرەجۆ]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(١٢٩٢٥) لە ساڵی ١٩٨٤دا.<ref>https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سەرکەپکان]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەشی لە گوندی [[سەرکەپکان]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی کارێزە]] لە جێکەوتی ئێستای بۆ ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە پێی فەرمانی وەزارەتی حکومی مەحەلی ژمارە(٧٨١) لە ساڵی ١٩٨٦دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6829.html</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! تێبینی |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center|[[بەکرەجۆ]] | style="text-align: center| ٦١ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٥١ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ١٦ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٧ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | [[بیارە]] | style="text-align: center | ٢٢ | |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٨٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | [[ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٦٨ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی کارێزە]] | style="text-align: center | [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]] | style="text-align: center | ٦٣ | |- | [[ناحیەی سیوەیل|ناحیەی کەناروێ]] | style="text-align: center | [[کەناروێ]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | [[بێتواتە]] | style="text-align: center | ٢٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | [[سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١١ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[خەلەکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سوسێی سەیدان]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=3 | ٩ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ٢١ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | [[تیلەکۆی گەورە]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ | |- ! colspan="3" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٦دا]] ==== قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ ==== # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانەکایەی (قەزای الاخوة) ناوەندەکەی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو و [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی لەسەر بوو. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ھەڵەبجە]] و ھێنانەکایەی ناحیەی ھەڵەبجە ناوەندەکەشی [[ھەڵەبجەی تازە]] بوو بەسترایەوە بە (قەزای الاخوة)، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٠٤٧) لە ١٠\١٠\١٩٨٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =الغاء قضاء حلبجة واستحداث ناحیة حلبجة فی محافظة السلیمانیة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8302.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # گۆڕینی ناوی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] بۆ (صدامیة حلبجة). # گۆڕینی ناوی [[شارەدێ]]ی [[عەربەت]] بۆ (الاخوة).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = مرسوم تغییر اسم قضاء ناحیتین فی محافظة السلمانیة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/14901.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای پێنجوێن]] و ھێنانەکایەی [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی بێتواتە]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای ڕانیە]]وە. # ھێنانەکایەی (ناحیەی صمود) لە سنووری [[قەزای کەلار]] و ناوەندەکەشی لە [[ڕزگاری]](مجمع الصمود)بوو. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی (قەزای الاخوة) بۆ (قەزای صدامیة حلبجة) و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ شارۆچکەی صدامیة حلبجة([[ھەڵەبجەی تازە]]). '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ]] بۆ (ناحیەی الاخوة) و ناوەندەکەشی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو. '''(ج)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی زەڕایەن]] بۆ (ناحیەی شارەزوور) و دابڕانی لە [[قەزای دەربەندیخان]] و لکاندنی بە (قەزای صدامیة حلبجة)وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣١١) لە ٢٨\٦\١٩٨٩دا.<ref> https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html</ref> # دابڕانی (ناحیەی الاخوة) لە (قەزای صدامیة حلبجة) و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center|[[سلێمانی]] | style="text-align: center| ٣٥٠ |- | ناحیەی الاخوة | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | صدامیة حلبجة{{ھن}}([[ھەڵەبجەی تازە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ھەڵەبجەی تازە]] | style="text-align: center | ١١٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١٢٤ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=1 | ٤ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ٩٤ |- | rowspan=1 | ٥ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١٥٦ |- | rowspan=1 | ٦ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=1 | ٧ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٢٥٧ |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ١٤٤ |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی صمود]] | style="text-align: center | [[ڕزگاری]] | style="text-align: center | ٠ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | ٦ ناحیە | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٥٤٥ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٩٠)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا]] === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٨٩ === {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=7 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٤٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ١٢٢ | style="text-align: center| ٣٥٠ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center| ٥٨ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=6 | ٢ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٥١ | style="text-align: center| ٨٩ | style="text-align: center| ١١٦ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٣٩ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١١٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٥ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٨٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | ١٣١ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٦٨ | style="text-align: center | ١٢٥ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ھێرۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٦ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | |- | rowspan=6 | ٦ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٩٥ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٩٤ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١١ | style="text-align: center | ١٥٦ | style="text-align: center | ١٥٦ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=4 | ٩ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | (٨١)کەرتی ناحیەی قادرکەرەم خرایە سەر ناحیەی چەمچەماڵ |- | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ١٤٤ | style="text-align: center | ١٤٤ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ٩٤٧ | style="text-align: center | ١١٥٥ | style="text-align: center | ١٤٧٤ | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | |} === پارێزگای سلێمانی لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا پارێزگای سلێمانی و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانیدا کرا لەوانەم: # لەساڵی ٢٠٠٧دا ھێنانە کایەی [[قەزای سەید سادق]] و دابڕاندنی [[ناحیەی سرۆچک]] لە [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی بە قەزای ناوبراوەوە. # ھێنانە کایەی [[قەزای ماوەت]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و دابڕاندنی لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای قەرەداغ]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی [[ناحیەی سێوسێنان]] و خستنە پاڵ [[قەزای قەرەداغ]]. # ھێنانە کایەی ھەرسێ [[ناحیەی سیتەک]] و [[ناحیەی زەلان]] و [[ناحیەی گاپیڵۆن]] لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شێخ تەویل]] لە [[قەزای کەلار]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی تەکیەی جەباری]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی باوەخۆشێن]] لە [[قەزای دەربەندیخان]]. # لکاندنی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە و جیاکردنەوەی لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئاوەسپی]] لە [[قەزای کفری]]. # دروستکردنی ھەردوو [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] و [[ئیدارەی گەرمیان]] لە پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا. # دروستکردنی [[پارێزگای ھەڵەبجە]] لە قەزا و ناحیەکانی ھەڵەبجە و دابڕاندنی لە پارێزگای سلێمانی لە ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری [[نێچیرڤان بارزانی]] سەرۆکی کابینەی حەوتەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کراوەتە [[پارێزگا]]. == پارێزگارەکان == لە ساڵی ١٩٢٧وە دوای دانانی مەتەسەریف، ژمارەیەکی زۆر موتەسەریف و پارێزگار سەرۆکی یەکەی ئیداری پارێزگای سلێمانی بوون لەم خشتەیەدا ئاماژەی پێکراوە: {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ پارێزگارەکانی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٢٥ تاوەکو ئێستا)<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=557&secID=19</ref> ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات |- ! colspan="6" href=| سەردەمی پاشایەتی |- ! ١ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" | (٧\٣\١٩٢٥ - ١٩\٤\١٩٢٧) ! ٢ | style="text-align: center;" | ئەحمەد عوسمان ئەربیللی | style="text-align: center;" | (٢٩\٤\١٩٢٧ - ١٠\٥\١٩٣٠) |- ! ٣ | style="text-align: center;" |[[تۆفیق وەھبی]] | style="text-align: center;" |(١١\٥\١٩٣٠ - ٢٢\٨\١٩٣٠) ! ٤ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٣٠ - ٢٤\٤\١٩٣٥) |- ! ٥ | style="text-align: center;" | ساڵەح زەکی بەگی ساحێبقڕان | style="text-align: center;" | (١\٥\١٩٣٥ - ١٢\٧\١٩٣٦) ! ٦ | style="text-align: center;" | ناجی عەلی ھورمزی | style="text-align: center;" |(٢٥\٧\١٩٣٦ - ٣٠\٩\١٩٣٧) |- ! ٧ | style="text-align: center;" | عبدالمجید العقوبی | style="text-align: center;" | (١\١٠\١٩٣٧ - ١٧\٢\١٩٣٩) ! ٨ | style="text-align: center;" | حاجی ڕەمەزان | style="text-align: center;" | (١٣\٣\١٩٤٠ - ١\٧\١٩٤٠) |- ! ٩ | style="text-align: center;" | حمید عبدالمجید صرصر | style="text-align: center;" | (٨\٧\١٩٤٠ - ٥\٥\١٩٤١) ! ١٠ | style="text-align: center;" | حسێن فەوزی | style="text-align: center;" | (٥\٥\١٩٤١ - ٢٧\٦\١٩٤١) |- ! ١١ | style="text-align: center;" | موستەفا مەحمود عەبدولڕحمان قەرەداغی | style="text-align: center;" |(٢٨\٦\١٩٤١ - ٣٠\١٠\١٩٤٣) ! ١٢ | style="text-align: center;" | وەفیق حەبیب | style="text-align: center;" | (٣١\١٠\١٩٤٣ - ٥\٢\١٩٤٤) |- ! ١٣ | style="text-align: center;" | بھاءادین نوری | style="text-align: center;" | (١٢\٢\١٩٤٤ - ٥\٨\١٩٤٤) ! ١٤ | style="text-align: center;" | [[مەعروف جیاوک]] | style="text-align: center;" | (٧\٨\١٩٤٤ - ٣\٤\١٩٤٦) |- ! ١٥ | style="text-align: center;" | موسی شاکر | style="text-align: center;" | (١٨\٤\١٩٤٦ - ٢٧\٦\١٩٤٦) ! ١٦ | style="text-align: center;" | حسن عبداللە شێخ رضا | style="text-align: center;" |(١١\٨\١٩٤٦ - ١٧\١\١٩٤٨) |- ! ١٧ | style="text-align: center;" | سید علی الحجازی | style="text-align: center;" | (١٩\١\١٩٤٨ - ١٣\٤\١٩٤٨) ! ١٨ | style="text-align: center;" | جمیل رشید | style="text-align: center;" | (١١\٥\١٩٤٨ - ١٢\٩\١٩٤٨) |- ! ١٩ | style="text-align: center;" | نجم الدین صائب | style="text-align: center;" | (٥\١١\١٩٤٨ - ٢١\١١\١٩٥٠) ! ٢٠ | style="text-align: center;" | جەلال خالید | style="text-align: center;" | (٢\١٢\١٩٥٢ - ٢٠\٧\١٩٥٤) |- ! ٢١ | style="text-align: center;" | مزاحم ماھر | style="text-align: center;" | (٢٠\٧\١٩٥٤ - ٢١\٧\١٩٥٤) ! ٢٢ | style="text-align: center;" | شامل الیعقوبی | style="text-align: center;" | (٢٢\٧\١٩٥٤ - ١٦\٩\١٩٥٤) |- ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عومەر عەلی | style="text-align: center;" | (٢٠\٩\١٩٥٤ - ١٥\٥\١٩٥٧) ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" | (١٧\٥\١٩٥٧ - ٤\٩\١٩٥٨) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی کۆماری |- ! ٢٤ | style="text-align: center;" | عادل جلال | style="text-align: center;" | (٢١\١\١٩٥٩ - ١٣\٨\١٩٥٩) ! ٢٥ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" |(٢٠\٨\—١٩٥٩ - ٢\٥\١٩٦٠) |- ! ٢٦ | style="text-align: center;" | باقر الدجیلی | style="text-align: center;" | (١١\٦\١٩٦٠ - ١٣\٥\١٩٦١) ! ٢٧ | style="text-align: center;" | عبدالھادی صالح | style="text-align: center;" | (١٠\٨\١٩٦١ - ١٣\٥\١٩٦٣) |- ! ٢٨ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(٢٥\٦\١٩٦٣ - ٥\٦\١٩٦٣) ! ٢٩ | style="text-align: center;" | عبدالرزاق سید محمود | style="text-align: center;" | (٦\٦\١٩٦٣ - ٧\١٢\١٩٦٤) |- ! ٣٠ | style="text-align: center;" | محمد رشاد الحمامي | style="text-align: center;" | (٧\٢\١٩٦٤ - ١١\١٠\١٩٦٥) ! ٣١ | style="text-align: center;" | جمیل السعودی | style="text-align: center;" | (٦\١١\١٩٦٥ - ٧\٤\١٩٦٦) |- ! ٣٢ | style="text-align: center;" | عامر الحسک | style="text-align: center;" |(١٢\٥\١٩٦٦ - ٨\١٠\١٩٦٦) ! ٣٣ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(١٥\١٠\١٩٦٦ - ١\٧\١٩٦٨) |- ! ٣٤ | style="text-align: center;" | کەریم حەسەن قەرەنی | style="text-align: center;" | (٧\٧\١٩٦٨ - ٢٧\١٠\١٩٦٩) ! ٣٥ | style="text-align: center;" | شوکری صەبری الحدیثی | style="text-align: center;" | (٢٤\١\١٩٧٠ - ١٥\١\١٩٧١) |- ! ٣٦ | style="text-align: center;" | عەلی عبداللە امین | style="text-align: center;" | (٣\٢\١٩٧١ - ١\٣\١٩٧٤) ! ٣٧ | style="text-align: center;" | نوری رشید محمود | style="text-align: center;" | (١\٤\١٩٧٤ - ٢٣\٤\١٩٧٤) |- ! ٣٨ | style="text-align: center;" | بابکر محمود پشدەری | style="text-align: center;" |(٢٤\٤\١٩٧٤ - ١٠\١٠\١٩٧٤) ! ٣٩ | style="text-align: center;" | حادی رسول محمد | style="text-align: center;" | (١١\١٠\١٩٧٤ - ٣٠\٦\١٩٧٥) |- ! ٤٠ | style="text-align: center;" | محمدامین محمد ئەحمەد | style="text-align: center;" | (١\٧\١٩٧٥ - ٢٠\٢\١٩٧٧) ! ٤١ | style="text-align: center;" | محمد صالح عەنبەر | style="text-align: center;" |(٢٢\٣\١٩٧٧ - ٢٧\٦\١٩٧٧) |- ! ٤٢ | style="text-align: center;" | ئەرشەد محمد احمد زێباری | style="text-align: center;" |(٢٢\٨\١٩٧٧ - ٢٠\٨\١٩٨٠) ! ٤٣ | style="text-align: center;" | جعفر عبدالکریم بەرزنجی | style="text-align: center;" |(١٨\٢\١٩٨١ - ١\٩\١٩٨٩) |- ! ٤٤ | style="text-align: center;" | کاکل حمد مولود | style="text-align: center;" |(١٥\٩\١٩٨٩ - ٨\٣\١٩٩١) ! ٤٥ | style="text-align: center;" | نجم الدین النقشبندی | style="text-align: center;" | (٢٥\٤\١٩٩١ - ١٦\١٠\١٩٩١) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی حکوومەتی ھەرێم(دوای ڕاپەڕین) |- ! ٤٦ | style="text-align: center;" | جمال عەبدول محمد | style="text-align: center;" |(٥\٩\١٩٩٢ - ٥\٣\١٩٩٤) ! ٤٧ | style="text-align: center;" | سالار عزیز محمد | style="text-align: center;" | (٦\٣\١٩٩٤ - ٣١\١\١٩٩٧) |- ! ٤٨ | style="text-align: center;" | فەرەیدوون عەبدولقادر | style="text-align: center;" |(١\٢\١٩٩٧ - ٢٧\٩\١٩٩٧) ! ٤٩ | style="text-align: center;" | قادر حەمەجان عەزیز | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٩٧ - ٥\٥\٢٠٠١) |- ! ٥٠ | style="text-align: center;" | ئاسۆ شێخ نوری ڕەزا | style="text-align: center;" |(٢٠٠١ - ٢٠٠٥) ! ٥١ | style="text-align: center;" | دانا ئەحمەد مەجید | style="text-align: center;" |(٤\٥\٢٠٠٥ - ٢٨\١٢\٢٠٠٩) |- ! ٥٢ | style="text-align: center;" | بەھرۆز حەمەساڵەح | style="text-align: center;" |(٢٧\١\٢٠١٠ - ٢٧\١٢\٢٠١٤) ! ٥٣ | style="text-align: center;" |[[ئاسۆ فەرەیدوون]] | style="text-align: center;" | (٧\١\٢٠١٥ - ٢٥\٨\٢٠١٦) |- ! ٥٤ | style="text-align: center;" |[[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | style="text-align: center;" |(٤\١٢\٢٠١٧ - ئێستا) |- |} == قەزاکانی پارێزگای سلێمانی == [[قەزای سلێمانی]]، ، ، [[قەزای چەمچەماڵ]]، ، [[قەزای سەید سادق]]، [[قەزای دووکان]]، [[قەزای شارەزوور]]، [[قەزای بازیان]]، [[دەربەندیخان]]، [[قەزای پێنجوێن]]، [[قەزای شارباژێڕ]]، ، [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای ماوەت]] {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای بازیان]] |} == دانیشتووان == {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، بازیان، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای دووکان]] || ٦٨٠٣١ || ناوەندی دووکان، سوورداش، پیرەمەگروون،خدران، بنگرد || |- | ٨ || [[قەزای شارەزوور]] || ٦٦٢٧٢ ||[[زەڕایەن]]|| |- | ١٠ || [[قەزای دەربەندیخان]] || ٤٧٥٣٩ || ناوەندی دەربەندیخان، باوەخۆشین || |- | ١١ || [[قەزای پێنجوێن]] || ٤٣٤٤٤ || پێنجوێن، گەرمک، ناڵپارێز || |- | ١٢ || [[قەزای شارباژێڕ|قەزای شارباژێر]] || ٢٠٠٦٩ || چوارتا، سیوەیل، سیتەک، زەڵان، گاپیلۆن || |- | ١٤ || [[قەزای قەرەداغ]] || ١٠٢٥٤ || ناوەندی قەرەداغ، سیوسینان || |- | ١٥ || [[قەزای ماوەت]] || ٨٨٩١ || ماوەت || |} == پێشانگا == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Silemani governorate 2012.png|قەزاکان </gallery> == ئەمانە ببینە == * [[قەزای سلێمانی]] * [[سلێمانی]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]] * [[مۆزەخانەی سلێمانی]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ھەرێمی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://krso.net/ دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان] {{پارێزگای سلێمانی}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای سلێمانی|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Sulaymaniyah Governorate}} [[پۆل:پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] sb5e7rh1nalewohc99krkcw88yji85x 1589008 1589007 2026-06-06T21:41:13Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589008 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای سلێمانی | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar|محافظة السلیمانیة}}<br>{{lang-en| Sulaymaniyah Governorate}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = View of Sulaimani - Slemani - City in Southern Kurdistan in Spring 2016.JPG | photo2a = Interior, the Kurd's Heritage Museum, Sulaymaniyah, Iraqi Kurdistan.jpg | photo2b = Castle Sherwana & Heme pasha.jpg | photo3a = Romanian amphitheater - sulaymaniyah.jpg | photo3b = Sharaf Khan Bidlisi Statue at Slemani Public Park.jpg | photo4a = Grand Millennium Sulaimani Hotel in Sulaymaniyah, Kurdistan.jpg | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = سەرەوە- خوارەوە, ڕاست-چەپ:{{br}}دیمەنی سلێمانی {{br}} [[مۆزەخانەی سلێمانی]] • [[قەڵای شێروانە]] {{br}} شانۆی ڕۆمانی • پەیکەری [[شەرەفخانی بەدلیسی]] {{br}} سلێمانی لە شەودا }} | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = Flag of Sulaymaniyah Governorate.png | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = پەڕگە:Sulaymaniyah Governorate logo.png|وێنۆک | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=35.58333|frame-long=45.33333|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای سلێمانی''' | وێنەی_نەخشە١ = {{Photomontage | photo1a = As-Sulaymaniyyah in Iraq.svg | photo2a = | photo2b = Kurdistan_governorates_2015.png | photo3a = | photo3b = | photo4a = | photo4b = | photo5a = | spacing = 2 | size = 280 | foot_montage = }} | قەبارەی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە١ = نەخشەی سەرەوە:{{ھن}} {{map caption |countryprefix=|location_color=سوور |region=[[عێراق]] |region_color=سوور, بێجی و ڕەساسی کاڵ |subregion=[[ھەرێمی کوردستان]]{{spaces|2}}(سوور و بێجی) |subregion_color=none}}{{ھن}}نەخشەی خوارەوە:{{ھن}} پارێزگاری سلێمانی لە چوارچێوەی [[ھەرێمی کوردستان]]دا | وێنەی_نەخشە٢ = Kurdistan_governorates_2015.png | قەبارەی_نەخشە٢ = 300px | شرۆڤەی_نەخشە٢ = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=1142&l=1 |سەردێڕ=Map of area of Kurdistan Region & its Governorates |بڵاوکەرەوە=www.krso.net}}</ref> | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[سلێمانی]] | جۆری_دابەشکراو٣ = ژمارەی [[قەزا]]کان | ناوی_دابەشکراو٣ = <span style="color:#090;">١٨</span> | جۆری_دابەشکراو٤ = ژمارەی [[ناحیە]]کان | ناوی_دابەشکراو٤ = <span style="color:#090;">٥٥</span> | جۆری_دابەشکراو٥ = [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان]] | ناوی_دابەشکراو٥ = <span style="color: #090;">١٥</span> <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٩٢٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = [[ئیبراھیم پاشای بابان]] | ھۆکاری_ناونران = سڵێمان پاشای بابان <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = پارێزگار | ناوی_سەرۆک = [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | سەرناوی_سەرۆک١ = ژ. ئەندامانی ئەنجومەن | ناوی_سەرۆک١ = ٣٠ | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = 17,786–17,913 | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ٣٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ٢ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = ٣٫٤٠٤ | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢،٤٠١،٧٢٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١١٥،٦ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = سلێمانێیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]] و [[ھەورامی]]) [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]] و [[شیعە]])، [[مەسیحی]] و [[یارسان]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٫٧٠٦<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|٢ەم بۆ ١٧]] <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = https://slemani.gov.krd/so/ | پەراوێزەکان = }} '''پارێزگای سلێمانی''' یەکێکە لە پارێزگاکانی کۆماری [[عێراق]] و [[ھەرێمی کوردستان]]، ناوەندی پارێزگای سلێمانی بریتییە لە شاری [[سلێمانی]]، ژمارەی سەرجەم دانیشتووانی ئەم پارێزگایە بە ٢،٤٠١،٧٢٤ کەس مەزەندە کراوە لە ساڵی ٢٠٢٤ بەپێی دەستەی ئاماری عێراق. == جوگرافیا == پارێزگای سلێمانی بەشی ڕۆژھەڵاتی [[ھەرێمی کوردستان]] و باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتی [[عێراق]] پێکدەھێنێت. لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[ئێران]]دا([[پارێزگای کوردستان]]، [[پارێزگای کرماشان]] و [[پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا]])، لە باکوور و باکووری ڕۆژاواوە لە گەڵ [[پارێزگای ھەولێر]]دا، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای کەرکووک]]دا، لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[پارێزگای سەلاحەددین]] و لە باشوورەوە لەگەڵ [[پارێزگای دیالە]]دا. == مێژوو == === مێژووی کۆن === ناوچەی سلێمانی، بەھۆیە ناوچەیەکی [[کێو|چیایی]] و جەنگەڵ و [[دارستان]] و ھەوراز و نشێو بووەو دەیان [[ئەشکەوت]]ی تێدا بووە، ھەر لە کۆنەوە جێگەی مانەوەی [[مرۆڤ]] بووە و یەکێک بووە لەو ناوچانەی [[جیھان]]ە کە سەرەتایی شارستانییەتی تێدا دەرکەوتووە، لە چاخی بلایستۆسینەوە ئەشکەوت و دۆڵەکانی ئەم ناوچەیە مرۆڤی لەخۆی گرتووە. نزیکەی ھەموو ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیە جێ پێی مرۆڤی چاخە کۆنەکانی پێوە دیارە و تەنانەت لە ھەندێک ناوچە بێ ھەڵکۆڵین ماددەی ئارکیۆلۆژی وەک پارچە گۆزە و دیزە و ئامرازی بەردین ..ھتد دەدۆزینەوە. بەگشتی ناوچەی کوردستان و بەتایبەتیش ئەوەی ئەمرۆ پێی دەڵین پارێزگای سلێمانی وەک خاڵێکی سەرەتا بۆ مێژووی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] بەگشتی و ناوچەی [[مێزۆپۆتامیا]]. ھەر لە چاخی بەردینی کۆنەوە واتە پێش(١٢٠٠٠٠) ساڵ پێش ئێستا لەھەندێک لە ئەشکەوتەکانی ئەم ناوچەیەدا پاشماوە و جێی پێی مرۆڤی چاخی بەردینی تێدا دۆزراوەتەوە، کە تەمەنی ھەندێک لەوانە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ١٢٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا بۆ نمونە ناوچەی بەردە بەڵەک، کە دەکەوێتە باکوری خۆرھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] بەدووریی دوو کیلۆمەتر. کە چەندین ئامرازی ئارکیۆلۆژی لەلایەن تیمێکی زانکۆی شیکاگۆی ئەمریکی تێدا دۆزراوەتەوە. کە بریتین لە پارچە بەردی ڕاو، ھەروەھا چەنیدن ئێسکی بەبەردبووی ئاژەڵی ئەو سەردەمەی وەک [[فیل]] و [[مانگا|گا]] و [[پەز|مەڕ]] و [[بزن]]. کەمێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ ١٠٠ ھەزار تا٦٠ ھەروەھا شوێنەواری مێژووی چاخی بەردینی کۆن لە ھەردوو [[ئەشکەوتی زەرزی]] لە چەمی رێزان سەر بە [[ناحیەی سورداش]]ی [[قەزای دووکان]] و [[ئەشکەوتی ھەزارمێرد]] لە [[چیای بەرانان]] لەبەرامبەر [[شار]]ی [[سلێمانی]] دۆزراوەتەوە کە تەمەنیان دەگەرێتەوە بۆ ٦٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر. لەھەردوو ئەو ئەشکەوتەدا چەندین ئێسکی مرۆڤی چاخی بەردینی کۆن دۆزراوەتەوە. ھەمان ئەم ئەشکەوتانە لە چینەکانی سەروتریاندا جێ پێی مرۆڤی چاخی بەردینی ناوەراست و نوێش دۆزراونەتەوە. لەو قۆناخەنەدا مرۆڤەکان بە کۆمەڵی بچووک لە پێدەشت و ئەشکەوتەکان و نزیک [[ڕووبار]]ەکاندا ژیاون فێری ڕاوەماسی و بەخێوکردنی ھەندێک ئاژەڵی ماڵی بوون، ئەم مرۆڤە کۆنانە کە لەچاخی بەردینی نوێدا ھەوڵی نیشتەجێ بوونیان داوە بۆ نمونە ناوچەکانی (کەریم شار) لە ناوچەی سلێمانی پێش ١٠ ھەزار ساڵ یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون دەبینرێت. کە بەشێوەی کاتی و [[ھاوین]]ان تیدا نیشتەجێ بوون و [[زستان]]ان لەبەر بەفروباران گەراونەتەوە ئەشکەوتەکان. بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەی شوێنەواری لە گوندی [[بێستانسووری گەورە|بێستانسوور]]ی ناوچەی شارەزوو ١٢ ھەزار ساڵ لەمەوبەر یەکەمین ھەوڵی نیشتەجێ بوون لەوێ ڕوویداوە. بەڵام گوندی [[چەرمۆ]] لە [[چەمچەماڵ]] کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە ٦٫٧٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین، رەنگە یەکەمین گوندی ھەمیشەی بێت لە ناوچەکەدا، کە ٢٥ خانوو پێکھاتووە و ھەر خانوویەکیان لە چەند ژوورێکی بچووک دروست کراون. ھەروەھا لەم گوندەدا [[بزن]] و [[سەگ]] ماڵی کراون و خەڵکی ئەم گوندە جگەلە بەخێوکردنی ئاژەڵ و راوکردنیان، کشتوکاڵیشیان زانیووە و دانەوێڵەی وەک [[گەنم]] و [[جۆ]] و ھەروەھا پاقلەی بەخەڵوززبووی تێدا دۆزراوەتەوە. جگەلە دۆزینەوەی دەسکەوان بۆ کوتانی دانەوێڵە و بەئاردکردنی. گوندی [[چەرمۆ]] بە کۆنترین گوند دادەنرێت کە [[مرۆڤ]]ی کۆنی تێدا نیشتەجێ بوو بێت و کشتوکاڵی کردبێت. لەو گوندەدا پیشەسازی دەفر و ئامانی لە قوڕ دروست کراو و کەلوپەلی کشتوکاڵی و راو پەرەی پێدراوە. جگەلە دروستکردنی خوداوەندی دایک کە چەند پەیکەرێکی بچوکی ژنە بۆ پەرەستنی ئاینی بەکارھێنراون. ئەو گاسنانەی تا ئەم دوایەش کە جوتیارانی [[کورد]] بەکاریان دەھێنا بۆ کێڵانی زەوی قەد شاخەکان سەرەتای دروست بوونی دەگەڕێتەوە بۆ گوندی [[چەرمۆ]]. لە [[ھەرێمی کوردستان]] بەرەسمی نزیکەی ٣٣٦٤ ناوچەی شوێنەواری تۆمارکراون و بەشێکی بەرچاوی ئەو شوێنەوارانە لە [[سلێمانی]] ھەڵکەوتوون، بەڵام ژمارەیەکی ئێجگار کەمیان کنەوپشکنیان بۆ کراوەو بەم ھۆیەش گەلێک نھێنی و رازی مێژووی کۆنی ئەم ناوچەیە ھێشتا لەژێر خاکدا. ناوچەی سلێمانی دائەنرێ بەیەکێک لە شووێنە کۆنەکانی نیشتەجێبوونی مرۆفی سەرەتایی بەپێی لێکۆڵەرەوە و زانکۆ و پشکنەر و پڕٶفیسۆرە جیھانیەکان، لە سەردەمی ( چاخی بەردینی ھەرە کۆن )ەوە مرۆڤ تیایدا ژیاوە لە ماوەی نزیکەی ١٢٠ ھەزار ساڵی ڕابردوو دا کە ناوەندی مرۆڤە سەرەتاییەکان بووە لە مرۆڤی نیادەرتاڵ و ھاوشێوەکانی: * '''شووێنەواری بەردەبەڵەک''': لە ڕۆژھەڵاتی [[چەمچەماڵ]] سەر بە چاخی بەردینی ھەرە کۆنە ٦٠٠ھەزار پێش زایین لە ساڵ ١٩٤٩ (دۆرش کاردۆ) پشکنینی تیاکردوە و ھەروەھا ژھاری ڕێیت و پڕۆس ھاوەر) سەردانی کردوە و پشکنینیان بۆ کردوە . * '''ئەشکەوتی ھەزار مێرد''': لەباشوری رۆژئاوای [[سلێمانی]] سەر بە چاخی بەردینی کۆنی ناوەراست ٦٠٠ ھەزار بۆ ١٢٠ ھەزار پێش زایین. * '''ئەشکەوتی زەرزی''': لە [[سورداش]]ی سلێمانی، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردینی کۆن ٣٥ ھەزار ساڵ پێش زانین. * '''شوێنەواری کەریم شایەر''': پێش ١٠ ھەزار ساڵ و لەچاخی بەردینی ناوەراستدا مرۆڤی تێدا ژیاوە. * '''گوندی چەرمۆ''': کە مێژووەکەی ٧ ھەزار پێش زانینەو سەر بە چاخی بەردینی نوێیە. جگە لەوەی بەپێی ئەو شوێنەوارانەی باسکران، سەرەتای کشتوکاڵ شارستانی و نیشتەجێ بوون لە ناوچەکانی [[کوردستان]] و بەتایبەت ئەوەی ئەمرۆ پارێزگای سلێمانییە سەری ھەڵداوە، بگرە رەنگە سەرەتای نوسینیش بگەڕێتەوە بۆ ئەم ناوچەیە، لەبەرئەوەی ھەندێک لەمێژوونووسان جەخت دەکەنەوە کە [[سۆمەر]]ییەکان کە داھێنەری نوسین بوون نوسینی وێنەییان داھێناوە لە بنەڕەتەوە لەھەمان ئەو خەڵکانەبوون کە پێشتر لەناوچە شاخاوییەکان ژیاون. (دکتۆر پاکیزە رەحیم حلمی) بروای وایە نوسینی سۆمەری بێ پێشینە نییە و مۆرەکانی شوێنەواری [[تەپە گەورە]] پلەیەکەم و ھەنگاوی یەکەمی خەتی وێنەی(ھیرۆگلیفی)ن. ھەروەک بەم دواییانە لە ناوچەی رۆژئاوای [[دەریاچەی دەربەندیخان]] و لەنزیک گوندی [[گوڵانی حەمەی مەحموود|گوڵان]] لەپارێزگای سلێمانی شوێنەوارێک دۆزراوەتەوە کە بەقەد بە شاخێکەوە وێنەی چەند [[گاکێوی|ئاسکە]] کێویەک ھەڵکەندراوە، ھەرچەندە مێژووەکەی بەشێوەیەکی زانستی دیاری نەکراوە بەڵام بەرای ھەندێک شارەزا مێژوویان بۆ چاخی بەردینی ناوەراست دەگەڕێتەوە، ئەگەر ئەمەش وابێت دەبێت ھەنگاوی سەرەتایی نوسینی ھێمای لە ناوچەی [[سلێمانی]]یەوە دەستی پێکردبێت.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=786&secID=45</ref> === مەڵبەندەکانی فەرمانڕەوای بابان پێش سلێمانی === [[میرنشینی بابان|بابانەکان]] پێش بونیادنانی [[سلێمانی]] مەڵبەندی حوکمرانیان لە چەند ناوچەیەک بووە، بەم شێوەیەی خوارەوە: * [[گوند]]ی [[مەرگە]]:دێیەکی گەورەبووە لە [[ناحیەی بنگرد]]ی [[قەزای دووکان]]، ئەم گوندە لەسەردەمی فەرمانرەوای [[سولەیمان قانوونی|سوڵتان سلێمانی قانوونی عوسمانی]] ١٥٦٩ز مەڵبەندی فەرمانرەوای بابانەکان بووە. * [[گوند]]ی [[دارەشمانە]]: ئەم گوندە کەوتووەتە [[ناحیەی ھەڵشۆ]]ی [[قەزای پشدەر]]، لەسەردەمی [[فەقێ ئەحمەدی دارەشمانە]] و بابە سلێمانی کوڕیدا لەسەدەی شازدەی زاینی مەڵبەندی بابانەکان بووە. * [[شارەدێ]]ی [[ماوەت]]: کە ئێستا قەزایە و دەکەوێتە ناوچەی [[شارباژێڕ]] لەسەردەمی بەکر بەگ(بەکرەسور)١٦٠٨-١٦١٩مەڵبەندی بابانەکان بووە. * قەڵای بەکراوا: لەسەردەمی بەکربەگ و کوڕ و کوڕزاکانی ١٦١٩-١٦٢٧مەڵبەندێکی تری بابان بووە. * [[قەڵاچوالان]]: دەکەوێتە دامێنی [[شارۆچکە]]ی [[چوارتا]] و سەر رووباری قەڵاچوالان, مێژووی زۆر کۆنە, لە ساڵی ١٦٦٩-١٧٨٤ بۆ ماوەی ١١٥ ساڵ مەڵبەندی فەرمانرەوای [[میر]]انی بابان بووە. شارێکی گەورە و گەشاوە و مەڵبەندی زانین و زانایانی ئەو سەردەمە بووە.<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=787&secID=48</ref> === لیوای سلێمانی لە سەردەمی عوسمانییەکاندا: ١٨٥١-١٩١٨ === ئەم پارێزگایە تا نیوەی سەدەی نۆزدەھەم خوودی [[میرنشینی بابان]] بوو لە سنووری [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]]دا، ناوەندی ئەم میرنشینە سەرەتا لە [[قەڵاچوالان]] بوو. پاشان لە ساڵی (١١٩٩ک - ١٧٨٤ز)دا [[ئیبراھیم پاشای بابان]] فەرمانی دروستکردنی ناوەندێکی تازەی بۆ میرنشینەکەدا، پایتەختی گواستەوە بۆ شارە تازەکە و ناوینا [[سلێمانی]]، ئەم [[میرنشین]]ە لە ساڵی ١٨٥١ز دا کۆتایی پێھات و بچووککرایەوە بۆ لیوا و لکێندرا بە [[ئەیالەتی شارەزوور]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرجەمی بەرھەمەکانی ئەمین زەکی بەگ | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2013/89282.PDF?ver=130201161430000000 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]] |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی ١٨٥١-١٨٦٩ ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە و لیوای سلێمانی (١٧)[[قەزا]]ی لە خۆدەگرت، ئەمەش لە ھەرسێ ساڵنامەی عوسمانی ژمارە(١١-١٢-١٣)دا دەردەکەوێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ناو و جێکەوتی قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩) |- ! ژ !! ناوی قەزا !! یەکەی کارگێڕی |- |١ || [[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، ھۆزی مەنمی || [[سەرچنار]] |- |٢ || [[قەرەداغ]]، زەردیاوا || [[قەرەداغ]] |- |٣ || مەحال دەلۆ || [[سەنگاو]] |- |٤ || مەحال (زەند، زەنگەنە، شێخان، داودە) || [[قادرکەرەم]] و شێروانە |- | ٥ || [[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]،{{ھن}} نورە، ھۆزی [[ھەمەوەند]] || [[چەمچەماڵ]] و [[بازیان]] |- | ٦ || پیرحەیاتی، [[چیاسەوز]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٧ || [[سەرچنار، ئاغجەلەر|سەرچنار]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک]]،{{ھن}} [[گردخەبەر]] || [[ئاغجەلەر]] |- |٨ || جبق قلعە، قەڵاسێوکە، سەیفەدین، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، ھۆزی سمایل عوزێری || [[ئاغجەلەر]] |- |٩ || [[سورداش]] || [[سورداش]] |- |١٠ || [[مەرگە]] || [[مەرگە]] |- |١١ || [[پشدەر]]، ھۆزی [[مەنگوڕ]]، مامش،{{ھن}} ڕەمەک || [[پشدەر]] و [[ناودەشت]] |- |١٢ || [[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]]،{{ھن}} سیوەیل || [[ماوەت]]، [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٣ || ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]] || [[ناحیەی سیوەیل|سیوەیل]] |- |١٤ || [[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو || [[شارباژێڕ]] |- |١٥ || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]،{{ھن}} [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]] || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[پێنجوێن]] |- |١٦ || گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا || [[خورماڵ]]، وارماوا، پێباز |- |١٧ || [[شەمێران]] و شێخ مەیدان و ھۆزی چاقر || [[ھەڵەبجە]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٥١-١٨٦٩)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٩)دا]] ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩-١٨٧٢ ==== قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی [[بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. لەوانە ناوی قەزای [[بازیان]] لە جیاتی قەزای([[بازیان]]، [[چەمچەماڵ]]، نورە، عەشرەتی [[ھەمەوەند]])، گوڵعەنبەر لە جیاتی (گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا)، [[قزڵجە]] لە جیاتی ([[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]])، زەنگەنە لە بری(زەند، زەنگەنە، شێخان داودە)، [[شارباژێڕ]] لە بری([[شارباژێڕ]]، [[قەڵاچوالان]]، بەرکێو) داندرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا، بۆ نموونە کۆکردنەوەی ھەر سێ قەزای(پیرحەیاتی، چیاسەوز)، (سەرچنار، گڵناغاج، قەسرۆک، گدخەبەر، جبق قلعە) و (قەڵاسێوکە، [[ئاغجەلەر]]، [[عەسکەر]]، عەشرەتی سمایل عوزێری) لە ناو قەزای قەڵاسێوکەدا. ھەردوو قەزای(گوڵعەنبەر، [[ھەڵەبجە]] و وارماوا) و ([[شەمێران]]، شێخ مەیدان و عەشرەتی چاقر) لە ناو قەزای گوڵعەنبەردا. # دابەشکردنی قەزاکان: بەھۆی فراوانبوونی ڕووبەری قەزای([[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]]، [[قزڵجە]]، [[تەڕاتەوەن]]، [[چەوتان]]، [[پێنجوێن]]) حکومەت ئەم قەزاییەی دابەشکردە سەر ھەردوو قەزای [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] و [[قزڵجە]]. # ھەڵوەشاندنەوەی قەزای([[سلێمانی]]، [[سەرچنار]]، عەشرەتی مندمی). # گۆڕینی ناوی قەزای دەلۆ بۆ [[سەنگاو]] ھۆکارەکەشی لەوانەیە بۆ گواستنەوەی زۆرەملێی ھۆزی دەلۆ بۆ ناوچەی [[کفری]] بێت. # ڕێکخستنەوەی پێکھاتەی ھەردوو قەزای([[شینکی]]، [[گەڵاڵە، ماوەت|گەڵاڵە]]، [[ماوەت]] و سیوەیل) و (ئالان و [[سەراو، ماوەت|سەراو]] و [[میراوا، ماوەت|میراوا]]) لە ناو ھەردوو [[قەزای ماوەت]] و سیوەیل(وصال)دا. # ھێنانەکایەی قەزای [[زڕگوێز]] بەدابڕاندنی ڕووبەرێک لە [[قەزای سلێمانی]]. # ھێنانەکایەی قەزایەک بۆ [[ئێڵ]]ی غەوارەی کۆچەری کە ھیچ گوندێکی لەسەر نییە. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[ڕەواندز]] و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای [[کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر لیوای [[سلێمانی]]. ئەم گۆڕانکاریانە لە ناوەڕۆکی ھەردوو ساڵنامەی دەوڵەتی عوسمانی ژمارە(٢٤) و (٢٧)ی ساڵانی (١٢٨٦ک-١٨٦ۆز) و (١٢٨٩ک-١٨٧٢ز)دا ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ قەزاکانی لیوای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢ز) |- ! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە !! ژ !! ناوی قەزا لە ساڵنامەکاندا !! ناوی ڕاستەقینە |- | ١ || قرطاغ || [[قەرەداغ]] || ٩ || قزلجة || [[قزڵجە]] |- | ٢ || گلعنبر || گوڵعەنبەر || ١٠ || شھربازاری || [[شارباژێڕ]] |- | ٣ || بارتان || [[بازیان]] || ١١ || سنکان || [[سەنگاو]] |- | ٤ || سوریچک || [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || ١٢ || وصال || سیوەیل |- | ٥ || زنیکة || زەنگەنە || ١٣ || قوار || غەوارە |- | ٦ || شوان || شوان || ١٤ || قلعة سوکة || قەڵاسێوکە |- | ٧ || سورطان || [[سورداش]] || ١٥ || مساوات || [[ماوەت]] |- | ٨ || ھرکیة || [[مەرگە]] || ١٦ || زرگوز || [[زڕگوێز]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی (١٨٦٩ - ١٨٧٢)دا.png|وێنۆک|400px|ناوەڕاست|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٢)]] ==== قۆناغی سێیەم لەنێوان ساڵانی ١٨٧٣-١٩١٨ ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری سنجاغەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنووری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی. * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٧٥دا:''' # [[قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]. پاش ئەوەی لە لیوای ڕەواندز دابڕێنرا. # [[ناحیەی شوان]]یش گەڕایەوە سەر [[پارێزگای کەرکووک|سنجاغی شارەزوور]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیە و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە و لەبری ناحیەی زەنگەنە ناحیەی گل ھاتووەتە کایەوە و خراوەتە سەر لیوای کەرکووک، بەمەش چەمی ئاوەسپی بووە سنووری نێوان ئەم ناحیەیە و ناوەندی قەزای صلاحیە([[کفری]]). # قەزای زڕگوێز بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # قەزای سیوەیل ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای ماوەت ھەڵوەشێنرا و ڕووبەرەکەی خرایە سەر [[قەزای شارباژێڕ]]. # قەزای سرۆچک بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سرۆچک]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای قزڵجە بچووکرایەوە و کرایە [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] و لکێندرا بە [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەنبەر]]ەوە. # قەزای سورداش بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سورداش]] و لکێندرا بە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]]ەوە. # قەزای قەڵاسێوکە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] و لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # قەزای سەنگاو بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی سەنگاو]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە. # قەزای زەنگەنە بچووکرایەوە و کرایە [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] و لکێندرا بە [[قەزای قەرەداغ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- |١ | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | [[قەزای ھەڵەبجە|قەزای گوڵعەبەر]] | [[ناحیەی سرۆچک]] <!-- column 3 of this row occupied by cell B (which is to the left) --> |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی قزڵجە]] |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | [[قەزای قەرەداغ]] | [[ناحیەی سەنگاو]] |- | [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٤ | [[قەزای بازیان]] | [[ناحیەی ئاغجەلەر|ناحیەی قەڵاسێوکە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 | [[ناحیەی بنگرد|قەزای مەرگە]] | [[ناحیەی سورداش]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] |- | ٦ | [[قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center;" | — |- | ٧ | قەزای عەشایری جاف | style="text-align: center;" | — |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٧٥)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٧٥دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٨٩٤دا:''' # ھاتنە کایەی [[قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]]. # [[قەزای قەرەداغ]] ھەڵوەشێنرا و کرایە ناحیەی قەرەداغ و لکێندرا بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # [[ناحیەی سەنگاو]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] لکێندرا بە [[قەزای چەمچەماڵ|قەزای بازیان]]ەوە. # [[ناحیەی قادرکەرەم|ناحیەی زەنگەنە]] پاش ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای قەرەداغ]] ناوەکەی گوڕدرا بە ناحیەی گل و لکێندرا بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە. # ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ|ناحیەی زڕگوێز]] گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بە ھەمان سنووری خۆی، ھەروەھا ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی گۆڕدرا بە ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٠ - ١٨٩٤)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="3" | ساڵی ١٨٩٠ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٢ ! colspan="3" href=|ساڵی ١٨٩٤ |- ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا !ناحیە !ژ !قەزا !ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | بازیان{{ھن}}([[بازیان]]) | قەڵا سێوکە | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ڕۆژھەڵات | rowspan=4 |١ |rowspan=4 | ناوەندی قەزا{{ھن}}([[سلێمانی]]) |سەرچناری ڕۆژھەڵات |- | سەنگاو{{ھن}}([[سەنگاو]]) | ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | غەوارە | style="text-align: center;" | ئێڵی غەوارە |- | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 | ٢ | rowspan=2 | بازیان | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=2 |٢ | rowspan=2 | بازیان{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە |- | style="text-align: center;" | پشدەر {{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | rowspan=2 |٣ | rowspan=2 | مەرگە{{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | پشدەر |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر {{ھن}}([[خورماڵ]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | گوڵعەنبەر{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | قزلجە | style="text-align: center;" | قزڵجە |- | ٥ | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | — | ٥ | شارباژێڕ | style="text-align: center;" | ماوەت | ٥ | شارباژێڕ{{ھن}}([[سیتەک]]) | style="text-align: center;" | ماوەت |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٨٩٤)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٨٩٤دا]] * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵی ١٩١٢دا:''' # [[ناحیەی سورداش]] لە [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] دابڕێنرا و خرایە سەر [[قەزای سلێمانی]]. # ناوەندی [[قەزای پشدەر|قەزای مەرگە]] لە گوندی [[مەرگە]]وە گواسترایەوە بۆ شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی سنجاغی سلێمانی لە ساڵی(١٩٠٧ - ١٩١١)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! colspan="4" | ساڵی ١٩٠٧ ! colspan="5" href="شھرستان پیشوا" |ساڵی ١٩١١ |- ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناوەندی قەزا ! ناحیە ! ژ.گوند |- | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=5 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | ناوەندی{{ھن}}قەزا | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[سلێمانی]] | سەرچناری ڕۆژھەڵات | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٩ |- | سەرچناری ڕۆژاوا | سەرچناری ڕۆژاوا |- | style="text-align: center;" | قەرەداغ{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | ٠ |- | ئێڵی غەوارە(گەڕۆک) | style="text-align: center;" | قەرەداغ {{ھن}}([[قەرەداغ]]) | style="text-align: center;" | ١٧٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سورداش {{ھن}}([[سورداش]]) | style="text-align: center;" | ٦٩ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | بازیان | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[چەمچەماڵ]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٧٠ |- | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | قەڵاسێوکە | style="text-align: center;" | ٥٣ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سەنگاو {{ھن}}([[سەنگاو]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | گوڵعەنبەر | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ١١٣ |- | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | قزڵجە {{ھن}}([[قزڵجە]]) | style="text-align: center;" | ٩٠ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | سرۆچک {{ھن}}([[گێڵدەرە]]) | style="text-align: center;" | ١٠٦ |- | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 style="text-align: center;" | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | پشدەر | rowspan=2 | ٤ | rowspan=2 | مەعمورە ئەلحەمید | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | ٤٥ |- | style="text-align: center;" | مەرگە {{ھن}}([[مەرگە]]) | style="text-align: center;" | پشدەر | style="text-align: center;" | ٦٣ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | شارباژێڕ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[سیتەک]] | style="text-align: center;" | ناوەندی قەزا | style="text-align: center;" | ٨٩ |- | style="text-align: center;" | — | style="text-align: center;" | ماوەت {{ھن}}([[ماوەت]]) | style="text-align: center;" | ٣٦ |- ! colspan="4" | ! colspan="3" | کۆی گشتی | ١١ [[ناحیە]] | ١٠٨٢ |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩١٢)دا.png|وێنۆک|450px|ناوەڕاست|نەخشەی سنجاغی(پارێزگا) سلێمانی لە ساڵی ١٩١٢دا]] === لیوای سلێمانی لە سەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا: ١٩١٨-١٩٥٨ === لەدوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانیەکان]] و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێ، بۆ چەند ساڵێک ئیدارەی لیوای سلێمانی ڕاستەوخۆ لە ژێر ھەژموونی ئینگلیزدا بوو، بە پێچەوانەی لیواکانی تر کە سەر بە بەغدا بوون، بەڵام دوای واژۆکردنی پڕۆتۆکۆلێک لە نێوان [[بەریتانیای مەزن|بەریتانیا]] و [[عێراق]]دا، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لە (١١/تەممووزی/١٩٢٣)دا بڕیاری لکاندنی [[سلێمانی]] بە [[عێراق]]ەوە درا، ئەم بڕیارەش لە ساڵی دوایدا جێبەجێکرا بە ناردنی(٥) ئەندام وەکو نوێنەری لیواکە لە ئەنجوومەنی دامەزراندنی عێراقدا(المجلیس التأسیس العراقی)، دواتر لە کاتی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە ناکۆکی نیوان [[عێراق]] - [[تورکیا]] لە سەر دواڕۆژی [[ویلایەتی مووسڵ]]، کۆمەڵەی گەلان لە شوباتی ١٩٢٥ز دا لیژنەی خۆی ڕەوانەی ئەم ویلایەتە کرد، بە کۆتایی ھاتنی ئەم کێشەیە ئیتر [[سلێمانی]] بووە بەشێک لە دەوڵەتی [[عێراق]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل العراقی الرسمی لسنة ١٩٣٦ | ناونیشان = https://archive.org/details/iraqdirectory1935dangoor |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = محمود فھمی درویش |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> ئەم سەردەمەش دابەشی سێ قۆناغ دەکرێت. ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩١٨-١٩٣٦ ==== لەم قۆناغەدا حکومەتی پاشایەتی ھەستا بە:- # ڕێکخستنەوەی سنوری نێوان ھەردوو لیوای [[کەرکووک]] و [[سلێمانی]] بە شێوەیەک زنجیرە چیای قەرەداغ و بازیان بوو بە سنووری نێوانیان، بەمەش قەزای بازیان کە ناوەندەکەی [[چەمچەماڵ]] بوو، کرا بە دوو بەشەوە بەشی یەکەم [[قەزای چەمچەماڵ]] بە ھەردوو ناحیەی(قەڵاسێوکە و سەنگاو) و بەشی دووەم [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]، یەکەم بەشیان لە لیوای سلێمانی دابڕێنرا و خرایە سەر لیوای کەرکووک، دووەمیان لەسەر لیوای سلێمانی مایەوە. # بەشی خواری [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]ش کە دواتر بوو بە [[ناحیەی پێباز]] خرایە سەر [[قەزای کفری]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الکورد فی الوثائق البریطانیة | ناونیشان = https://www.noor-book.com/کتاب-الکورد-فی-الوثائق-البریطانیھ-pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = د.عثمان علی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشانەوەی قەزای مەعمورە و لکاندنی ھەردوو ناحیەی (پشدەری ١) و (پشدەری ٢) بە [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژھەڵات بوو بە [[ناحیەی تانجەرۆ]] و ناوەندەکەی لە گوندی [[زڕگوێز]]ەوە گواسترایەوە بۆ شارەدێی [[عەربەت]]. # ناوی ناحیەی سەرچناری ڕۆژاوا بوو بە ناحیەی ناوەندی قەزای سلێمانی. بەم شێوەیە لیوای سلێمانی لە سییەکاندا لە(٣)[[قەزا]] و (١١) [[ناحیە]] پێکھاتبوو. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | [[ناحیەی تانجەرۆ]]{{ھن}}([[عەربەت]]) | rowspan=4 | ٢ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | [[ناحیەی خورماڵ]]{{ھن}}([[خورماڵ]]) | rowspan=4 | ٣ | rowspan=5 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | [[ناحیەی سرۆچک]]{{ھن}}([[گێڵدەرە]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]]{{ھن}}([[قەرەداغ]]) | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]]{{ھن}}([[زەڕایەن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]{{ھن}}([[ماوەت]]) |- | [[ناحیەی سورداش]]{{ھن}}([[سورداش]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر١]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]]{{ھن}}([[بازیان]]) | — | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی پشدەر ٢]]{{ھن}}([[مەرگە]]) |- ! colspan="2" | کۆی گشتی ! colspan="7" | ٣ [[قەزا]] و ١١ [[ناحیە]] |- |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٣٦)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی کارگێڕی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٣٦دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٣٦-١٩٤٧ ==== حکومەت لەم قۆناغەدا سەرلەنوێ [[قەزای پشدەر]]ی ھێنایە کایەوە بە دابڕانی لە [[قەزای شارباژێڕ]]، بەم شێوەیە ئەم لیوایە لە (٤)[[قەزا]] و (١٠) [[ناحیە]] پێکھاتبوو، لە پڕۆسەی سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧دا زانیاری ورد و تایبەت بە ڕەوشی کارگێڕی لیواکانی [[عێراق]] تۆمارکرا، وەکو یەکە کارگێڕییەکان، ڕووبەر و دانیشتوانەکەی، ئەمە لەلایەک و لەلایەکیترەوە پێویستی یەکە کارگێڕییەکان لە دوای تەواو بوونی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکانی ھەریەک لەلایەن فەرمانگەکانی تەسوییەوە کێشرا. سنووری ئەم لیوایە لە سەرەتای ئەنجامدانی پرۆسەی یەکلاکردنەوەی مافی زەوییەکاندا(تسویة) بە پێی بڕیاری (٢٩)ی ساڵی ١٩٣٨دا ″کە بەکردار لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی پێکرد و تا پەنجاکانیش بەردەوام بوو″.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٤٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٤٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٥٨ ==== لەدوای سەرژمێری ساڵی ١٩٤٧ و کۆتایی ئەم سەردەمە چەندین گۆڕانکاری کارگێڕی لە سنووری ئەم لیوایە ئەنجامدرا، گرنگترینیان فراوان بوونی سنووری ئەم لیوایەیە بە دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بەم لیوایەوە. # گواستنەوەی ناوەندی ناحیەی ناوەندی [[قەزای ھەڵەبجە]] لە شوێنی ئێستای بۆ گوندی [[سەید سادق]] و ناویش نرا بە ناحیەی شارەزوور بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٥دا. # دابڕاندنی ناحیەی شارەزوور لە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی سیوەیل]] لە سنووری [[قەزای شارباژێڕ]] و ناوەندەکەشی لە گوندی [[مڕانە]]، بەپێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٨٥٧) لە ٥/١٠/١٩٥٥دا. # دابڕاندنی [[قەزای ڕانیە]] بە ھەردوو ناحیەی چناران و ناودەشت لە لیوای ئەربیل و لکاندنی بە لیوای سلێمانییەوە بە پێی ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١٠) لە ١٢/٧/١٩٥٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی سیوەیل]] لە گوندی [[مڕانە]]وە بۆ گوندی [[باسنێ]] بەپێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٦دا. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٧دا ناوەندی ناحیەی چناران لە گوندی [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]]وە بۆ گوندی [[دووکان]] گواسترایەوە و لەگەڵ دابڕانی گوندەکانی( [[دووکان]]، [[تۆپزاوا]]، [[جۆبڵاخ]] و قەشقۆڵی) لە [[ناحیەی سورداش]]ی سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە ناحیەی چنارانەوە لە [[قەزای ڕانیە]].<ref> http://buratha.com/librory/books.php?books=11229</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەند |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]] | ناوەندی قەزا | [[سلێمانی]] | rowspan=6 | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]] | ناوەندی قەزا | [[چوارتا]] |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | [[عەربەت]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | [[ماوەت]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | [[قەرەداغ]] | [[ناحیەی سرۆچک]] | [[بەرزنجە]] |- | [[ناحیەی سورداش]] | [[سورداش]] | [[ناحیەی سیوەیل]] | [[باسنێ]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | [[بازیان]] | — | — |- | ناحیەی شارەزوور | [[سەید سادق]] | — | — |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]] | ناوەندی قەزا | [[ھەڵەبجە]] | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | ناوەندی قەزا | [[ڕانیە]] |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | [[خورماڵ]] | [[ناحیەی ناودەشت]] | [[سەنگەسەر]] |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | [[دەربەندیخان]] | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | [[دووکان]] |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | [[پێنجوێن]] | — | — |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]] | ناوەندی قەزا | [[قەڵادزێ]] |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | [[بنگرد]] |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٥٨)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی لیوای سلێمانی لە ساڵی ١٩٥٨دا]] === پارێزگای سلێمانی لە سەردەمی کۆماریدا: ١٩٥٨-١٩٩٠ === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی پێنج قۆناغ دەکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨-١٩٦٥ ==== # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە سنووری [[قەزای سلێمانی]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٥) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا.<ref> https://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain/opendocpdf.pdf?reldoc=y&docid=5c76654f4</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای پێنجوێن]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٦) لە ١٠/١١/١٩٥٩دا. # دابڕانی (٧) کەرت و گوندی [[ناحیەی سیوەیل]] و لکاندنی بە ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/25.html</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەی گوندی [[چوارقوڕنە]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٨٥) لە ١٧/١١/١٩٦٠دا.<ref>http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123124833/http://librarycatalog.bau.edu.lb/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=95508 |date=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ }}</ref> # ھێنانە کایەی [[ناحیەی گەرمک]] لە سنووری [[قەزای پێنجوێن]]، ناوەندەکەی گوندی [[گەرمک]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٧١٩) لە ٤/١٢/١٩٦٠دا. # گۆڕینی ناوی ناحیەی ھەڵەبجە بۆ [[ناحیەی سیروان]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ گوندی [[کێلەسپی]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٤٤٨) لە ٢٨/١١\١٩٦٠دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی ژمارە(٧٥٢) لە ١٥\٨\١٩٦٣دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230513041238/https://www.irakipedia.org/wiki/3774/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A9 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! ژمارەی [[گوند]]ەکان |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center | [[سەرچنار]] | style="text-align: center | ٦١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٣٣٢ |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٥٨ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سورداش]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٤ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٧١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢٥٢ |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ٣٩ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٧ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٥١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٠٢ |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | [[گەرمک]] | style="text-align: center | ٥٩ |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٨٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢٦٧ |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | [[باسنێ]] | style="text-align: center | ٤٥ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | [[ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٥٦ |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١٣٨ |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٩٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٢١٠ |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٧٥ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center |١٨ ناحیە | style="text-align: center |— | style="text-align: center |١١٥٥ | style="text-align: center | ١٣٠١ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٦٥)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٦٥دا]] ==== قۆناغی دووەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٧ ==== # دابڕاندنی [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] لە [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # ھێنانەکایەی [[ناحیەی بیارە]] لە [[قەزای ھەڵەبجە]] بە دابڕاندنی (٢و)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خورماڵ|ناحیەی خورماڵ]] و ناوەندەکەشی گوندی [[بیارە]]یە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٤٤) لە ٦\٤\١٩٧١دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = احداث ناحیة فی محافظة السلیمانیة باسم ناحیة بیارة | ناونیشان = /https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/5482.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھێنانە کایەی [[قەزای دووکان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دووکان]]، لە کەرتی (٤٧/[[تۆپزاوا]]) و ھەردوو [[ناحیەی سورداش]] و [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] بەستران بەم قەزایەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٤٧) لە ١٦\٦\١٩٧١دا. # ھێنانە کایەی [[قەزای دەربەندیخان]] لە سنووری پارێزگای سلێمانی، ناوەندەکەشی لە جێکەوتی [[بەنداوی دەربەندیخان]]ە، و [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] پێوە بەسترایەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤١٩) لە ١١\١٠\١٩٧١دا. # دابڕانی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای پشدەر]] و لکاندنی بە [[قەزای ڕانیە]]وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦٠) لە ٨\١١\١٩٧١دا و دابڕانی [[ناحیەی ناودەشت]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦١) لە ٨\١١\١٩٧١دا. # گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی قەڵادزێ]] بۆ [[ناحیەی ھێرۆ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[قەڵادزێ]]وە بۆ گوندی [[ھێرۆ (گوند)|ھێرۆ]] و بەستنەوەی (٢٦) کەرت بەم ناحیەیەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٤٦) لە ٢٣\١\١٩٧٢دا. # دابڕانی ھەردوو [[قەزای کەلار]] و [[قەزای چەمچەماڵ]] لە [[پارێزگای کەرکووک]] و بەستنەوەیان بە پارێزگای سلێمانییەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا. # دابڕانی (٦) کەرت لە ناوەندی [[قەزای چەمچەماڵ]]ی سەر بە پارێزگای سلێمانی و لکاندنیان بە [[ناحیەی لەیلان|ناحیەی قەرەحەسەن]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢) لە ٢٤\١\١٩٧٦دا. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی بێتواتە]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٢٠) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٨٧) لە ٥\٦\١٩٧٦دا. # دابڕانی کەرتی (١٤\[[گردەنازێ]] و مەستەکان) لە [[ناحیەی خورماڵ]]ی [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ەوە لە ھەمان قەزادا، بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١٤٥٣١) لە ساڵی ١٩٧٧دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7968.html</ref> [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٧٧)دا.png|وێنۆک|ناوەڕاست|450px|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٧٧دا]] ==== قۆناغی سێیەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٧٧-١٩٨٦ ==== # دابڕاندن (٢٠)کەرت لە [[ناحیەی سیروان]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخانی]] سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢) لە ٢٦\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] لە [[قەزای ڕانیە]] و لکاندنی بە [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٦) لە ٢٨\١\١٩٧٨دا. # دابڕاندنی (٤) کەرت لە [[ناحیەی سورداش]] و (٧) کەرت لە [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دووکان]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(٢٣٣) لە ساڵی ١٩٧٨دا. # دابڕاندنی کەرتێک لە [[قەزای چەمچەماڵ]] و لکاندنی بە [[ناحیەی قەرەھەنجیر]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]] بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٣) لە ٦\٥\١٩٧٩دا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی ھێرۆ]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناوەندی [[قەزای پشدەر]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٠٣) لە ٣\١٠\١٩٧٩دا. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] بۆ [[ناحیەی کارێزە]] و گواستنەوەی ناوەندەکە لە گوندی [[ماوەت]]ەوە بۆ گوندی [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]](موجەمەعی کارێزە) و لکاندنی (٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە [[ناحیەی کارێزە]]وە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومح مەحەللی ژمارە(٢٤٣٣٥)ی ساڵی ١٩٧٩، '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی سیوەیل]] بۆ [[ناحیەی کەناروێ]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[باسنێ]]وە بۆ گوندی [[کەناروێ]](موجەمەعی کەناروێ) و لکاندنی (١٢) کەرتی ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە ناحیەی کەناروێوە بە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی (٢٤٣٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. '''(ج)''' دابڕاندنی ھەموو کەرتەکانی [[ناحیەی گەرمک]] و لکادنیان بە ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]]ەوە و گۆڕینی ناوی ناحیەی ناوبراو بۆ [[ناحیەی ناڵپارێز]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە گوندی [[گەرمک]]ەوە بۆ گوندی [[ناڵپارێز]] و لکاندنی (٢٦) کەرتی ناوەندی [[قەزای پێنجوێن]] بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ەوە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٤٧٩٦)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١٤) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناڵپارێز]]ی سەر بە [[قەزای پێنجوێن]]ەوە بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٢١) لە ١٦\١٠\١٩٧٩دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230328115448/https://moj.gov.iq/upload/pdf/4617.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> # دابڕانی (٢) کەرت لە [[ناحیەی سرۆچک]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]]ی سەر بە [[قەزای ھەڵەبجە]]وە. # دابڕانی (٣٤) کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] و لکاندنیان بە ناوەندی [[قەزای دەربەندیخان]] و گۆڕینی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] بۆ [[ناحیەی زەڕایەن]] و گواستنەوەی ناوەندەکەی لە شارۆچکەی [[دەربەندیخان]]ەوە بۆ گوندی [[زەڕایەن]] و مانەوەی (٢٣) کەرت لە سنووری ئەم ناحیەیە بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٢٧٣٦٨)ی ساڵی ١٩٧٩. # دابڕانی (١١) کەرتی [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی [[قەزای سلێمانی]] و لکاندنیان بە [[ناحیەی زەڕایەن]]ی سەر بە [[قەزای دەربەندیخان]]ەوە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٥٨) لە ٢٠\١١\١٩٧٩دا. # گواستەوەی ناوەندی [[ناحیەی سورداش]] لە گوندی [[سورداش]]ەوە بۆ گوندی [[سوسێی سەیدان]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(٤١٠٦)ی ساڵی ١٩٨١. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] لە [[سەرچنار]]ەوە بۆ [[بەکرەجۆ]] بە پێی بڕیاری وەزارەتی حکومی مەحەللی ژمارە(١٢٩٢٥) لە ساڵی ١٩٨٤دا.<ref>https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://moj.gov.iq/upload/pdf/4510.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> # ھێنانەکایەی [[ناحیەی سەرکەپکان]] لە سنووری [[قەزای ڕانیە]] بە دابڕاندنی (٣١)کەرت لە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]، ناوەندەکەشی لە گوندی [[سەرکەپکان]] بوو بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٥٣٠) لە ٢٣\٦\١٩٨٦دا. # گواستنەوەی ناوەندی [[ناحیەی کارێزە]] لە جێکەوتی ئێستای بۆ ناوەندی [[قەزای شارباژێڕ]] بە پێی فەرمانی وەزارەتی حکومی مەحەلی ژمارە(٧٨١) لە ساڵی ١٩٨٦دا.<ref> http://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6829.html</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٦)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت ! تێبینی |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center|[[بەکرەجۆ]] | style="text-align: center| ٦١ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | [[قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ | |- | rowspan=4 | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center | [[کێلەسپی]] | style="text-align: center | ٥١ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | [[خورماڵ]] | style="text-align: center | ١٦ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[سەید سادق]] | style="text-align: center | ٢٧ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | [[بیارە]] | style="text-align: center | ٢٢ | |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٨٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | [[ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | [[چوارتا]] | style="text-align: center | ٦٨ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی کارێزە]] | style="text-align: center | [[کارێزە، گاپیڵۆن|کارێزە]] | style="text-align: center | ٦٣ | |- | [[ناحیەی سیوەیل|ناحیەی کەناروێ]] | style="text-align: center | [[کەناروێ]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | [[بەرزنجە]] | style="text-align: center | ٤٠ | |- | rowspan=2 | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | rowspan=3 | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[چوارقوڕنە]] | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | [[بێتواتە]] | style="text-align: center | ٢٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | [[سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١١ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[خەلەکان]] | style="text-align: center | ٣١ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | [[سوسێی سەیدان]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | [[بنگرد]] | style="text-align: center | ٥٥ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=3 | ٩ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٥٩ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | [[ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٦٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | [[سەنگاو]] | style="text-align: center | ٥٧ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ٢١ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | [[تیلەکۆی گەورە]] | style="text-align: center | ٦١ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | [[باوەنور]] | style="text-align: center | ٦٢ | |- ! colspan="3" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٨٦)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٦دا]] ==== قۆناغی پێنجەم - لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨-١٩٩٠ ==== # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە. # ھێنانەکایەی (قەزای الاخوة) ناوەندەکەی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو و [[ناحیەی تانجەرۆ]]ی لەسەر بوو. # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ھەڵەبجە]] و ھێنانەکایەی ناحیەی ھەڵەبجە ناوەندەکەشی [[ھەڵەبجەی تازە]] بوو بەسترایەوە بە (قەزای الاخوة)، بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە(١٠٤٧) لە ١٠\١٠\١٩٨٨دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =الغاء قضاء حلبجة واستحداث ناحیة حلبجة فی محافظة السلیمانیة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/8302.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # گۆڕینی ناوی شارۆچکەی [[ھەڵەبجەی تازە]] بۆ (صدامیة حلبجة). # گۆڕینی ناوی [[شارەدێ]]ی [[عەربەت]] بۆ (الاخوة).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = مرسوم تغییر اسم قضاء ناحیتین فی محافظة السلمانیة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/14901.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای پێنجوێن]] و ھێنانەکایەی [[قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] و بەستنەوەی بە (قەزای الاخوة). # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی بێتواتە]] و بەستنەوەی ھەموو کەرتەکانی بە [[قەزای ڕانیە]]وە. # ھێنانەکایەی (ناحیەی صمود) لە سنووری [[قەزای کەلار]] و ناوەندەکەشی لە [[ڕزگاری]](مجمع الصمود)بوو. # '''(أ)''' گۆڕینی ناوی (قەزای الاخوة) بۆ (قەزای صدامیة حلبجة) و گواستنەوەی ناوەندەکەی بۆ شارۆچکەی صدامیة حلبجة([[ھەڵەبجەی تازە]]). '''(ب)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی تانجەرۆ]] بۆ (ناحیەی الاخوة) و ناوەندەکەشی لە موجەمەعی(الاخوة - برایەتی - [[کۆمەڵگای باریکە|باریکە]]) بوو. '''(ج)''' گۆڕینی ناوی [[ناحیەی زەڕایەن]] بۆ (ناحیەی شارەزوور) و دابڕانی لە [[قەزای دەربەندیخان]] و لکاندنی بە (قەزای صدامیة حلبجة)وە، بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە(٣١١) لە ٢٨\٦\١٩٨٩دا.<ref> https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html</ref> # دابڕانی (ناحیەی الاخوة) لە (قەزای صدامیة حلبجة) و لکاندنی بە [[قەزای سلێمانی]]یەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢| نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای سلێمانی لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! [[ناحیە]] ! ناوەندی ناحیە ! ژمارەی کەرت |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center|[[سلێمانی]] | style="text-align: center| ٣٥٠ |- | ناحیەی الاخوة | style="text-align: center | [[عەربەت]] | style="text-align: center | ٤٧ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | [[تەیناڵ]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | صدامیة حلبجة{{ھن}}([[ھەڵەبجەی تازە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ھەڵەبجەی تازە]] | style="text-align: center | ١١٦ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن]] | style="text-align: center | [[پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١٢٤ |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | [[زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=2 | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[قەڵادزێ]] | style="text-align: center | ٨٢ |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=1 | ٤ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ٩٤ |- | rowspan=1 | ٥ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دووکان]] | style="text-align: center | ١٥٦ |- | rowspan=1 | ٦ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | rowspan=1 | ٧ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | ناوەندی قەزا | style="text-align: center | [[چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٢٥٧ |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | [[کەلار]] | style="text-align: center | ١٤٤ |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی صمود]] | style="text-align: center | [[ڕزگاری]] | style="text-align: center | ٠ |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | ٦ ناحیە | style="text-align: center | | style="text-align: center | ١٥٤٥ |} [[پەڕگە:پارێزگای سلێمانی لە ساڵی (١٩٩٠)دا.png|450px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ١٩٨٩دا]] === یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧-١٩٨٩ === {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧ - ١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! rowspan=2 |ژ ! rowspan=2 | [[قەزا]] ! rowspan=2 | [[ناحیە]] ! colspan=7 | ژمارەی کەرتەکان |- ! ساڵی{{ھن}}١٩٤٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٦٥ !! ساڵی{{ھن}}١٩٧٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٦ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٧ !! ساڵی{{ھن}}١٩٨٩ ! تێبینی |- | rowspan=6 | ١ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای سلێمانی]]{{ھن}}([[سلێمانی]]) | [[ناحیەی بەکرەجۆ|ناحیەی سەرچنار]] | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ١٢٢ | style="text-align: center| ٣٥٠ | |- | [[ناحیەی تانجەرۆ]] | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center | ٥٨ | style="text-align: center| ٥٨ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | style="text-align: center| ٤٧ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٦١ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای بازیان|ناحیەی بازیان]] | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | style="text-align: center| ٤٢ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٤ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | rowspan=6 | ٢ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەڵەبجە]]{{ھن}}([[ھەڵەبجە]]) | [[ناحیەی سیروان]] | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٧١ | style="text-align: center| ٥١ | style="text-align: center| ٨٩ | style="text-align: center| ١١٦ | |- | [[ناحیەی خورماڵ]] | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٣٩ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ١٦ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ١١٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن|ناحیەی وارماوا]] | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای سەید سادق|ناحیەی شارەزوور]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٥ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٢٧ | style="text-align: center| ٠ | |- | [[ناحیەی بیارە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center| ٢٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای پێنجوێن]]{{ھن}}([[پێنجوێن]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پێنجوێن|ناحیەی پێنجوێن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٥١ | style="text-align: center | ٨٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | style="text-align: center | ١٢٤ | |- | [[ناحیەی ناڵپارێز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی گەرمک]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای شارباژێڕ]]{{ھن}}([[چوارتا]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای شارباژێڕ]] | style="text-align: center | ١٣١ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٨٦ | style="text-align: center | ٦٨ | style="text-align: center | ١٢٥ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]] | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٦٣ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سیوەیل]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٤٥ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سرۆچک]] | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٤٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر]]{{ھن}}([[قەڵادزێ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر]] | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٥٦ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | style="text-align: center | ٨٢ | |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | ٦٥ | style="text-align: center | (١٠) کەرتی ھەڵوەشێنراون |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ھێرۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٦ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | |- | rowspan=6 | ٦ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]]{{ھن}}([[ڕانیە]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە|ناحیەی ڕانیە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٩٥ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٤٣ | style="text-align: center | ٧٤ | style="text-align: center | ٩٤ | style="text-align: center | کەرتی (٨٧) لەگەڵ (٨٨) کراوەتە یەک |- | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٧٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بێتواتە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٢٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەرکەپکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=4 | ٧ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای دووکان]]{{ھن}}([[دووکان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووکان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ١١ | style="text-align: center | ١٥٦ | style="text-align: center | ١٥٦ | |- | [[ناحیەی خەلەکان|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٤٢ | style="text-align: center | ٣١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سورداش]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی بنگرد|ناحیەی مەرگە]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٥ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=2 | ٨ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای دەربەندیخان]]{{ھن}}([[دەربەندیخان]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای دەربەندیخان|ناحیەی دەربەندیخان]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٧ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | [[ناحیەی زەڕایەن]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | style="text-align: center | ٣٤ | |- | rowspan=4 | ٩ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای چەمچەماڵ]]{{ھن}}([[چەمچەماڵ]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای چەمچەماڵ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٥٩ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | ٢٥٧ | style="text-align: center | (٨١)کەرتی ناحیەی قادرکەرەم خرایە سەر ناحیەی چەمچەماڵ |- | [[ناحیەی قادرکەرەم]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی ئاغجەلەر]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٦٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی سەنگاو]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٥٧ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | rowspan=3 | ١٠ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کەلار]]{{ھن}}([[کەلار]]) | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ٢١ | style="text-align: center | ١٤٤ | style="text-align: center | ١٤٤ | |- | [[ناحیەی ڕزگاری|ناحیەی تیلەکۆ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٦١ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- | [[ناحیەی پێباز]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٦٢ | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ | |- ! colspan="2" | کۆی گشتی | style="text-align: center | | style="text-align: center | ٩٤٧ | style="text-align: center | ١١٥٥ | style="text-align: center | ١٤٧٤ | style="text-align: center | ١٤٦٤ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | style="text-align: center | ١٥٤٥ | |} === پارێزگای سلێمانی لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا پارێزگای سلێمانی و [[پارێزگای ھەولێر]] و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانی بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای سلێمانیدا کرا لەوانەم: # لەساڵی ٢٠٠٧دا ھێنانە کایەی [[قەزای سەید سادق]] و دابڕاندنی [[ناحیەی سرۆچک]] لە [[قەزای شارباژێڕ]] و بەستنەوەی بە قەزای ناوبراوەوە. # ھێنانە کایەی [[قەزای ماوەت]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ماوەت|ناحیەی ماوەت]]ی سەر بە [[قەزای شارباژێڕ]] و دابڕاندنی لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[قەزای قەرەداغ]] لەساڵی ٢٠٠٧دا لە کەرتەکانی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ|ناحیەی قەرەداغ]] سەر بە [[قەزای سلێمانی]] و دابڕاندنی لە قەزای سلێمانی و دروستکردنی [[ناحیەی سێوسێنان]] و خستنە پاڵ [[قەزای قەرەداغ]]. # ھێنانە کایەی ھەرسێ [[ناحیەی سیتەک]] و [[ناحیەی زەلان]] و [[ناحیەی گاپیڵۆن]] لە [[قەزای شارباژێڕ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شێخ تەویل]] لە [[قەزای کەلار]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی تەکیەی جەباری]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی باوەخۆشێن]] لە [[قەزای دەربەندیخان]]. # لکاندنی [[ناحیەی قادرکەرەم]] بە [[قەزای چەمچەماڵ]]ەوە و جیاکردنەوەی لە [[قەزای دووزخورماتوو]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە [[قەزای چەمچەماڵ]]. # ھێنانە کایەی [[ناحیەی ئاوەسپی]] لە [[قەزای کفری]]. # دروستکردنی ھەردوو [[ئیدارەی ڕاپەڕین]] و [[ئیدارەی گەرمیان]] لە پارێزگای سلێمانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا. # دروستکردنی [[پارێزگای ھەڵەبجە]] لە قەزا و ناحیەکانی ھەڵەبجە و دابڕاندنی لە پارێزگای سلێمانی لە ١٣ ئازار ٢٠١٤ بە بڕیاری [[نێچیرڤان بارزانی]] سەرۆکی کابینەی حەوتەمی [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]] کراوەتە [[پارێزگا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = دامەزراندنی پارێزگای (ھەڵەبجە) لە ھەرێمی کوردستان -عێراق | ناونیشان = https://www.yasaii.info/a/item/1200-cccc23.html| نووسەر = بنکەی یاسادانانی ھەرێم |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == پارێزگارەکان == لە ساڵی ١٩٢٧وە دوای دانانی مەتەسەریف، ژمارەیەکی زۆر موتەسەریف و پارێزگار سەرۆکی یەکەی ئیداری پارێزگای سلێمانی بوون لەم خشتەیەدا ئاماژەی پێکراوە: {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ پارێزگارەکانی پارێزگای سلێمانی لە ساڵی(١٩٢٥ تاوەکو ئێستا)<ref> https://slemani.gov.krd/so/newsDetail.php?newsID=557&secID=19</ref> ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات ! ژ ! پارێزگار{{ھن}}(متصریف) ! ماوەی دەسەڵات |- ! colspan="6" href=| سەردەمی پاشایەتی |- ! ١ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" | (٧\٣\١٩٢٥ - ١٩\٤\١٩٢٧) ! ٢ | style="text-align: center;" | ئەحمەد عوسمان ئەربیللی | style="text-align: center;" | (٢٩\٤\١٩٢٧ - ١٠\٥\١٩٣٠) |- ! ٣ | style="text-align: center;" |[[تۆفیق وەھبی]] | style="text-align: center;" |(١١\٥\١٩٣٠ - ٢٢\٨\١٩٣٠) ! ٤ | style="text-align: center;" | ئەحمەد تۆفیق ساڵەح سڵیمان بەگ | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٣٠ - ٢٤\٤\١٩٣٥) |- ! ٥ | style="text-align: center;" | ساڵەح زەکی بەگی ساحێبقڕان | style="text-align: center;" | (١\٥\١٩٣٥ - ١٢\٧\١٩٣٦) ! ٦ | style="text-align: center;" | ناجی عەلی ھورمزی | style="text-align: center;" |(٢٥\٧\١٩٣٦ - ٣٠\٩\١٩٣٧) |- ! ٧ | style="text-align: center;" | عبدالمجید العقوبی | style="text-align: center;" | (١\١٠\١٩٣٧ - ١٧\٢\١٩٣٩) ! ٨ | style="text-align: center;" | حاجی ڕەمەزان | style="text-align: center;" | (١٣\٣\١٩٤٠ - ١\٧\١٩٤٠) |- ! ٩ | style="text-align: center;" | حمید عبدالمجید صرصر | style="text-align: center;" | (٨\٧\١٩٤٠ - ٥\٥\١٩٤١) ! ١٠ | style="text-align: center;" | حسێن فەوزی | style="text-align: center;" | (٥\٥\١٩٤١ - ٢٧\٦\١٩٤١) |- ! ١١ | style="text-align: center;" | موستەفا مەحمود عەبدولڕحمان قەرەداغی | style="text-align: center;" |(٢٨\٦\١٩٤١ - ٣٠\١٠\١٩٤٣) ! ١٢ | style="text-align: center;" | وەفیق حەبیب | style="text-align: center;" | (٣١\١٠\١٩٤٣ - ٥\٢\١٩٤٤) |- ! ١٣ | style="text-align: center;" | بھاءادین نوری | style="text-align: center;" | (١٢\٢\١٩٤٤ - ٥\٨\١٩٤٤) ! ١٤ | style="text-align: center;" | [[مەعروف جیاوک]] | style="text-align: center;" | (٧\٨\١٩٤٤ - ٣\٤\١٩٤٦) |- ! ١٥ | style="text-align: center;" | موسی شاکر | style="text-align: center;" | (١٨\٤\١٩٤٦ - ٢٧\٦\١٩٤٦) ! ١٦ | style="text-align: center;" | حسن عبداللە شێخ رضا | style="text-align: center;" |(١١\٨\١٩٤٦ - ١٧\١\١٩٤٨) |- ! ١٧ | style="text-align: center;" | سید علی الحجازی | style="text-align: center;" | (١٩\١\١٩٤٨ - ١٣\٤\١٩٤٨) ! ١٨ | style="text-align: center;" | جمیل رشید | style="text-align: center;" | (١١\٥\١٩٤٨ - ١٢\٩\١٩٤٨) |- ! ١٩ | style="text-align: center;" | نجم الدین صائب | style="text-align: center;" | (٥\١١\١٩٤٨ - ٢١\١١\١٩٥٠) ! ٢٠ | style="text-align: center;" | جەلال خالید | style="text-align: center;" | (٢\١٢\١٩٥٢ - ٢٠\٧\١٩٥٤) |- ! ٢١ | style="text-align: center;" | مزاحم ماھر | style="text-align: center;" | (٢٠\٧\١٩٥٤ - ٢١\٧\١٩٥٤) ! ٢٢ | style="text-align: center;" | شامل الیعقوبی | style="text-align: center;" | (٢٢\٧\١٩٥٤ - ١٦\٩\١٩٥٤) |- ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عومەر عەلی | style="text-align: center;" | (٢٠\٩\١٩٥٤ - ١٥\٥\١٩٥٧) ! ٢٣ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" | (١٧\٥\١٩٥٧ - ٤\٩\١٩٥٨) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی کۆماری |- ! ٢٤ | style="text-align: center;" | عادل جلال | style="text-align: center;" | (٢١\١\١٩٥٩ - ١٣\٨\١٩٥٩) ! ٢٥ | style="text-align: center;" | عبدالمطلب الامین | style="text-align: center;" |(٢٠\٨\—١٩٥٩ - ٢\٥\١٩٦٠) |- ! ٢٦ | style="text-align: center;" | باقر الدجیلی | style="text-align: center;" | (١١\٦\١٩٦٠ - ١٣\٥\١٩٦١) ! ٢٧ | style="text-align: center;" | عبدالھادی صالح | style="text-align: center;" | (١٠\٨\١٩٦١ - ١٣\٥\١٩٦٣) |- ! ٢٨ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(٢٥\٦\١٩٦٣ - ٥\٦\١٩٦٣) ! ٢٩ | style="text-align: center;" | عبدالرزاق سید محمود | style="text-align: center;" | (٦\٦\١٩٦٣ - ٧\١٢\١٩٦٤) |- ! ٣٠ | style="text-align: center;" | محمد رشاد الحمامي | style="text-align: center;" | (٧\٢\١٩٦٤ - ١١\١٠\١٩٦٥) ! ٣١ | style="text-align: center;" | جمیل السعودی | style="text-align: center;" | (٦\١١\١٩٦٥ - ٧\٤\١٩٦٦) |- ! ٣٢ | style="text-align: center;" | عامر الحسک | style="text-align: center;" |(١٢\٥\١٩٦٦ - ٨\١٠\١٩٦٦) ! ٣٣ | style="text-align: center;" | بایز دزەیی | style="text-align: center;" |(١٥\١٠\١٩٦٦ - ١\٧\١٩٦٨) |- ! ٣٤ | style="text-align: center;" | کەریم حەسەن قەرەنی | style="text-align: center;" | (٧\٧\١٩٦٨ - ٢٧\١٠\١٩٦٩) ! ٣٥ | style="text-align: center;" | شوکری صەبری الحدیثی | style="text-align: center;" | (٢٤\١\١٩٧٠ - ١٥\١\١٩٧١) |- ! ٣٦ | style="text-align: center;" | عەلی عبداللە امین | style="text-align: center;" | (٣\٢\١٩٧١ - ١\٣\١٩٧٤) ! ٣٧ | style="text-align: center;" | نوری رشید محمود | style="text-align: center;" | (١\٤\١٩٧٤ - ٢٣\٤\١٩٧٤) |- ! ٣٨ | style="text-align: center;" | بابکر محمود پشدەری | style="text-align: center;" |(٢٤\٤\١٩٧٤ - ١٠\١٠\١٩٧٤) ! ٣٩ | style="text-align: center;" | حادی رسول محمد | style="text-align: center;" | (١١\١٠\١٩٧٤ - ٣٠\٦\١٩٧٥) |- ! ٤٠ | style="text-align: center;" | محمدامین محمد ئەحمەد | style="text-align: center;" | (١\٧\١٩٧٥ - ٢٠\٢\١٩٧٧) ! ٤١ | style="text-align: center;" | محمد صالح عەنبەر | style="text-align: center;" |(٢٢\٣\١٩٧٧ - ٢٧\٦\١٩٧٧) |- ! ٤٢ | style="text-align: center;" | ئەرشەد محمد احمد زێباری | style="text-align: center;" |(٢٢\٨\١٩٧٧ - ٢٠\٨\١٩٨٠) ! ٤٣ | style="text-align: center;" | جعفر عبدالکریم بەرزنجی | style="text-align: center;" |(١٨\٢\١٩٨١ - ١\٩\١٩٨٩) |- ! ٤٤ | style="text-align: center;" | کاکل حمد مولود | style="text-align: center;" |(١٥\٩\١٩٨٩ - ٨\٣\١٩٩١) ! ٤٥ | style="text-align: center;" | نجم الدین النقشبندی | style="text-align: center;" | (٢٥\٤\١٩٩١ - ١٦\١٠\١٩٩١) |- ! colspan="6" href=| سەردەمی حکوومەتی ھەرێم(دوای ڕاپەڕین) |- ! ٤٦ | style="text-align: center;" | جمال عەبدول محمد | style="text-align: center;" |(٥\٩\١٩٩٢ - ٥\٣\١٩٩٤) ! ٤٧ | style="text-align: center;" | سالار عزیز محمد | style="text-align: center;" | (٦\٣\١٩٩٤ - ٣١\١\١٩٩٧) |- ! ٤٨ | style="text-align: center;" | فەرەیدوون عەبدولقادر | style="text-align: center;" |(١\٢\١٩٩٧ - ٢٧\٩\١٩٩٧) ! ٤٩ | style="text-align: center;" | قادر حەمەجان عەزیز | style="text-align: center;" |(٢٨\٩\١٩٩٧ - ٥\٥\٢٠٠١) |- ! ٥٠ | style="text-align: center;" | ئاسۆ شێخ نوری ڕەزا | style="text-align: center;" |(٢٠٠١ - ٢٠٠٥) ! ٥١ | style="text-align: center;" | دانا ئەحمەد مەجید | style="text-align: center;" |(٤\٥\٢٠٠٥ - ٢٨\١٢\٢٠٠٩) |- ! ٥٢ | style="text-align: center;" | بەھرۆز حەمەساڵەح | style="text-align: center;" |(٢٧\١\٢٠١٠ - ٢٧\١٢\٢٠١٤) ! ٥٣ | style="text-align: center;" |[[ئاسۆ فەرەیدوون]] | style="text-align: center;" | (٧\١\٢٠١٥ - ٢٥\٨\٢٠١٦) |- ! ٥٤ | style="text-align: center;" |[[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]] | style="text-align: center;" |(٤\١٢\٢٠١٧ - ئێستا) |- |} == قەزاکانی پارێزگای سلێمانی == [[قەزای سلێمانی]]، ، ، [[قەزای چەمچەماڵ]]، ، [[قەزای سەید سادق]]، [[قەزای دووکان]]، [[قەزای شارەزوور]]، [[قەزای بازیان]]، [[دەربەندیخان]]، [[قەزای پێنجوێن]]، [[قەزای شارباژێڕ]]، ، [[قەزای قەرەداغ]] و [[قەزای ماوەت]] {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای بازیان]] |} == دانیشتووان == {| class="wikitable sortable" |- ! ڕیزبەندی{{ھن}}ژ. دانیشتووان!! ناوی قەزا!! ژمارەی دانیشتووان!! ناحیەکان!! ئیدارە |- | ١ || [[قەزای سلێمانی]] || ٨٢٩٢٤٥ || ناوەندی سلێمانی، بەکرەجۆ، بازیان، تانجەرۆ || |- | ٤ || [[قەزای چەمچەماڵ]] || ١٦٠٢٨٧ || || |- | ٦ || [[قەزای سەید سادق]] || ١٠٧٠٠٠|| [[ناحیەی سرۆچک|سرۆچک]] || |- | ٧ || [[قەزای دووکان]] || ٦٨٠٣١ || ناوەندی دووکان، سوورداش، پیرەمەگروون،خدران، بنگرد || |- | ٨ || [[قەزای شارەزوور]] || ٦٦٢٧٢ ||[[زەڕایەن]]|| |- | ١٠ || [[قەزای دەربەندیخان]] || ٤٧٥٣٩ || ناوەندی دەربەندیخان، باوەخۆشین || |- | ١١ || [[قەزای پێنجوێن]] || ٤٣٤٤٤ || پێنجوێن، گەرمک، ناڵپارێز || |- | ١٢ || [[قەزای شارباژێڕ|قەزای شارباژێر]] || ٢٠٠٦٩ || چوارتا، سیوەیل، سیتەک، زەڵان، گاپیلۆن || |- | ١٤ || [[قەزای قەرەداغ]] || ١٠٢٥٤ || ناوەندی قەرەداغ، سیوسینان || |- | ١٥ || [[قەزای ماوەت]] || ٨٨٩١ || ماوەت || |} == پێشانگا == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Silemani governorate 2012.png|قەزاکان </gallery> == ئەمانە ببینە == * [[قەزای سلێمانی]] * [[سلێمانی]] * [[پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی]] * [[مۆزەخانەی سلێمانی]] * [[باشووری کوردستان]] * [[ھەرێمی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی کوردستان]] * [[پارێزگاکانی عێراق]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [http://krso.net/ دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان] {{پارێزگای سلێمانی}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای سلێمانی|جوگرافیا|عێراق|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Sulaymaniyah Governorate}} [[پۆل:پارێزگای سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|سلێمانی]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] lfstt1lz1gvd8sm0xrmmnfimv3k388a 0 363 1589013 1588757 2026-06-06T22:40:07Z MFTG 21816 /* قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589013 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی قەرەقاجین دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای (تۆپزاوە) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] 0rddto2xc0kug7miy6ui0wec7z5sk38 1589014 1589013 2026-06-06T22:44:13Z MFTG 21816 /* قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ */ 1589014 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = پارێزگای ھەولێر | ناوی_فەرمی = {{lang-ar|محافظة أربیل}}<br>{{lang-en| Erbil Governorate}} | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پارێزگا]] <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = {{Photomontage | photo1a = Collage of Hawler - Erbil Governorate.jpg | photo2a = | photo2b = Arbil in Iraq.svg | photo3a = | photo3b = Kurdistan governorates 2015.png | photo4a = | photo4b = Hawler Governorate.png | | spacing = 2 |size = 266 }} | شرۆڤەی_وێنە = چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=7|type=shape<!--line-->|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=36.33333|frame-long= 44.2|frame-width=250|frame-height=300}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''پارێزگای ھەولێر''' | دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە١ = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە١ = | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە١ = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە١ = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}}{{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێم]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی کوردستان]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پایتەخت|مەڵبەند]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = پارێزگار | ناوی_دابەشکراو٣ = [[ئومێد خۆشناو]] | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = بوون بە [[پارێزگا]] | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٢\٣\١٩٢٣ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = حکومەتی خۆجییی | جۆری_دەسەڵات = ئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر | حیزبی_سەرۆک = [[عەلی ڕەشید خۆشناو]] | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١٤٬٨٧٢ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = ١٠٠ | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = ١ | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ٤٥٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = ٣٦٠٧ | نزمترین_بەرزایی_بە_م = ٢٥٠ <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٬٥١٧٬٥٣٤ | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ١٩٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = ھەولێری | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باشووری|سۆرانی]])، [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، [[زمانی سوریانی|سوریانی]] و [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]]([[سوننە]])، [[مەسیحی]] و [[ئێزیدی]] | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = [[بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی|ب پ م]](٢٠١٧) | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = ٠٬٧٥٨<ref name="GlobalDataLab">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|سەردێڕ=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|وێبگە=hdi.globaldatalab.org|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨}}</ref><br/>{{color|#0c0|بەرز}} · ٢٦مین <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٣٠ | کاتناوچە١_DST = [[ھاوین]] | جیاوازی١_لە_DST = +٤:٣٠ <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = ٤٣٠٠٠ | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٩٦٤+ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = [http://hawlergov.org/ hawlergov.org] | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:Erbil Governorate Building.jpg|وێنۆک|باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر]] '''پارێزگای ھەولێر''' یەکێکە لە پارێزگاکانی [[ھەرێمی کوردستان]]. ناوەندی پارێزگاکە شاری [[ھەولێر]]ە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە. [[ھەولێر]] پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی [[ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار]] بە [[کورد]] درابوو، بەو ھۆیەشەوە [[حکوومەتی عێراق]] لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی [[ھەرێمی کوردستان]]ە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.<ref>{{استشھاد بویب|مسار= https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/رئیس-حکومة-إقلیم-کوردستان-یستقبل-محافظ-أربیل-الجدید/|عنوان=رئیس حکومة إقلیم کوردستان یستقبل محافظ أربیل الجدید|موقع=حکومة إقلیم کوردستان|لغة=ar|تاریخ الوصول=2023-07-03|مسار أرشیف= https://web.archive.org/web/20210912033248/https://gov.krd/arabic/government/the-prime-minister/activities/posts/2021/february/%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A5%D9%82%D9%84%D9%8A%D9%85-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8-%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF/|تاریخ أرشیف=2021-09-12}}</ref> پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[تورکیا]] و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئێران]]. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای [[دەریای ناوەڕاست]] و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی [[عێراق]] دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.<ref>https://www.erbil.gov.krd/app/governorate</ref> لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانلییەکان]] [[ھەولێر]] قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە [[پارێزگا]] ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.<ref>https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000</ref> == ناو == ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری [[ھەولێر]]ە، ھەرجەندە بە '''ئەربیل''' ناو دەبرێت بەڵام [[کورد]]ان و بە فەرمی لە [[عێراق]]دا لە ئێستادا [[ھەولێر]]ە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە: * بە [[زمانی تورکیی عوسمانی|تورکی عوسمانی]] ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،<ref>Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.</ref> ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزیدا]] بەکاردەھێنرێت.<ref>https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).<ref>https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/</ref> لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی]] بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە [[زمانی پارسیی کۆن]] ''ئەربەیرا''(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).<ref>https://oracc.museum.upenn.edu/</ref> * کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی [[سۆمەر|سومەرییەکان]]، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش [[نەژادی ئاری|ئاریایین]]. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای ([[شار]]) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی ([[ئوور|ئور]]) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی [[کوردستان]] و نیشتمانی نێوان دوو رووبار ([[مێزۆپۆتامیا]]) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( [[ئوور]]، [[ھەولێر|ئوربیل]]، [[ڕحا|ئوروحا "ئورفا"]]، [[ورمێ|ئورمییە]]، [[کەرکووک|ئوراپخا]]، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ [[کەرکووک]] (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری [[ڕحا]] (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2024/564717/0001.PDF?ver=133571487610690496 |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥| نووسەر = پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا |زمان = [[زمانی کوردی|کورد]]}}</ref> * [[عەلائەدین سەججادی]] ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی [[ئاشوورییەکان]] بە دەست [[ماد|میدیەکان]] ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).<ref>گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢</ref> * وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...). == مێژوو == ھەندێ لە زانایان، [[ھەولێر]] و [[ھەرێمی کوردستان]] بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی [[ئەشکەوتی شانەدەر]] باشترین بەڵگەی مێژوویی [[مرۆڤ]]ە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە [[جیھان]] گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. [[ھەولێر]] کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە. === سەردەمی بەردینە نوێیەکان === ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە [[مێزۆپۆتامیا]] دیاری دەکات.<ref>https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf</ref> [[پەڕگە:N-Mesopotamia and Syria english.svg|400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.]] === سەردەمی برۆنزی === ==== برۆنزی سەرەتایی ==== ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی [[سۆمەر|سۆمەرییەکان]] بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین. لەگەڵ سەرھەڵدانی [[ئەکەد|ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی]] (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. [[ئیریدوپزیر]] پاشای شانشینی [[گۆتی]] لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.<ref>https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696{{بەستەری مردوو|url=https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |date=کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ }}</ref> [[پەڕگە:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)]] یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن. فەرمانڕەوای [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]]، [[ئەمار سین]]، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.<ref>https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Ur III.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).]] ==== برۆنزی ناوەڕاست ==== لە سەدەکانی دوای ڕووخانی [[سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور]] ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو. ==== کۆتایی برۆنزی ==== تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو. === سەردەمی ئاسن === ناوچەکە کەوتە ژێر [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]] (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی. [[پەڕگە:Assyrie general en.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.]] لە سەردەمی [[ماد]]ەکاندا، ڕەنگە [[ھەڤەخشترە]] ژمارەیەک کەسی لە [[گەلانی ئێرانی|ھۆزی ئێرانی کۆنی]] ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و [[ئەرەپخا]] ([[کەرکووک]]ی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی [[نەینەوا]]. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس [[کورووشی مەزن]] لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ھەخامەنشی]] (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ [[بابل]] وەک پایتەخت.<ref>Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.</ref> [[پەڕگە:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|گەورەترین ڕووبەری خاکی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان]]، کە لە سەردەمی [[کورووشی مەزن]]دا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)]] [[ماد]]ەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی [[پارێزگای کرماشان]]ی ئێران وەستاوە. [[پەڕگە:Median Empire.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|دەسەڵاتی [[ماد]]ەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا]] [[شەڕی گۆگەمیلا]]، کە [[ئەسکەندەری مەزن]]، [[داریووشی سێیەم]]ی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.<ref>https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316</ref> (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی]]. دواتر [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.<ref>https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y</ref> [[پەڕگە:Seleucid Empire alternative map.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.]] [[پەڕگە:Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی]] لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)]] ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانیەکاندا]] ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی [[ئادیابین]] (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی [[جوو]]لەکە.<ref>Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243</ref> [[پەڕگە:Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا]] پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی [[مەسیحی]]، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.<ref>https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm</ref> ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. [[ئادیابین]] (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە [[زمانی سوریانی|سوریانی]]: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی [[مەسیحیەتی سوریانی]] تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.<ref>https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y</ref> ھەولێر دوای ئەوەی [[ماد]]ەکان کۆتاییان بە حوکمی [[ئاشوورییەکان]] ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانییەکان]] بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا. [[پەڕگە:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم]] === مێژووی سەدەی ناوەڕاست === وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.<ref>Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33</ref> وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون. دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی [[موسڵمان]]ی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان [[عەرەب]] و گەلانی [[گەلانی تورک]] بوون.<ref>D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459</ref> ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی [[عومەر کوڕی خەتتاب]]دا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو. [[پەڕگە:Rashidun Caliphate.svg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|[[خەلافەتی ڕاشیدون]] لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی [[عوسمان کوڕی عەفان|خەلیفە عوسمان]]،٦٥٤ک]] دیارترین [[ھۆز]]ی [[کورد]] لە ناوچەکەدا [[ھەزەبانی]] بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە [[ھەولێر]] و [[شنۆ|شنۆ]] و [[ورمێ]] بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی [[مەراغە]] و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و [[شنگال]] و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و [[جۆلەمێرگ|ھەکاری]] و [[سەڵماس|سەلماس]] لە باکوورەوە،<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٧|زمان=en}}</ref><ref name=":3"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Kennedy|یەکەم=Hugh|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215&redir_esc=y#v=onepage&q=%22The%20Kurdish%20dynasties%20which%20emerged%20in%20the%20second%20half%22&f=false|سەردێڕ=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=Routledge|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢|پەڕەکان=٢١٥|زمان=en}}</ref> ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Brill|یەکەم=E. J.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?id=ro--tXw_hxMC&dq=Zarzā+kurds&pg=PA1049&redir_esc=y#v=onepage&q=Zarzā%20kurds&f=false|سەردێڕ=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna|ڕێکەوت=١٩٩٣|بڵاوکەرەوە=BRILL|ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠|پەڕەکان=١٠٤٩|زمان=en}}</ref> لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Minorsky|یەکەم=V.|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9780521057356&redir_esc=y|سەردێڕ=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin|ڕێکەوت=١٩٥٣|بڵاوکەرەوە=CUP Archive|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦|پەڕەکان=١٤٣|زمان=en}}</ref><ref name=":2"/>{{rp|65-66}} بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bozarslan|یەکەم=Hamit|ناونیشان=https://books.google.iq/books?vid=ISBN 9781108473354&redir_esc=y|سەردێڕ=The Cambridge History of the Kurds|دوایین٢=Gunes|یەکەم٢=Cengiz|دوایین٣=Yadirgi|یەکەم٣=Veli|ڕێکەوت=٢٢ی نیسانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|پەڕەکان=٢٦|زمان=en}}</ref> بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە [[دوین]] لە [[ئەرمەنستان]]، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=James|یەکەم=Boris|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Le " territoire tribal des Kurdes " et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales|ناونیشان=https://journals.openedition.org/remmm/3331#tocto1n3|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|زمان=fr|issue=117-118|پەڕەکان=١٠١–١٢٦|doi=10.4000/remmm.3331|issn=0997-1327}}</ref> کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن [[دەوڵەتی زەنگی]] داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە [[موزەفەرەدین کۆکبری]]، کە لە سەردەمی [[دەوڵەتی ئەییووبی|ئەیوبیەکاندا]] شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی [[کورد]]ە.<ref>B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.</ref> [[پەڕگە:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز]] کاتێک [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|مەغۆلەکان]] لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.<ref>Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51</ref> دوای [[گەمارۆدانی بەغدا (١٢٥٨)|کەوتنی بەغدا]] بە دەست [[ھۆلاکۆ خان]] و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.<ref>https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf{{بەستەری مردوو|url=https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> پاشان [[ھۆلاکۆ خان]] پارێزگارێکی [[مەسیحی]] [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] بۆ شارۆچکەکە دانا و [[کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی]] ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات. [[پەڕگە:Bagdad1258.jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|وێناکردنی سوپای [[ھۆلاکۆ خان]] کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠]] لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر [[مەسیحی]]یەکان و [[جوو]]لەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا. لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان|ئاشووری]] پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری [[کورد]] ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.<ref>Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,</ref> بەڵام ژمارەی دانیشتوانی [[ئاشوورییەکان]]ی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی [[تەیمووری لەنگ|تەیمورەوە]] لە ساڵی ١٣٩٧.<ref>Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153</ref> [[پەڕگە:Historical Atlas of Iran - Plate No. 17 (cropped).jpg|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|سەردەمی ئیلخانییەکاندا]] [[قەرەقۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی [[تورکمان]] کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و [[قەوقاز|قەفقاز]] و ھەندێک ناوچەی [[ئێران]] [[عێراق|و عێراقیان]] کرد، لە نێوان ساڵانی [[١٣٨٠]]ی زایینی تا [[١٤٦٩]] ی زایینی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr|ناونیشان=https://www.universalis.fr/encyclopedie/moutons-noirs-kara-koyunlu/|بڵاوکەرەوە=universalis.fr}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Kara-Koyunlu|بڵاوکەرەوە=britannica.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org|ناونیشان=http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|بڵاوکەرەوە=nomisma.org|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180707123207/http://nomisma.org/id/qara_qoyunlu|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن]] [[ئاق قۆینلۆ]] دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی [[١٤٦٧]] - [[١٥٠٢|١٥٠٢ی زایینی]] لە ڕۆژھەڵاتی [[ئاناتۆلیا|ئەنادۆڵ]] و [[ئازەربایجان]] و فارس و [[عێراق]] و [[ئەفغانستان]] [[شینجیانگ|و تورکستان]] فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی [[قەرەقۆینلۆ]] لەناو ببات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131020105336/http://elibrary.bsu.az/kitablar/895.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Map Aq Qoyunlu 1478-en.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن]] لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن [[ئومەویەکان]]، [[خەلافەتی عەباسی|عەباسیەکان]]، [[دەوڵەتی بوەیھی]]، [[شانشینی سەلجووقی|سەلجوقییەکان]] و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان [[موزەفەرەدین کۆکبری]] بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی [[سەڵاحەددینی ئەییووبی|سەلاحەدین]]؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و [[قەرەقۆینلۆ]] و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و [[ئاق قۆینلۆ]] بەدوایاندا ھاتن. لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری [[ھەولێر]] و ناوچەکە لەلایەن [[شانشینی سەفەوی|سەفەوییەکانەوە]] داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن [[سەفەوییەکان|بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە]] لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.<ref>Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.</ref><ref>Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.</ref><ref>Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> [[پەڕگە:Safavid Iran.png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا]] ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد [[ئیبن خەلەکان]] و [[ئیبن ئەلمستەوفی]] بووە. دوای [[شەڕی چاڵدێران]] لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر [[میرنشینی سۆران]]. لە سەدەی ١٨دا [[میرنشینی بابان]] شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد کۆر]] فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا. [[پەڕگە:Soran Emirate.png|300px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی [[میرنشینی سۆران]] لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی [[شۆڕشی ڕەواندز]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی|ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]] و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ [[ئێرانی قاجاڕی]] و [[میرنشینی ئەردەڵان]] ھاوسنوور بوو.]] [[میرنشینی سۆران]] بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە [[ویلایەتی مووسڵ]] لە [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] تا [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە [[کورد]] و [[تورکمان]]ەکانیان لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا]]وە تێکشکێنران. === سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨) === * دوای ئەوەی لە ساڵی ١٥١٧ بە ھێرشی ناڕێک دەستی پێکرد لە ساڵی ١٥٣٨ کۆتایی پێھات، کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی]] خاکی [[باشووری کوردستان]]ی ئێستای زیاد کرد بۆ ئیمپراتۆریەتەکەی بە گرتنی لە دەستی ڕکابەرە سەرەکییەکەی کە [[شانشینی سەفەوی]] بوو.<ref>Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.</ref> * [[مێزۆپۆتامیا]] لە ساڵی ١٥٥٥ لە لایەن [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] بە [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]] دەستی کەوتبوو، بەڵام تا [[گرێبەستی زەھاب]] لە ساڵی ١٦٣٩ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر میزۆپۆتامیادا یەکلاکەرەوە نەبوو.<ref>https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up</ref> دوای [[ڕێکەوتننامەی ئاماسیە]]، سەفەوییەکان جارێکی دیکە زۆربەی ناوچەی میزۆپۆتامیایان گرتەوە لە سەردەمی [[شا عەباسی یەکەم]] (١٥٨٨-١٦٢٩).<ref>Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.</ref> پاشان لەگەڵ داگیرکردنەوەی [[بەغدا]](١٦٣٨) لیوای مووسڵ بوو بە ویلایەتێکی سەربەخۆ.<ref>Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.</ref> * شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز. * لە ساڵی [[١٥٥٤]] کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد، دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە [[کورد]]انە کە لەگەڵ [[حکوومەتی ناوەندی]]ی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. ھەروەھا [[ئەیالەتی شارەزوور]]یان درووستکرد. کە ئێستا. بەنزیکەیی سنووری [[باشووری کوردستان]] دەناسرێت. [[کەرکووک]] پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی [[ھۆز]]ە [[کورد]]ییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون.<ref> https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ </ref> * لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی [[میرنشینی بابان|بنەماڵەی بابان]]. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی]] لەگەڵ [[ئێران]] لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری [[کەرکووک]]ی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.<ref> https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false </ref> * بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی [[میرنشینی ئەردەڵان]] دەکرد کە بەشەکانی [[ڕۆژھەڵاتی کوردستان]]یان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر [[ئێران]] و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی [[سلێمانی]] کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی [[ئەیالەتی بەغدا]]وە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە. [[پەڕگە:Shehrizor Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|200px|وێنۆک|ناوەڕاست|ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩]] ==== لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨) ==== شارۆچکەی مۆدێرنی [[ھەولێر]] لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان [[بەغدا]] و [[مووسڵ]]، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە. ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و [[میرنشینی سۆران|سۆران]] و [[میرنشینی بابان|بابان]] و چەسپاندنی دەسەڵاتی [[بەغدا]] بە سەر تەواوی خاکی [[باشووری کوردستان]] دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری [[ڕەواندز]] بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> ==== قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨) ==== سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای [[ھۆز]]ەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو [[میرنشینی بابان]] و [[میرنشینی سۆران]] بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی [[میر محەممەد]]ی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری [[کۆیە]] و [[ڕانیە]] و دەربازی دەستە چەپی [[زێی بچووک]]یش بوو. چەندین ناحییەی [[ئەیالەتی شارەزوور]]ی خستە سەر [[میرنشین]]ەکەی لەوانە ناحیەکانی([[عەسکەر]]، [[ئاغجەلەر]]، کێوەچەرمەڵە، [[چیاسەوز، ئاغجەلەر|چیاسەوز]]، [[گڵناغاجی گەورە|گڵناغاج]]، [[قەسرۆک، ئاغجەلەر|قەسرۆک]]، [[گردخەبەر]]، جبق قلعە و [[ناحیەی شوان|شوان]]) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا. ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر [[میرنشینی بابان]]، وەزیر (عەلی پاشا-والی [[بەغدا]]) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی [[میرنشینی سۆران]] بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە [[سورداش]] سوپای ھەردوولا لە [[قەمچوغە]] گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ [[کۆیە]] و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر [[شەڕ]] ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی [[ڕانیە]]، بتوێن، [[خەلەکان]]، چناران تا [[زێی بچووک]] و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =عشائر العراق | ناونیشان = https://www.noor-book.com/en/ebook-History-موسوعھ-عشائر-العراق-ج-1-عباس-العزاوی-pdf | نووسەر = عباس العزاوی |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] و [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]]دا، لە [[ئەیالەتی شارەزوور]] و [[ئەیالەتی بەغدا]] و [[ئەیالەتی وان]]دا. قەزاکانی([[قەزای ھەولێر|ھەولێر]]، [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]]) سەر بە [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] بوون. قەزاکانی ([[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای ھەریر|حەریر]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]]، [[ناحیەی بجیل|سورچی]] و [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا [[قەزا]]کان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی [[ھۆز]]ەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە [[ھۆز]]ەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.<ref name=":9">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = العراقی الشمالی | ناونیشان = https://drive.google.com/file/d/1KN0rYRFz_grB4hi84ATBdDN7KklFSY8r/view | نووسەر = محمد ھادی الدفتر و عبداللە حسن |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref>  {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان ! لیوا ! ناوی قەزا ! پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان |- | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]]، [[قەزای سۆران|دیانا]]، بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | rowspan=5 style="text-align: center;"| [[پارێزگای کەرکووک|لیوای کەرکووک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]](ئەربیل) | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دێرە حەریر | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بالیسان|بالیسان]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | باڵەک | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] لەگەڵ فرە ناوەندی([[بۆگد]]، [[خەرابە]]، [[ساتووقەڵا]]، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، [[خەلەکان]]، [[خدران]] و [[ھیزۆپی گەورە|ھیزۆپ]]) | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیسنجەق]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[ناحیەی خەلەکان|چناران]]، بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | سیدەکان | style="text-align: center;" | ھۆزی سن و [[ئاکۆ]] و [[خۆشناو]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[ناحیەی بێتواتە|بێتواتە]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی بجیل|سورچی]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای خەلیفان|خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ئێلی بڵباس]] | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] و [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] و [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]] | style="text-align: center;" | ھۆزی [[مامەش]] و [[مەنگوڕ]] و ڕەمەک | style="text-align: center;" | بەشێک لە [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] | rowspan=1 style="text-align: center;"| [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|زێبار]] | style="text-align: center;" | مێرگەسۆر |- |} ==== قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣) ==== لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە [[ئەیالەت]]ەوە گۆڕدرا بۆ [[ویلایەت]]، ئەمەش لەلایەن [[والی]] تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە [[بەغدا]] جیبەجێکرا، [[ویلایەتی بەغدا]] لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی [[قەزا]]کانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ [[والی]] [[ویلایەتی بەغدا]] بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە: # ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی [[قەزا]]کان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی [[ھۆز]]ەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا. # کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا. # ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی [[سلێمانی]]، [[کەرکووک]] و [[ڕەواندز]]. [[قەزای پشدەر]] لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]] و لەبری ئەو [[ناحیەی شوان|قەزای شوان]] لە [[پارێزگای سلێمانی|لیوای کەرکووک]] دابڕێندراو خرایە سەر [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، ھەر سێ ([[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]]، [[قەزای کۆیە]] و [[قەزای ڕانیە]]) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز|لیوای ڕەواندز]].<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتڵەسی کارگێڕی باشووری کوردستان(بەرگی دووەم، پارێزگای ھەولێر) | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/?q=20220828220324430930&lng=1 | نووسەر = شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> # سنووری ئێستای '''پارێزگای ھەولێر''' لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان ! ژ ! ناوی قەزا ! یەکەی کارگێڕییەکان |- | style="text-align: center;"| ١ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ھەریر]] | style="text-align: center;" | دیرە حەریر | style="text-align: center;"| ٥ | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ئەربیل]]، [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]، [[ناحیەی کەندێناوە|کەندێناوە]]، [[قەزای مەخموور|مەخموور]] |- | style="text-align: center;" | ٢ | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|باڵەک]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | style="text-align: center;" | ٦ | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]]، [[قەزای تەقتەق|تەقتەق]]، [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] |- | style="text-align: center;" | ٣ | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|سیدەکان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|برادۆست]] | style="text-align: center;" | ٧ | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای پشدەر|پشدەر]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- | style="text-align: center;" | ٤ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی شێروان مەزن|شێروان]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|مێرگەسۆر]] | style="text-align: center;" | ٨ | style="text-align: center;" | دارەبیان | style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]]، [[ناحیەی خدران|خدران]]، [[ناحیەی خەلەکان|خەلەکان]]، [[ناحیەی ناودەشت|ناودەشت]] |- |} ==== قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨) ==== لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی [[عێراق]]ی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە [[قەزا]] و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە [[ناحیە]]. یەکە کارگێڕییەکانی [[باشووری کوردستان]] دەکەونە سنووری [[سنجاق]]ەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی [[ویلایەتی مووسڵ]] لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە [[ویلایەتی بەغدا]] بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر [[ویلایەتی مووسڵ]]. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا [[زێی بچووک]] کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر [[ناحیەی ناوەندی قەزای پشدەر|ناحیەی پشدەر]] خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی([[مەنگوڕ]] و [[مامەش]] و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر [[قەزای ڕانیە]]، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی [[قەزای ڕەواندز|سنجاغی ڕەواندز]] ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە [[قەزای ڕەواندز]] و قەزاکانی([[قەزای سیدەکان|سیدەکان]]، [[قەزای چۆمان|باڵەک]] و [[قەزای ھەریر|ھەریر]]) کرانە ناحیە و خرانە سەر [[قەزای ڕەواندز]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سالنامة ولایت بغداد | ناونیشان = https://www.dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw%3D%3D&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ%3D%3D&book_id=NjE4&lan=YXI%3D |ڕێکەوتی سەردان= ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:''' سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو: # یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون([[گوند]]، [[ناحیە]]، [[قەزا]]، [[پارێزگا|لیوا(سنجاغ)]] و [[ویلایەت]]). # [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] لە ([[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] و [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای کۆیە]] یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] بوو. # [[قەزای ڕەواندز]] لە ([[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]]، [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە ھەریر]]، [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] و [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]) پێکھاتبوو. # [[قەزای ڕانیە]] تەنھا [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]]ی ھەبووە. # ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | ٢ | [[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} * '''یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:''' # ناوی [[قەزای سیدەکان|ناحیەی سیدەکان]] گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست. # [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە سنووری [[قەزای کۆیە]] ھاتە کایەوە. # ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای [[قەزای مەخموور]] و [[قەزای خەبات]] دەکات. # لە ساڵی (١٩٠٣)دا [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] لکێندران بە [[قەزای ڕەواندز]]ەوە. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا |- ! ژ !! قەزا !! ناحیە |- | rowspan=3 | ١ | rowspan=3 | [[قەزای ھەولێر|قەزای ئەربیل]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] |- | [[ناحیەی زاب|ناحیەی سوڵتانیە]] |- | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی دزەیی]] <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell F (above) --> |- | rowspan=3 |٢ | rowspan=3 |[[قەزای کۆیە]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] |- | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] |- | [[ناحیەی بالیسان]] |- <!-- columns 2 and 3 of this row occupied by cell H (to the left) --> | rowspan=6 | ٣ | rowspan=6 | [[قەزای ڕەواندز]] | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] |- | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] |- | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] |- | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | ٤ | [[قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] |- |} === لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨) === یەکێک لە ئەنجامەکانی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] زۆربەی [[ویلایەت]]ەکانی لەدەست دا، لەوانە [[ویلایەتی بەسڕە]]، [[ویلایەتی بەغدا]] و [[ویلایەتی مووسڵ]]، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی [[عێراق]]دا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی [[عێراق]]. لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی [[پارێزگای کەرکووک]] بوو [[حکوومەتی عێراق]] بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]]ەوە و تا کۆتایی سەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|دەوڵەتی عوسمانی]] (٤) [[قەزا]] و (۱۱) [[ناحیە]]ی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە [[پارێزگا|لیوا]]، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا ==== پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:- # بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە. # جێگیرکردنی ناوی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوش تەپە]] لە بری ناحیەی دزەیی. # دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە([[قەزای مەخموور|مەخموور]] و [[ناحیەی گوێڕ|گوێڕ]]). # بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی [[قەزای مووسڵ]]ەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو [[قەزای شەرقات|ناحیەی شەرقات]] و [[ناحیەی شۆڕە]]، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما. # دابڕاندنی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] لە [[قەزای کۆیە]] و لکاندنی بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] ھاتە کایەوە. # دابڕاندنی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] لە [[قەزای ڕەواندز]] و لکاندنی بە [[ناحیەی بارزان|ناحیەی زێبار]]ی سەر بە [[قەزای ئاکرێ]]. بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ [[قەزا]] و ٩ [[ناحیە]])، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە [[قەزای ڕانیە]] نەکراوە.<ref name=":8">{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =التشکیلات الاداریة فی جنوب کردستان | ناونیشان = https://zheenlibrary.com/opac/index.php?lvl=record_display&id=9753 | نووسەر = عبداللە غفور |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=4 | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=4 | ٣ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|ناحیەی مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 | ٢ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=2 style="text-align: center | (٣)[[قەزا]] و (٩)[[ناحیە]] |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا ==== # بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە [[پارێزگای کەرکووک]] جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو [[زێی گەورە]] و [[زێی بچووک]] ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا. # [[قەزای ڕانیە]] دوای جێگیربوونی چارەنووسی [[پارێزگای سلێمانی|لیوای سلێمانی]]، [[قەزای ڕانیە]] سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] کە دەکەونە نێوان چیای [[ھەیبەت سوڵتان]]، [[زێی بچووک]] و ڕووباری باسەلامەوە بە [[قەزای کۆیە]] لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ [[قەزای ڕانیە]]. # ھەروەھا لە سنووری [[قەزای ڕانیە]]، [[ناحیەی ناودەشت]] ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی [[سەنگەسەر]] بوو. # لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی ([[قەرەچوغ]]) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ [[دەشت]]، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە [[قەزای ھەولێر]] دابڕێنران و کران بە [[قەزا]]، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە [[قەزای مەخموور]] ناوەندەکەی شارۆچکەی [[مەخموور]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا [[ناحیەی کەندێناوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا و ناوەندەکەی شارەدێی [[دیبەگە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =كورد وترك وعرب | ناونیشان = https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = سي جي ادمونز |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ژ ! قەزا ! ناحیە |- | rowspan=2 | '''١''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | rowspan=1 | '''٣''' | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە|کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | rowspan=4 | '''٥''' | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] |- | style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | rowspan=3 | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە|ڕانیە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center;" | [[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] |- | rowspan=2 | '''٢''' | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center;" | [[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی شێروان]] |- | rowspan=1 colspan=2 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | rowspan=1 colspan=7 style="text-align: center | '''(٥)[[قەزا]] و (١١)[[ناحیە]]''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا ==== # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] لەگەڵ ھەردوو [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و [[ناحیەی بارزان]] لە [[پارێزگای نەینەوا|لیوای مووسڵ]] دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە. # [[قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپ]]ە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = أطلس العراق الإداری | ناونیشان = https://books.google.iq/books/about/%D8%A3%D8%B7%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A.html?id=FZ390QEACAAJ&redir_esc=y%D9%88%D8%B9%D8%B1%D8%A8-pdf | نووسەر = احمد سوسة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | style="text-align: center |[[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٨٥٤ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ھەولێر]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٣٨٤٠ | style="text-align: center | ٣٠١ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٢٢٩٣ | style="text-align: center | ١١٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مەخموور]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٤٠٩٤ | style="text-align: center | ٢٤٤ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای کۆیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ١٩٥٧ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | rowspan=6 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=6 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=6 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٩٣١ | style="text-align: center | ٩٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[قەزای مێرگەسۆر|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕەواندز]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٥١٣٦ | style="text-align: center | ٤٤٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[بلێ]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[بلێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٨٢٩ | style="text-align: center | ٦٥ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕانیە]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە]] | style="text-align: center | [[ڕانیە]] | style="text-align: center | ١٠١٣ | style="text-align: center | ٩٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] | style="text-align: center | [[میرزا ڕۆستەمی گەورە]] | style="text-align: center | ٤١٤ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناودەشت]] | style="text-align: center | [[سەنگەسەر]] | style="text-align: center | ٨٧٣ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |'''کۆی [[قەزای ڕانیە]]''' | style="text-align: center | - | style="text-align: center | ٢٣٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٢) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨١٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٨''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا ==== لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی [[قەزای ڕانیە]]ی لێدابڕێنرا. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، [[قەزای شەقڵاوە]] ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە [[قەزای کۆیە]]. [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە [[قەزای شەقڵاوە]]وە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە [[قەزای شەقڵاوە|ناحیەی شەقڵاوە]] و (٣٤) کەرت لە [[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرەحەریر]] ھاتە کایەوە لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]، ناوەندەکەی لە شارەدێی [[پیرمام]]ە. # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی [[ھیران|ناحیەی خۆشناو]] لە سنووری [[قەزای شەقڵاوە]]دا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی [[ھیران]] بوو. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] لە [[قەزای ڕەواندز]] دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای [[مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی [[بلێ]]وە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی [[مێرگەسۆر]]. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، [[قەزای ڕانیە]] و [[ناحیەی ناودەشت]] و [[ناحیەی خدران|ناحیەی چناران]] لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە [[پارێزگای سلێمانی]]یەوە. # بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، [[ناحیەی قەراج]] لە سنووری [[قەزای مەخموور]]دا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی [[گۆمەشین]] دانرا.<ref name=":8" /> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=1 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=1 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=1 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٠٠ | style="text-align: center | ٢٠٨ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٥٦ | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ١٢٢٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ١٨٣٧ | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ١٠٤٨ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٩٠٩ | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٠١٧ | style="text-align: center | ١٠٣ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٧٥٢ | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٨٢٥ | style="text-align: center | ١١٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٦١١ | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٤٧٥ | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٣٥٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٥١٩ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٥٨٧ | style="text-align: center | ٦٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٦٧٩ | style="text-align: center | ٧٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٦) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٨٧٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} === پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠) === ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی [[عەبدولکەریم قاسم]] (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی [[عەبدولسەلام عارف]]، دواتر براکەی [[عەبدولڕەحمان عارف]] (٥) ساڵ، دەسەڵاتی [[حیزبی بەعس|بەعسییەکان]] لە دوو قۆناغدا، [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و [[سەددام حوسێن]] (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە [[سیاسەت]]ی [[عێراق]]، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.<ref name=":0" /> ==== قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا ==== # بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] لە سنووری [[قەزای ھەولێر]]دا ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[قوشتەپە]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية قوشتبة | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/204.html | نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] و (٣) کەرتیشی بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]]یش بە [[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]]ەوە لکێنراوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦٢/١٢/٢٣دا، [[ناحیەی دیانا]] لە سنووری [[پارێزگای ھەولێر]]دا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە [[قەزای ڕەواندز]] و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]]ی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[دیانا]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحية دیانا | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/790.html| نووسەر = القوانين والتشريعات العراقية |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی [[قەزای کۆیە]] بە [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا. {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ژ. کەرت |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٠٠ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٣٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[گۆمەشین، قەراج|گۆمەشین]] | style="text-align: center | ٨٦ |- | rowspan=2 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٧١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ٦٧ |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای چۆمان|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٨٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٥٧ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٥٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی بارزان]] | style="text-align: center | [[بارزان]] | style="text-align: center | ٢٣ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٤٢ |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[باتاس]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٨) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠٠''' |- |} ==== قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا ==== # بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی قەراج]]ەوە لکێندراوە. # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی [[ناحیەی دیانا]] و (٢٢) گوندی [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] لە سنووری [[قەزای ڕەواندز]] و ناوەندەکەیشی لە گوندی ([[خەلیفان]]) بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خلیفان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/13278.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]]ەوە. # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، [[قەزای چۆمان]] ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی [[چۆمان]] بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث قضاء جومان | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/6215.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی [[ناحیەی قەراج]] لە گوندی [[گۆمەشین، قەراج|گومەشین]]ەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی [[باقرتە]]. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]]، (٢٣) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] و (٤) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی شۆڕش]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای کۆیە]]وە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[دێگەڵە]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة شورش | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9281.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات |ناحیەی خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی [[خەبات|ھەنجیرۆک]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة خبات | ناونیشان = https://wiki.dorar-https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/9283.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە [[قەزای چۆمان]]ەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی [[حاجی ئۆمەران]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم باحداث ناحیة حاجی عمران | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/11207.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی [[ناحیەی کەندێناوە]]، (١١) کەرتی [[ناحیەی قەراج]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز|ناحیەی دووبز]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]]ی سەر بە [[قەزای ھەولێر]] بە [[ناحیەی پردێ]]ی سەر بە [[قەزای کەرکووک]]ەوە لکێندرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ارتباط مقاطعات من محافظة اربيل والحاقها بالتأميم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/2161.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە بڕیاری [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة)]] ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، [[ناحیەی بارزان]] ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ی سەر بە [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]ەوە لکێندراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحية بارزان التابعة لمحافظة اربيل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/7966.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[عەنکاوە]] | style="text-align: center | ٩٤٠ | style="text-align: center | ٦٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|ناحیەی قوشتەپە]] | style="text-align: center | [[قوشتەپە]] | style="text-align: center | ١٢٧٣ | style="text-align: center | ٩٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٤٧٠ | style="text-align: center | ٣١ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٩٣''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٢٩ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٧٧ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی کەندێناوە]] | style="text-align: center | [[دیبەگە]] | style="text-align: center | ٧٠٧ | style="text-align: center | ٤٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٧٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٦٣٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای کۆیە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[کۆیە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٦٤٧ | style="text-align: center | ٤٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|ناحیەی تەقتەق]] | style="text-align: center | [[تەقتەق]] | style="text-align: center | ١٠٧٣ | style="text-align: center | ٥٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شۆڕش]] | style="text-align: center | [[دێگەڵە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای کۆیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٢٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٢''' |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ٥٠٩ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی دیانا]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٢٩٠ | style="text-align: center | ٤١٥ |- | style="text-align: center |[[قەزای سیدەکان|ناحیەی برادۆست]] | style="text-align: center | [[سیدەکان]] | style="text-align: center | ١٦٩٠ | style="text-align: center | ١١٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤١٥ | style="text-align: center | ٣٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٩٠٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢١٥''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٥ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]] | style="text-align: center | [[مێرگەسۆر]] | style="text-align: center | ٧٨٥ | style="text-align: center | ٧٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] | style="text-align: center | [[شێروان مەزن]] | style="text-align: center | ٦٢٤ | style="text-align: center | ٤٢ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مێرگەسۆر|قەزای زێبار]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٠٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٢٠''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٦ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خۆشناو]] | style="text-align: center | [[ھیران]] | style="text-align: center | ٤٩٢ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی دیرە حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٤٦٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٨٠٠ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٧٥٢''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | rowspan=3 style="text-align: center;" | ٧ | rowspan=2 style="text-align: center;" | [[قەزای چۆمان]] | rowspan=2 style="text-align: center;" |[[چۆمان]] | style="text-align: center | [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] | style="text-align: center | [[گەڵاڵە، چۆمان|گەڵاڵە]] | style="text-align: center | ٦٧٤ | style="text-align: center | ٦٦ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | [[حاجی ئۆمەران]] | style="text-align: center | ٢٤٥ | style="text-align: center | ١٩ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای چۆمان]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٩١٩''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٨٥''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(٢١) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٤٤٢٧''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٤٥''' |- |} ==== قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا ==== # بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی [[دیانا]] بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، [[ناحیەی گەڵاڵە|ناحیەی باڵەک]] ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]ەوە لکێنرا. # ھەڵوەشاندنەوەی [[ناحیەی شێروان مەزن|ناحیەی مزووری باڵا]] و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی مێرگەسۆر]]ەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الغاء ناحیة مزوری بالا فی محافظة اربیل | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/20502.html | نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> # بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی ([[ناحیەی ناوەندی قەزای قوشتەپە|قوشتەپە]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|خەبات]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان|برادۆست]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|مێرگەسۆر]]، [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای تەقتەق|تەقتەق]] و [[ناحیەی شۆڕش|شۆڕش]]) ھەڵوەشێنرانەوە. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو [[ناحیەی ھیران|ناحیەی خوشناو]]ی سەر بە [[قەزای شەقڵاوە]] و [[ناحیەی کەندێناوە]]ی سەر بە [[قەزای مەخموور]] ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، '''(ا)''' ناحیەکانی ([[قەزای عەنکاوە|عەنکاوە]]، [[ناحیەی گۆڕەتوو|ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار]]، [[ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان]]) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. '''(ب)''' [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. '''(ج)''' [[قەزای کۆیە]] ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = الدلیل الاداری للجمھوریة العراقیة | ناونیشان = https://uomustansiriyah.edu.iq/books/94357.html | نووسەر = مؤید سعید بسیم |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا<ref> https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=</ref> ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت ! ژ ! قەزا ! ناحیە ! ناوەند ! ڕووبەر^٢ ! ژ.کەرت |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''١''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر|ھەولێر]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ ھەولێر]] | style="text-align: center;" | ٢١٨٥ | style="text-align: center;" | ١٦٢ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٣''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|سدیق]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[دیانا]] | style="text-align: center;" | ٤٦٥٦ | style="text-align: center;" | ٣٤٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center;" | [[خەبات]] | style="text-align: center;" | ٥٢١ | style="text-align: center;" | ٣١ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center;" | [[ خەلیفان]] | style="text-align: center;" | ٤٤٨ | style="text-align: center;" | ٣١ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center;" | [[کۆیە]] | style="text-align: center;" | ٢١٢٤ | style="text-align: center;" | ١٤٢ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center;" | ١٨٠ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای ھەولێر''' | style="text-align: center;" | '''٤٨٣٠''' | style="text-align: center;" | '''٣٣٥''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای سدیق''' | style="text-align: center;" | '''٥٢٨٤''' | style="text-align: center;" | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٢''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور|مەخموور]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[ مەخموور]] | style="text-align: center;" | ١٢١٤ | style="text-align: center;" | ٧٥ | rowspan=4 style="text-align: center;" | '''٤''' | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە|شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center;" | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center;" | ٤٠٤ | style="text-align: center;" | ٣٤ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center;" | [[باقرتە]] | style="text-align: center;" | ٩٨٣ | style="text-align: center;" | ٧٨ | style="text-align: center;" | [[ناحیەی ناوەندی قەزای ھەریر|ناحیەی ھەریر]] | style="text-align: center;" | [[ھەریر]] | style="text-align: center;" | ٦٤١ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | style="text-align: center;" | [[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center;" | [[گوێڕ]] | style="text-align: center;" | ٥٨٦ | style="text-align: center;" | ٥١ | style="text-align: center;" | [[قەزای پیرمام|ناحیەی پیرمام]] | style="text-align: center;" | [[پیرمام]] | style="text-align: center;" | ٧٨٩ | style="text-align: center;" | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای مەخموور''' | style="text-align: center;" | '''٢٧٨٣''' | style="text-align: center;" | '''٢٠٤''' | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی قەزای شەقڵاوە''' | style="text-align: center;" | '''١٨٣٤''' | style="text-align: center;" | '''١٨٦''' |- |} ==== قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا ==== # ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت. # بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی [[ناحیەی پردێ]] و (۳۸) کەرتی [[ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز]] ھەڵوەشێنرا و بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە [[ناحیەی پردێ]] بە [[قەزای ھەولێر]]ەوە لکێندراوە، ڕووبەری [[ناحیەی پردێ]] تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی [[پردێ]]ی لە خۆدەگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ =مرسوم تنظیم الحدود الاداریة لمحافظة التأمیم | ناونیشان = https://wiki.dorar-aliraq.net/iraqilaws/law/15066.html| نووسەر = القوانین والتشریعات العراقیة |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> {|class= wikitable style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا<ref> https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960</ref> ! ژ ! [[قەزا]] ! ناوەند ! [[ناحیە]] ! ناوەند ! ڕووبەر/کم<small>٢</small> ! ژ. کەرت |- | rowspan=5 style="text-align: center;" | ١ | rowspan=4 style="text-align: center;" | [[قەزای ھەولێر]] | rowspan=4 style="text-align: center;" |[[ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ناحیەی کەسنەزان|ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر]] | style="text-align: center | [[ھەولێر]] | style="text-align: center | ٣٠٤٥ | style="text-align: center | ٢٠٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەبات|ناحیەی خەبات]] | style="text-align: center | [[خەبات]] | style="text-align: center | ٥١٢ | style="text-align: center | ٣١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە|ناحیەی کۆیە]] | style="text-align: center | [[کۆیە]] | style="text-align: center | ٢١٢٤ | style="text-align: center | ١٤٢ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی پردێ]] | style="text-align: center | [[پردێ]] | style="text-align: center | ٠ | style="text-align: center | ٠ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ھەولێر]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٦٩٠''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٣٧٧''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٢ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای مەخموور]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[مەخموور]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور]] | style="text-align: center | [[مەخموور]] | style="text-align: center | ١٢١٤ | style="text-align: center | ٧٥ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی گوێڕ]] | style="text-align: center | [[گوێڕ]] | style="text-align: center | ٥٨٦ | style="text-align: center | ٥١ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی قەراج]] | style="text-align: center | [[باقرتە]] | style="text-align: center | ٩٨٣ | style="text-align: center | ٧٨ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای مەخموور]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٧٨٣''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٢٠٤''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٣ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[دیانا]] | style="text-align: center | [[ناحیەی دیانا|ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق]] | style="text-align: center | [[دیانا]] | style="text-align: center | ٤٦٥٦ | style="text-align: center | ٣٤٤ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای خەلیفان|ناحیەی خەلیفان]] | style="text-align: center | [[خەلیفان]] | style="text-align: center | ٤٤٨ | style="text-align: center | ٣٨ |- | style="text-align: center |[[ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز|ناحیەی ڕەواندز]] | style="text-align: center | [[ڕەواندز]] | style="text-align: center | ١٨٠ | style="text-align: center | ٣٤ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای ڕەواندز|قەزای سدیق]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٥٢٨٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''٤١٦''' |- | rowspan=4 style="text-align: center;" | ٤ | rowspan=3 style="text-align: center;" | [[قەزای شەقڵاوە]] | rowspan=3 style="text-align: center;" |[[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | [[ناحیەی ھیران|ناحیەی ناوەند]] | style="text-align: center | [[شەقڵاوە]] | style="text-align: center | ٤٠٤ | style="text-align: center | ٣٤ |- | style="text-align: center |[[قەزای ھەریر|ناحیەی حەریر]] | style="text-align: center | [[ھەریر]] | style="text-align: center | ٦٤١ | style="text-align: center | ٧٦ |- | style="text-align: center |[[قەزای پیرمام|ناحیەی سەلاحەددین]] | style="text-align: center | [[پیرمام]] | style="text-align: center | ٧٨٩ | style="text-align: center | ٧٦ |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی [[قەزای شەقڵاوە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٣٤''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٨٦''' |- | colspan=3 style="text-align: center | '''کۆی گشتی''' | colspan=1 style="text-align: center | '''(١٣) [[ناحیە]]''' | colspan=1 style="text-align: center | '''-''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١٥٥٩١''' | colspan=1 style="text-align: center | '''١١٨٣''' |- |} === لە دوای ڕاپەڕین === ==== قۆناغی یەکەم ساڵی ١٩٩١-١٩٩٢ ==== * لەم قۆناغەدا [[پارێزگای سلێمانی]] و پارێزگای ھەولێر و [[پارێزگای دھۆک]] لە لایەن [[بەرەی کوردستانی]]ەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕێوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە [[ھەرێمی کوردستان]] دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ [[پەرلەمانی کوردستان]] پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە. ==== قۆناغی دووەم ساڵی ١٩٩٢-٢٠٠٣ ==== * لەم قۆناغەدا یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر بە پێی ئاوەدانکردنەوە نوێ کرانەوە و یەکە کارگێڕییەکان چوونەوە جێی خۆیان و ناوی کوردییان لێنرانەوە، ھەرچەندە [[شەڕی براکوژی]] کاریگەری خۆی لەسەر ئەم ئاواکردنەوەیەش دانا و [[ھەرێمی کوردستان]] بووە دوو حکومەتی جوودا و تاوەکو ئێستاش کاریگەری لەسەر پڕۆسەی حکومداری جێھێشتووە. ==== قۆناغی سێیەم ٢٠٠٣-٢٠١٤ ==== لەم قۆناغەدا چەند گۆڕانکارییەک لە یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێردا کرا لەوانەم: # بە بەیانی ژمارە (١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤/١٠/٢٦دا، '''(ا)'''ھێنانە کایەی [[قەزای خەبات]] لە سنووری پارێزگای ھەولێر، بە دابڕانی ناحیەی خەبات لە [[قەزای ھەولێر]]. '''(ب)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی دارەشەکران]] لە ناوچەی زرارەتی سەر بە [[قەزای خەبات]] کە ناوەندەکەی لە گوندی [[دارەشەکران|قەرەقاجین]] دەبێت. '''(ج)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر|ناحیەی ڕزگاری]] سەر بە [[قەزای خەبات]] و ناوەندەکەی لە کۆمەڵگای ([[تۆپزاوە]]) دەبێت. '''(د)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی شەمامک]] کە ناوەندەکەی لە گوندی (پیرداود) و سە ر بە [[قەزای خەبات]] دەبێت. '''(و)'''ھێنانە کایەی [[ناحیەی گۆڕەتوو]] لە سنووری [[قەزای مێرگەسۆر]]، لە گوند و کەرتەکانی ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر دروستکرا، بەمەش ناحیەی ناوەندی قەزای مێرگەسۆر ھەڵوەشێنرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = بەیانی ژمارە(١)ی وەزارەتی ناوخۆ لە ٢٠٠٤دا | ناونیشان = https://gov.krd/moj/publications/%D9%88%DB%95%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/| نووسەر = وەقایعی کوردستان ژمارە (٥٢) |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == قەزاکانی پارێزگای ھەولێر == {| class="wikitable sortable" |- ! ژمارە !! ناوی قەزا !! ناوەند !! ژمارەی دانیشتووان<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305034943/http://krso.net/Default.aspx?page=article&id=1137&l=3 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | ١ || [[قەزای ھەولێر]] || [[ھەولێر]] || ٩٣٠٬٣٨٩ |- | ٢ || [[قەزای دەشتی ھەولێر]] || [[بنەسڵاوە]] || ٢١٧٬٥٨٩ |- | ٣ || [[قەزای مەخموور]] || [[مەخموور]] || ٢٠٥٬٠٦٦ |- | ٤ || [[قەزای سۆران]] || [[سۆران]] || ١٨٢٬٩٧٦ |- | ٥ || [[قەزای شەقڵاوە]] || [[شەقڵاوە]] || ١٤٧٬٢١٩ |- | ٦ || [[قەزای کۆیە]] || [[کۆیە]] || ١١٠٬٠٢٥ |- | ٧ || [[قەزای خەبات]] || [[خەبات (شار)|خەبات]] || ١٠٨٬٤٦٢ |- | ٨ || [[قەزای مێرگەسۆر]] || [[مێرگەسۆر]] || ٥٢٬١٧٨ |- | ٩ || [[قەزای چۆمان]] || [[چۆمان]] || ٣٠٬٧٤٨ |- |١٠ |[[تەقتەق|قەزای تەق تەق]] |[[تەقتەق|تەق تەق]] |٢٥٬٠٠٠ |- | ١١ || [[قەزای ڕەواندز]] || [[ڕەواندز]] || ٢٤٬٩٨٦ |} == ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر == '''[[ھاوینەھەواری شەقڵاوە]]:''' ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی. '''[[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ]]':'' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن. '''[[تاڤگەی بێخاڵ|ھاوینەھەواری بێخاڵ<nowiki>'''</nowiki>]]:''' ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین. '''[[ھاوینەھەواری جوندیان]]:''' ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران. '''ھاوینەھەواری '''حاجی ئۆمەران:''' دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری. '''سەری ڕەش و پیرمام:''' دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە [[باشووری کوردستان]] بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی [[پێشمەرگە]]ی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە. == کشتوکاڵ == ھەروەک دەزانرێت [[ھەرێمی کوردستان]] بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی ([[زار چەمی]]) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک ([[شانەدەر]]) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی [[ھاوین]] بەرھەمەکانی وەک ([[تەماتە]]، خەیار، [[باینجان]]، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە ([[گەنم]]، [[جۆ]]، [[نیسک]]، [[نۆک]]، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک: # دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج). # بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن) # سەوزەوات ([[تەماتە]]، [[خەیار]]، شفتی، گندۆرە، [[پیاز]]) # میوە ([[ترێ]]، [[سێو]]، [[قەیسی]]، خۆخ، ھەرمێ، [[ھەنار]]). # پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، [[فاسولیای تەڕ]]). جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری [[عێراق]]. == نەخشەکان == <gallery> Kurdistan governorates 2012.png|پارێزگاکانی ھەرێم Hewler governorate 2012.png|قەزاکانی ھەولێر (٢٠١٢) </gallery> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * [https://web.archive.org/web/20110308105346/http://hawlergov.org/kur/subject.aspx?ID=97 نەخشەی پارێزگای ھەولێر- وەزارەتی پلان دانان] * [https://web.archive.org/web/20100810220702/http://krso.net/default.aspx?l=2 یەکە کارگێریەکانی ھەرێمی کوردستان]، دەستەی ئاماری ھەرێم - وەزارەتی پلان دانان {{پارێزگای ھەولێر}} {{قەزاکانی ھەرێمی کوردستان}} {{پارێزگاکانی کوردستان}} {{پارێزگاکانی عێراق}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|عێراق|جوگرافیا|کوردستان}} {{پۆلی کۆمنز|Arbil Governorate}} [[پۆل:پارێزگای ھەولێر|*]] [[پۆل:مانگیلەی بەپیت]] [[پۆل:پارێزگاکانی کوردستان|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی عێراق|ھەولێر]] [[پۆل:پارێزگاکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان]] [[پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو]] qn622hi8pykhrwqqbf4ngkv8kwo8zni 0 2476 1588946 1510757 2026-06-06T14:46:19Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588946 wikitext text/x-wiki {{ژکزی بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{کەسایەتی | ناو = فرانشیسکۆ لۆرینزۆ تۆتی | وێنە = Totti_2007.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | شوێنی لەدایکبوون = [[ڕۆما]]، [[ئیتالیا|ئیتاڵیا]] | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٧ ى سێپتێمبه‌رى ساڵى ١٩٧٦ز | نەتەوە = [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]] | پیشە = یاریزان | باڵا = ١،٨٠ سم | کێش = ٨٢ کیلۆگرام | ژمارەی درێس = ١٠ }} '''فرانشیسکۆ لۆرینزۆ تۆتی''' ''(بە [[ئیتالیایی|ئیتاڵی]]: Francesco Totti)'' لە ساڵی[[١٩٧٦]] لە شاری [[ڕۆما|رۆمای]] [[ئیتالیا|ئیتاڵی]] بە تایبەتی لە ناوچەی [[بۆرتۆ میترونیا]] لە دایکبووە، باوکی تۆتی رۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە ژیانی ئەو یاریزانە و یارمەتیەکی زۆری داوە، دایکی تۆتی کە ناوی فیوریلا یانەی رۆمای زۆر خۆش دەوێ یارمەتیکی زۆری داوە تا گەیشتۆتە ئەو ئاستە. کە تەمەنی گەیشتە (٥) ساڵ دایک و باوکی سوور بوون لەسەر ئەوەی بیبەنە یانەیەک ، تۆتی لە تەمەنی (٥) ساڵیدا پەیوەندی بە یانەی فورتیتودو کرد، کاتی مناڵی تۆتی جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ مناڵانی دیکە ھەبوو، فیوریلای دایکی دەڵێ تۆتی کوڕم مناڵێکی سادە نەبوو و بە پێچەوانەی ھەموو مناڵێکی جیھان بوو ھیچ کاتێک سەیری کارتۆن و وێنەی جولاوی نەدەکرد و گرنگیەکی زۆری بە [[تۆپی پێ]] دەدا، ساڵی (١٩٨٦) یەکەمین ھەنگاوی تۆتی بوو لە ژیانی وەرزشی دوای ئەوەی پەیوەندی بە یانەی لودیجیانی کرد و ھەر لەوێ بەخێرایی ئاستی بەروە لوتکە رۆیشت ھەردوو یانەی رۆما و لازیۆ ھەوڵیان دا بۆندی لەگەلچدا ببەستن سەرەرای ئەوەی تەمەنی (١٠) ساڵ بوو، لە (٢٨)ی مارسی ساڵی (١٩٩٣) کە یەکەمین یاری بوو بۆ تۆتی لەگەڵ تیپی یەکەمی یانەی رۆما بەرامبەر یانەی برێشیا . کە لۆرینزۆ تۆتی تەمەنی گەیشتە (١٤) ساڵی لەگەڵ برادەرە مناڵەکانی چاویان بە سەرۆکی یانەی رۆما فیولایان کەوت و لەسەرووی ھەموویان زۆر قسەی لەگەڵ تۆتی کرد و داوای لێکرد کە زیاتر ھەوڵ بدات و ئەم قسەش زیاتر ورەی تۆتی بەرزکردەوە و لە (٢٨)ی مارسی ساڵی (١٩٩٣) لۆرینزۆ تۆتی لەتەمەنی (١٧ ) ساڵیدا یەکەمین یاری خۆی لەگەڵ یانەی رۆمادا ئەنجامدا ، ھەر لەو کات و ساتەدا دەوری تۆتی لە یانەی رۆما و ھەڵبژاردەکانی ئیتاڵیا بە دیار کەوت و بۆندێکی وەکو یاریزانێکی پێشەگر مۆرکرد وەکو یاریزانێکی پێشەگر مامەڵەی لەگەڵدا بکرێ، نزیکترین پاڵەوانیەتی لە دڵی تۆتی مۆندیالی (٢٠٠٦) بوو کە گەیشتە بەرزترین ئاستی و بووە خۆشحاڵی گەڵی ئیتاڵیا. ئیملاری بلازی شاجوانی ئیتاڵیای پێشوو و بێژەری تەلەڤزیۆنی ئیتاڵیا،لە دوای ئەوەی کە ناوبانگی وەرزشی تۆتی سەرنجی رادەکێشێت دەبێە ھاوسەری و پاشان تۆتی فلیمی ئاھەنگی ھاوسەریەکەیانی بە (سی ھەزار) یۆرۆ فرۆشت کە تیاییدا بنەماڵەی ھەردوو لا و برادەران و ھاندەرانی یانەی رۆما ئامادەبوون، سەبارەت بە ئیلاری دەڵێت: ئیلاری دوو گوڵی جوانی پێشکەش کردم ئەویش ھەردوو منداڵەکانمان ( تریستیان و شانێل )بوون کە دوو منداڵی ئازیز و خۆشەویستن لەلام . فرانچیسکۆ تۆتی بەئەستێرەی ئەستێرەکانی ڕۆما دادەنرێت و بەخۆشەویسترین کەسایەتی شاری ڕۆما و بەناوبانگترینیانە،لە ٢٧/٩١٩٧٦ لە ڕۆما لەدایکبووە،تۆتی بەر لەوەی یاریزانی ڕۆما بێت،بەئەمەکترین ھاندەری یانەکەیەتی و لەبەر خۆشەویستی بێسنووری بۆ یانەکەی بۆندی چەندین یانەی بەناوبانگی جیھانی ڕەتکردووەتەوە لەپێشیانەوە ڕیاڵ مەدرید،یۆڤانتۆس، میلان،ئەنتەر میلان و مانچستەر یونایتد…ئەو یاریزانی ژمارە ‌یەک و گۆڵکەر و خاوەنی زۆرترین نازناوە لەمێژووی یانەکەدا. “ئیر پوپۆنی” کە ھاندەرانی یانەکەی لەخۆشەویستیاندا بۆی وای پێدەڵێن بە یەکێک لەمەزنترین یاریزانانی سەردەمەکەی خۆی دادەنرێت و ھەروەھا باشترین یاریزانە لەمێژووی یانەکەیدا. تۆتی لەژیانی وەرزشی خۆیدا بەچەندین نازناوی جۆراوجۆر شادبووە کە گرنگترینیان بەدەستھێنانی جامی جیھانی ٢٠٠٦ و خولی ئیتاڵی و کوپا ئیتاڵیا و … تۆتی لە شارۆچکەی پۆرتا میترۆنیای سەر بەشاری ڕۆما لەدایکبووە و ساڵانی سەرەتایی تەمەنی ھەر لەوێ بەسەربرد.تۆتی جۆسێپی جیانینی کاپتنی پێشووی یانەی ڕۆمای بەسەرمەشقی خۆی دەزانی و دەیویست کە گەورەبێت،ڕێچکەی ئەو یاریزانە مەزنە بگرێت و ژیانی وەرزشی لەڕۆما دەستپێبکات و ھەر لەوێ کۆتایی پێبھێنێت.تۆتی لەگەڵ منداڵانی لەخۆی گەورەتر بەشێوەیەکی بەردەوام یاریی دەکرد…تۆتی یەکەم ھەنگاوی ڕاستەقینەی بەرەو جیھانی تۆپی پێ لەگەڵ یانەی فۆرتیۆدۆ بوو،بەھۆی نزیکیی بارەگای ئەو یانەیە لەماڵی خۆیانەوە و ھەروەھا ھەندێک لەھاوەڵانی لەھەمان یانە یارییان دەکرد،تۆتی سەرەڕای بچووکی تەمەنی لەچاو یاریزانە لاوەکانی دی،بەڵام ھەر زوو بەھرە و توانای لە یارییکردن بەتۆپ و بڕینی یاریزانان و ژیری وی لەپاسی درێژ دەرکەوت،بۆیە بووە جێی سەرنجی زۆرێک لەیانە وەرزشییەکان و ئەکادیمیای وەرزشی یانەکانی میلان و ئەنتەر و لازیۆ،بەڵام یانەی لۆدیجیانی توانیان لەڕێی باوکییەوە تۆتی ڕازی بکەن بەپێدانی ڤێلایەک بۆ نیشتەجێ بوون تیایداو دۆزینەوەی کارێک بۆ باوکی…پاش دوو ساڵ یارییکردن لەگەڵ یانەی لۆدیجیانی،کاتی ئەوە ھاتبوو تۆتی بەرەو جیھانی پیشەگەری ھەنگاو بنێت و بچێتە یەکێک لەیانەکانی بەشدار لە کاڵچیۆ…لەشاری ڕۆما ھەردوو [[یانەی تۆپی پێی ڕۆما|یانەی ڕۆما]] و لازیۆ ھەبوو،لەبەربوونی پەیوەندییەکی پتەوی دۆستانە فەرمی لەنێوان یانەی لۆدیجیانی و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری یانەی لازیۆ،بەڵام خانەوادەکەی تۆتی بەتایبەتی دایکی و ئەمیدیۆ مێرۆنی،ئاراستەی تۆتی ـیان بەرەو یانەی ڕۆما گۆڕی و بووە سەرەتای دەرکەوتن و گەشانەوەی ئەستێرەی بەختی تۆتی. [[پەڕگە:Totti 2011.jpg|200px|thumb|left|فڕانشیسکۆ تۆتی ئەستێرەی گورگەکان [[ڕۆما]]]] == تۆتی لەگەڵ ڕۆما،پاشان ڕۆما..دواتر ھەر ڕۆما == تۆتی ئەو کاتەی چووە ڕیزی لاوانی یانەی ڕۆما تەمەنی تەنھا ١٣ ساڵ بوو،لەو ماوەیەدا تۆتی بەقۆناغی پێگەیشتنی تەواودا ڕۆیشت و بەتەواوی ئامادەبوو بۆ ھەنگاوی دواتری،ساڵێک دواتر،واتا لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا سەرۆکی مێژووی یانەی ڕۆما دینۆ ڤیۆلا ئاھەنگێکی بۆ ڕێکخستن بەھۆی بوونیان بەپاڵەوانی پێشبڕکێی “لاوانی داھاتووی ئیتاڵیا” و لەو ئاھەنگەدا ڤیۆلا بە تۆتی گووت:بیستوومە کە یاریزانێک نایابی،من لەداھاتوودا چاوەڕوانت دەکەم”.پاش سێ ساڵ یاریی کردن لەڕیزی لاوانی یانەکە،ڤۆیادین بۆشکۆڤ بۆ یەکەمجار تۆتی بانگھێشتکرد بۆ ئەوەی یەکەم یاریی فەرمی خۆی لەگەڵ ڕۆما بکات لەتەمەنی ١٦ ساڵیدا بەرامبەر یانەی بریشیا کە بەدوو گۆڵی بێبەرانبەر یارییەکەیان بردەوە لە ٢٨/٣/١٩٩٣…ساڵانی دواتر،تۆتی زیاتر ھەلی یاری کردن و نمایش کردنی تواناکانی بۆ ھەڵکەوت و یەکەم گۆڵی خۆی لەگەڵ ڕۆما لە ٢٤ ی ئەیلولی ١٩٩٤ کرد کەگۆڵی یەکسانبوونی یانەکەی بوو لەگەڵ یانەی فۆجیا.تۆتی لەساڵانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ ھەلی زیاتری یاریی کردنی پێدرا و توانی ١٦ گۆڵ تۆمار بکات.لە ١٩٩٧ ـەوە شارەی کاپتنی یانەی ڕۆمای پێدرا و وەکو سمبوڵ ێک لەلایەن ھاندەرانەوە سەیر دەکرا،زدینک زیمان-ی ڕاھێنەری ئەو کاتەی ڕۆما بە پلانی ٤-٣-٣ـی ھێرشبەریی یاریی دەکرد و تۆتی وەکو یاریزانی باڵی چەپ یاریی پێدەکرا،لەو دوو ساڵەدا لەگەڵ ئەو ڕاھێنەرە توانی ٣٠ گۆڵ تۆماربکات. ھەرچەندە تۆتی بۆ دوا یارییەکانی جامی جیھانی ١٩٩٨ـی فەڕەنسا بانگھێشت نەکرا،بەڵام خەڵاتی باشترین یاریزانی لاوی تازەھەڵکەوتووی وەرزی ١٩٩٨-١٩٩٩ـی پێدرا. == ٢٠٠٠-٢٠٠١ ،تۆمارکردنی سەروەریی == پاش ئەوەی ڕاھێنەری بەئەزموون(فابیۆ کاپێللۆ)بووە ڕاھێنەری ڕۆما،داوای لە فرانکۆ سینسی باشترین سەرۆکی یانەی ڕۆما لەمێژوودا کرد کە چەند یاریزانێکی بۆ دابین بکات بۆ ئەوەی خولی ئیتاڵی بۆ بەدەستبھێنێت،سینسی داواکەی کاپێللۆی بەجێھێنا و باتیستوتا و واڵتەر ساموێلی بۆ کڕی کە ئەوەی یەکەمیان لەگەڵ تۆتی بوونە ترسناکترین دوانەی خولی ئیتاڵی و تۆتی بەتۆمارکردنی ١٣ گۆڵ توانی سەرکردایەتی یانەکەی بکات بۆ بەدەستھێنانی خولی ئیتاڵی بۆ دووەمجار لەمێژووی ڕۆمادا.لەھەمان ساڵدا جامی سوپەری ئیتاڵی”سوپەر کوپا ئیتالیانۆ”ـی بەدەستھێنا و بە سێ گۆڵی بێبەرامبەر لەیانەی فیۆرێنتینا یان بردەوە کە تۆتی یەکێک لە گۆڵەکانی تۆمارکرد…لەساڵانی ٢٠٠٠ و ٢٠٠١ تۆتی بەباشترین یاریزانی ئیتاڵیا و خولی ئیتاڵی ھەڵبژێردرا.لە وەرزی دواتردا ھێندەی نەمابوو بۆ ساڵی دووەم لەسەر یەک تۆتی و جیالۆڕۆسۆییەکان نازناوی خولی ئیتاڵی بەدەستبھێنن،بەڵام [[یانەی تۆپی پێی یوڤێنتوس|یانەی یۆڤانتۆس]] تۆرینۆ بەھۆی ژیری مارچیلۆ لیپی ـیەوە نازناوەکەیان لەژێر دەست دەرھێنان. لەساڵانی دواتردا تۆتی لەشێوە پلانی ٣-٥-٢ ـدا وەکو ھێرشبەری دووەم یاریی دەکرد،توانی ٢٠ گۆڵ تۆماربکات لەو وەرزەدا”٢٠٠٣-٠٤″ و پلەی دووەمیان لەدوای یانەی میلان بەدەستھێنا و ھەروەھا بۆ دووەمجار بەباشترین یاریزانی ساڵ لە ئیتاڵیا ھەڵبژێردرا.وەرزی ٢٠٠٤-٠٥ بۆ ڕۆما و تۆتی زۆر ناخۆش بوو،چونکە کاپێللۆ لەڕۆما ڕۆیی لە یۆڤانتۆس لەنگەری گرت،بەھۆی گۆڕینی چوار ڕاھێنەر تەنھا لەو وەرزەدا ڕۆما پلەی ھەشتەمی بەدەستھێنا،لە ٣/١٠/٢٠٠٤ تۆتی گۆڵی ١٠٠ ھەمینی خۆی لەیانەی ئەنتەرمیلان تۆمارکرد،دوو دواتر،لە ١٩ی [[کانوونی یەکەم]] فرانچیسکۆ بووە گۆڵکەری یەکەمی ڕۆما لەمێژووی خولی ئیتاڵیدا بە تۆمارکردنی گۆڵی ژمارە ١٠٧ لەدژی یانەی پارما،بەو گۆڵە تۆتی توانی ڕیکۆردی ڕۆبێرتۆ پرۆزۆی یاریزانی پێشووی یانەکەیان بشکێنێت. == تۆتی وەکو ھێرشبەر لەگەڵ سپالێتی == لە وەرزی ٢٠٠٥-٠٦ لۆچیانۆ سپالێتی پۆستی ڕاھێنەرایەتی ڕۆمای گرتە دەست و پلانی یاریی کردنی یانەکەی بۆ ٤-٢-٣-١ گۆڕی،لەو پلانەدا تۆتی وەکو ھێرشبەر یاریی دەکرد،بەڵام تەکتیکی سپالێتی ئەوەبوو کەتۆتی بگەڕێتە دواوە و وەکو ھێرشبەری نادیار یاریی بکات و پاس بدات و گۆڵ بکات و …ئەو پلانە ڕێخۆشکەر بوو بۆ ھێرشبردن لەلایەن یاریزانانی ناوەندی ھێرشبردن بەھۆی گەڕانەوەی تۆتی بۆ ناوەندی یاریگا کە ببووە ھۆی سەرلێشێواوی بەرگریکارانی تیپی بەرامبەر.تۆتی لەو شێوەپلانەدا توانی گۆڵی زیاتر تۆماربکات،بەجۆرێک ١٥ گۆڵی لە ٢٤ یارییدا تۆمارکرد و یانەکەی ١١ یاریی یەک لەسەر یەکی بەو پلانە نوێیە بردەوە. لە ١٩/٢/٢٠٠٦ تۆتی لەیاریی یانەکەیدا بەرامبەر ئیمپۆلی بەسەختی لەلایەن ڕیچارد ڤانجیلی ـیەوە لێیدرا کە بووە ھۆی ئەوەی مەترسی دوورکەوتنەوەی لەجامی جیھانی ٢٠٠٦ ـی لێبکرێت،بەڵام دواتر لە ١١/٥/٢٠٠٦ لەپێکان گەڕایەوە و لەیاریی کۆتایی کوپا ئیتاڵیا وەکو یاریزانی یەدەگ یاریی پێکرا کە یارییەکەیان بەئەنجامی ٣-١ لە ئەنتەرمیلان بردەوە. وەرزی ٢٠٠٦-٠٧ بۆ تۆتی وەرزێکی زۆر تایبەت بوو چونکە سەرقافڵەی گۆڵکەرانی ئیتاڵیا و ئەوروپای بە ٢٦ گۆڵ گرت،و یانەی ڕۆما ئەو وەرزەی بە پلەی دووەم تەواوکرد پاش ئەنتەرمیلانی یەکەم و پاڵەوان،بەڵام لەیاریی کۆتایی کوپا ئیتاڵیادا تۆڵەیان لە نێرادزۆری”ئەنتەرمیلان”کردەوە و بوونە پاڵەوانی جامی ئیتاڵیا ٢٠٠٧ .ھەروەھا خەڵاتی پێی ئاڵتوونی وەکو سەرلیستی گۆڵکەرانی ئەوروپای پێبەخشرا. تۆتی گۆڵی ژمارە ٢٠٠ ـەمینی خۆی لەگەڵ ڕۆما لە [[یانەی تۆرینۆ]] لە کوپا ئیتاڵیا تۆمارکرد لە ١٦/١/٢٠٠٨ ،وە خەڵاتی باشترین یاریزانی ئیتاڵیای پێبەخشرا بۆ جاری پێنجەم لەژیانی وەرزشی خۆی لەھەمان ساڵدا.نیوەی دووەمی ئەو وەرزە بەھۆ‌ی بەپێکانەوە لە ئەژنۆی ڕاستیدا نەیتوانی ھیچ یارییەک بکات و ماڵئاوای لەو وەرزە کرد.ھەر لەو وەرزەدا یانەی ڕۆما جامی ئیتاڵیای بەدەستھێنا بەبردنەوە لەیانەی ئەنتەرمیلان بەئەنجامی ٢-١،ھەرچەندە تۆتی بەھۆی پێکانەوە یاریی نەکرد،بەڵام ڕێگەی پێدرا بە سیفەتی کاپتنی یانەکە جامەکە بەرزبکاتەوە،بۆیە تۆتی بە بەدەستھێنانی ئەو نازناوە بووە سەرکەوتووترین یاریزان لەڕووی نازناوەوە لەمێژووی یانەی ڕۆمادا. == تۆتی لەگەڵ ڕانێری == پاش ئەوەی دوو یاریی یەک لەسەر یەکی دەستپێکی لەگەڵ ڕۆما دۆڕاند،لۆچیانۆ سپالێتی وەرزی ڕابردوو ٢٠٠٩-٢٠١٠ وازی لەپۆستی ڕاھێنەری یانەکە ھێنا و کڵاودیۆ ڕانێری شوێنی وی گرتەوە.تۆتی لەگەڵ دەستبەکاربوونی ڕانێری ـیدا بەشێوەیەکی بەرچاو ئاستی بەرزبۆیەوە و سێ ھاتریکی تۆمارکرد،لەخولی ئەوروپی(جامی یەکێتی ئەوروپای پێشوو)ـیدا یەکەمیانی ٧-١ لە یانەی گێنت و دووەمیانی لەیانەی کۆسیچە و سێھەمیانی لەخولی ئیتاڵی لەیانەی باری تۆمارکرد،پاشان جارێکی دیکە پێکان بەرۆکی گرتەوە و چەند مانگێک دووریخستەوە لەیاریی کردن،لە ٣٠/١١/٢٠٠٩ تۆتی بۆندەکەی لەگەڵ ڕۆما بۆ پێنج وەرزی دیکە درێژ کردەوە بۆ ئەوەی ژیانی وەرزشی خۆی لە جیالۆڕۆسۆ کۆتایی پێبھێنێت. پاش ئەوەی لە ٢٤ یاریی دوای یەکدا یانەی ڕۆما ھیچ یارییەکی نەدۆڕاند،بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو و دراماتیکی لەپلەکانی کۆتایی ڕیزبەندەوە گەڕایەوە کێبڕکێی بەدەستھێنانی نازناوەکە لەگەڵ یانەکانی ئەنتەرمیلان و ئەیسی میلاندا،دوای ئەوەی ھەردوو یانەی شاری میلان لەچەند یارییەکدا تووشی شکست ھاتن یانەی ڕۆما پلەی یەکەمی ڕیزبەندی گرتە دەست،پاشان بەیانەی سامپادۆریا دۆڕان و پلەی دووەمیان بەدەستھێنا.لەجامی ئیتاڵیاشدا گەیشتنە یاریی کۆتایی و بە گۆڵێکی بێبەرامبەر بەیانەی ئەنتەرمیلان دۆڕان.ئەوەی جێی ئاماژەپێکردنە لەو یارییەدا تۆتی ڕەفتارێکی ناشرینی نواند و بەتوندی لە ماریۆ بالۆتێلی یاریزانی پێست ڕەشی یانەی ئەنتەرمیلان-ییدا. == تۆتی و ھەڵبژاردەی نیشتیمانی == تۆتی لەسەرەتادا لەچوارچێوەی پاڵەوانێتی یوفا(جامی یەکێتی ئەوروپا) بۆ ھەڵبژاردەکان بۆ خوار تەمەن ٢١ ساڵ ‌کاروانی یارییە نیشتیمانییەکانی دەستپێکرد،دوای یاریی کردن لەگەڵ ھەڵبژاردەی ئیتاڵیای ژێر ١٩ ساڵ و ژێر ٢١ ساڵ،بۆ یەکەمجار تۆتی بانگھێشتی ڕیزی یەکەمی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا کرا لەپاڵاوتنەکانی گەیشتن بە یۆرۆی ٢٠٠٠ و یەکەم یاریی خۆی بەرامبەر ھەڵبژاردەی سویسرا کرد لە ١٠/١٠/١٩٩٨. == یۆرۆی٢٠٠٠ == ئیتاڵیا یارییەکانی یۆرۆی ٢٠٠٠ـی دەستپێکرد و تۆتی ئاستێکی بەرزی نمایش کرد،دوو گۆڵی تۆمارکرد،یەکەمیان لەھەڵبژاردەی [[بەلجیکا]] لەقۆناغی گرووپەکان و ئەوی دی لەھەڵبژاردەی ڕۆمانیا لە قۆناغی چارەگی کۆتایی…پاش ئەوەی گەیشتنە یاریی کۆتایی بەرامبەر فەڕەنسییەکان،ئیتاڵیا بەگۆڵی زێڕین یارییەکەی دۆڕاند و تۆتی وەکو باشترین یاریزانی یارییەکە دیاریی کرا.ھەروەھا ناوی لەپێکھاتەی نموونەی یۆرۆی ٢٠٠٠ بوو. [[پەڕگە:Totti 2007.jpg|200px|thumb|left|تۆتی لەدەرەوەی یاریگا]] == جامی جیھانی ٢٠٠٢ و یۆرۆی ٢٠٠٤ == ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا و تۆتی لە جامی جیھانی ٢٠٠٢ ی کۆریا و یابان بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو لەقۆناغی ١٦ ھەڵبژاردەیی بەھەڵبژاردەی کۆریای باشوور دۆڕان و کرانە دەرەوە،لەو یارییەدا بەھەموو پێوەرێک ناوبژیوان بڕیارەکانی دژی ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا بوو،بێ ھیچ ھۆکارێکی دیاریی کراو تۆتی کارتی سووری پێدرا و گۆڵێکی تەواوی تۆماسی ڕەتکردەوە…لە یۆرۆی ٢٠٠٤ـی پورتوگالدا،تۆتی ڕەفتارێکی نەشیاوی نواند و تفێکی لە کریستیان بۆڵسن-ی یاریزانی ھەڵبژاردەی دانیمارک کرد،بەھۆیەوە تۆتی بۆ سێ یاریی ڕاگیرا و لەئاکامدا بووە ھۆی چوونە دەرەوەی ئیتاڵیا لەقۆناغی یەکەم. == جامی جیھانی ٢٠٠٦ == تۆتی تازە لەپێکان گەڕابۆوە،بەڵام توانی لەگەڵ ھاوڕێکانیدا ئاستێکی بەرز پێشکەش بکەن،تۆتی لەو مۆندیالەدا لەدوای لۆکا تۆنی-ـیەوە وەکو ھێرشبەری دووەم لەلایەن مارچیلۆ لیپی ڕاھێنەرەوە یاریی پێدەکرا،لەقۆناغی ١٦ ھەڵبژاردەییدا،تۆتی تاکە گۆڵی بردنەوەی لە دوا خولەکی یارییەکەدا لە ھەڵبژاردەی ئوستورالیا تۆمارکرد و پاش گەیشتنیان بەیاریی کۆتایی بە لێدانە یەکلاکەرەوەکانی خاڵی سزا لە ھەڵبژاردەی فەڕەنسایان بردەوە وجامەکەیان بۆ جاری چوارەم بۆ ھەڵبژاردەی ئیتاڵیا و بۆ جاری یەکەم لەژیانی وەرزشی خۆیدا بەدەستھێنا.ھەر پاش تەواوبوونی جامی جیھانی تۆتی وازھێنانی یەکجارەکی خۆی لەیاریی نێودەوڵەتی ڕاگەیاند و تاکو ئێستا لەبڕیارەکەی پاشگەزنەبووەتەوە. == ژیانی تایبەتی == ئیلاری بلاسی،خێزانی فرانچسکۆ تۆتییە و نمایشکاری جلوبەرگە،لەڕابردوودا وەکو بێژەری تەلەفیزیۆن بووە و چەندین بەرنامەی جیاوازی پێشکەش و ئامادەکردووە لەکەناڵی میدیاسێت.منداڵی یەکەمیان ناوی کریستیانە و لە ٦/١١/٢٠٠٥ لەدایکبووە،منداڵی دووەمیان کە کچە “شانێڵ”ـی ناوە و لە ١٣/٥/٢٠٠٧ لەدایکبووە.ڕیکاردۆی برای تۆتی،کەلەڕابردوودا یاریزان بووە،ئێستا بەڕێوەبەری کارەکانێتی.ھەروەھا تۆتی قوتابخانەیەکی تۆپی پێ بەڕێوەدەبات بە ناوی”ژمارە ١٠″ کە ھێمایە بۆ ژمارەی درێسەکەی خۆی و،تیمێکی پێشبڕێکێی مۆتۆڕسکیلی ھەیە بەناوی”باشترین(خوازراوترین)یاریی تۆتی”،ئەوەیش عەشقی بێسنووری تۆتی بۆ پێشبڕکێی مۆتۆڕسکیل دەردەخات. تۆتی لەساڵی ٢٠٠٣ بووە نوێنەری نیازپاکی یونیسێف،ھەروەھا لەگەڵ فیفا دا ھەڵمەتێکیان بۆ یارمەتیدانی منداڵانی ھەژار دەستپێکرد لە ٢٠٠٦،ھەروەھا تۆتی کتێبێکی قسەی نەستەق و نوکتەی بڵاوکردەوە کە چەندین بەسەرھاتی خۆشی ژیانی منداڵی و یاریکردن و ژیانی تایبەتی تێدا بوو و ھەموو سوود و قازانجەکەی بۆ منداڵانی کەم دەرامەتبوو،جگە لەوانەش لەگەڵ ئەلیساندرۆ نێستا و ئەلیساندرۆ دیلپیرۆ و دیلفیکیۆ مارکۆ و کریستیان ڤێری و بوفۆن و جیۆڤانی تراباتۆنی ڕاھێنەر فیلمێکی دۆکۆمێنتارییان بەرھەم ھێنا کە قازانجەکەی بۆ منداڵە ھەژارەکانی سۆماڵ نارد. [[پەڕگە:Coppa Italia 2008 premiazione.jpg|200px|thumb|left|تۆتی لەکاتی بەرزکردنەوەی جامی ئیتاڵیا لەساڵی ٢٠٠٨]] == نازناو و دەستکەوتەکان == پاڵەوان پاڵەوانی کاڵچیۆ(خولی ئیتاڵی):٢٠٠١ جامی سوپەری ئیتاڵی(سوپەر کوپا ئیتاڵیانۆ) ٢جار:٢٠٠١،٢٠٠٧ کوپا ئیتاڵیا(جامی ئیتاڵیا) ٢جار:٢٠٠٧،٢٠٠٨ پلەی دووەم خولی ئیتاڵی ٦جار:٢٠٠٢،٢٠٠٤،٢٠٠٦،٢٠٠٧،٢٠٠٨،٢٠١٠ کوپا ئیتاڵیا ٤جار:٢٠٠٣،٢٠٠٥،٢٠٠٦،٢٠١٠ جامی سوپەری ئیتاڵیا ٢جار:٢٠٠٦،٢٠٠٨ نێودەوڵەتی(ھەڵبژاردە) پاڵەوان جامی یەکێتی ئەوروپای ژێر تەمەن ٢١ ساڵ :١٩٩٦ پاڵەوانێتی ئەوروپای ناوەند(ژێر ٢٣ ساڵ):١٩٩٧ جامی جیھانی فیفا:٢٠٠٦ پلەی دووەم جامی یەکێتی ئەوروپا ژێر ١٨ ساڵ:١٩٩٥ جامی یەکێتی ئەوروپا:یۆرۆی ٢٠٠٠ دەستکەوت و نازناوە تایبەییەکان خەڵاتی Guerin d’Oro دوو جار:١٩٩٨،٢٠٠٤ باشترین یاریزانی تازە ھەڵکەوتووی ساڵ:١٩٩٩ پێکھاتەی نموونەی یۆرۆی ٢٠٠٠ باشترین یاریزانی کاڵچیۆ(خولی ئیتاڵی) ٢ جار:٢٠٠٠،٢٠٠٣ باشترین یاریزانی ساڵی ئیتاڵیا ٥جار:٢٠٠٠،٢٠٠١،٢٠٠٣،٢٠٠٤،٢٠٠٧ پێکھاتەی نموونەی ئەوروپا ٣جار: ٢٠٠٠-٢٠٠١ ، ٢٠٠٣-٢٠٠٤ ، ٢٠٠٦-٢٠٠٧ باشترین ١٠٠ یاریزان لەلایەن فیفاوە گۆڵکەری خولی ئیتاڵی:٢٠٠٦-٢٠٠٧ خەڵاتی پێی زێڕێن(گۆڵکەری ئەوروپا):٢٠٠٦-٢٠٠٧ گۆڵکەری یەکەمی ڕۆما لەمێژوودا خاوەنی زۆرترین دەستکەوت و نازناو لەمێژوودا == سەرچاوە == [http://radionawa.com/NewsDetailN.aspx?id=58826&LinkID=136 ماڵپەڕی ڕادیۆ نەوا] {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ژیاننامە}} {{پۆلی کۆمنز|Francesco Totti}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٢]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]] [[پۆل:فیفا ١٠٠]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی ئیتالی]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٠]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەورووپا بۆ تۆپی پێی ٢٠٠٤]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٦]] [[پۆل:یاریزانانی براوەی جامی جیھانیی فیفا]] [[پۆل:باڵیۆزی نیازپاکی یونسێف]] qfewueg08xxc7mpcw4gqua0o0n0bhhq 0 2661 1589010 1588899 2026-06-06T22:02:07Z IIXZER0XII 68933 نوێکردنەوەی وێنەی کوالێتی نزم؛نوێکردنەوەی زانیاری کۆن + زیادکردنی سەرچاوەی باوەڕپێکراو بۆ هەر زانیاریەکی نوێ: لابردنی هەر سووکایەتیەک وەک وشەی **(جوولەکە)** کە دەستەواژەیەکی نەتەوە پەرستی و سووکایەتی پێکردنە بۆ نەتەوەی جوو؛ لابردنی دەقی بێ بنەما و بێ سەرچاوە؛ چاککردنی هەڵەی نووسین. 1589010 wikitext text/x-wiki {{پێویستی بە شارەزایە}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ|ئیسحاق ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ـەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎، بە [[زمانی کوردی|کوردی]]: [[ئیسرائیل]]، بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Israel)، بەفەرمی '''دەوڵەتی ئیسرائیل''' (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎)، دەوڵەتێکە دەکەوێتە [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوای ئاسیاوە]]، و ئەکەوێتە سەر کەناری ڕۆژاوای [[دەریای ناوین|دەریای ناوەڕاست]]، لە [[باکوور|باکوورەوە]] ھاوسنوورە لەگەڵ [[لوبنان]]، لە [[باکووری ڕۆژاوا|باکووری رۆژاواوە]] لەگەڵ [[سووریا]] و لە [[ڕۆژھەڵات|رۆژھەڵاتەوە]] لەگەڵ [[کەناری ڕۆژاوا]]ی [[فەلەستین]] و [[ئوردن]] و لە [[باشوور|باشوورەوە]] لەگەڵ [[کەرتی غەززە]]ی [[فەلەستین]]ی و [[میسر]] دا سنووری ھەیە. وڵاتی ئیسرائیل لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨ دامەزرا، کە لەلایەن ئەنجومەنی [[زایۆنیزم|زایۆنیزمەوە]] راگەیەندرا. وڵاتی ئیسرائیل شوێنی دێرینی گەلی عیبریە کە لە هەزارەی یەکەمی پێش زاینەوە لەو ناوچەیەدا ژیاون. لە ئەنجامی داواکاریی [[بەریتانیا|بەریتانیی]]، بەپێی بڕیاری [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] و بڕیاری [[بەریتانیا]]، لەژێر سێبەری شەڕ و ناکۆکیی [[جوو]] و [[عەرەب]] کە بووە ھۆی [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|نسکۆ]]ی [[فەلەستین]]ی، بەجۆرێک کە دانیشتووانی ئەو شوێنانە وەک پەنابەر چوونە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە]] و ھەندێک وڵاتی عەرەبیی تریش. وڵاتی ئیسرائیل ڕاگەیەندرا بەمەبەستی وەرگرتن و پێشوازییکردن لەو [[جوو]]<nowiki/>ەکان کە دەرکرا بوون و رۆیشتبوون لە رۆژھەڵاتی [[ئەورووپا]] لەکاتی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] و نیشتەجێ و نیشتمانیی کردنییان لە وڵاتێکی جوودا، ھەروەھا وەرگرتنی [[جوو]] لە ھەموو سەرانسەری جیھاندا. == مێژوو == === ١.میژووی کۆن === میژووی ئەم خاکە دەگەڕێتەوە بۆ '''پێش''' هەزارەی یەکەمی پێش زاین واتە پێش تۆمارکردنی مێژوو؛ ئەم خاکە ناونراوە خاکی کەنعان خەڵک لەم خاکە ژیاون لە ناو جەند هەرێمی پاشایەتی بچووکدا شایەنی باسیشە کە ئەوانەی لەم خاکە ژیاون لەم کاتەدا ۆرینەی عیبریەکان بوون. === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکهات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەهوود/جودا) - باشوور هەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەهودا)یان داگیرکرد (~586 پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا هەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانیەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (~330 پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا|میسۆپۆتامیا]]<nowiki/>و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]([[ماد|میدیا]])؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕیوەیانبردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زاینی === لەساڵی (٧٠ زاینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانیەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زاینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زاینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچەداگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لەناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە [[باڵدوینی چوارەم]] بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان. ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]]. === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بووە هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوم بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. === شەڕی ١٩٤٨ === دوای وازھێنانی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئینگلیز]] دەرگا واڵا کرا بەڕووی ئیسرائیل تا ڕاگەیاندنی وڵاتی جوو بە سەرکردایەتی پڕۆفیسۆر [[تیۆدۆر ھێرتسل]] کەپێشتر لە پڕۆتۆکۆڵاتی ساڵانی ١٨٩٠ دایان ڕشتبوو بەمەش [[عەرەب]]ەکان ڕازی نەبوون بەو ھۆیەوە شەڕێکی خوێناوی ڕوویدا. === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و [[جوو]] بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت بەسەر عەرەبەکان و ئیسرائیل [[بەرزایییەکانی جۆلان]] [[نیمچە دوورگەی سینا]]ی کۆنترۆڵکرد [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] [[پەڕگە:Map of Israel, neighbours and occupied territories-ar.svg|وێنۆک|چەپ|نەخشەی ئیسرائیل و [[فەلەستین]]]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا|ناوچەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری کەرتی [[غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافیاوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == دانپێدانانی وڵاتە عەرەبییەکان بە ئیسرائیل == === دامەزراوەکانی داپێدانان بە ئیسرائیل لە گۆڕەپانی فەلەستینییدا === * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ھێمای ئاڵا|عەرەبستانی سەعوودی}} [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سعود]] * {{ھێمای ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماڕات]] * {{ھێمای ئاڵا|بەحرەین}} [[بەحرەین]] * {{ھێمای ئاڵا|سوودان}} [[سوودان]] * {{ھێمای ئاڵا|مەغریب}} [[مەغریب]] هەموو ئەم وڵاتە عەرەبیانە هاوپەیمانی ڕیککەوتنی ئیبراهیمین <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_relations#:~:text=Israel%20has%20since%20made%20peace,by%20signing%20the%20Abraham%20Accords.</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Accords</ref> == لیستی هەندێک وڵاتانی جیهان کە هاوپەیمانن لەگەڵ ئیسرائیل == * {{ھێمای ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکان}} [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکان]] * {{ھێمای ئاڵا|شانشینی یەکگرتوو}} [[شانشینی یەکگرتوو|شانشینە یەکگرتووەکان]] * {{ھێمای ئاڵا|ڕووسیا}} [[ڕووسیا]] * {{ھێمای ئاڵا|فەڕەنسا}} [[فەڕەنسا]] * {{ھێمای ئاڵا|ئەڵمانیا}} [[ئەڵمانیا]] * {{ھێمای ئاڵا|ئیسپانیا}} [[ئیسپانیا]] * {{ھێمای ئاڵا|ئیتاڵیا}} [[ئیتاڵیا]] * {{ھێمای ئاڵا|چین}} [[چین]] * {{ھێمای ئاڵا|نەرویژ}} [[نەرویژ]] * {{ھێمای ئاڵا|سوید}} [[سوێد|سوید]] * {{ھێمای ئاڵا|ژاپۆن}} [[ژاپۆن]] * {{ھێمای ئاڵا|کوردستان}} [[کوردستان]] * {{ھێمای ئاڵا|سویسرا}} [[سویسڕا]] * {{ھێمای ئاڵا|کۆریای باشوور}} [[کۆریای باشوور]] * {{ھێمای ئاڵا|بەڕازیل}} [[بەڕازیل]] * {{ھێمای ئاڵا|ئەرژەنتین}} [[ئەرژەنتین]] * {{ھێمای ئاڵا|چیلی}} [[چیلی|چیڵی]] * {{ھێمای ئاڵا|ئوسترالیا}} [[ئوسترالیا|ئوستڕاڵیا]] هەموو ئەم دەوڵەتانەی سەرەوە و چەندینی دیکەش هاوپەیمانی ئیسرائیلن لە ساڵی ٢٠٢٦ی زاینی <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتوان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و کوردی جوو نشین نزیکەی ٢٠٠ بۆ ٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] auq59183yun14m6cv3gg28yskxmrabt 0 4481 1589011 1469266 2026-06-06T22:07:31Z ~2026-33685-83 76920 /* */ 1589011 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = کوردیی خوارین |nativename= [[کوردی خوارین]] |states = ڕۆژهەڵاتی {{ئاڵا|کوردستان}}{{ھن}} باشووری {{ئاڵا|کوردستان}} |region = ڕۆژهەڵاتی [[کوردستان]]، [[پارێزگای کرماشان]]، [[پارێزگای ئیلام]]، ڕۆژھەڵاتی [[پارێزگای سنە]]، ڕۆژئاوای [[پارێزگای ھەمەدان]] و جەماوەرەکانێک لە کوردانی [[پارێزگای قەزوین]]، [[پارێزگای ئەلبورز]]، [[پارێزگای تاران]]؛ باشووری [[کوردستان]]، ناوچەکانی [[خانەقین]]، [[کفری]]، [[مەندەلی]] و کوردانی [[بەغدا]]. |speakers= نزیکەی ٣٬٥٠٠٬٠٠٠<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=sdh Ethnologue: Kurdish, Southern]</ref> (بە ھەژماردنی لەکەکان ھەتا ٥٬٠٠٠٬٠٠٠) | |iso3=sdh |lingua=58-AAA-c |map= SOUTHERN KURDISH.JPG |mapcaption= ناوچەکانی کوردیی باشووری |map2 = Kurdish languages map.svg | mapcaption2 =زاراوەکانی کوردی {{col-begin}} {{col-break}} {{legend|#ef6662|[[کوردیی باکووری|کورمانجی]]}} {{legend|#c63143|[[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]}} {{legend|#c8a65d|[[کوردیی باشووری|خوارین]] و [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]]}} {{legend|#a56c24|[[زازاکی]]}} {{legend|#b3d423|تێکڵاو}} {{col-end}} }} '''کوردیی خوارین''' (ھەروەھا '''کوردیی باشووری'''، '''کوردی خوارین''')یەکێک لە [[زار]]ە سەرەکییەکانی [[زمانی کوردی]]یە<ref>[http://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215 زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی]</ref> و لە ھەرێمەکانی [[کرماشان]]، [[ئیلام]]، [[خانەقین]] و بەشێک لە [[پارێزگای کوردستان|پارێزگای سنە]] و[[پارێزگای ھەمەدان|ھەمەدان]] و لەنێو کوردەکانی [[شێخ بزەینی]] لە تورکیا قسەی پێدەکرێت. ھەندێک جار بەم زارە [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕییش]] دەگوترێت، بەڵام کەڵھوڕی خۆی [[شێوەزار]]ێکی کوردیی باشوورییە. [[کوردیی کرماشانی]]، [[کوردیی کەڵهوڕی]]، کوردیی پاڵەیی، کوردیی سنجاوی، کوردیی زەنگنەیی، کوردیی کولیایی، کوردیی دەلۆیی، کوردیی گەڕووسی و کوردیی [[فەیلییەکان|فەیلی]] ھەموویان کوردیی باشووری پێکدەھێنن. ھەروەھا ھەندێک سەرچاوە [[لەکی|کوردیی لەکی]]یش بەشێک لە کوردیی باشووری دەزانن، بەڵام بەڕای ھەندێکیش لەکی لقێکی سەربەخۆ لە زمانە کوردییەکان بە ئەژمار دێت. == تایبەتمەندییەکان == یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی زاری کوردیی باشووری، ئرگاتیڤ نەبوونی بنزاراوەکانی کوردیی باشوورییە، ئەمە لە حاڵێکدایە کە [[کوردیی کرنی]] کە لە بنزاراوەکانی کوردیی باشووری بە ئەژمار دێت، ئرگاتیڤە. ھەروەھا تایبەتمەندیی ئرگاتیڤ لە زۆربەی بنزاراوەکانی [[لەکی|کوردیی لەکیش]] دەبێنرێت، بەلام ھەندێک لە بنزاراوەکانی کوردیی لەکییش وەکوو بنزاراوەی [[کوردیی ھەرسینی|ھەرسینی]] ئرگاتیڤ نین. جگە لە ئەمە، بنزاراوەکانی [[کوردیی سنجاوی|سنجاوی]] و [[کوردیی زەنگنەیی|زەنگنەیی]] کە زۆر بە کوردیی لەکی نزیکن، ئرگاتیڤ نین و بەشێک لە کوردیی باشووری بە ئەژمار دێن. == نموونەیەک لە ڕستەی وێژەیی == ئەو چێشتەگ چۊ زانست لە دیرووک توومار کریاێە ڕا و ئەنیشەێ ڕچەشکنەیل فەڵسەفە لە سەدان ساڵ وەرجە زایین بۊیە. فەڵسەفە وەرجە سۆقرات، چاودێر زانستەیل سروشتی بۊیە و کارێگەو کردار، باوەڕ، دین و ئایین خەڵک نێاشتێیە؛ و سەر ئێ بێ باێەخییەوە لە سەرەتاێ دامەزریان کوومەڵگایل شاری و ژیار بەشەری زۊنە، تەنانەت وەرجە و دی ھاتن دینەیل گەورا، بەشەر پەێ و قۊلی و گرانی خێ (ئەخڵاق) و فەرھەنگ و ئەدەبیات واوەسە و پەێوەندارێ بردۊد و ئاگا بۊ لە ڕەوڵ گران ئێ فاکتۆرە لە ژیان خوەێ. وەێ جوورە تۊەنیم بۊشیم، پەند پێشەنان وەرجە دەسەبەنی ئەڕا زانستەیل و تەنانەت بۊن فیلسووفەیل، بۊە و ژیاێە. بەشەر خاوەن ژیار تۊەنسێیە خاس و گەن لە یەکەو بکەێد و لە ڕۊ ئەزموون و خاوەنداری لە ئۆستوورە و مەتەڵەیل زۊنە، واتە و دەستەواژەێ ئەخڵاقی بسازێد؛ و پاێەێ پەخشانەیل دیرووکی ئەڕا یەکم جار ئەرەستوو دەس کردە کوو کردن واتەێ پێشەنان، گ ھۊچ لاپەڕەێگ لە لێ و دەس کەس نەڕەسییە. ئوو ھەرسەی فرە لە فیلسووفەیل و ھەڵوەسوانەیل ئەو سەردەمە چۊ: ئەفڵاتۊن، ئاپۆلۆنیووس، ئۆرپیدس و … لە ناو کارھیلێان چۊ بەشێگ لە ئەدەبیات، لەێ واتەیلە بردیانە کار، ھۊچکامێان کارێگ تایوەت لەسەر ئێ گەپە نەکردن. == ئەلفوبێ == زاری کوردی باشووری بۆ نووسین ئەلفوبێی ئارامی بەکار دێنێ و پیتێکی لە ئەلفوبێی سۆرانی زیاترە کە «ۊ» , «ü»یە؛ بەڵام شێوەزاری شێخ بزەینی لە تورکیا بە ڕێنووسی لاتین دەنووسرێت. وەکوو: * قۊل (Qül) = قۆل (deep) * ھۊل (Hül) = کاڵ (blonde) * ھۊچ (Hüç) = ھیچ (nothing) == بەراوردی کوردیی باشووری لەگەڵ زاراوەکانی دیکەی زمانی کوردی == {| class="prettytable" |- style="background:#D5E0FF" !'''کوردیی باشووری''' ![[کوردیی ناوەندی]] ! ![[لەکی|کوردیی لەکی]] ![[کوردیی باکووری]] ![[زازاکی|کوردیی زازاکی]] ![[ھەورامی|کوردیی ھەورامی]] |- |م، من||من، ئەمن |||م||ئەز، من||ئەز، من||ئەمن، من |- |ت، تو||تۆ، ئەتۆ، ئەتو |||تۆ||تو، تە||ت، تۆ||تۆ، ئەتۆ، تو |- |من/م کەم||من/ئەمن ئەکەم/دەکەم |||م مەکەم (مھەم)||ئەز دکم||ئەز کەنا||ئەمن/من کەروو/مەکەروو |-- ||م چم||من/ئەمن ئەچم/دەچم |||م مەچم||ئەز دچم||ئەز شەنا||ئەمن، من لوو/مەلوو |- |فرە، فریە ||زۆر، فرە |||فرە||پڕ، زاف||زاف||زۆر/فرا |- |وەت، وت||وت |||ڤت||گۆت، *بێت||ڤات||ڤات/وات |- |ئیرەنگە، ئیسە، هەێمە||ئێستا، ھەنووکە |||ئیسگە، ئیسە||نھا، نکا ||نکا||ئیسە |- |ھات-||ھات- |||ھەت-ھات ||ھات-||ئامە-||ئامە- |- |ھەنا، دەنگ||دەنگ، بانگ |||ھەنا، دەنگ ||دەنگ||ڤەنگ||دەنگ |- |کەلێن، گەورا، قەۊ، گەپ||گەورە |||کەڵنگ||گر، گرس، مەزن||گرس||گەورە |- |وا||با |||ڤا||با||ڤا||ڤا/وا |- |واران||باران، وەرشت |||ڤاران، ڤەشت||باران||ڤاران||واران |- |گەن، خراو ||خراپ |||گەن، پێس||خراب||خراب، خراڤ||خراب |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Incubator|sdh}} {{لقوپۆپی زمانی کوردی}} {{زمانی کوردی}} {{زمانەکانی ئێران}} {{زمانەکانی عێراق}} {{زمانەکانی تورکیا}} {{ھەرێمی کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان|ئێران|عێراق|زمانی کوردی|زمان}} {{کۆلکە}} [[پۆل:زمانی کوردی]] [[پۆل:شێوەزارەکانی کوردی]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئیلام]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ھەمەدان]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای قەزوین]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەلبورز]] [[پۆل:زمانەکانی پارێزگای تاران]] fr0llkhw2h8e2388uysafahqcvoknmq 0 5919 1589001 1515779 2026-06-06T21:02:10Z Sahand Dler 76918 /* ژیان */ چاککردنی ھەڵەی نووسین 1589001 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:QebriBêsarani.jpg|وێنۆک|300px|قەبری مامۆستا مستەفا بێسارانی لە نزیکی گوندی مەحموواوای سەوڵاوا]] '''مەلا مستەفای بێسارانی''' (لەدایکبووی ١٦٤٣ [[بێساران]]، [[سنە]] — ١٧٠٢ بێساران) ھۆنڕاوەنووسێکی بەناوبانگی [[کورد]]ی شێوەزاری [[ھەورامی]] بووە. == ژیان == مستەفای بێسارانی کوڕی مەلا قوتبەدین کوڕی مەلا شەمسەدین، لە ساڵی ١٠٥٣ی کۆچی (١٦٤٣ یان ١٦٤٤) لە گوندی [[بێساران]] لە ناوچەی ژاوەرۆ (ئێستا لە [[شارستانی سەوڵاوا]] دایە) لەدایکبووە. سەرەتا لای باوکی و پاشان لە [[نۆدشە]] و [[پایگەلان]] و [[سنە]] وانەی مەلایەتیی خوێندووە. لە سنە ئیجازەی دوازدە زانستییەکەی مەلایەتیی وەرگرتووە و بە «مەلا مستەفای بێسارانی» لە ناو خەڵکدا ناسراوە، وەک شاعیریش «بێسارانی» بووە بە نازناوی شیعری. دوای وەرگرتنی ئیجازە گەڕاوەتەوە بۆ بێساران و لەوێ دەستی بە دەرس وتنەوە کردووە. بێسارانی زۆربەی ژیانی فەقێیەتی لە پایگەلان بەسەربردووە. بەڵام لە دوای تەواوکردنی خوێندن بە یەکجاری لە بێساران نیشتەجێ بووە و خەریکی مەلایەتیی بووە. == کۆچکردنی مستەفا بێسارانی == لە ساڵی ١٧٠٢ی زایینیدا لە گوندی بێساران کۆچی دواییی کردووە و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی پیرەھەژار لە نزیک سەوڵاوا نێژراوە. == ھۆنراوە == شێعری بێسارانی لە سەر کێشی بڕگەیی و بە شێوەزاری [[ھەۆرامی|ھەۆرامیی]] نۆوسراوە. کاریگەرییەکی گرنگی لە شێعری کۆردی و بە تایبەت ھەۆرامیدا ھەبووە. [[پیرەمێرد]] بڕێک لە ھۆنراوەکانی وەرگێڕاوەتە سەر شێوەزاری سۆرانی. [[مەولەوی]] لە شێعرەکانیدا ناوی بێسارانی دەبا و دەڵێ: {{شیعر}} {{ب|«بێسارانی»یەن نە تۆی فەرد من|خەم چەنی خەمان زوو مەبۆ ساکن}} {{کۆتاییی شیعر}} ==نموونەی ھۆنراوە== {{شیعر}} {{ب|چراغ قوربانەن، چراغ قوربانەن|غەیری تۆ پەی کەس قوربان نیەنان}} {{ب|چراغم بە چین، چراغم بە چین|ئەرچینی زوڵفت بدەو بە ماچین}} {{ب|چراغم شەندی، چراغم شەندی|تو توخمی ھیجران وە بەختم شەندی}} {{ب|چراغم بێ تۆ گوڵانی وەھار|مەیان وە دیدەم چون نەشتە ھەزار}} {{ب|چراغ یانێ چێش، چراغ یانێ چێش|ئی چەم ئێشایتە پەی تۆ یانێ چێش}} {{ب|چراغم شەھید، چراغم شەھید|وەختێ وەنیگات مەکەریم شەھید}} {{کۆتاییی شیعر}} و {{شیعر}} {{ب|ئارۆ شیان دیم، رەنگی خەزانان|حاڵی شان نیەن، ئێمە نەزانان}} {{ب|دیم بە تەرزەوە خەزانێ بێ تەرز|تەمام حاڵی وێش پەرێم کەردش عەرز}} {{ب|پەرسام یە چێشەن ئی زەردی خەزان|وات: مەیۆم نە خاو تەناکی تەرزان}} {{ب|واتم: ئێمە و تۆ ھەر دوو جەستەمان|ئیش مەکەران زام ماران گەستەمان}} {{ب|تو جیا جە تەرز، من جە باڵایێ|تەڕتەر جە نەرگس سەوڵی ئاڵایێ}} {{ب|داخی جیایی نەو تووڵ نەمامان|تۆ جە خاوت دی، من پەنەم ئامان}} {{کۆتاییی شیعر}} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان]] == سەرچاوەکان == * دیوانی بێسارانی، مەلا مستەفای بێسارانی، لێکدانەوەی حەکیم مەلا ساڵح، کتاب مھرگان، سنە، ١٩٩٦. * دیوانی بێسارانی، بەرگی یەکەم، کۆکردنەوە و لێکۆڵینەوە و لێکدانەوە: کیومرث نیک رفتار، لە بڵاوکراوەکانی ئەمیندارێتی گشتی ڕۆشنبیری و لاوان، چاپی یەکەم – ١٩٨٢، چاپخانەی الادیب – بەغدا. * مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، [[مارف خەزنەدار]]، لاپەڕەکانی ٣٩ تا ٥٧، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٦. * مێژووی وێژەی کوردی، سدیق بۆرەکەیی - سەفی زادە، دەزگای ئاراس - ٢٠٠٨. == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{ڤەژینبوکس | ٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|وێژەی کوردی|وێژە|شیعر}} {{شیعری کلاسیکی کوردی}} [[پۆل:شاعیرانی ئێرانی بە زمانی کوردی]] [[پۆل:شاعیرەکانی کوردیی گۆرانی]] [[پۆل:شاعیران بە زمانی کوردی]] [[پۆل:شاعیرانی کورد]] [[پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٦٤٢]] [[پۆل:مردووانی ١٧٠١]] hqe8ytlexcudk7mnai1xk4aedpzmkae 10 5968 1588950 1458908 2026-06-06T15:16:40Z Hivja 64112 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1419919|1419919]] لە لایەن [[Special:Contributions/Yazdan slv|Yazdan slv]] ([[User talk:Yazdan slv|لێدوان]]) 1588950 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = کورد{{ھن}}Kurd |image = {{image array|perrow=5 | image1 = ჩობან აღა.png | caption1 = [[شەرەفخانی بەدلیسی]] | image2 =| caption2 = [[سەلاحەدینی ئەییووبی]] | image3 = Nizami Rug Crop.jpg | caption3 = [[نیزامیی گەنجەوی]] | image4 = Karim Khan-e Zand.png | caption4 = [[کەریم خانی زەند]] | image5 = Mustafa Yamulki.jpg| caption5 = [[مستەفا پاشای یاموڵکی]] | image6 = Abdullah Dschewdet.jpg | caption6 = [[عەبدوڵڵا جەودەت]] | image7 =| caption7 = [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] | image8 = Simko Sikaki.jpg| caption8 = [[سمکۆ]] | image9 = IhsannuriYashar.jpg| caption9 = [[ئیحسان نووری پاشا]] | image10 = Qazi Muhammad.jpg | caption10 = [[قازی محەممەد]] | image11 = Ostad Elahi 1.jpg|right | caption11 = [[نوورعەلی ئیلاھی]] | image12 = Barzani1.jpg|right | caption12 = [[...... ]] | image13 = Husni al-Zaiim.jpg | caption13 = [[حوسنی زەعیم]] | image14 = Sheikh Mahmoud - Kurdistan's King (1918-1922).jpg | caption14 = [[شێخ مەحموودی حەفید]] | image16 = Meetings of Presidents participated in Nowruz with Ali Khamenei - Tehran, Iran (Cropped on Talabani).jpg | caption16 = [[جەلال تاڵەبانی]] | image17 = Mesud Barzani.jpg | caption17 = [[مەسعوود بارزانی]] | image18 = Abdullah Öcalan.png| caption18 = [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] | image19 = Shahram Nazeri 2017 02 (cropped).jpg | caption19 = [[شارام نازری]] | image20 = Saleh Muslim.jpg | caption20 = [[ساڵح موسلیم]] | image21 = Tombe Dr Abdul Rahman Ghassemlou.jpg| caption21 = [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] | image22 = Zana (cropped).jpg| caption22 = [[لەیلا زانا]] | image23 =| caption23 = [[ئیبراھیم ھەنانوو]] | image24 = Dr Widad Akrawi UN BMS2010 DI.png| caption24 = [[ویداد ئاکرەیی]] | image25 = BahmanGhobadi.JPG | caption25 = [[بەھمەن قوبادی]] | image26 = Hamdi Ulukaya, official portrait, Homeland Security Council.jpg | caption26 = [[حەمدی ئولوکایا]] | image27 = Statue of Kurdish poet Nali in general garden of Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG| caption27 = [[نالی]] | image28 =| caption28 = [[پیرەمێرد]] | image29 = Shaykh Abdul Karim Mudarris Al Bayyarah.jpg| caption29 = [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس]] | image30 = Selahattin Demirtaş (cropped).jpg| caption30 = [[سەلاحەدین دەمیرتاش]] }} | pop = ٣٠ ھەتا ٤٠ ملیۆن<ref name="CIAonline">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The World Factbook |edition= Online |ڕێکەوت= 2015 |بڵاوکەرەوە= US [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|Central Intelligence Agency]] |شوێن= Langley, Virginia |issn= 1553-8133 |ناونیشان= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} A rough estimate in this edition gives populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or in adjacent regions. The CIA estimates are {{as of|lc=y|2015|8}} – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15–20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.</ref>{{ھن}}({{بچووک|''[[کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی]]''، مەزەندەی ٢٠١٥}}){{ھن}}٣٦٫٤ ھەتا ٤٥٫٦ ملیۆن<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] by the [[ئینستیتیوتی کوردیی پاریس|Kurdish Institute of Paris]], 2017 estimate. The Kurdish population is estimated at 15–20 million in Turkey, 10–12 million in Iran, 8–8.5 million in Iraq, 3–3.6 million in Syria, 1.2–1.5 million in the European diaspora, and 400k–500k in the former USSR—for a total of 36.4 million to 45.6 million globally.</ref>{{ھن}}({{بچووک|[[ئینستیتیوتی کوردیی پاریس]]، مەزەندەی ٢٠١٧}}){{ھن}}+٥٠ ملیۆن |popplace= {{flag|Kurdistan}}{{ھن}}٣٠–٥٠ ملیۆن | region1 = {{flagcountry|Turkey}} | pop1 = ١٤٫٣–٣٠ ملیۆن | ref1 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/><ref name=KONDA>[http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor - Radikal Dizi]. Radikal.com.tr. Retrieved on 2013-07-12.</ref> | region2 = {{flagcountry|Iran}} | pop2 = ٨٫٢–١٢ ملیۆن | ref2 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region3 = {{flagcountry|Iraq}} | pop3 = ٥٫٦–٨٫٥ ملیۆن | ref3 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region4 = {{flagcountry|Syria}} | pop4 = ٢–٣٫٦ ملیۆن | ref4 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region5 = {{flagcountry|Germany}} | pop5 = ١٫٢–١٫٥ ملیۆن | ref5 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sueddeutsche.de/politik/interview-am-morgen-wir-deutsche-kurden-aergern-uns-ueber-die-bundesregierung-1.3913545!amp|سەردێڕ="Wir Kurden ärgern uns über die Bundesregierung" - Politik |بڵاوکەرەوە=Süddeutsche.de|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|سەردێڕ=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|بڵاوکەرەوە=heise.de|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> | region6 = {{flagcountry| Israel}} | pop6 = ٢٠٠،٠٠٠–٥٠٠،٠٠٠ | ref6 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130728230338/http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kurdish Jewish Community in Israel |بڵاوکەرەوە=Jcjcr.org |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival|سەردێڕ=Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival|ئیش=timesofisrael.com|یەکەم=Lazar|دوایین=Berman|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.haaretz.com/amp/middle-east-news/syria/.premium.MAGAZINE-israel-and-the-kurds-an-unlikely-and-unofficial-relationship-1.8234659 | سەردێڕ=Inside the Unlikely, Unofficial Ties Between Israel and the Kurds | newspaper=Haaretz}}</ref> | region7 = {{flagcountry|France}} | pop7 = ١٥٠،٠٠٠–٢٥٠،٠٠٠ | ref7 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= 3 Kurdish women political activists shot dead in Paris|ناونیشان= http://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= CNN|ڕێکەوت= ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref><ref name=institutkurde/> |region8 = {{flag|Azerbaijan}} | pop8 = ١٥٠،٠٠٠–١٨٠،٠٠٠ | ref8 = <ref name="coucileub">''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm The cultural situation of the Kurds]'', <cite>A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006</cite>.</ref><ref name="Vanly"/> | region9 = {{flagcountry|Netherlands}} | pop9 = ١٠٠،٠٠٠–١٢٠،٠٠٠ | ref9 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Diaspora Kurde |ناونیشان=https://www.institutkurde.org/kurdorama/ |وێبگە=Institutkurde.org |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|زمان=fr}}</ref><ref name=institutkurde/> |region10 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop10 = ٩٣،١٧٤ | ref10 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ethnic group (detailed)|ناونیشان=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS022/editions/2021/versions/1/filter-outputs/ecebec14-3a4c-4504-be1b-ca4a7b05d456|بڵاوکەرەوە=Office for National Statistics|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=MS-B02: Ethnic group - full detail|ناونیشان=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b02.xlsx|بڵاوکەرەوە=Northern Ireland Statistics and Research Agency|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Sweden}} | pop11 = ٨٥،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref11 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Sweden |ناونیشان= http://www.ethnologue.com/country/SE |ساڵ= ٢٠١٥|ئیش= Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref><ref name=institutkurde/> | region12 = {{flagcountry| Switzerland}} | pop12 = ٨٥،٠٠٠–٩٥،٠٠٠ | ref12 = <ref name=institutkurde/> | region13 = {{flagcountry| Australia}} | pop13 = ٨٠،٠٠٠–٩٥،٠٠٠ | ref13 = <ref name=institutkurde/> | region14 = {{flagcountry| Lebanon}} | pop14 = ٧٠،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref14 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA132797081&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=10736697&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon%7E378b2280|سەردێڕ = Document - Gale Academic OneFile}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/lb/languages|سەردێڕ = Lebanon}}</ref> | region15 = {{flagcountry| Belgium}} | pop15 = ٧٠،٠٠٠–٨٥،٠٠٠ | ref15 = <ref name=institutkurde/> | region16 = {{flagcountry|Russia}} | pop16 = ٦٣،٨١٨ | ref16 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации |ناونیشان= http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |ئیش= Demoscope.ru |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> | region17 = {{flagcountry| Turkmenistan}} | pop17 = ٥٠،٠٠٠ | ref17 = <ref name="Vanly">Ismet Chériff Vanly, "The Kurds in the Soviet Union", in: Philip G. Kreyenbroek & S. Sperl (eds.), The Kurds: A Contemporary Overview (London: Routledge, 1992). pg 164: Table based on 1990 estimates: Turkmenistan (50,000)</ref> | region18 = {{flagcountry| Kazakhstan}} | pop18 = ٤٨،٦٤٢ | ref18 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kazakhstan |ناونیشان=http://pop-stat.mashke.org/#kazakhstan |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> | region19 = {{flagcountry|Armenia}} | pop19 = ٤٠،٠٠٠–٦٠،٠٠٠ | ref19 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/info/kurds-in-armenia-1192617209.html#:~:text=Kurds%20are%20the%20largest%20ethnic,the%20Kurds%20and%20the%20Yezidis.|سەردێڕ = Kurds in Armenia}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eki.ee/books/redbook/kurds.shtml|سەردێڕ=The Red Book of the Peoples of the Russian Empire}}</ref> | region20 = {{flagcountry| Greece}} | pop20 = ٤٠،٠٠٠–٥٠،٠٠٠ | ref20 = <ref name=institutkurde/> | region21 = {{flagcountry| Jordan}} | pop21 = ٣٠،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref21 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan |ناونیشان= http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم١= Mahmoud A.|دوایین١= Al-Khatib |یەکەم٢= Mohammed N.|دوایین٢= Al-Ali |پەڕە= ١٢}}</ref><ref name=kurdica>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diaspora: Die Gemeinschaft in Jordanien|ناونیشان=http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ئیش=Kurdica|بڵاوکەرەوە=Kurdica|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|زمان=de|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111060944/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region22 = {{flagcountry| Denmark}} | pop22 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref22 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Fakta: Kurdere i Danmark |ناونیشان= http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper= Jyllandsposten |ڕێکەوت= ٨ی ئایاری ٢٠٠٦|زمان= da}}</ref><ref name=institutkurde/> | region23 = {{flagcountry| Italy}} | pop23 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref23 = <ref name=institutkurde>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/info/kurdish-diaspora-1232550988|سەردێڕ=Kurdish Diaspora |بڵاوکەرەوە=Institut Kurde De Paris|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> | region24 = {{flagcountry| Norway}} | pop24 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref24 = <ref name=institutkurde/> | region25 = {{flagcountry| Ukraine}} | pop25 = ٢٥،٠٠٠ | ref25 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر١=Sergey Grabovsky |سەردێڕ="Ми український народ: національно-етнічна мозаїка": Курди та ассирійці в Україні. |ناونیشان=https://www.radiosvoboda.org/a/918976.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش=Radio Svoboda |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٠٤|زمان=uk}}</ref> | region26 = {{flagcountry| Austria}} | pop26 = ٢٣،٠٠٠ | ref26 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Austria |ناونیشان= http://www.ethnologue.com/country/AT |ئیش= Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> | region27 = {{flagcountry| United States}} | pop27 = ٢٠،٥٩١–٥٠،٠٠٠ | ref27 = <ref name="USCensus" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2011-2015 American Community Survey Selected Population Tables|ناونیشان=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref><ref name=institutkurde/> | region28 = {{flagcountry| Canada}} | pop28 = ١٦،٣١٥–٣٠،٠٠٠ | ref28 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census|ناونیشان=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوت = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name=institutkurde/> | region29 = {{flagcountry| Finland}} | pop29 = ١٥،٠٠٠–١٨،٠٠٠ | ref29 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language according to age and sex by region 1990 - 2021|ناونیشان=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|بڵاوکەرەوە=Statistics Finland|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name=institutkurde/> | region30 = {{flagcountry| Georgia (country)}} | pop30 = ١٣،٨٦١ | ref30 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Population/Census |ناونیشان= http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |وێبگە= geostat.ge}}</ref> | region31 = {{flagcountry| Kyrgyzstan}} | pop31 = ١٣،٢٠٠ | ref31 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Number of resident population by selected nationality |ناونیشان= http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |بڵاوکەرەوە=United Nations |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120710092216/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> | region32 = {{flagcountry| Kuwait}} | pop32 = ٥،٠٠٠ | ref32 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Kurds in Kuwait Also Are Treated Harshly : Ethnic conflict: Many have been prevented from returning to their jobs, and some have disappeared.|ناونیشان=http://articles.latimes.com/1991-04-11/news/mn-321_1_iraqi-kurds|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=New York Times|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ١٩٩١|یەکەم=Kim|دوایین=Murphy}}</ref> | region33 = {{flagcountry| Japan}} | pop33 = ٢،٠٠٠ | ref33 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://news.yahoo.co.jp/feature/94|سەردێڕ=埼玉で暮らす在日クルド人 「ワラビスタン」のいま - Yahoo!ニュース}}</ref> | region34 = {{flagcountry| Spain}} | pop34 = ١،٥٠٠ | ref34 = <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Carmen Gómez Martín |سەردێڕ=Transnacionalismo y redes económicas migrantes. El caso del kebab kurdo |journal=El Codesarrollo a Debate |ڕێکەوت=2012 |پەڕەکان=١١٣–١٢٤|زمان=es}}</ref> | region35 = {{flagcountry| Cyprus}} | pop35 = ١،٥٠٠ | ref35 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=el:Σκοπιμότητες πίσω από την απογραφή στα Κατεχόμενα |ناونیشان=https://www.rizospastis.gr/story.do?id=3352309 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٠٦|زمان=el}}</ref> |languages =[[زمانی کوردی|کوردی]] (شێوەزارەکان: [[کوردیی باکووری|کورمانجی]]، [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]]، [[لەکی]]، [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]] و [[زازاکی]])<ref name="Iranatlas" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Atlas of the Languages of Iran A working classification |ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification |وێبگە=Languages of Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref name="leezenberg">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Michiel Leezenberg |سەردێڕ=Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing? |journal=ILLC - Department of Philosophy, University of Amsterdam |پەڕە=١|ساڵ=١٩٩٣|ناونیشان=http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> |religions = زۆرینە: [[سوننە|ئیسلامی سوننە]]{{ھن}} ھەروەھا: [[شیعە]]، [[مەسیحییەت]]، [[عەلەوی]]، [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی‌]]، [[یارسان]]، [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[جوولەکایەتی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Kurds in Turkey |ناونیشان=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/ | سەردێڕ=Learn About Kurdish Religion}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurds-iran-missing-piece-middle-east-puzzle | سەردێڕ=Kurds of Iran: The missing piece in the Middle East Puzzle}}</ref> |related = }} 5fhja2bvtbhutid536y4qdvl5hdcqv7 1588951 1588950 2026-06-06T15:17:02Z Hivja 64112 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1458908|1458908]] لە لایەن [[Special:Contributions/37.17.148.37|37.17.148.37]] ([[User talk:37.17.148.37|لێدوان]]) 1588951 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = کورد{{ھن}}Kurd |image = {{image array|perrow=5 | image1 = ჩობან აღა.png | caption1 = [[شەرەفخانی بەدلیسی]] | image2 =| caption2 = [[سەلاحەدینی ئەییووبی]] | image3 = Nizami Rug Crop.jpg | caption3 = [[نیزامیی گەنجەوی]] | image4 = Karim Khan-e Zand.png | caption4 = [[کەریم خانی زەند]] | image5 = Mustafa Yamulki.jpg| caption5 = [[مستەفا پاشای یاموڵکی]] | image6 = Abdullah Dschewdet.jpg | caption6 = [[عەبدوڵڵا جەودەت]] | image7 =| caption7 = [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] | image8 = Simko Sikaki.jpg| caption8 = [[سمکۆ]] | image9 = IhsannuriYashar.jpg| caption9 = [[ئیحسان نووری پاشا]] | image10 = Qazi Muhammad.jpg | caption10 = [[قازی محەممەد]] | image11 = Ostad Elahi 1.jpg|right | caption11 = [[نوورعەلی ئیلاھی]] | image12 = Barzani1.jpg|right | caption12 = [[مستەفا بارزانی]] | image13 = Husni al-Zaiim.jpg | caption13 = [[حوسنی زەعیم]] | image14 = Sheikh Mahmoud - Kurdistan's King (1918-1922).jpg | caption14 = [[شێخ مەحموودی حەفید]] | image16 = Meetings of Presidents participated in Nowruz with Ali Khamenei - Tehran, Iran (Cropped on Talabani).jpg | caption16 = [[جەلال تاڵەبانی]] | image17 = Mesud Barzani.jpg | caption17 = [[مەسعوود بارزانی]] | image18 = Abdullah Öcalan.png| caption18 = [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] | image19 = Shahram Nazeri 2017 02 (cropped).jpg | caption19 = [[شارام نازری]] | image20 = Saleh Muslim.jpg | caption20 = [[ساڵح موسلیم]] | image21 = Tombe Dr Abdul Rahman Ghassemlou.jpg| caption21 = [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] | image22 = Zana (cropped).jpg| caption22 = [[لەیلا زانا]] | image23 =| caption23 = [[ئیبراھیم ھەنانوو]] | image24 = Dr Widad Akrawi UN BMS2010 DI.png| caption24 = [[ویداد ئاکرەیی]] | image25 = BahmanGhobadi.JPG | caption25 = [[بەھمەن قوبادی]] | image26 = Hamdi Ulukaya, official portrait, Homeland Security Council.jpg | caption26 = [[حەمدی ئولوکایا]] | image27 = Statue of Kurdish poet Nali in general garden of Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG| caption27 = [[نالی]] | image28 =| caption28 = [[پیرەمێرد]] | image29 = Shaykh Abdul Karim Mudarris Al Bayyarah.jpg| caption29 = [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس]] | image30 = Selahattin Demirtaş (cropped).jpg| caption30 = [[سەلاحەدین دەمیرتاش]] }} | pop = ٣٠ ھەتا ٤٠ ملیۆن<ref name="CIAonline">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The World Factbook |edition= Online |ڕێکەوت= 2015 |بڵاوکەرەوە= US [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|Central Intelligence Agency]] |شوێن= Langley, Virginia |issn= 1553-8133 |ناونیشان= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} A rough estimate in this edition gives populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or in adjacent regions. The CIA estimates are {{as of|lc=y|2015|8}} – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15–20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.</ref>{{ھن}}({{بچووک|''[[کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی]]''، مەزەندەی ٢٠١٥}}){{ھن}}٣٦٫٤ ھەتا ٤٥٫٦ ملیۆن<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] by the [[ئینستیتیوتی کوردیی پاریس|Kurdish Institute of Paris]], 2017 estimate. The Kurdish population is estimated at 15–20 million in Turkey, 10–12 million in Iran, 8–8.5 million in Iraq, 3–3.6 million in Syria, 1.2–1.5 million in the European diaspora, and 400k–500k in the former USSR—for a total of 36.4 million to 45.6 million globally.</ref>{{ھن}}({{بچووک|[[ئینستیتیوتی کوردیی پاریس]]، مەزەندەی ٢٠١٧}}){{ھن}}+٥٠ ملیۆن |popplace= {{flag|Kurdistan}}{{ھن}}٣٠–٥٠ ملیۆن | region1 = {{flagcountry|Turkey}} | pop1 = ١٤٫٣–٣٠ ملیۆن | ref1 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/><ref name=KONDA>[http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor - Radikal Dizi]. Radikal.com.tr. Retrieved on 2013-07-12.</ref> | region2 = {{flagcountry|Iran}} | pop2 = ٨٫٢–١٢ ملیۆن | ref2 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region3 = {{flagcountry|Iraq}} | pop3 = ٥٫٦–٨٫٥ ملیۆن | ref3 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region4 = {{flagcountry|Syria}} | pop4 = ٢–٣٫٦ ملیۆن | ref4 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region5 = {{flagcountry|Germany}} | pop5 = ١٫٢–١٫٥ ملیۆن | ref5 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sueddeutsche.de/politik/interview-am-morgen-wir-deutsche-kurden-aergern-uns-ueber-die-bundesregierung-1.3913545!amp|سەردێڕ="Wir Kurden ärgern uns über die Bundesregierung" - Politik |بڵاوکەرەوە=Süddeutsche.de|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|سەردێڕ=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|بڵاوکەرەوە=heise.de|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> | region6 = {{flagcountry| Israel}} | pop6 = ٢٠٠،٠٠٠–٥٠٠،٠٠٠ | ref6 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130728230338/http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kurdish Jewish Community in Israel |بڵاوکەرەوە=Jcjcr.org |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival|سەردێڕ=Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival|ئیش=timesofisrael.com|یەکەم=Lazar|دوایین=Berman|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.haaretz.com/amp/middle-east-news/syria/.premium.MAGAZINE-israel-and-the-kurds-an-unlikely-and-unofficial-relationship-1.8234659 | سەردێڕ=Inside the Unlikely, Unofficial Ties Between Israel and the Kurds | newspaper=Haaretz}}</ref> | region7 = {{flagcountry|France}} | pop7 = ١٥٠،٠٠٠–٢٥٠،٠٠٠ | ref7 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= 3 Kurdish women political activists shot dead in Paris|ناونیشان= http://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= CNN|ڕێکەوت= ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref><ref name=institutkurde/> |region8 = {{flag|Azerbaijan}} | pop8 = ١٥٠،٠٠٠–١٨٠،٠٠٠ | ref8 = <ref name="coucileub">''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm The cultural situation of the Kurds]'', <cite>A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006</cite>.</ref><ref name="Vanly"/> | region9 = {{flagcountry|Netherlands}} | pop9 = ١٠٠،٠٠٠–١٢٠،٠٠٠ | ref9 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Diaspora Kurde |ناونیشان=https://www.institutkurde.org/kurdorama/ |وێبگە=Institutkurde.org |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|زمان=fr}}</ref><ref name=institutkurde/> |region10 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop10 = ٩٣،١٧٤ | ref10 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ethnic group (detailed)|ناونیشان=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS022/editions/2021/versions/1/filter-outputs/ecebec14-3a4c-4504-be1b-ca4a7b05d456|بڵاوکەرەوە=Office for National Statistics|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=MS-B02: Ethnic group - full detail|ناونیشان=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b02.xlsx|بڵاوکەرەوە=Northern Ireland Statistics and Research Agency|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Sweden}} | pop11 = ٨٥،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref11 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Sweden |ناونیشان= http://www.ethnologue.com/country/SE |ساڵ= ٢٠١٥|ئیش= Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref><ref name=institutkurde/> | region12 = {{flagcountry| Switzerland}} | pop12 = ٨٥،٠٠٠–٩٥،٠٠٠ | ref12 = <ref name=institutkurde/> | region13 = {{flagcountry| Australia}} | pop13 = ٨٠،٠٠٠–٩٥،٠٠٠ | ref13 = <ref name=institutkurde/> | region14 = {{flagcountry| Lebanon}} | pop14 = ٧٠،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref14 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA132797081&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=10736697&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon%7E378b2280|سەردێڕ = Document - Gale Academic OneFile}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/lb/languages|سەردێڕ = Lebanon}}</ref> | region15 = {{flagcountry| Belgium}} | pop15 = ٧٠،٠٠٠–٨٥،٠٠٠ | ref15 = <ref name=institutkurde/> | region16 = {{flagcountry|Russia}} | pop16 = ٦٣،٨١٨ | ref16 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации |ناونیشان= http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |ئیش= Demoscope.ru |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> | region17 = {{flagcountry| Turkmenistan}} | pop17 = ٥٠،٠٠٠ | ref17 = <ref name="Vanly">Ismet Chériff Vanly, "The Kurds in the Soviet Union", in: Philip G. Kreyenbroek & S. Sperl (eds.), The Kurds: A Contemporary Overview (London: Routledge, 1992). pg 164: Table based on 1990 estimates: Turkmenistan (50,000)</ref> | region18 = {{flagcountry| Kazakhstan}} | pop18 = ٤٨،٦٤٢ | ref18 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kazakhstan |ناونیشان=http://pop-stat.mashke.org/#kazakhstan |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> | region19 = {{flagcountry|Armenia}} | pop19 = ٤٠،٠٠٠–٦٠،٠٠٠ | ref19 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/info/kurds-in-armenia-1192617209.html#:~:text=Kurds%20are%20the%20largest%20ethnic,the%20Kurds%20and%20the%20Yezidis.|سەردێڕ = Kurds in Armenia}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eki.ee/books/redbook/kurds.shtml|سەردێڕ=The Red Book of the Peoples of the Russian Empire}}</ref> | region20 = {{flagcountry| Greece}} | pop20 = ٤٠،٠٠٠–٥٠،٠٠٠ | ref20 = <ref name=institutkurde/> | region21 = {{flagcountry| Jordan}} | pop21 = ٣٠،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref21 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan |ناونیشان= http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم١= Mahmoud A.|دوایین١= Al-Khatib |یەکەم٢= Mohammed N.|دوایین٢= Al-Ali |پەڕە= ١٢}}</ref><ref name=kurdica>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diaspora: Die Gemeinschaft in Jordanien|ناونیشان=http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ئیش=Kurdica|بڵاوکەرەوە=Kurdica|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|زمان=de|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111060944/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region22 = {{flagcountry| Denmark}} | pop22 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref22 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Fakta: Kurdere i Danmark |ناونیشان= http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper= Jyllandsposten |ڕێکەوت= ٨ی ئایاری ٢٠٠٦|زمان= da}}</ref><ref name=institutkurde/> | region23 = {{flagcountry| Italy}} | pop23 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref23 = <ref name=institutkurde>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/info/kurdish-diaspora-1232550988|سەردێڕ=Kurdish Diaspora |بڵاوکەرەوە=Institut Kurde De Paris|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> | region24 = {{flagcountry| Norway}} | pop24 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref24 = <ref name=institutkurde/> | region25 = {{flagcountry| Ukraine}} | pop25 = ٢٥،٠٠٠ | ref25 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر١=Sergey Grabovsky |سەردێڕ="Ми український народ: національно-етнічна мозаїка": Курди та ассирійці в Україні. |ناونیشان=https://www.radiosvoboda.org/a/918976.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش=Radio Svoboda |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٠٤|زمان=uk}}</ref> | region26 = {{flagcountry| Austria}} | pop26 = ٢٣،٠٠٠ | ref26 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Austria |ناونیشان= http://www.ethnologue.com/country/AT |ئیش= Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> | region27 = {{flagcountry| United States}} | pop27 = ٢٠،٥٩١–٥٠،٠٠٠ | ref27 = <ref name="USCensus" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2011-2015 American Community Survey Selected Population Tables|ناونیشان=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref><ref name=institutkurde/> | region28 = {{flagcountry| Canada}} | pop28 = ١٦،٣١٥–٣٠،٠٠٠ | ref28 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ethnic Origin (279), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age (12) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces and Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2016 Census|ناونیشان=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوت = ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name=institutkurde/> | region29 = {{flagcountry| Finland}} | pop29 = ١٥،٠٠٠–١٨،٠٠٠ | ref29 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language according to age and sex by region 1990 - 2021|ناونیشان=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|بڵاوکەرەوە=Statistics Finland|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name=institutkurde/> | region30 = {{flagcountry| Georgia (country)}} | pop30 = ١٣،٨٦١ | ref30 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Population/Census |ناونیشان= http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |وێبگە= geostat.ge}}</ref> | region31 = {{flagcountry| Kyrgyzstan}} | pop31 = ١٣،٢٠٠ | ref31 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Number of resident population by selected nationality |ناونیشان= http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |بڵاوکەرەوە=United Nations |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120710092216/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> | region32 = {{flagcountry| Kuwait}} | pop32 = ٥،٠٠٠ | ref32 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Kurds in Kuwait Also Are Treated Harshly : Ethnic conflict: Many have been prevented from returning to their jobs, and some have disappeared.|ناونیشان=http://articles.latimes.com/1991-04-11/news/mn-321_1_iraqi-kurds|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=New York Times|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ١٩٩١|یەکەم=Kim|دوایین=Murphy}}</ref> | region33 = {{flagcountry| Japan}} | pop33 = ٢،٠٠٠ | ref33 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://news.yahoo.co.jp/feature/94|سەردێڕ=埼玉で暮らす在日クルド人 「ワラビスタン」のいま - Yahoo!ニュース}}</ref> | region34 = {{flagcountry| Spain}} | pop34 = ١،٥٠٠ | ref34 = <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Carmen Gómez Martín |سەردێڕ=Transnacionalismo y redes económicas migrantes. El caso del kebab kurdo |journal=El Codesarrollo a Debate |ڕێکەوت=2012 |پەڕەکان=١١٣–١٢٤|زمان=es}}</ref> | region35 = {{flagcountry| Cyprus}} | pop35 = ١،٥٠٠ | ref35 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=el:Σκοπιμότητες πίσω από την απογραφή στα Κατεχόμενα |ناونیشان=https://www.rizospastis.gr/story.do?id=3352309 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٠٦|زمان=el}}</ref> |languages =[[زمانی کوردی|کوردی]] (شێوەزارەکان: [[کوردیی باکووری|کورمانجی]]، [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]]، [[لەکی]]، [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]] و [[زازاکی]])<ref name="Iranatlas" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Atlas of the Languages of Iran A working classification |ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification |وێبگە=Languages of Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref name="leezenberg">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Michiel Leezenberg |سەردێڕ=Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing? |journal=ILLC - Department of Philosophy, University of Amsterdam |پەڕە=١|ساڵ=١٩٩٣|ناونیشان=http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> |religions = زۆرینە: [[سوننە|ئیسلامی سوننە]]{{ھن}} ھەروەھا: [[شیعە]]، [[مەسیحییەت]]، [[عەلەوی]]، [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی‌]]، [[یارسان]]، [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[جوولەکایەتی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Kurds in Turkey |ناونیشان=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/ | سەردێڕ=Learn About Kurdish Religion}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurds-iran-missing-piece-middle-east-puzzle | سەردێڕ=Kurds of Iran: The missing piece in the Middle East Puzzle}}</ref> |related = }} 9vwaitc2fvya40h8nnizx5wp0usawyr 1588952 1588951 2026-06-06T15:23:32Z Hivja 64112 /* */ 1588952 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = کورد{{ھن}}Kurd |image = {{image array|perrow=5 | image1 = ჩობან აღა.png | caption1 = [[شەرەفخانی بەدلیسی]] | image2 =| caption2 = [[سەلاحەدینی ئەییووبی]] | image3 = Nizami Rug Crop.jpg | caption3 = [[نیزامیی گەنجەوی]] | image4 = Karim Khan-e Zand.png | caption4 = [[کەریم خانی زەند]] | image5 = Mustafa Yamulki.jpg| caption5 = [[مستەفا پاشای یاموڵکی]] | image6 = Abdullah Dschewdet.jpg | caption6 = [[عەبدوڵڵا جەودەت]] | image7 =| caption7 = [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] | image8 = Simko Sikaki.jpg| caption8 = [[سمکۆ]] | image9 = IhsannuriYashar.jpg| caption9 = [[ئیحسان نووری پاشا]] | image10 = Qazi Muhammad.jpg | caption10 = [[قازی محەممەد]] | image11 = Ostad Elahi 1.jpg|right | caption11 = [[نوورعەلی ئیلاھی]] | image12 = Barzani1.jpg|right | caption12 = [[مستەفا بارزانی]] | image13 = Husni al-Zaiim.jpg | caption13 = [[حوسنی زەعیم]] | image14 = Sheikh Mahmoud - Kurdistan's King (1918-1922).jpg | caption14 = [[شێخ مەحموودی حەفید]] | image16 = Meetings of Presidents participated in Nowruz with Ali Khamenei - Tehran, Iran (Cropped on Talabani).jpg | caption16 = [[جەلال تاڵەبانی]] | image17 = Mesud Barzani.jpg | caption17 = [[مەسعوود بارزانی]] | image18 = Abdullah Öcalan.png| caption18 = [[عەبدوڵڵا ئۆجەلان]] | image19 = Shahram Nazeri 2017 02 (cropped).jpg | caption19 = [[شارام نازری]] | image20 = Saleh Muslim.jpg | caption20 = [[ساڵح موسلیم]] | image21 = Tombe Dr Abdul Rahman Ghassemlou.jpg| caption21 = [[عەبدولڕەحمان قاسملوو]] | image22 = Zana (cropped).jpg| caption22 = [[لەیلا زانا]] | image23 =| caption23 = [[ئیبراھیم ھەنانوو]] | image24 = Dr Widad Akrawi UN BMS2010 DI.png| caption24 = [[ویداد ئاکرەیی]] | image25 = BahmanGhobadi.JPG | caption25 = [[بەھمەن قوبادی]] | image26 = Hamdi Ulukaya, official portrait, Homeland Security Council.jpg | caption26 = [[حەمدی ئولوکایا]] | image27 = Statue of Kurdish poet Nali in general garden of Sulaymaniyah, Kurdistan, Iraq.JPG| caption27 = [[نالی]] | image28 =| caption28 = [[پیرەمێرد]] | image29 = Shaykh Abdul Karim Mudarris Al Bayyarah.jpg| caption29 = [[مەلا عەبدولکەریم مودەریس]] | image30 = Selahattin Demirtaş (cropped).jpg| caption30 = [[سەلاحەدین دەمیرتاش]] }} | pop = ٣٠ ھەتا ٤٠ ملیۆن<ref name="CIAonline">{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ= The World Factbook |edition= Online |ڕێکەوت= 2015 |بڵاوکەرەوە= US [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|Central Intelligence Agency]] |شوێن= Langley, Virginia |issn= 1553-8133 |ناونیشان= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20190106114713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} A rough estimate in this edition gives populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or in adjacent regions. The CIA estimates are {{as of|lc=y|2015|8}} – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15–20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.</ref>{{ھن}}({{بچووک|''[[کتێبی ڕاستییەکانی جیھانی]]''، مەزەندەی ٢٠١٥}}){{ھن}}٣٦٫٤ ھەتا ٤٥٫٦ ملیۆن<ref name="KIOP2017">[http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 The Kurdish Population] by the [[ئینستیتیوتی کوردیی پاریس|Kurdish Institute of Paris]], 2017 estimate. The Kurdish population is estimated at 15–20 million in Turkey, 10–12 million in Iran, 8–8.5 million in Iraq, 3–3.6 million in Syria, 1.2–1.5 million in the European diaspora, and 400k–500k in the former USSR—for a total of 36.4 million to 45.6 million globally.</ref>{{ھن}}({{بچووک|[[ئینستیتیوتی کوردیی پاریس]]، مەزەندەی ٢٠١٧}}){{ھن}}+٥٠ ملیۆن |popplace= {{flag|Kurdistan}}{{ھن}}٣٠–٥٠ ملیۆن | region1 = {{flagcountry|Turkey}} | pop1 = ١٤٫٣–٣٠ ملیۆن | ref1 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/><ref name=KONDA>[http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=913650&CategoryID=104 Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor - Radikal Dizi]. Radikal.com.tr. Retrieved on 2013-07-12.</ref> | region2 = {{flagcountry|Iran}} | pop2 = ٨٫٢–١٢ ملیۆن | ref2 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region3 = {{flagcountry|Iraq}} | pop3 = ٥٫٦–٨٫٥ ملیۆن | ref3 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region4 = {{flagcountry|Syria}} | pop4 = ٢–٣٫٦ ملیۆن | ref4 = <ref name="CIAonline"/><ref name="KIOP2017"/> | region5 = {{flagcountry|Germany}} | pop5 = ١٫٢–١٫٥ ملیۆن | ref5 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.sueddeutsche.de/politik/interview-am-morgen-wir-deutsche-kurden-aergern-uns-ueber-die-bundesregierung-1.3913545!amp|سەردێڕ="Wir Kurden ärgern uns über die Bundesregierung" - Politik |بڵاوکەرەوە=Süddeutsche.de|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.heise.de/tp/features/Geschenk-an-Erdogan-Kurdisches-Kulturfestival-verboten-4155967.html|سەردێڕ=Geschenk an Erdogan? Kurdisches Kulturfestival verboten|بڵاوکەرەوە=heise.de|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> | region6 = {{flagcountry| Israel}} | pop6 = ٢٠٠،٠٠٠–٥٠٠،٠٠٠ | ref6 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130728230338/http://www.jcjcr.org/kyn_article_view.php?aid=20|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kurdish Jewish Community in Israel |بڵاوکەرەوە=Jcjcr.org |ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/pride-and-unlikely-guests-at-kurdish-jewish-festival|سەردێڕ=Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival|ئیش=timesofisrael.com|یەکەم=Lazar|دوایین=Berman|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| ناونیشان=https://www.haaretz.com/amp/middle-east-news/syria/.premium.MAGAZINE-israel-and-the-kurds-an-unlikely-and-unofficial-relationship-1.8234659 | سەردێڕ=Inside the Unlikely, Unofficial Ties Between Israel and the Kurds | newspaper=Haaretz}}</ref> | region7 = {{flagcountry|France}} | pop7 = ١٥٠،٠٠٠–٢٥٠،٠٠٠ | ref7 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= 3 Kurdish women political activists shot dead in Paris|ناونیشان= http://edition.cnn.com/2013/01/10/world/europe/france-kurd-deaths/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە= CNN|ڕێکەوت= ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣}}</ref><ref name=institutkurde/> |region8 = {{flag|Azerbaijan}} | pop8 = ١٥٠،٠٠٠–١٨٠،٠٠٠ | ref8 = <ref name="coucileub">''[http://assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/WorkingDocs/Doc06/EDOC11006.htm The cultural situation of the Kurds]'', <cite>A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006</cite>.</ref><ref name="Vanly"/> | region9 = {{flagcountry|Netherlands}} | pop9 = ١٠٠،٠٠٠–١٢٠،٠٠٠ | ref9 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Diaspora Kurde |ناونیشان=https://www.institutkurde.org/kurdorama/ |وێبگە=Institutkurde.org |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|زمان=fr}}</ref><ref name=institutkurde/> |region10 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop10 = ٩٣،١٧٤ | ref10 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Ethnic group (detailed)|ناونیشان=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS022/editions/2021/versions/1/filter-outputs/ecebec14-3a4c-4504-be1b-ca4a7b05d456|بڵاوکەرەوە=Office for National Statistics|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref><ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=MS-B02: Ethnic group - full detail|ناونیشان=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b02.xlsx|بڵاوکەرەوە=Northern Ireland Statistics and Research Agency|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تەممووزی ٢٠٢٣}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Sweden}} | pop11 = ٨٥،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref11 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Sweden |ناونیشان= http://www.ethnologue.com/country/SE |ساڵ= ٢٠١٥|ئیش= Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref><ref name=institutkurde/> | region12 = {{flagcountry| Switzerland}} | pop12 = ٨٥،٠٠٠–٩٥،٠٠٠ | ref12 = <ref name=institutkurde/> | region13 = {{flagcountry| Australia}} | pop13 = ٨٠،٠٠٠–٩٥،٠٠٠ | ref13 = <ref name=institutkurde/> | region14 = {{flagcountry| Lebanon}} | pop14 = ٧٠،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref14 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA132797081&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=10736697&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon%7E378b2280|سەردێڕ = Document - Gale Academic OneFile}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.ethnologue.com/country/lb/languages|سەردێڕ = Lebanon}}</ref> | region15 = {{flagcountry| Belgium}} | pop15 = ٧٠،٠٠٠–٨٥،٠٠٠ | ref15 = <ref name=institutkurde/> | region16 = {{flagcountry|Russia}} | pop16 = ٦٣،٨١٨ | ref16 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации |ناونیشان= http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |ئیش= Demoscope.ru |ڕێکەوتی سەردان= ٤ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120521170119/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢١ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> | region17 = {{flagcountry| Turkmenistan}} | pop17 = ٥٠،٠٠٠ | ref17 = <ref name="Vanly">Ismet Chériff Vanly, "The Kurds in the Soviet Union", in: Philip G. Kreyenbroek & S. Sperl (eds.), The Kurds: A Contemporary Overview (London: Routledge, 1992). pg 164: Table based on 1990 estimates: Turkmenistan (50,000)</ref> | region18 = {{flagcountry| Kazakhstan}} | pop18 = ٤٨،٦٤٢ | ref18 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kazakhstan |ناونیشان=http://pop-stat.mashke.org/#kazakhstan |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref> | region19 = {{flagcountry|Armenia}} | pop19 = ٤٠،٠٠٠–٦٠،٠٠٠ | ref19 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/info/kurds-in-armenia-1192617209.html#:~:text=Kurds%20are%20the%20largest%20ethnic,the%20Kurds%20and%20the%20Yezidis.|سەردێڕ = Kurds in Armenia}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eki.ee/books/redbook/kurds.shtml|سەردێڕ=The Red Book of the Peoples of the Russian Empire}}</ref> | region20 = {{flagcountry| Greece}} | pop20 = ٤٠،٠٠٠–٥٠،٠٠٠ | ref20 = <ref name=institutkurde/> | region21 = {{flagcountry| Jordan}} | pop21 = ٣٠،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ | ref21 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Language and Cultural Shift Among the Kurds of Jordan |ناونیشان= http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2010/Al-Khatib_Al-Ali_netti.pdf |ڕێکەوتی سەردان= ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم١= Mahmoud A.|دوایین١= Al-Khatib |یەکەم٢= Mohammed N.|دوایین٢= Al-Ali |پەڕە= ١٢}}</ref><ref name=kurdica>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Diaspora: Die Gemeinschaft in Jordanien|ناونیشان=http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ئیش=Kurdica|بڵاوکەرەوە=Kurdica|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|زمان=de|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161111060944/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Gemeinschaft-in-Jordanien-167.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | region22 = {{flagcountry| Denmark}} | pop22 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref22 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Fakta: Kurdere i Danmark |ناونیشان= http://jyllands-posten.dk/indland/ECE5105449/fakta-kurdere-i-danmark/ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|newspaper= Jyllandsposten |ڕێکەوت= ٨ی ئایاری ٢٠٠٦|زمان= da}}</ref><ref name=institutkurde/> | region23 = {{flagcountry| Italy}} | pop23 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref23 = <ref name=institutkurde>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.institutkurde.org/en/info/kurdish-diaspora-1232550988|سەردێڕ=Kurdish Diaspora |بڵاوکەرەوە=Institut Kurde De Paris|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> | region24 = {{flagcountry| Norway}} | pop24 = ٢٥،٠٠٠–٣٠،٠٠٠ | ref24 = <ref name=institutkurde/> | region25 = {{flagcountry| Ukraine}} | pop25 = ٢٥،٠٠٠ | ref25 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر١=Sergey Grabovsky |سەردێڕ="Ми український народ: національно-етнічна мозаїка": Курди та ассирійці в Україні. |ناونیشان=https://www.radiosvoboda.org/a/918976.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش=Radio Svoboda |ڕێکەوت=١٣ی ئابی ٢٠٠٤|زمان=uk}}</ref> | region26 = {{flagcountry| Canada}} | pop26 = ٢٣،١٣٠–٥٠،٠٠٠ | ref26 = <ref name="21cen">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kurdish Canadians|ناونیشان=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/kurdish-canadians|وێبگە=thecanadianencyclopedia.ca|بڵاوکەرەوە=The Canadian Encyclopedia National encyclopedia of Canada|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> | region27 = {{flagcountry| Austria}} | pop27 = ٢٣،٠٠٠ | ref27 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Austria |ناونیشان= http://www.ethnologue.com/country/AT |ئیش= Ethnologue |ڕێکەوتی سەردان= ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}}</ref> | region28 = {{flagcountry| United States}} | pop28 = ٢٠،٥٩١–٥٠،٠٠٠ | ref28 = <ref name="USCensus" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2011-2015 American Community Survey Selected Population Tables|ناونیشان=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20200212214434/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_SF4_B01003&prodType=table|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Census Bureau |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref><ref name=institutkurde/> | region29 = {{flagcountry| Finland}} | pop29 = ١٥،٠٠٠–١٨،٠٠٠ | ref29 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Language according to age and sex by region 1990 - 2021|ناونیشان=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/|بڵاوکەرەوە=Statistics Finland|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢}}</ref><ref name=institutkurde/> | region30 = {{flagcountry| Georgia (country)}} | pop30 = ١٣،٨٦١ | ref30 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Population/Census |ناونیشان= http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |وێبگە= geostat.ge}}</ref> | region31 = {{flagcountry| Kyrgyzstan}} | pop31 = ١٣،٢٠٠ | ref31 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ= Number of resident population by selected nationality |ناونیشان= http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |بڵاوکەرەوە=United Nations |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20120710092216/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Kyrgyzstan/A5-2PopulationAndHousingCensusOfTheKyrgyzRepublicOf2009.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٠ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref> | region32 = {{flagcountry| Kuwait}} | pop32 = ٥،٠٠٠ | ref32 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Kurds in Kuwait Also Are Treated Harshly : Ethnic conflict: Many have been prevented from returning to their jobs, and some have disappeared.|ناونیشان=http://articles.latimes.com/1991-04-11/news/mn-321_1_iraqi-kurds|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|newspaper=New York Times|ڕێکەوت=١١ی نیسانی ١٩٩١|یەکەم=Kim|دوایین=Murphy}}</ref> | region33 = {{flagcountry| Japan}} | pop33 = ٢،٠٠٠ | ref33 = <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://news.yahoo.co.jp/feature/94|سەردێڕ=埼玉で暮らす在日クルド人 「ワラビスタン」のいま - Yahoo!ニュース}}</ref> | region34 = {{flagcountry| Spain}} | pop34 = ١،٥٠٠ | ref34 = <ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Carmen Gómez Martín |سەردێڕ=Transnacionalismo y redes económicas migrantes. El caso del kebab kurdo |journal=El Codesarrollo a Debate |ڕێکەوت=2012 |پەڕەکان=١١٣–١٢٤|زمان=es}}</ref> | region35 = {{flagcountry| Cyprus}} | pop35 = ١،٥٠٠ | ref35 = <ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=el:Σκοπιμότητες πίσω από την απογραφή στα Κατεχόμενα |ناونیشان=https://www.rizospastis.gr/story.do?id=3352309 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٠٦|زمان=el}}</ref> |languages =[[زمانی کوردی|کوردی]] (شێوەزارەکان: [[کوردیی باکووری|کورمانجی]]، [[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]، [[کوردیی کەڵھوڕی|کەڵھوڕی]]، [[لەکی]]، [[گۆرانی (شێوەزار)|گۆرانی]] و [[زازاکی]])<ref name="Iranatlas" >{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Atlas of the Languages of Iran A working classification |ناونیشان=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification |وێبگە=Languages of Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref><ref name="leezenberg">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|نووسەر١=Michiel Leezenberg |سەردێڕ=Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing? |journal=ILLC - Department of Philosophy, University of Amsterdam |پەڕە=١|ساڵ=١٩٩٣|ناونیشان=http://home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠١٩}}</ref> |religions = زۆرینە: [[سوننە|ئیسلامی سوننە]]{{ھن}} ھەروەھا: [[شیعە]]، [[مەسیحییەت]]، [[عەلەوی]]، [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی‌]]، [[یارسان]]، [[ئێزیدی (ئایین)|ئێزیدی]] و [[جوولەکایەتی]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Kurds in Turkey |ناونیشان=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdistan-religion/ | سەردێڕ=Learn About Kurdish Religion}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurds-iran-missing-piece-middle-east-puzzle | سەردێڕ=Kurds of Iran: The missing piece in the Middle East Puzzle}}</ref> |related = }} qlgl75nwl4q523otu1rlotx4zyqwxbm 0 10313 1588935 1588829 2026-06-06T12:01:11Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588935 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = دوبەی | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|ar|دُبَيّ}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عەرەبی | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Burj Khalifa 2021.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنێکی شاری دوبەی | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری دوبەی''' | دەرزیی_نەخشە = United Arab Emirates#Middle East | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی دوبەی لە [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]]دا##جێگەی دوبەی لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]]دا | پۆتانەکان = 25.263056 | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[میرنشینەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|میرنشین]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ھێمای ئاڵا|میرنشینی دوبەی}} [[میرنشینی دوبەی|دوبەی]] | جۆری_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|[[ناوچە]]}} | ناوی_دابەشکراو٢ = {{#if:{{{4|}}}|Emirate of Dubai|}} | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = ١٨٢٢ | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[پاشایەتیی ڕەھا]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = دەسەڵاتدار | ناوی_سەرۆک = [[محەممەد کوڕی ڕاشد ئال مەکتووم]] <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = ١،٤٩١ | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٠ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = ٤،٩٤٥،٠٠٠ | دانیشتووان_لە = ٢٠٢٥ | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = ٣،٣١٧ | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٤:٠٠|+٤:٠٠]] ([[کاتی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ستاندارد]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = {{#if:{{{11|}}}|https://www.dm.gov.ae/|}} | پەراوێزەکان = }} '''دوبەی''' ({{بە عەرەبی|دُبَيّ}}) شارێکە لە [[میرنشینی دوبەی]]، [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=United Arab Emirates Cities Database {{!}} Simplemaps.com |ناونیشان=https://simplemaps.com/data/ae-cities |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=simplemaps.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=List of Cities in United Arab Emirates: Area, Population and Cost of Living |ناونیشان=https://www.godigit.com/international-travel-insurance/city-list/list-of-cities-in-united-arab-emirates |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠٢٤|وێبگە=Digit Insurance |زمان=en-IN}}</ref> بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٥، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤،٩٤٥،٠٠٠ کەس بووە. ڕووبەری ئەم شارە ١،٤٩١ کیلۆمەتری چوارگۆشە و چڕیی دانیشتووانی ٣،٣١٧ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی|سەردان=٣١ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Dubai}} {{#if:{{{11|}}}|* {{وێبگەی فەرمی|https://www.dm.gov.ae/}}}} {{شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} {{میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان-کۆلکە}} [[پۆل:شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی میرنشینی دوبەی]] [[en:Dubai]] [[پۆل:دوبەی]] [[پۆل:کەنداوی فارس]] [[پۆل:شوێنە کەناراوییەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ١٨یەم]] [[پۆل:شارەکانی بەندەری عەرەبی]] 41yjv777e6awunvn88q8y3rbstsi7f8 14 36832 1588967 1111467 2026-06-06T16:53:44Z Hivja 64112 /* */ 1588967 wikitext text/x-wiki {{دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Government of Iran}} [[پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان]] [[پۆل:سیاسەتی ئێران]] [[پۆل:تیۆکراسی]] [[پۆل:حکوومەت بەپێی وڵات|ئێران]] [[پۆل:مێژووی سیاسیی ئێران]] oigar4pvkco9k1mj2mumfnvo6t545or 0 43254 1589017 1585491 2026-06-07T11:19:58Z Sorou6sh 8711 پەرەپێدان و درێژکردنەوەی وتار، 1589017 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = سەید ڕووحوڵڵا خومەینی | ناوی_خۆماڵی = سید ڕوحاللە مصطفوی موسوی خمینی | زمانی_ناوی_خۆماڵی = فارسی | وێنە =[[پەڕگە:Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg|وێنۆک]] | قەبارەی وێنە = 230px | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ | شوێنی لەدایکبوون = [[خومەین]]، [[ئێران]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ | شوێنی مردن = [[تاران]]، [[ئێران]] | ھۆکاری مردن = [[جەڵدەی دڵ]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = مەزارگەی خومەینی | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[فارس]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] | ساڵانی چالاکی = ١٩٧٩–١٩٨٩ | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناسراو_بەناوی = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو =پۆستەکە دامەزرا -[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] وەکوو شای ئێران | جێگر =[[عەلی خامنەیی]] | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = خەدیجە سەقەفی | یار = | منداڵەکان = ٧ لەوانە مستەفا ٬زەھرا، فەریدە و ئەحمەد | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = Ruhollah Khomeini signature.png | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = | ماڵپەڕ ={{URL|imam-khomeini.ir}} }} '''سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی''' ({{بە فارسی|سید ڕوحاللە موسوی خمینی}}؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە [[خومەین]] – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە [[تاران]])، ناسراو بە '''ئایەتوڵڵا خومەینی''' یان '''ئیمام خومەینی'''، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی [[شیعە]]ی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]] و سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]دا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.<ref>http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php</ref><ref>http://www.britannica.com/eb/article-32981</ref> خومەینی لە مەدرەسە فیقە و [[فەلسەفەی ئیسلامی]] و [[عیرفان]]ی خوێندووە و لە ساڵی ١٣١٣دا گەیشتووەتە ئیجتیھاد. بە گوتەی [[ساواک]] مۆڵەتی ئیجتیھادەکەی لە عەبدولکەریم حائری یەزدی وەرگرتووە بەپێی وەشانێکی دیکە نەیکردووە ئیجتیھاد لە ھیچ کەسێک داوای مۆڵەتی نەکردووە و مۆڵەتی لەو شێوەیەی بە کەس نەداوە. دژی سیاسەتەکانی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] بەتایبەت [[شۆڕشی سپی]] و پێدانی مافی دەنگدان بە ژنان لەلایەن شاوە خەباتی کردووە و بەھۆی تۆمەتبارکردنی شا بە پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٣٤٢، بۆ ماوەی ١٠ مانگ زیندانی کرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=خبرگزاری باشگاە خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جھان ||دوایین١=YJC|سەردێڕ=از ماجرای دستگیری امام خمینی (ڕە) در 15 خرداد 42 تا قیامی کە ڕنگ خون گرفت|ناونیشان=https://www.yjc.ir/fa/news/6115389/از-ماجرای-دستگیری-امام-خمینیرھ-در-15-خرداد-42-تا-قیامی-کھ-رنگ-خون-گرفت|وێبگە=yjc.ir/fa|شوێن=تاران|زمان=fa}}</ref> و ساڵی دواتر، بەھۆی وتارەکانی دژی تەسلیمبوون بە ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئەمریکا، دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی ئیسلامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی کرد و دەستی کرد بە داڕشتنی تیۆری دەسەڵاتی ئایینی - کە بنەماکانی تا شۆڕش بۆ خەڵک بە نادیاری مانەوە - لە ڕۆژانی کۆتاییدا کە بەرەو سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، وەک ڕێبەرەکەی، شورای شۆڕشگێڕی و حکوومەتی کاتی پێکھێنا. لە ١٢ی ڕێبەندان ١٣٥٧، خومەینی گەڕایەوە بۆ ئێران و لە ٢٢ی ڕێبەندان شۆڕشەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا. == ساڵانی سەرەتایی == === پاشخان === ڕوحوڵڵا خومەینی لە ڕەچەڵەکی خاوەن زەوییە بچووکەکان و پیاوانی ئایینی و بازرگانەکانەوە ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |ناونیشان=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra/page/20 20]}}</ref> باوباپیرانی بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨ لە ماڵە ڕەسەنەکەیانەوە لە نیشاپور لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بۆ مانەوەیەکی کورت بۆ شانشینی ئاواد کە ناوچەیەکە لە ویلایەتی مۆدێرن ئۆتار پرادێش لە ھیندستان کە فەرمانڕەواکانی موسڵمانی [[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعە دوازدە ئیمامی]] بە ڕەچەڵەک فارس بوون کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Algar|یەکەم١=Hamid|بەستەری نووسەر١=Hamid Algar|editor1-last=Koya|editor1-first=Abdar Rahman|سەردێڕ=Imam Khomeini: Life, Thought and Legacy|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Islamic Book Trust|ژپنک=٩٧٨–٩٦٧٥٠٦٢٢٥٤|پەڕە=١٩|chapter=A short biography}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C&dq=awadh+persian&pg=PA8 Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam] by Juan Ricardo Cole</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=7BaVwfpWZgUC&dq=awadh+origin&pg=RA2-PA17 Art and culture: endeavours in interpretation] by Ahsan Jan Qaisar, Som Prakash Verma, Mohammad Habib</ref><ref name="Avadh">''Encyclopædia Iranica'', [http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i "Avadh"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517012521/http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i |date=17 May 2017}}, E. Yarshater</ref> لە ماوەی حوکمڕانییەکەیاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگھێشتی ژمارەیەکی بەردەوام لە زانایانی فارسی، شاعیر، دادوەر، تەلارساز و وێنەکێشیان کرد.<ref name="Avadh"/> لە کۆتاییدا خێزانەکەی لە شارۆچکەیەکی بچووک لە کینتور، نزیک لوکناو پایتەختی ئاوەد نیشتەجێ بوون.<ref name="Hamid">Ruhollah Khomeini's brief biography by Hamid Algar</ref><ref name="Iranian">[http://www.iranian.com/Books/1999/June/Khomeini/index.html From Khomein, ''A biography of the Ayatollah''], 14 June 1999, The Iranian</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&pg=PA199 The Columbia world dictionary of Islamism] by Olivier Roy, Antoine Sfeir</ref><ref name="Moin1999">[https://books.google.com/books?id=B-ihPNR4iaoC&dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&pg=PA2 Khomeini: life of the Ayatollah, Volume 1999] by Baqer Moin</ref> باپیرەی خومەینی، سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی، لە کینتوور لەدایکبووە.<ref name="Iranian"/><ref name="Moin1999"/> لە ساڵی ١٨٣٠ لێنۆی بەجێھێشت بۆ سەردان کردنی گۆڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] لە نەجەف، عێراقی عوسمانی (عێراقی ئێستا) و ھەرگیز نەگەڕایەوە. بە گوتەی مۆین ئەم کۆچکردنە بۆ دەربازبوون بوون لە بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ھیندستان بوو. لە ساڵی ١٨٣٤ سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی سەردانی ئێرانی کرد و لە ساڵی ١٨٣٩ لە خومەین نیشتەجێ بوو. ھەرچەندە لە ئێران مایەوە و نیشتەجێ بوو، بەڵام بەردەوام بە ناوی ھیندی ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ مانەوەی لە ھیندستان و تەنانەت ڕوحوڵڵا خومەینی لە ھەندێک لە غەزەلەکانیدا زمانی ھیندی وەک ناوی قەڵەم بەکارھێناوە. باپیری خومەینی، میرزا ئەحمەد موجتەھید خونساری، ئەو پیاوە ئایینییە بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتی تووتندا فەتوای قەدەغەکردنی بەکارھێنانی [[تووتن]]ی دەرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Staff writer |سەردێڕ=Imam Khomeini's Biography |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403160844/http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٧٩٠-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b2OL9IEXaAgC|orig-year=1999|ساڵ=٢٠٠٩}}</ref> === منداڵی === بەپێی بەڵگەنامەی لەدایکبوونی، ڕوحوڵڵا موسەوی خومەینی کە ناوی یەکەمی بە واتای «ڕۆحی خوا» دێت، لە ١٧ی گوڵانی ١٩٠٠ لە خومەین سەر بە [[پارێزگای مەرکەزی]] لەدایک بووە ھەرچەندە مورتەزای برای (دواتر بە ئایەتوڵڵا پەسەندی دە ناسراوە) ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی لە ٢٤ی ڕەزبەری ١٩٠٢ ساڵیادی لەدایکبوونی کچی محمد، فاتیمە دادەنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Researcher's Note: Ruhollah Khomeini's birth date|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|وێبگە=[[Britannica.com]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230412021509/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khomeini (1900–1989) |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/khomeini_ayatollah.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=BBC History}}</ref> دوای کوژرانی باوکی، زیاتر لە دوو ساڵ دوای لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٠٣، لەلایەن خاڵۆزایییەوە پەروەردە کزا. ڕووحوڵڵا لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەستی بە خوێندنی سەرەتایی قورئان و فارسی کرد. ساڵی دواتر دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەیەکی ناوچەکە، لەوێ فێری ئایین و نۆحە خانی (خوێندنەوەی ماتەمینی) و بابەتەکانی تری نەریتی بوو. بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە ھاوکاری خزم و کەسوکاری لەوان جەعفەر ئامۆزای دایکی و مۆرتەزا پەسەندی دە برا گەورەکەی درێژە بە خوێندنی ئایینی دا. === پەروەردە و وانەوتنەوە === [[پەڕگە:خمینی و ھمدرسان.JPG|وێنۆک|خومەینی وەک خوێندکارێک لەگەڵ ھاوڕێکانی (دووەم لە ڕاستەوە)]] لەدوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]]، ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی لە مەدرەسەی ئیسلامی لە [[ئەسفەھان]] بخوێنێت، بەڵام لەبری ئەوە چوو بۆ مەدرەسەی [[ئەراک]]. خرایە ژێر سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا عەبدولکەریم حائری یەزدی. خومەینی لە ساڵی ١٩٢٠دا ڕووی لە شاری ئەراک کرد و دەستی بە خوێندن کرد. ساڵی دواتر ئایەتوڵڵا حانری یەزدی گواسترایەوە بۆ مەدرەسەی ئیسلامی لە شاری قوم لە باشووری ڕۆژاوای [[تاران]] و قوتابییەکانی بانگھێشت کرد بۆ شوێنکەوتن. خومەینی بانگھێشتەکەی قبوڵ کرد و لە قوتابخانەی دار ئەلشەفا لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو. لێکۆڵینەوەکانی خومەینی بریتی بوون لە شەریعەتی ئیسلامی ([[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەت]]) و فیقھی ([[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]])، بەڵام تا ئەو کاتە خومەینی حەزێکی لە شیعر و [[فەلسەفە]] ([[عیرفان]])یشی بەدەستھێنابوو. کەواتە خومەینی لەگەڵ گەیشتن بە قوم داوای ڕێنوێنی لە میرزا عەلی ئەکبەر یەزدی زانای فەلسەفە و عیرفان دەکات. یەزدی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد، بەڵام خومەینی لەگەڵ دوو مامۆستای دیکە بە ناوەکانی جەواد عەقا مەلەکی تەبریزی و ڕافیعی [[قەزوین]] بەردەوام بوو لە پەیڕەوکردنی حەز و ئارەزووی [[فەلسەفە]]؛ بەڵام ڕەنگە گەورەترین کاریگەری لەسەر خومەینی مامۆستایەکی دیکە بووبێت بە ناوی میرزا محمد عەلی شەھابادی و عیرفانی مێژوویی سۆفی، لەوانە مەلا سەدرا و [[ئیبن عەرەبی]]. خومەینی فەلسەفەی یۆنانی کۆنی خوێندووە و ھەم لەژێر کاریگەری ھەردوو فەلسەفەی ئەرستۆ کە بە دامەزرێنەری [[ژیربێژی (مەنتیق)|ژیربێژی]] سەیری دەکرد<ref name="imamreza">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Philosophy as Viewed by Ruhollah Khomeini |ناونیشان=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110614032732/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=www.imamreza.net}}</ref> و ھەم [[ئەفلاتوون]] کە بۆچوونەکانی «لە بواری خودایی» دا بە «گۆڕ و پتەو» دەزانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەژێر کاریگەری [[ئیبن سینا]] و [[مەلا سەدرا]] بوو.<ref>Kashful-Asrar, p. 33 by Ruhollah Khomeini.</ref><ref name="imamreza"/> === لایەنە سیاسییەکان === زۆرجار وانەوتنەوەکانی لە مەدرەسەدا لەسەر گرنگی ئایین بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە پراکتیکییەکانی ئەو سەردەمە بوو، ھەروەھا لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دژی سیکولاریزم کاری دەکرد. خومەینی ھەروەھا بەھای دا بە ئامانجی ئیسلامییەکان وەک شێخ فەزلوڵڵا نوری و ئەبولقاسم کاشانی. خومەینی فەزلوڵڵا نوری وەک «کەسایەتییەکی پاڵەوان» دەبینی و ناڕەزایەتییەکانی خۆی بە دەستوور و دەسەڵاتی سیکولار لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانی نوری دژی دەستووری ساڵی ١٩٠٧ دانا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=AJ6i2-s7hoQC&q=khomeini+pepsi+roast+in+the+fires+of+hell&pg=PT107 |سەردێڕ=Khomeini's Ghost: Iran since 1979|نووسەر=Con Coughlin |ڕێکەوت= ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Pan MacMillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٤٣١٠-٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TteJzQyDS5kC&q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&pg=PA45|سەردێڕ=Globalisation, Religion & Development |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=International Journal of Politics & Economics |پەڕە=٤٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٦٨٢٥٦-٠-٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=OeqHjo6JkUsC&q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&pg=PA159|سەردێڕ=A Social History of Iranian Cinema, Volume 3: The Islamicate Period, 1978–1984|نووسەر=Hamid Naficy |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Duke University Press Books |پەڕە=١٥٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٨٧٧-١}}</ref> == چالاکیی سیاسی سەرەتایی == === پاشبنەما === لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، پیاوانی ئایینی خۆیان بە ھێزێکی سیاسی بەھێز لە ئێراندا نیشان دابوو کە دژی ئیمتیازێک بۆ بەرژەوەندییەکی بیانی (بەریتانی)، دەستپێشخەری ناڕەزایەتی تووتنیان کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fischer|یەکەم١=Michael M. J.|سەردێڕ=Iran: From Religious Dispute to Revolution|ڕێکەوت=ی ی 2003|بڵاوکەرەوە=Univ of Wisconsin Press|شوێن=Wisconsin|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-١٨٤٧٣-٥|پەڕە=٣١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Iran.html?id=QzDMzTWRnFIC&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> خومەینی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای مردنی ئایەتوڵڵا سەید حوسێن بۆروجێردی (١٩٦١)، پێشەنگی ئایینی شیعەگۆڕەپانی سەرکردایەتی بە کراوەیی بینی، ھەرچەندە بێدەنگ بوو؛ چینی ڕۆحانیی ھەر لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کە مۆدێرنیزەری [[سیکولاریزم|سێکۆلار]] و دژە ڕۆحانیی [[ڕەزا شا|ڕەزاشا پەھلەوی]] ھاتە سەر دەسەڵات، لە دۆخی بەرگریدا بوو. [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزاشا]] کوڕی ڕەزا [[شۆڕشی سپی]] ڕێکخست کە ئەمەش بەرەنگاربوونەوەکی دیکە بوو بۆ [[مەلا]]کان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Musavi Khomeini, Ayatollah Summary|ناونیشان=http://www.bookrags.com/biography/ruhollah-musavi-khomeini-ayatollah/|وێبگە=bookrags.com|بڵاوکەرەوە=BookRags, Inc.|زمان=en}}</ref> === دژایەتی شۆڕشی سپی === شا لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٣ [[شۆڕشی سپی]] ڕاگەیاند، کە بەرنامەیەکی شەش خاڵیی چاکسازییە و داوای چاکسازی لە زەوی و زار و بە نیشتیمانیکردنی دارستانەکان و فرۆشتنی کارگە دەوڵەتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ھەڵبژاردن بۆ مافی مافی ژنان و ڕێگەدان بە غەیرە موسڵمانان دەکرد وەرگرتنی پۆست، ھاوبەشکردنی قازانج لە پیشەسازیدا، و ھەڵمەتێکی خوێندەواری لە قوتابخانەکانی وڵاتدا. ھەندێک لەو دەستپێشخەرییانە بە مەترسیدار سەیر دەکران، بەتایبەتی لەلایەن مەلا شیعەکانی (زانایانی ئایینی) بەھێز و ئیمتیازدارەوە، ھەروەھا وەک ڕەوتی ڕۆژاواییکردن لەلایەن نەریتخوازەکانەوە. خومەینی بە «ھێرشکردن بۆ سەر ئیسلام» سەیری ئەوانی دەکرد. خومەینی کۆبوونەوەی مەرجەعە باڵاکانی دیکەی [[قوم]] بانگھێشت کرد و ڕازییان کرد کە بڕیاری بایکۆتی ڕیفراندۆمی شۆڕشی سپی بدەن. خومەینی لە ٢٢ی ڕێبەندانی ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بە وشەی توند دەرکرد کە ھەم شا و ھەم پلانی چاکسازییەکەی شەرمەزار کرد. دوای دوو ڕۆژ شا ستوونێکی زرێپۆشی بردە قوم، وتارێکی پێشکەش کرد و بە توندی ھێرشی کردە سەر مەلاکان وەک چینێک. خومەینی درێژەی بە ئیدانەکردنی بەرنامەکانی شا دا و مانیفێستێکی دەرکرد کە واژووی ھەشت زانای ئایینی باڵای شیعەی دیکەی لەسەر بوو. لە مانیفێستەکەی خومەینیدا ئاماژە بەوە کراوە کە شا بە شێوەی جۆراوجۆر دەستووری پێشێل کردووە، ئەو تەشەنەسەندنی گەندەڵی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا شەرمەزار دەکات و شای بە ملکەچبوون بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل تۆمەتبار کردووە. ھەروەھا فەرمانی دا کە ئاھەنگی نەورۆز بۆ ساڵی ١٣٤٢ی ئێران (کە کەوتە بەر ٢١ی ئازاری ١٩٦٣) وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی حکوومەت ھەڵبوەشێتەوە. پاشنیوەڕۆی ڕۆژی عاشورا (٣ی خەرمانانی ١٩٦٣) خومەینی لە مەدرەسەی فەیزییە وتارێکی پێشکەش کرد کە شای کێشا ھاوتەریبی خەلیفەی [[یەزید کوڕی معاویە|یەزید]] کە لەلایەن شیعەکانەوە وەک 'ستەمکار' ھەست پێدەکرێت و و شای بە "بەدبەخت، " پیاوی بەدبەخت" و ئاگادارکردنەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕێگاکانی نەگۆڕێت ڕۆژێک دێت کە خەڵک سوپاسی ڕۆشتنی لە وڵات دەکەن. ڕێکەوتی ٥ی خەرمانانی ١٣٥٧ی ھەتاوی (١٥ی خورداد) کاتژمێر ٣:٠٠ی سەرلەبەیانی، دوو ڕۆژ دوای ئەم ئیدانەکردنی ئاشکرای شا، خومەینی لە شاری قوم ڕاگیرا و بۆ تاران ڕاگوێزرا. دوابەدوای ئەم چالاکییە، سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرتاسەری ئێران ڕوویدا و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش گیانیان لەدەستدا. ئەو ڕووداوە ئێستا بە بزووتنەوەی ١٥ خورداد ناودەبرێت. خومەینی تا مانگی پووشپەڕ لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدا مایەوە. == ژیان لە تاراوگەدا == [[پەڕگە:خمینی_در_ترکیه.JPG|وێنۆک|خومەینی لە دەربەدەری لە [[بورسا]]، تورکیا بەبێ جل و بەرگی مەلایەتی]] خومەینی زیاتر لە ١٤ ساڵ لە تاراوگەدا بەسەر بردووە و زۆربەیان لە [[نەجەف|شاری نەجەف]]ی عێراق بووە. سەرەتا لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤ ڕەوانەی تورکیا کرا و لەوێ لە شاری [[بورسا]] لە ماڵی عەقید عەلی سێتینەری دەزگای زانیاری سەربازی [[تورکیا]] مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Elaine|دوایین١=Sciolino|سەردێڕ=The People's Shah|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E0D9153EF934A1575BC0A9669C8B63&sec=&pagewanted=all|وێبگە=The New York Times|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٠}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٥، دوای کەمتر لە ساڵێک، ڕێگەی پێدرا ڕوو لە نەجەف بکات، تا ساڵی ١٩٧٨ لەوێ مایەوە، دواتر لەلایەن [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆکی ئەوکاتەوە دەرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisk|یەکەم١=Robert|سەردێڕ=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٤٢٨٧١-٤|پەڕە=١٦٢|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_Great_War_for_Civilisation.html?id=jp2mZr7BoGsC|زمان=en}}</ref> لەم کاتەدا ناڕازیبوون لە شا خەریک بوو چڕتر بووەوە و خومەینی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ بە [[ڤیزە]]ی گەشتیاری سەردانی نۆفلی شاتۆی کرد کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی [[پاریس]]ی فەرەنسا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Revolution, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=http://www.britannica.com/eb/article-9045329/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> تا کۆتایییەکانی شەستەکان، خومەینی یەکێک بوو لە شەش مەرجەعی تەقلید (نموونە بۆ لاساییکردنەوە) بوو لە جیھانی شیعەدا بۆ «سەدان ھەزار» شیعە یان زیاتر.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mottahedeh|یەکەم١=Roy P.|سەردێڕ=The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran|ڕێکەوت=ی ی 1985|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٥٥١٩٧-١|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_mantle_of_the_Prophet.html?id=KvprAAAAIAAJ|زمان=en}}</ref> لەکاتێکدا خومەینی لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا بیرۆکەی دەسەڵاتی پاشایەتی سنوورداری لەژێر دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا قبوڵ کرد – وەک لە کتێبەکەیدا کەشف ئەلئەسرار بەڵگەی لەسەرە – دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردبووەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ خومەینی زنجیرەیەک وتاری لە نەجەف سەبارەت بە حکوومەتی ئیسلامی پێشکەش کرد، دواتر وەک کتێبێک بە ناوی جۆراوجۆر حکوومەتی ئیسلامی یان حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقیھ (حوکمەتی ئیسلامی: وەڵایەت فەقییە) بڵاوکرایەوە. ئەم پرەنسیپە، پێش شۆڕش بۆ خەڵک نەناسرابوو، لە دوای شۆڕشەوە بە دەستووری نوێی ئێرانەوە لکێنرا.<ref>Hamid Algar, "Development of the Concept of velayat-i faqih since the Islamic Revolution in Iran", paper presented at London Conference on vilayat al-faqih, in June 1988, quoted in "The Rule of the Religious Jurist in Iran" by Abdulaziz Sachedina, p. 133 in ''Iran at the Crossroads'', edited by John Esposito and R. K. Ramazani</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran |ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120107082546/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Nyulawglobal.org}}</ref><ref>Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 218</ref> [[پەڕگە:Khomeini's House in Iraq-Najaf Ashraf by Samenp.jpg|150px|وێنۆک|alt=دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف|دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف]] === وەڵایەتی فەقییە (دەستەڵاتی زانای ئایینی) === ئەمە ناسراوترین و کاریگەرترین کاری خومەینی بوو، و بیرۆکەکانی خۆی لەسەر دەسەڵاتداری (لەو کاتەدا) داڕشت: * یاساکانی کۆمەڵگا تەنھا دەبێت لە یاساکانی خودا (شەرع) پێک بھێنرێن، کە بەسە چونکە «ھەموو کاروباری مرۆڤایەتی» و «ڕێنمایی و دەستوور دابین دەکات ،» بۆ ھەر «بابەتێک» لە «ژیانی مرۆڤدا»<ref>''[[Islam and Revolution]]'' (1981), pp. 29–30.</ref> دادەمەزرێنێت. * لەبەر ئەوەی شەریعەت یاسایەکی گونجاوە، پێویستە ئەوانەی پۆستی حکومی دەگرن، زانیارییان لەسەر شەریعەت ھەبێت. بەو پێیەی زانایانی ئایینی ئیسلامی شارەزاترینن، فەرمانڕەوای وڵات دەبێ فەقیھێک بێت کە «لە زانست و دادپەروەری لە ھەموو ئەوانی تر بەرزتر بێت»،<ref>''Islam and Revolution'' (1981), p. 59.</ref> (کە بە مەرجەع ناسراوە)، ھەروەھا ھەبوونی زیرەکی و توانای کارگێڕی. حوکمڕانی پاشا و یان کۆبوونەوەکان «ئەوانەی کە نوێنەری زۆرینەی خەڵک دەکەن» (واتە [[پەرلەمان]] و دەسەڵاتی ھەڵبژێردراوی یاسادانان) لەلایەن ئیسلامەوە بە «ھەڵە» ناسێنراوە.<ref>''Islam and Revolution'', (1981), pp. 31, 56.</ref> * ئەم سیستەمە دەسەڵاتدارییە بۆ ڕێگریکردن لە نادادپەروەری و گەندەڵی و چەوساندنەوەی دەسەڵاتداران بەسەر ھەژاران و لاوازەکان و کوفر و لادان لە ئیسلام و شەریعەت؛ ھەروەھا بۆ لەناوبردنی کاریگەری و پیلانەکانی دژە ئیسلام لەلایەن زلھێزە دەرەکییە غەیرە موسڵمانەکانەوە پێویستە.<ref>''Islam and Revolution'' (1981), p. 54.</ref> === چالاکی سیاسی پێش شۆڕش === فۆرمێکی دەستکاریکراوی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ دوای دەستبەکاربوونی خومەینی و شوێنکەوتووانی وەرگیرا و خومەینی یەکەمین «پاسەوان»یان «ڕێبەری مەزن»ی کۆماری ئیسلامی بوو؛ بەڵام لەم نێوەندەدا خومەینی تەنیا باسی «حکوومەتی ئیسلامی»ی دەکرد، ھەرگیز بە ڕستەیی نەیخستەڕوو کە بەڕاستی مانای چییە.<ref name="Schirazi"/> ڕەنگە ئەوانەی دەوروبەری ئاگاداری پێویستیی دەستەڵاتداری فەقیھ بووبن بەڵام «لە چاوپێکەوتن، وتارەکان، پەیام و فەتواکان لەو ماوەیەدا یەک ئاماژە بە ولایەتی فەقیھ نەکراوە.»<ref name="Schirazi">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schirazi|یەکەم١=Asghar|سەردێڕ=The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic: Asghar Schirazi Translated by John O&#39;Kane|journal=Digest of Middle East Studies|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://www.academia.edu/7644699|زمان=en|issn=1060-4367}}</ref> خومەینی ئاگادار بوو کە بیروبۆچوونەکانی بۆ دەستەڵاتی زانای ئایینیلە دەرەوەی تۆڕی ئیسلامی دژ بە شاکەی بڵاو نەکاتەوە و چینی مامناوەندی سێکۆلار لە بزووتنەوەکەی نەترسێنێت. بزووتنەوەکەی جەختی لە پۆپۆلیزم دەکرد، باسی لە شەڕکردن بۆ مۆستەزعەفین دەکرد، کە زاراوەیەکی قورئانییە بۆ چەوساوەکان یان بێبەشەکان، کە لەم چوارچێوەیەدا بە مانای «لە ئێران ھەمووان جگە لە شا و دیوانی شا» ھاتە ئاراوە.<ref name="Kepel">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kepel|یەکەم١=Gilles|سەردێڕ=جیھاد: شوێنپێی ئیسلامی سیاسی: Jihad: the trail of political Islam|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٨٧٧-٩|پەڕە=١١١|ناونیشان=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674010901|زمان=en}}</ref> لە ئێران، ژمارەیەک لە ھەنگاوە ھەڵەکانی شا، لەوانە سەرکوتکردنی ناڕەزایی دەربڕین، دژایەتی ڕژێمەکەی لێکەوتەوە. کۆپی کاسێتی وتارەکانی، کە بە توندی ئیدانەی شا دەکرد، بۆ نموونە "سیخوڕی جوولەکە، مارە ئەمریکییەکە کە دەبێت بە بەرد لە سەری بدرێت " بوو بە کاڵایەکی باو لە ئێراندا و یارمەتیدەر بوو بۆ لابردنی ئەفسانەی شا و شکۆمەندی دەسەڵاتی لەبەرچاوی خەڵکدا.<ref name="Kepel"/> === پەیوەندی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا === بەگوێرەی بی بی سی، پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا "بەشێکە لە کۆکراوەی بەڵگەنامەکانی حکومەتی ئەمەریکا کە تازە ئاشکرا کراون، وەک بروسکەی دیپلۆماسی، تێبینی سیاسی، تۆماری کۆبوونەوەکان". بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە ئیدارەی [[جیمی کارتەر|کارتەر]] یارمەتی خومەینی داوە بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران بە ڕێگریکردن لە کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای ئێرانەوە و خومەینی بە ئەمریکییەکانی لە فەڕەنسا وتووە پەیامێک بە [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] بگەیەنێت کە نابێت ترسی نەوتیان ھەبێت. ئەم بابەتە ڕاست نییە کە ئێمە بە ئەمریکا نەوت نافرۆشین."<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Two Weeks in January: America's secret engagement with Khomeini-دوو ھەفتەی مانگی ژانویە: پەیوەندییە نھێنییەکانی ئەمریکا لەگەڵ خومەینی|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36431160|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|agency=بی بی سی|بڵاوکەرەوە=bbc.com|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=En}}</ref> == ڕێبەری مەزنی ئێران == === گەڕانەوە بۆ ئێران === [[پەڕگە:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|220px|وێنۆک|گەیشتنی خومەینی لە ١ی ڕەشەمەی ١٩٧٩ بە یاوەریی فڕۆکەوانێکی ئایر فرانس. کاتێک پرسیاری لەبارەی ھەستەکانی گەڕانەوەی لە دەربەدەری لە فڕۆکەکەدا لێکرا، وەڵامی ھیچ دایەوە؛ «ھیچ.»]] شا لە ١٦ی ژانویەی ١٩٧٩ وڵاتی بەجێھێشت بۆ چارەسەری پزیشکی (بە ڕواڵەت "لە پشوودا")، ھەرگیز نەگەڕایەوە. دوای دوو ھەفتە و لە ڕۆژی پێنجشەممە ١ی ڕەشەممەی ١٩٧٩ خومەینی بە سەرکەوتن گەڕایەوە بۆ ئێران و لەلایەن جەماوەرێکی دڵخۆشەوە پێشوازی لێکرا کە دەوترێت پێنج ملیۆن کەس بوون. لە گەشتە بەکرێگیراوەکەی ئایر فرانس بۆ گەڕانەوەی بۆ تاران، ١٢٠ ڕۆژنامەنووس یاوەری بوون کە سێیان ژن بوو. یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان بە ناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: یەکێک لە ڕۆژنامەنووسان بەناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: ئایەتوڵڵا، ئایا دەتوانیت پێمان بڵێیت ھەستت چۆنە سەبارەت بە گەڕانەوە بۆ ئێران؟ خومەینی لە ڕێگەی سادق قوتبزادەی یاریدەدەرییەوە وەڵامی دایەوە: "ھیچی" (ھیچ). لێدوانەکەی - کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێوەکرا و ھەروەھا لەو کاتەوە - لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕە عیرفانییەکانی و وابەستەنەبوون بە خۆ دادەنرا. === شۆڕش === خومەینی بە توندی دژی حکوومەتی کاتی شاپوور بەختیار وەستایەوە و بەڵێنیدا «من بە دەمیاندا دەدەم، حکوومەت دادەمەزرێنم».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=متن، صوت و فیلم سخنرانی امام خمینی در 12 بھمن 57 - تسنیم|ناونیشان=https://tn.ai/650172|وێبگە=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم|شوێن=تاران|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://tn.ai/650172 |date=شوباتی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Taheri|یەکەم١=Amir|سەردێڕ=The Spirit of Allah: Khomeini and the Islamic Revolution|ڕێکەوت=ی ی 1986|بڵاوکەرەوە=Hutchinson|شوێن=Bethesda, Md|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٧٥٦١-٠٤-٧|پەڕە=٢٤١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/The_Spirit_of_Allah.html?id=SQYPAAAAMAAJ&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> خومەینی لە ١١ی بەفرانبار (٢٢ی بەھمەن) دا، [[مەھدی بازرگان]]، سەرۆک وەزیرانی کاتیی ڕکابەری خۆی بۆ خۆی دەستنیشان کرد و داوای کرد «بەو پێیەی من ئەوم داناوە، دەبێت گوێڕایەڵی بن». . ھۆشداریشی دا کە ئەوە «حکوومەتی خودایە»،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin|یەکەم١=Baqer|سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah|ڕێکەوت=ی ی 1999|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|شوێن=England|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-١٢٨-٢|پەڕە=٢٠٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Khomeini.html?id=b2OL9IEXaAgC&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> و نافەرمانی دژی ئەو یان بازرگان بە «یاخیبوون لە خودا» دادەنرێت، و «یاخیبوون لە خودا کوفرە». لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی خومەینی، سەربازەکان دەستیان کرد بە لادان بۆ لای ئەو و خومەینی بەختی ناخۆشی لەسەر ئەو سەربازانە ڕاگەیاند کە خۆیان ڕادەست نەدەکرد. لە ١١ی ڕەشەممەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی شۆڕش و دەستبەسەرداگرتنی چەکخانەکان، سوپا بێلایەنی ڕاگەیاند و ڕژێمی بەختیار ڕووخا. لە ١٢ی خاکەلێوە ٢٦٧٩ (٣٠ و ٣١ی ئازاری ١٩٧٩)دا ڕیفراندۆمێک بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە کۆماری ئیسلامی- بە پرسیارێکەوە: "ئایا دەبێت دەسەڵاتی پاشایەتی لە بەرژەوەندی حکومەتێکی ئیسلامی ھەڵبوەشێتەوە؟"- بە دەنگی ٩٨٪ بە بەڵێ بۆ جێگرەوە تێپەڕی. === سەرەتای پتەوکردنی دەسەڵات === کاتێک خومەینی لە پاریس بوو، بەڵێنی «سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی» بۆ ئێران دا، بەڵام کاتێک گەییشتە دەسەڵات، داکۆکی لە دروستکردنی دەوڵەتی ئایینی کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Analysis: The forces for change|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/269799.stm|وێبگە=news.bbc.co.uk|بڵاوکەرەوە=British Broadcasting Corporation|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=en}}</ref> کە لەسەر بنەمای پارێزگای فەقییە وەرگیراوە. ئەم پرۆسەیە دەستی کرد بە سەرکوتکردنی گرووپەکانی ناو ھاوپەیمانێتییە فراوانەکە بەڵام لە دەرەوەی تۆڕەکەی کە ھیوایان بە خومەینی بەستبوو بەڵام چیتر خومەینی پێویستی بە پشتیوانی ئەوان نەبوو. ھەروەھا ئەمەش بووە ھۆی پاکتاوکردن یان گۆڕینی زۆرێک لە سیاسەتمەدارانی سێکۆلار لە ئێران و خومەینی و کەسە نزیکەکانی ئەم ھەنگاوانەی خوارەوەیان گرتەبەر:دامەزراندنی دادگاکانی شۆڕشی ئیسلامی؛ جێگرتنەوەی ھێزی سەربازی و پۆلیسی پێشوو؛ دانانی زانایانی باڵای دینی و ڕۆشنبیرانی ئیسلامی ئێران بە بەرپرسی نووسینی دەستوورێکی دینی، لەگەڵ ڕۆڵێکی ناوەندی بۆ دەسەڵاتی فەقییە؛ دروستکردنی پارتی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی مۆتجاھیدەکانی خومەینی بە ئامانجی دامەزراندنی حکوومەتێکی دینی و ڕووخاندنی ھەر ئۆپۆزسیۆنێکی سێکۆلار؛ گۆڕینی ھەموو یاسا سێکۆلارەکان بە یاسای ئیسلامی؛ و بێلایەنکردن یان سزادانی ئیلاھیناسە باڵاکان ("ڕکابەرەکانی خومەینی لە پلەبەندی ئایینیدا")، کە بیرۆکەکانی لەگەڵ بیرۆکەکانی خومەینی ناکۆکی ھەبوو، لەوانە محەممەد کازم شەریعەتمەداری، حەسەن تەباتەبایی قۆمی و [[حوسێنعەلی مونتەزیری]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cloninger|یەکەم١=Susan C.|دوایین٢=Leibo|یەکەم٢=Steven A.|سەردێڕ=Understanding Angry Groups: Multidisciplinary Perspectives on Their Motivations and Effects on Society|ڕێکەوت=ی ی 2017|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٣٥١-٩|پەڕەکان=٣٤٢–٣٥٣|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Understanding_Angry_Groups_Multidiscipli.html?id=PiwRDgAAQBAJ&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> ھەندێک ڕۆژنامەکان داخران، ئەوانەی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە داخستنی ڕۆژنامەکان ھێرشیان کرایە سەر.<ref>Moin ''Khomeini'', (2000), p.219</ref> گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بەرەی دیموکراسی نیشتمانی و پارتی کۆماریخوازی گەلی موسڵمان ھێرشیان کرایە سەر و دواجار قەدەغە کران.<ref>Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', p.68–69</ref> === دەستووری ئیسلامی و بوون بە ڕێبەری مەزن === وەک بەشێک لە گواستنەوە لە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی بەرفراوان بۆ حوکومەتی توندوتیژی ئایینی، خومەینی بۆ یەکەم جار ڕای گەیاند کە پشتگیری لە دەستووری کاتی کۆماری ئیسلامی دەکات کە ھیچ پۆستێکی بۆ حوکمی باڵای زانای ئیسلامی تێدا نەبوو. دوای ئەوەی لایەنگرانی زۆرینەی ڕەھای کورسییەکانی ئەو لیژنەیەیان بەدەستھێنا کە گۆڕانکاریی کۆتاییان لە ڕەشنووسەکەدا (ئەنجومەنی شارەزایان)<ref>Schirazi, ''Constitution of Iran'' Tauris, 1997 p.22–23</ref> ئەنجامدا، دەستووری پێشنیارکراویان نووسییەوە بۆ ئەوەی [[شەرعزان]]ێکی باڵای ئیسلامی سەرکردایەتی وڵات بکات، ھەروەھا [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ی بەھێزتر بۆ [[ڤیتۆ]]کردنی یاسا نائیسلامییەکان و پشکنینی کاندیدەکان بۆ پۆستەکان و دوورخستنەوەی ناموسڵمانان. ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی لە کتێبەکەیدا بە ناوی حکوومەتی ئیسلامی: وەڵایەتی فەقییە (حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقییە) لە ساڵی ١٩٧٠دا کە بەسەر لایەنگرانیدا دابەشکرابوو و لە خەڵک ڕاگیرابوو، لە نزیکەوە بەدواداچوونی بۆ بیرۆکەکانی خومەینی دەکرد بەڵام نە بە تەواوی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ دەستووری نوێی کۆماری ئیسلامی بە ڕیفراندۆمی نەتەوەیی پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sial|یەکەم١=Omar|سەردێڕ=A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran|journal=GlobaLex {{!}} Foreign and International Law Research|ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm|بڵاوکەرەوە=New York University School of Law.|شوێن=New York|زمان=En}}</ref> خومەینی خۆی بە ڕێبەر دەستنیشان کرا و بە فەرمی بە «ڕێبەری شۆڕش» ناسێنرا. لە ٢ ی شوباتی ١٩٨١، [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]] وەک یەکەم سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا. ڕەخنەگران گلەییان لەوە دەکرد کە خومەینی بەڵێنەکەی بۆ ئامۆژگاریکردن لە جیاتی بەڕێوەبردنی وڵاتی شکاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Swenson|یەکەم١=Elmer|سەردێڕ=Khomeini's REVERSALS of Promises|journal=gemsofislamism.tripod.com|ناونیشان=http://gemsofislamism.tripod.com/khomeini_promises_kept.html|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE IRANIAN: Khomeini before & after revolution|ناونیشان=https://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Khomeini/|وێبگە=www.iranian.com|زمان=en}}</ref> === قەیرانی دیل گرتن === [[پەڕگە:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|302px|وێنۆک|خوێندکارانی ئێرانی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاران داگیر دەکەن]] پێش پەسەندکردنی دەستوور، لە ٢٢ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای]] دوورخراو و نەخۆشی ھێنا بۆ وڵاتەکە بۆ چارەسەری شێرپەنجە. لە ئێران دەستبەجێ خۆپیشاندان دەستی پێکرد و خومەینی و گرووپە چەپەکان داوایان کرد شا بۆ دادگاییکردن و لەسێدارەدان بگەڕێتەوە بۆ ئێران. لە ٤ ی تشرینی دووەمدا، گرووپێک لە خوێندکارانی ئێرانی کە خۆیان بە خوێندکارانی موسڵمانی شوێنگری ھێڵی ئیمام ناودەبرد، کۆنتڕۆڵی باڵیۆزخانەی ئەمریکایان لە تاران گرتە دەست و ٥٢ کارمەندی باڵیۆزخانەکەیان بۆ ماوەی ٤٤٤ ڕۆژ بە دیلی گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠|سەردێڕ=The Mystic Who Lit The Fires of Hatred. 7 January 1980 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071023031644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئەمریکا دیل گرتن وەک پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی تەماشا دەکرا و توڕەیی توند و ھەستی دژە ئێرانی لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bowden|یەکەم١=Mark|سەردێڕ=Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Open Road + Grove/Atlantic|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٤-٦٠٨-٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Guests_of_the_Ayatollah.html?id=5m0kyPc18l4C&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> === پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئیسلامی === خومەینی باوەڕی بە یەکڕیزی موسڵمانان، بە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەی بۆ سەرتاسەری جیھان و دواجاریش یەکێک لە «ئامانجە گەورەکانی شۆڕش» بە «دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لەسەر ئاستی جیھان» بوو. ئەو پێیوابوو شیعە و موسڵمانانی سوننە کە ژمارەیان زیاترە، پێویستە «یەکگرتوو بن و بە توندی دژی [[زلھێز]]ە ڕۆژاوایی و خۆبەزلزانەکان بوەستن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Imam Emphasized Unity Between Shia and Sunni: Ayatollah Mousawi Jazayeri|ناونیشان=http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|وێبگە=Imam Khomeini|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208151025/http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەفتەی لەدایکبوونی [[محەممەد]] (ھەفتەی نێوان ١٢ تا ١٧ی ڕەبیع الاول)ی وەک ھەفتەی یەکگرتوویی و کۆتا ھەینی ڕەمەزانی وەک [[ڕۆژی قودس]] لە ساڵی ١٩٨١ ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |سەردێڕ=Iran's unfinished crisis Nazenin Ansari, 16–09–2009 |بڵاوکەرەوە=Opendemocracy.net |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110165615/https://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === شەڕی ئێران و عێراق دوای ماوەیەکی کورت لە گەیشتنە دەسەڵات، خومەینی داوای شۆڕشی ئیسلامی لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامی، وەکوو عێراق دراوسێی عەرەبی ئێران کرد. عێراق تاکە وڵاتی گەورەی دراوسێی ئێران بوو کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعە بوون.<ref>1980 April 8 – Broadcast call by Khomeini for the pious of Iraq to overthrow Saddam Hussein and his regime. Al-Dawa al-Islamiya party in Iraqi is the hoped for catalyst to start rebellion. From: Mackey, ''The Iranians'', (1996), p.317</ref>لە ھەمان کاتدا [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەرکردەی [[بەعسیزم|بەعسی عەرەبی عێراقی]] بە پەرۆش بوو بۆ سوود وەرگرتن لە لاوازی سوپای ئێران و ئاژاوەی شۆڕشگێڕانە بەتایبەت بۆ داگیرکردنی [[پارێزگای خووزستان]] کە دەوڵەمەندە بە [[نەوت]] و لاوازکردنی ھەوڵەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ ھاندانی زۆرینەی شیعە لە وڵاتەکەیدا. لە ئەیلوولی ١٩٨٠، عێراق ھێرشێکی تەواوی کردە سەر ئێران و سەرەتای جەنگی ئێران و عێراق (ئەیلوولی ١٩٨٠ - ئابی ١٩٨٨). تێکەڵەیەک لە بەرھەڵستکاری توند و ناکارامەیی سەربازی ھێزە عێراقییەکان زوو پێشڕەوی عێراقیان وەستاند و سەرەڕای ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی گازی ژەھراوی لەلایەن سەدامەوە، ئێران لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٢ نزیکەی ھەموو ناوچە لەدەستچووەکانی لە ھێرشەکەدا بەدەست ھێنایەوە. ئەم داگیرکارییە ئێرانییەکانی لە پشت ڕژێمی نوێوە کۆکردەوە، پێگەی خومەینی بەرز کردەوە و ڕێگەی دا سەرکردایەتی خۆی بەھێز بکات. دوای ئەم گۆڕانکارییە لە ھەڵوێستدا، خومەینی پێشنیاری ئاگربەستی عێراقی ڕەتکردەوە و لە جیاتی ئەوە داوای قەرەبووکردنەوە و لابردنی سەدام حوسێنی لە دەسەڵات کرد.<ref>Wright, ''In the Name of God'' (1989), p.126</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Smith |یەکەم=William E. |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071015110904/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The $150 Billion Question |magazine=Time |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٢، کودەتایەکی سەربازی سەرنەکەوتوو لە دژی خومەینی ڕوویدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN SAYS AN ATTEMPTED COUP BY ARMY GROUP WAS FOILED|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1982/06/28/world/iran-says-an-attempted-coup-by-army-group-was-foiled.html|وێبگە=The New York Times|بڵاوکەرەوە=nytimes.com|شوێن=New York|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووان و ئابووری ئێران سێ ئەوەندەی عێراق بوو، بەڵام عێراق سوودی لە پشتیوانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دراوسێ و بلۆکی سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا وەرگرت. وڵاتانی عەرەبی [[کەنداوی فارس]] و ڕۆژاوا دەیانویست دڵنیا بن کە شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداو بڵاو نەبێتەوە، لەکاتێکدا یەکێتی سۆڤیەت نیگەران بوو لە ھەڕەشەیەکی شاراوە کە ڕژێمەکەی لە ئاسیای ناوەڕاست لە باکوور دەخاتە مەترسییەوە. ھەرچەندە ئێران لە سەردەمی شادا بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی ھەبوو کە لەلایەن ئەمریکاوە دابین دەکرا و سەرەڕای سیاسەتەکانی خومەینی دژ بە ڕۆژاوا ئەمریکا لە ساڵانی ھەشتاکان بە نھێنی و نایاسایی چەکی بۆ ئێران قاچاخ دەکرد. لە کاتی جەنگدا، ئێرانییەکان ھێرشی شەپۆلی مرۆڤیان بەکارھێنا (ئەو کەسانەی کە بە پێ دەڕۆیشتن بۆ مردنێکی دیاریکراو، سەربازانی منداڵیشیان لەخۆگرتبوو) و خومەینی بەڵێنی دا کە ئەگەر لە جەنگدا بمرن، خۆکارانە دەچنە بەھەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mohammadi|یەکەم١=Kamin|سەردێڕ=The Cypress Tree|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=A&C Black|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٨٨-٣٤٢٩-٩|ناونیشان=https://books.google.it/books?id=L_RqWaBZqLcC&q=would+be+used+in+human—wave+attacks,+used+to+walk+over+minefields,+giving+their+lives+for+Khomeini,+brainwashed+into+thinking+that+it+was+sweeter+to+die,&pg=PA205&redir_esc=y|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carol|یەکەم١=Steven|سەردێڕ=Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis|ڕێکەوت=ی ی 2015|بڵاوکەرەوە=iUniverse|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iIy5CgAAQBAJ&q=khomeini+human+wave+attack+promise+walking+to+certain+death&pg=PT872|زمان=en}}</ref> بەدواداچوونەکانی خومەینی بۆ سەرکەوتن دواجار بێھودە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Shane Harris and Matthew M.|دوایین١=Aid|سەردێڕ=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran|وێبگە=Foreign Policy|زمان=en|ڕێکەوت=18ی ئەیلوولی 2025}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Iranian Revolution, Family, Ayatollah, & Facts {{!}}|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316812/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}</ref> تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٤ دوو ملیۆن لە خوێندەوارترین ھاووڵاتیانی ئێران وڵاتیان بەجێھێشتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Ladan|دوایین١=Boroumand|سەردێڕ=Iranians Turn Away from the Islamic Republic|ناونیشان=https://www.journalofdemocracy.org/articles/iranians-turn-away-from-the-islamic-republic/|وێبگە=Journal of Democracy|بڵاوکەرەوە=journalofdemocracy.org|شوێن=Washington|زمان=en}}</ref> خومەینی لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٩٨٨، بە وتەی خۆی، «کوپەکەی ژەھری خواردەوە» و ئاگربەستێکی بە ناوبژیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد. سەرەڕای تێچووی زۆری شەڕەکە کە ٤٥٠ بۆ ٩٥٠ ھەزار قوربانیی ئێرانی و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، بەڵام خومەینی پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە درێژکردنەوەی شەڕ بۆ ناو عێراق لە ھەوڵێکدا بۆ ڕووخاندنی سەدام ھەڵە نەبووە. لە "نامەیەکدا بۆ پیاوانی ئایینی" نووسیویەتی "تەوبە ناکەین، تەنانەت بۆ یەک ساتیش پەشیمان نابینەوە بۆ ئەدای کارکردنمان لە کاتی شەڕدا. ئایا لەبیرمان چووە کە شەڕمان کردووە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئایینی خۆمان و ئەنجامەکەی پرسێکی پەراوێزییە؟".<ref>Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 285</ref> === فەتوای دژی چەکی کیمیایی === موحسین ڕەفیقدۆست فەرماندەی سوپای پاسداران لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٩ لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گارێس پۆرتەر جەختی لەوە کردەوە کە خومەینی دژایەتی پێشنیازەکەی کردووە بۆ دەستپێکردنی کارکردن لەسەر [[چەکی ناوکی|چەکی ئەتۆمی]] و کیمیایی بە فەتوایەک کە وردەکارییەکانی سەبارەت بە کات و دەرکردنی ھەرگیز ئاشکرا نەکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Gareth|دوایین١=Porter|سەردێڕ=(کاتێک ئایەتوڵڵا وتی نەخێر بە ئەتۆم) When the Ayatollah Said No to Nukes|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/|وێبگە=Foreign Policy|بڵاوکەرەوە=Foreign Policy|شوێن=Washington|زمان=en|ڕێکەوت=2ی تشرینی یەکەمی 2025}}</ref> === فەتوا لە دژی کوردەکان === لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، خومەینی فەتوایەکی (بڕیاری شەرعی) دەرکرد و تێیدا جیھادی (شەڕی) دژ بە گرووپە یاخیبووەکانی کورد ڕاگەیاند، بەتایبەتی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (KDPI) و کۆمەڵە. ئەم بڕیارە دوای [[شەڕی پاوە]] ھات، کە تێیدا چەکدارانی کورد گەمارۆی پێگەکانی حکوومەتیان دابوو. خومەینی یاخیبووەکانی وەک موحاریب (ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا دەکەن) ناساند. دوای بڕیارەکە، دادوەری شۆڕش [[سادق خەڵخاڵی]] دادگاییکردنی خێرا و کورتکراوەی لە سنە، پاوە، مەریوان، سەقز و مەھاباد ئەنجامدا، کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی سەدان کەس بە تۆمەتی چالاکی دژە شۆڕش. بەپێی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس لە کاتی ململانێ فراوانەکەدا (١٩٧٩–١٩٨٣) کوژراون، و ھەزاران کەسیش لە دادگاییکردنە خێراکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=IHRDC |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979 |ناونیشان=https://iranhrdc.org/haunted-memories-the-islamic-republics-executions-of-kurds-in-1979/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran Human Rights Documentation Center |زمان=en-US}}</ref> === ژیان لە سەردەمی خومەینیدا === لە وتارێکدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، کە لەبەردەم ئاپۆرایەکی گەورەی جەماوەردا پاش گەڕانەوەی لە تاراوگە بۆ ئێران پێشکەشی کرد، خومەینی چەندین بەڵێنی بە ئێرانییەکان دا سەبارەت بە ڕژێمە ئیسلامییەکەی داھاتووی: حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی گەل کە نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران بکات بێ ئەوەی پیاوانی ئایینی دەستوەردانی تێدا بکەن. ئەو بەڵێنیدا کە «نابێت ھیچ کەسێک لەم وڵاتەدا بێ ماڵ و حاڵ بمێنێتەوە»، ھەروەھا ئێرانییەکان لەبەردەم دەرگاکانیاندا خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆن، گەرمکەرەوە، کارەبا، پاس و نەوت بە بێبەرامبەر بەدەست دەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: life of the Ayatollah |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Thomas Dunne Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-١|پەڕە=٢٥٨|edition=First U.S. |ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/216746.Khomeini |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> لە سایەی دەسەڵاتی خومەینیدا، ئێران بەتەواوی بە ئیسلامی کرا. شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ کرا و پۆشاکی ئیسلامی بەسەر ژنان و پیاواندا لەلایەن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و گرووپە ئیسلامییەکانی دیکەوە سەپێندرا. ژنان ناچار کران قژیان دابپۆشن، و پۆشینی شۆرت بۆ پیاوان قەدەغە کرا. خواردنەوە کحولییەکان، زۆربەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان، و تێکەڵاوبوونی ژنان و پیاوان لە کاتی مەلەکردن یان خۆدانە بەر ھەتاو قەدەغە کران. پرۆگرامی خوێندنی ئێران لە سەرجەم قۆناغەکاندا لە ڕێگەی «شۆڕشی ڕۆشنبیریی ئیسلامی»یەوە بە ئیسلامی کرا؛ ئەم پرۆسەیەش بەوردی لەلایەن «لیژنەی بەئیسلامیکردنی زانکۆکان»ەوە جێبەجێ کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |سەردێڕ=Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. Brief history of the SCCR |بڵاوکەرەوە=Iranculture.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071230042759/http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە تەممووزی ١٩٧٩، خومەینی پەخشکردنی ھەر جۆرە مۆسیقایەکی لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا قەدەغە کرد،<ref name="ReferenceA"/> جگە لە مۆسیقای سەربازی و ئایینی. ئەم قەدەغەکردنە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ (واتە نزیکەی تا کۆتایی تەمەنی خومەینی) بەردەوام بوو.<ref>قەدەغەکردنەکە لە شۆڕشەوە دەستی پێکرد و ١٠ ساڵی خایاند. [http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ Hossein Shahidi. 'BBC Persian Service 60 years on.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010513/http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ |date=14 December 2021}} The Iranian. 24 September 2001</ref> بە وتەی جانێت ئافاری: «ڕژێمە تازە دامەزراوەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی، بە خێرایی دەستی کرد بە سەرکوتکردنی فێمینیستەکان، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، لیبراڵەکان و چەپڕەوەکان – ھەموو ئەمانەش لەپێناو و بە ناوی ئیسلامەوە بوو.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Janet |دوایین=Afari|سەردێڕ=Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٠٧٨٦-١|پەڕە=١٦٣}}</ref> بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەو خزمەتگوزارییە خۆڕاییانەی بەڵێنیان لەسەر درابوو جێبەجێ نەکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، داھاتی ڕاستەقینەی ئێرانییەکان بۆ خوار ئاستی بژێویی چینی ناوەڕاست دابەزی، ئەمەش وای کرد خەڵک بە کردەیی ڕووبەڕووی ھەژاری ببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Tara |دوایین١=Rahmani |سەردێڕ=Life on the Ground in Iran: From the View of the People |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|journal=Wilson Center. MENA360 |ناونیشان=https://www.wilsoncenter.org/article/life-ground-iran-view-people |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === مافی ژنان و منداڵان === خومەینی لە کاتی ڕووخانی شا و گەڕانەوەی دواتری بۆ وڵات، پشتیوانییەکی بەرفراوان و چالاکانەی لە ژنان کرد، و داوای دەکرد ژنان بێنە ناو ھەموو بوارەکانی ژیانەوە، تەنانەت پێشبینی ئەوەشی دەکرد کە ژنێک ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؛ بەڵام کاتێک گەڕایەوە، ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە مافەکانی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان بەسەردا ھات. خومەینی یاسای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٧ی ئێرانی ھەڵوەشاندەوە، و ھەر جیابوونەوەیەکی بەپێی ئەو یاسایە بە پووچەڵ دانا. سەرەڕای ئەوەش، خومەینی پشتیوانی لە مافی جیابوونەوەی ژنان دەکرد وەک ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێگەی پێدراوە. خومەینی جەختی لەسەر ھەڵوێستی نەریتی دەستدرێژی سێکسی لە یاسای ئیسلامیدا کردەوە کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ھاوسەرەوە ھاوتای دەستدرێژی سێکسی یان زینا نەبوو لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا. چەند فەتوایەکی ئەو سەبارەت بە پرسەکانی ژنان ئەمانە دەگرێتەوە: مەسەلەی ٢٤١٢ – ئەو ژنەی کە گرێبەستی ھاوسەرگیری ھەمیشەیی کردووە، نابێت بەبێ مۆڵەتی مێردەکەی لە ماڵ بچێتە دەرەوە، و دەبێت ڕازی بێت بە ھەر چێژێک کە ئەو دەیەوێت و بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لێ نەکات لە خەوتن لەگەڵیدا. ئەگەر لەم بابەتانەدا گوێڕایەڵی مێردەکەی بێت، ئەوا لەسەر مێردەکە پێویستە خواردن، جلوبەرگ، ماڵ و ئەو شتەکانی تری بۆ دابین بکات کە لە پەڕتووکەکاندا باسکراون، و ئەگەر دابینی نەکات، ئەوا قەرزارباری ژنەکەیە، چ توانای ھەبێت یان نەبێت. مەسەلەی ٢٤١٣ – ئەگەر ژن لەو بابەتانەی لە مەسەلەی پێشوودا باسکراون گوێڕایەڵی مێردەکەی نەکات، ئەوا گوناھبارە و مافی خواردن، جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و پێکەوە خەوتنی نییە، بەڵام مارەیییەکەی لەدەست نادات. مەسەلەی ٢٤١٤ – پیاو مافی ئەوەی نییە ژنەکەی ناچار بکات خزمەتی ماڵ بکات. مەسەلەی ٢٤٢٠ – ئەگەر لە کاتی خوێندنەوەی مارەبڕینی ھەمیشەییدا کاتێکی دیاریکراویان بۆ پێدانی مارەیی دیاری نەکردبێت، ئەوا ژنەکە دەتوانێت ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە خەوتن لەگەڵیدا پێش وەرگرتنی مارەیییەکە، چ مێردەکە توانای پێدانی مارەیییەکەی ھەبێت یان نەبێت؛ بەڵام ئەگەر پێش وەرگرتنی مارەیی ڕازی بێت بە جووتبوون و مێردەکەش جووتبوونی لەگەڵدا بکات، ئیتر ناتوانێت بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە جووتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini |یەکەم=Ruhollah |سەردێڕ=رساله توضیح المسائل حضرت آیةالله العظمی امام خمینی قدس سره |بڵاوکەرەوە=Imam Khomeini (PBUH) Editing and Publishing Institute |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٣٥-٠٢٥-٣|edition=2nd |شوێن=Iran-Tehran |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2013–2014 |پەڕەکان=٤٣٠–٤٣١|زمان=Persian |trans-title=A treatise explaining the verdicts of Grand Ayatollah Imam Khomeini (Quds Sera)}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mousavi Khomeini |یەکەم=Sayed Rohullah |سەردێڕ=the resale of Ayatollah Khomeini |ناونیشان=https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |وێبگە=2412 Sentence |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180225074639/https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aghtaie|یەکەم=Nadia|سەردێڕ=Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality|chapter=Breaking the silence|ڕێکەوت=٢٠١١|زنجیرە=International Approaches to Rape|پەڕەکان=١٢١–١٤٦|editor-last=Westmarland|editor-first=Nicole|edition=1st|بڵاوکەرەوە=Bristol University Press|doi=10.2307/j.ctt9qgkd6.10|jstor=j.ctt9qgkd6.10|editor2-last=Gangoli|editor2-first=Geetanjali}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini|یەکەم=Ruhollah|سەردێڕ=A Clarification of Questions: An Unabridged Translation of Resaleh Towzih al-Masael|پەڕەکان=١–٣٩٣|ساڵ=٢٠١٩|orig-year=1984|no-pp=yes|ئەوانی تر=foreword by Michael M. J. Fischer and Mehdi Abedi|chapter=Resaleh Towzih al-Masael |بڵاوکەرەوە=Routledge|doi=10.4324/9780429047114-1|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٠٤٧١١-٤|s2cid=197985749|translator-last=Borujerdi|translator-first=J.}}</ref> === چەوساندنەوەی ھاوزایەندخوازان === ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنی بە پۆستی ڕێبەری باڵا لە شوباتی ١٩٧٩دا، خومەینی سزای لەسێدارەدانی بەسەر [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]]اندا سەپاند. لە نێوان مانگەکانی شوبات و ئازاردا، ١٦ ئێرانی بەھۆی تاوانی پەیوەندیدار بە سەرپێچییە سێکسییەکانەوە لەسێدارە دران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian |دوایین=Whitaker |سەردێڕ=Unspeakable Love: Gay and Lesbian Life in the Middle East |بڵاوکەرەوە=Saqi Books|ساڵ=٢٠١١|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٤٨٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e0YhBQAAQBAJ&q=Soon+after+coming+to+power+in+1979,+Ayatollah+Khomeini+established+the+death+penalty+for+homosexuality.+In+February+and+March+1979+there+were+16+executions+for+crimes+related+to+sexual+violatio&pg=PT44}}</ref> ھەروەھا خومەینی [[دادگای شۆڕشی ئیسلامی|دادگای شۆڕش]]ی دامەزراند. بەپێی وتەی مێژوونووس ئێرڤاند ئەبراھامیان، خومەینی ھانی دادگا ئایینییەکانی دەدا بۆ بەردەوامبوون لە جێبەجێکردنی تێگەیشتنی خۆیان بۆ شەریعەت. وەک بەشێک لە ھەڵمەتی «پاککردنەوەی» کۆمەڵگا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Seliktar |یەکەم١=Ofira |سەردێڕ=Failing the Crystal Ball Test |بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٨٧٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LzjKeAekZL8C&q=%22Revolutionary+Tribunals%22+Khomeini+after+the+revolution&pg=PA135|ساڵ=٢٠٠٠|via=[[Google Books]]}}</ref> ئەم دادگایانە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان لە ئالوودەبووانی ماددە ھۆشبەرەکان، لەشفرۆشان، ھاوڕەگەزخوازان، دەستدرێژیکاران و داوێنپیسان بە تۆمەتی «بڵاوکردنەوەی گەندەڵی لەسەر زەوی» لەسێدارە دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٣|پەڕەکان=٥٣}}</ref>بەپێی وتەی نووسەر ئارنۆ شمیت، "خومەینی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت 'ھاوڕەگەزخوازان' لەناو ببرێن، چونکە ئەوان [[مشەخۆری|مشەخۆر]] و تێکدەری نەتەوەن لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی 'پەڵەی خراپەکارییەوە'." لە ساڵی ١٩٧٩دا، ڕای گەیاندبوو کە لەسێدارەدانی ھاوڕەگەزخوازان (ھەروەھا [[لەشفرۆشی|لەشفرۆش]]ان و داوێنپیسانیش) لە شارستانییەتێکی ئەخلاقیدا کارێکی گونجاوە، ڕێک بە ھەمان مانای بڕین و لێکردنەوەی پێستی ڕزیو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Arno |دوایین=Schmid |سەردێڕ=Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٨٣٩٣-٩١-٣|پەڕەکان=١٨٥–١٨٦}}</ref> === مافی ڕەگەزگۆڕاوەکان === بەڵام، [[ترانسجێندەر]] بوون لەلایەن خومەینییەوە وەک نەخۆشییەک دەستنیشانکرا کە دەتوانرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی پەسەندکردنی ڕەگەزەوە چارەسەر بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|سەردێڕ=The Gay Sons of Allah: Wave of Homophobia Sweeps the Muslim World|یەکەم١=Juliane von|دوایین١=Mittelstaedt|یەکەم٢=Daniel|دوایین٢=Steinvorth|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|newspaper=Spiegel Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181230071424/http://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، حکوومەتی ئێران ئەنجامدانی نەشتەرگەریی گۆڕینی ڕەگەزی (لەژێر ڕەزامەندی پزیشکیدا) و گۆڕینی بەڵگەنامە یاسایییە پەیوەندیدارەکانی بۆ پیشاندانی ڕەگەزە نوێیەکە یاسایی کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣دا، خومەینی فەتوایەکی دەرکرد کە تێیدا ڕێگەی بە نەشتەرگەرییەکانی گۆڕینی ڕەگەز دا وەک چارەسەرێک بۆ «ئەو کەسانەی وەک ترانسسێکسواڵ دەستنیشانکراون».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7259057.stm|سەردێڕ=Iran's 'diagnosed transsexuals'|دوایین=Barford|یەکەم=Vanessa|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229004936/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7259057.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hays |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Film – Iran's gay plan |ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/entertainment/iran-s-gay-plan-1.729253 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100222091444/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2008/08/26/f-homosexuality-iran-sex-change.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=CBC News}}</ref> === کۆچ و ئابووری === دەوترێت خومەینی جەختی لەسەر «لایەنی ڕۆحی بەسەر لایەنی ماددیدا» کردووەتەوە.<ref name="Sorenson"/><ref>(Brumberg, ''Reinventing Khomeini'' (2001), p. &nbsp;125)</ref> شەش مانگ دوای یەکەم وتاری، بێزاری خۆی لە سکاڵاکان سەبارەت بە دابەزینی بەرچاوی ئاستی بژێوی ژیان لە ئێران دەربڕی: «ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم کە ئامانجی ھەموو ئەم قوربانیدانانە بۆ ئەوە بووبێت کاڵەک ھەرزانتر بێت.» لە بۆنەیەکی تردا کە جەختی لە گرنگی شەھیدبوون دەکردەوە بەسەر خۆشگوزەرانی ماددیدا، وتی: «ئایا کەسێک دەتوانێت ئاواتەخواز بێت منداڵەکەی شەھید بێت بۆ ئەوەی خانووێکی باش بەدەست بھێنێت؟ مەسەلەکە ئەمە نییە. مەسەلەکە جیھانێکی ترە.» ھەروەھا دەوترێت وەڵامی پرسیارێکی داوەتەوە سەبارەت بە سیاسەتە ئابوورییەکانی بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە 'ئابووری بۆ کەرە'. ئەم بێباکییەیە لە سیاسەتی ئابووری دەوترێت «یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە ڕوونکردنەوە دەدات لەسەر ئاستی ناتەواوی ئابووری ئێران لە دوای شۆڕشەوە.»<ref name="Sorenson">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=Zrpmm4120OUC&q=%22economics+is+for+donkeys%22+khomeini&pg=PA206 |سەردێڕ= An Introduction to the Modern Middle East, By David S. Sorenson |ساڵ=٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٩٩-٠|دوایین= Sorenson |یەکەم= David S. |بڵاوکەرەوە= Avalon}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> ھۆکارەکانی تر بریتین لە شەڕی درێژخایەن لەگەڵ عێراق، کە تێچووەکەی بووە ھۆی قەرزی حکوومەت و ھەڵاوسان، دابەزینی داھاتی کەسی و بێکاری بێپێشینە، ناکۆکی ئایدۆلۆژی سەبارەت بە ئابووری، و «گوشار و گۆشەگیری نێودەوڵەتی» وەک سزاکانی ئەمریکا دوای قەیرانی بارمتەکان.<ref name=Maloney->{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Maloney |یەکەم=Suzanne |سەردێڕ=The Iran Primer. The Revolutionary Economy |ناونیشان= http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101028103217/http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[United States Institute of Peace]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ساڵ=٢٠١٠}}</ref> بەھۆی شەڕی ئێران-عێراقەوە، دەوترێت ھەژاری لە نزیکەی ٤٥٪ زیاد بووە لە ماوەی شەش ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خومەینی. کۆچکردن لە ئێرانیش گەشەی کردووە، بەپێی ڕاپۆرتەکان بۆ یەکەمین جار لە مێژووی وڵاتەکەدا. لە دوای شۆڕش و شەڕ لەگەڵ عێراقەوە، خەمینەیەک "دوو تا چوار ملیۆن کارئافرێن، پیشەیی، تەکنیکی، و پیشەکار ماھر (لەگەڵ سەرمایەیانەوە)" کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی تر.<ref>However, a significant degree of this can be attributed to Iranians fleeing during the war.[http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 ''Iran's Economic Morass: Mismanagement and Decline under the Islamic Republic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617210433/http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 |date=17 June 2009}} {{ISBN|0-944029-67-1}}[https://archive.org/donate/ <nowiki> [Donate book to Archive.org]</nowiki>]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Harrison |یەکەم=Frances |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |سەردێڕ=Huge cost of Iranian brain drain By Frances Harrison |بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111081939/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === سەرکوتکردنی ئۆپۆزیسیۆن === ستراتیژی خومەینی بۆ ڕووخاندنی شا بە کۆکردنەوەی ھاوپەیمانییەکی فراوان لە لایەنگرانی جیاواز (لیبراڵەکان، موسڵمانە میانڕەوەکان، موسڵمانە چەپەکان، [[مارکسیزم|مارکسییەکان]]، گەنجە ھەژارەکانی شار و ھتد) وەسف کراوە، بەبێ ئەوەی ھەرگیز بە تەواوی ڕوونی بکاتەوە کە دوای گەیشتن بە دەسەڵات چی دەکات، (و لە ڕاستیشدا بە پێدانی بەڵێنگەلێک کە نەیدەتوانی جێبەجێیان بکات). بەڵام دوای گرتنەدەستی دەسەڵات، نەک ھەر شا و دەزگاکانی دەسەڵاتەکەی لەناوبرد، بەڵکو دەستی کرد بە دوورخستنەوەی ھاوپەیمانە نەویستراو (و نەگونجاوەکانی)یەک لە دوای یەک (وەک بەرەی نەتەوەیی دیموکراتی، حکوومەتی کاتی، پاشان سەرۆک [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]] و گەریلاکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] و ھتد)، بە بەکارھێنانی ھەرچەندە ھێزێک کە پێویست بوو. لە کۆتاییدا تەنھا یەک لایەن مایەوە—ئەویش بازرگانەکانی بازاڕ بوون، کە زۆرجار پەیوەست بوون بە پلەبەندی سیاسی-ئایینییەوە، و لە ڕووی دارایییەوە لە سیستەمە نوێیەکەدا گەشەیان دەکرد. لەم پرۆسەیەدا خەڵکێکی زۆر کوژران یان مافەکانی مرۆڤیان پێشێل کرا. === کەمینە نەتەوەیییەکان === لە وتارێکی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی ئاماژەی بەوە کرد کە ھەڵوێستی حکوومەتی نوێ بەرامبەر بە نەتەوەکان لە ئێراندا، کەمکردنەوەی جیاوازییەکان بوو لەبری قبوڵکردنیان. لە خومەینییەوە گێڕدراوەتەوە کە وتویەتی: «ھەندێک جار وشەی کەمینەکان بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە خەڵکانێکی وەکو کورد، لوڕ، تورک، فارس، بەلۆچ و ھاوشێوەکانیان. ئەم کەسانە نابێت پێیان بوترێت کەمینە، چونکە ئەم دەستەواژەیە وا گریمانە دەکات کە جیاوازییەک لە نێوان ئەم برایانەدا ھەیە.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Castellino |یەکەم١=Joshua |دوایین٢=Cavanaugh |یەکەم٢=Kathleen A. |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠١٣|chapter=Identities in the Middle East: Ethno-national and Other Minorities |سەردێڕ=Minority Rights in the Middle East |ناونیشان=https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |زمان=en |پەڕە=١٦٣|doi=10.1093/acprof:oso/9780199679492.003.0003 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٩٤٩-٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240605024120/https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٩دا، پێش ئەوەی خومەینی دەسەڵاتی خۆی بچەسپێنێت، شاندێکی کوردی سەردانی شاری قومیان کرد بۆ ئەوەی داواکارییەکانی کورد پێشکەش بە خومەینی بکەن. داواکارییەکانیان مافی زمانەوانی و دابینکردنی ئاستێک لە خۆبەڕێوەبەریی سیاسی (ئۆتۆنۆمی) لەخۆدەگرت. خومەینی لە وەڵامدا وتی کە ئەم جۆرە داواکارییانە جێگەی قبوڵ نین، چونکە دەبنە ھۆی دابەشبوونی نەتەوەی ئێران.<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, ''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'', Interlink Books, 1993. (p. 212–213)</ref> لە مانگەکانی دواتردا، چەندین پێکدادان لە نێوان گرووپە چەکدارە کوردییەکان و سوپای پاسداران ڕوویاندا. ڕیفراندۆم لەسەر کۆماری ئیسلامی لە کوردستاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بایکۆت کرا، بە جۆرێک مەزەندە دەکرا ٨٥ بۆ ٩٠٪ی دەنگدەران بەشدارییان تێدا نەکردبێت. دواتر لە ھەمان ساڵدا، خومەینی فەرمانی بە ھێرشی زیاتر دا، و تا مانگی ئەیلوول زۆربەی ناوچەکانی کوردستانی ئێران (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) کەوتە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی سەربازی (حوکمی عورفی). === کەمینە ئایینییەکان === زەردەشتی، جوولەکە و مەسیحییەکان بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە ناسێنراون و پارێزراون. ماوەیەکی کەم دوای گەڕانەوەی خومەینی لە تاراوگە لە ساڵی ١٩٧٩دا، فەتوایەکی دەرکرد و تێیدا فەرمانی دا کە بەباشی مامەڵە لەگەڵ جوولەکەکان و کەمینەکانی تر (جگە لە پەیڕەوانی ئایینی بەھائی) بکرێت.<ref>Wright, ''Last Revolution'' (2000), p.207</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sephardicstudies.org/iran.html |سەردێڕ=Iran: Life of Jews Living in Iran |بڵاوکەرەوە=Sephardicstudies.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090114102928/http://www.sephardicstudies.org/iran.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتی دەسەڵاتیدا، خومەینی جیاوازی دەکرد لە نێوان زایۆنیزم وەک بزووتنەوەیەکی [[دنیاخوازی|سێکۆلار]] سیاسی کە ھێما و ئامانجە جوولەکەیییەکان بەکاردەھێنێت، لەگەڵ یەھودییەت وەک ئایینی موسا پێغەمبەر. پۆستە باڵاکانی حکوومەت تەنھا بۆ موسڵمانان تەرخان کرابوون. ئەو قوتابخانانەی کە لەلایەن جوولەکە، مەسیحی و زەردەشتییەکانەوە دادەمەزران، دەبوایە لەلایەن بەڕێوەبەری موسڵمانەوە بەڕێوەببرێن. ھاندان ھەبوو بۆ چوونە ناو ئایینی ئیسلام لە ڕێگەی پێدانی مافی ئەوەی ئەو کەسەی دەبێتە موسڵمان تەواوی پشکی میراتی دایک و باوکی یان تەنانەت مامی بەربکەوێت، ئەگەر خوشک و برا یان ئامۆزاکانیان بە ناموسڵمانی بمێننەوە. ژمارەی دانیشتووانە ناموسڵمانەکەی ئێران کەمی کردووە. بۆ نموونە، ژمارەی دانیشتووانی جوولەکە لە ئێران لە ٨٠ ھەزارەوە بۆ ٣٠ ھەزار کەسی کەمی کرد. ژمارەی زەردەشتییەکانیش کەمی کردووە، ئەمەش بەھۆی چەشتنی ئازار لە چەوساندنەوەی نوێ و زیندووکردنەوەی جیاکارییە یاسایییەکانی نێوان موسڵمان و زەردەشتییەکان، کە ڕەنگدانەوەی ئەو یاسایانەیە کە زەردەشتییەکان لە سەردەمی ڕژێمە ئیسلامییەکانی پێشوودا ئەزموونیان کردبوو. ھەروەھا ئەو بۆچوونەش کە زەردەشتییەکان بە «نەجس» (پیس) دەزانێت، نوێکرایەوە. بەپێی ئەو دەستوورە ئیسلامییەی کە خومەینی سەرپەرشتی دەکرد، چوار کورسی لە کۆی ٢٧٠ کورسییەکەی پەرلەمان بۆ ھەر سێ ئایینە کەمینە ناموسڵمانەکە تەرخان کرابوو. خومەینی ھەروەھا داوای یەکڕیزیی نێوان موسڵمانانی سوننە و شیعەی دەکرد. موسڵمانانی سوننە ٩٪ی کۆی گشتی دانیشتووانە موسڵمانەکەی ئێران پێکدەھێنن. === کەمینە نەتەوەیییەکان === لە وتارێکی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی ئاماژەی پێدا کە دیدگای حکوومەتی نوێ دەربارەی نەتەوەیەتی لە ئێران ئەوە بوو کە جیاوازییەکان بکرێتە کەم بەجای وەکگرتنیان. خومەینی ئەمەی گوتووە: «ئەوکاتانە پەیڤی کەمینە بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەپێکردن بە خەڵکانێکی وەک کوردەکان، لورەکان، تورکەکان، فارسەکان، بەلووچەکان، و ھەمانەندەیان. ئەم خەڵکانە نابێت کەمینە بووخوێنرێنەوە، چونکە ئەم پەیڤە وا دەگومانێنێت کە جیاوازییەک ھەیە لە نێوان ئەم برایانەدا.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Castellino |یەکەم١=Joshua |دوایین٢=Cavanaugh |یەکەم٢=Kathleen A. |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠١٣|chapter=Identities in the Middle East: Ethno-national and Other Minorities |سەردێڕ=Minority Rights in the Middle East |ناونیشان=https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |زمان=en |پەڕە=١٦٣|doi=10.1093/acprof:oso/9780199679492.003.0003 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٩٤٩-٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240605024120/https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مردن و مراسیمی ناشتن == تەندروستی خومەینی چەند ساڵێک پێش مردنی تێکچوو. دوای ئەوەی لە ماوەی دە ڕۆژدا تووشی پێنج جەڵتەی دڵ بوو، دوای بەسەربردنی یازدە ڕۆژ لە نەخۆشخانەی جەماران لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کرد. کچەکەی پشتڕاستی کردەوە کە لەو کاتەدا، ئەو بەرەنگاری شێرپەنجەی گەدە بووەتەوە. ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانییەکان ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ شیوەنگێڕانی گشتی بۆ مەرگی، و لە گەرمای سووتێنەری ھاویندا، ئۆتۆمبێلەکانی ئاگرکوژێنەوە ئاویان بەسەر جەماوەرەکەدا دەڕشت بۆ ئەوەی فێنکیان بکەنەوە. بەلایەنی کەمەوە ١٠ شیوەنگێڕ لە قەرەباڵغییەکەدا کەوتنە ژێر پێ و گیانیان لەدەستدا، زیاتر لە ٤٠٠ کەس بە سەختی بریندار بوون و چەندین ھەزار کەسی تریش چارەسەری برینەکانیان بۆ کراوە کە لەو پشێوییەی دواتردا تووشیان ببوو. لە ٥ی حوزەیران، تابووتەکە کە تەرمی خومەینی تێدابوو لە باکووری تاران دانرا بۆ ئەوەی سەدان ھەزار شیوەنگێڕ بتوانن تەرمەکە ببینن. ڕۆژی دواتر دەرکەوت کە مەراسیمی بەخاکسپاردنی بەرنامەبۆداڕێژراو بۆ گۆڕستانەکە مەحاڵ دەبێت لەبەر ئەوەی چەندین ملیۆن شیوەنگێڕ کۆببوونەوە و شەقامەکانیان داخستبوو. سەرەنجام دوای [[نوێژی مردوو]] بە پێشنوێژی ئایەتوڵڵا محەممەد ڕەزا گوڵپایەگانی، تەرمەکە بە کۆپتەر گواسترایەوە بۆ گۆڕستانەکە. لە گۆڕستانەکە، ئاپۆرای خەڵکەکە بەربەستە کاتییەکانیان تێپەڕاند و دەسەڵاتداران کۆنترۆڵی ڕووداوەکانیان لەدەستدا. بەپێی وتەی ڕۆژنامەنووس جۆن کیفنەر لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز: {{blockquote|جەماوەرەکە، کە بەشێکی زۆریان لە پاسەوانانی شۆڕش پێکھاتبوون و ئەرکیان پاراستنی ڕێکوپێکی بوو، تابووتەکەیان لە کۆپتەرەکە ھێنایە خوارەوە و دەستیان کرد بە گەڕاندنی بە دەوری ئەو ناوچە کاتییەی کە دەوری گۆڕەکەی دابوو. لەگەڵ زیادبوونی جۆش و خرۆشەکە، تەرمی ئایەتوڵڵا، کە بە کفنێکی سپی پێچرابووەوە، لە تابووتە دارە لاوازەکە کەوتە خوارەوە، و لە دیمەنێکی شێتانەدا خەڵکی ناو جەماوەرەکە دەستیان درێژکرد بۆ ئەوەی دەست لە کفنەکە بدەن. سەربازەکان پاڵیان بە خەڵکەوە دەنا و زۆرانبازیان دەکرد، تا لە کۆتاییدا تەقەی ئاگادارکردنەوەیان کرد بۆ ئەوەی تەرمەکە بگەڕێننەوە. ئەحمەدی کوڕی ئایەتوڵڵا خومەینی کەوتە سەر زەوی؛ بەڵام تەنانەت کاتێک سەربازەکان تەرمەکەیان خستەوە ناو کۆپتەرەکە، جەماوەرەکە پەلاماری فڕۆکەکەیان دا و کێشیان کردە خوارەوە کاتێک ھەوڵی فڕینی دەدا. کەسانی تریش خۆیان فڕێدایە ناو ئەو چاڵەی کە بۆ تەرمی ئایەتوڵڵا ھەڵکەندرابوو. ھێزەکان جەماوەرەکەیان گەڕاندەوە دواوە، لە کۆتاییدا گۆڕەپانەکەیان ھێندە چۆڵکرد کە ڕێگە بە کۆپتەرەکە بدات بفڕێت، لەکاتێکدا پەروانەکانی شیوەنگێڕی زیاتریان بڵاوەپێدەکرد.<ref name=newyorktimes2>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/06/07/world/amid-frenzy-iranians-bury-the-ayatollah.html|title=Amid Frenzy, Iranians Bury The Ayatollah|newspaper=[[The New York Times]]|first=John|last=Kifner|date=7 June 1989|access-date=12 November 2018|archive-date=12 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101522/https://www.nytimes.com/1989/06/07/world/amid-frenzy-iranians-bury-the-ayatollah.html|url-status=live}}</ref>}} مەراسیمی دووەمی بەخاکسپاردن پێنج کاتژمێر دواتر لەژێر ڕێوشوێنی ئەمنی زۆر توندتردا بەڕێوەچوو. ئەم جارە، تابووتەکەی خومەینی لە پۆڵا دروست کرابوو، و بەپێی نەریتی ئیسلامی، تابووتەکە تەنھا بۆ گواستنەوەی تەرمەکە بوو بۆ شوێنی ناشتنەکە. لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەحمەدی کوڕی لە تەنیشتییەوە نێژرا. ئێستا گۆڕی خومەینی لە ناو کۆمەڵگەیەکی گەورەتری مەزارگەیەکدایە. == سەرچاوەکان == == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} === سەرچاوەکان === {{refbegin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Ansari |یەکەم= Hamid |ناونیشان= http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |سەردێڕ= The Narrative of Awakening |بڵاوکەرەوە= The Institute for Compilation and publication of the work of Imam Khomeini|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150514145122/http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئایاری ٢٠١٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Bakhash |یەکەم= Shaul |سەردێڕ= The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Brumberg |یەکەم= Daniel |سەردێڕ= Reinventing Khomeini: The Struggle for Reform in Iran |بڵاوکەرەوە= University of Chicago Press |ژپنک= ٠-٢٢٦-٠٧٧٥٨-٦|ساڵ= ٢٠٠١}} * {{cite encyclopedia |title = Zoroastrianism ii. Historical Review: from the Arab Conquest to Modern Times |last = Choksy |first = Jamsheed K. |author-link = Jamsheed Choksy |url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern |encyclopedia = Encyclopaedia Iranica |year = 2015}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sTFdNNQP4ewC&q=intitle:%22Islamic+revolution%22 |دوایین= Dabashi |یەکەم= Hamid |سەردێڕ= Theology of Discontent: The Ideological Foundation of the Islamic Revolution in Iran|ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Transaction Publishers |ژپنک=١-٤١٢٨-٠٥١٦-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Daniel |یەکەم= Elton L. |سەردێڕ= The History of Iran |ناونیشان= https://archive.org/details/historyofiran0000dani |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٣٠٧٣١-٨|ساڵ=٢٠٠١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= DeFronzo |یەکەم=James |سەردێڕ= Revolutions And Revolutionary Movements |بڵاوکەرەوە=Westview Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٥٤-٩|ساڵ=٢٠٠٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان= https://archive.org/details/revolutionsrevol0000defr_m6p2}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Harney |یەکەم= Desmond |سەردێڕ= The priest and the king: an eyewitness account of the Iranian revolution |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ساڵ=١٩٩٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=bxJgsRRtDsoC&q=intitle:%22Islamic+revolution%22 |دوایین= Hoveyda |یەکەم= Fereydoun |سەردێڕ= The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Praeger/Greenwood|ژپنک=٠-٢٧٥-٩٧٨٥٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Karsh |یەکەم= Efraim |سەردێڕ=Islamic Imperialism: A History |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٦٣-٣|ساڵ=٢٠٠٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Keddie |یەکەم=Nikkie R. |سەردێڕ= Modern Iran: Roots and Results of Revolution |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٠-٣٠٠-٠٩٨٥٦-١|ساڵ=٢٠٠٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١= Khomeini |یەکەم١= Ruhollah |دوایین٢=Algar |یەکەم٢=Hamid |سەردێڕ= Islamic Government: Governance of the Jurist |بڵاوکەرەوە=Alhoda UK |ژپنک= ٩٦٤-٣٣٥-٤٩٩-٧|ساڵ=٢٠٠٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini |یەکەم= Ruhollah |editor = Algar, Hamid (translator and editor) |سەردێڕ= Islam and Revolution: Writing and Declarations of Imam Khomeini |ناونیشان= https://archive.org/details/islamrevolutionw00khom |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Mizan Press |شوێن=Berkeley, CA |ساڵ=١٩٨١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini, Ruhollah |سەردێڕ= Sayings of the Ayatollah Khomeini: political, philosophical, social, and religious |بڵاوکەرەوە=Bantam |ساڵ=١٩٨٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XgoNAAAAIAAJ&q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Lee |یەکەم= James |سەردێڕ= The Final Word!: An American Refutes the Sayings of Ayatollah Khomeini |ساڵ=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Philosophical Library|ژپنک=٠-٨٠٢٢-٢٤٦٥-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Mackey |یەکەم= Sandra |سەردێڕ= The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation |بڵاوکەرەوە=Dutton |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک= ٠-٥٢٥-٩٤٠٠٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Milani |یەکەم= Mohsen M. |سەردێڕ=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |بڵاوکەرەوە=Westview Press|ژپنک=٠-٨١٣٣-٨٤٧٦-١|ساڵ=١٩٩٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Moin |یەکەم= Baqer |سەردێڕ= Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |ژپنک= ٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-٩|ساڵ=٢٠٠٠|ناونیشان= https://archive.org/details/khomeinilifeofay00moin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Molavi, Afshin |سەردێڕ= The Soul of Iran: a Nation's Journey to Freedom |بڵاوکەرەوە= Norton paperbacks |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rāhnamā |یەکەم= 'Ali |سەردێڕ= Pioneers of Islamic Revival |بڵاوکەرەوە=Macmillan |ژپنک= ١-٨٥٦٤٩-٢٥٤-٠|ساڵ=١٩٩٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Reich |یەکەم= Bernard |سەردێڕ=Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٢٦٢١٣-٦|ساڵ=١٩٩٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Schirazi, Asghar |سەردێڕ= The Constitution of Iran |بڵاوکەرەوە=Tauris |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Taheri |یەکەم= Amir |سەردێڕ= The Spirit of Allah |بڵاوکەرەوە=Adler & Adler |ساڵ=١٩٨٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=4Qt-zJ7V0v8C&q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Willett|یەکەم= Edward C. |سەردێڕ=Ayatollah Khomeini |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=The Rosen Publishing Group|ژپنک=٠-٨٢٣٩-٤٤٦٥-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= In the Name of God: The Khomeini Decade |ناونیشان= https://archive.org/details/innameofgodkhome00wrig |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧١-٦٧٢٣٥-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= The Last Revolution |بڵاوکەرەوە=Knopf |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٠}} {{refend}} {{S-start}} {{S-off}} {{S-bef|before = ناونیشانی نوێ}} {{S-ttl|title = [[Supreme Leader of Iran]]|years=١٩٧٩–١٩٨٩}} {{S-aft|after = [[عەلی خامنەیی]]}} {{s-mil}} {{S-bef|before=[[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]}} {{S-ttl|title=[[فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]]|years=١٩٨١–١٩٨٩}} {{S-aft|after=[[عەلی خامنەیی]]}} {{S-end}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{کەسایەتیی ساڵی گۆڤاری تایم}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت|ئیسلام|شیعە|شەڕی سارد|ھیندستان|تۆپی پێ|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Ruhollah Khomeini}} [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] [[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] jtsc73ufuaw06h8ujh62hezovonkg6b 1589018 1589017 2026-06-07T11:23:36Z Sorou6sh 8711 /* مردن و مراسیمی ناشتن */ خاوێنکردن و ڕێکخستنەوە 1589018 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = سەید ڕووحوڵڵا خومەینی | ناوی_خۆماڵی = سید ڕوحاللە مصطفوی موسوی خمینی | زمانی_ناوی_خۆماڵی = فارسی | وێنە =[[پەڕگە:Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg|وێنۆک]] | قەبارەی وێنە = 230px | جێگری_وێنە = | سەردێری وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ | شوێنی لەدایکبوون = [[خومەین]]، [[ئێران]] | ڕێکەوتی_ونبوون = | شوێنی_ونبوون = | ڕەوشی_ونبوون = | ڕێکەوتی مردن = ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ | شوێنی مردن = [[تاران]]، [[ئێران]] | ھۆکاری مردن = [[جەڵدەی دڵ]] | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = مەزارگەی خومەینی | مۆنۆمێنتەکان = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[فارس]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | پیشە = [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] | ساڵانی چالاکی = ١٩٧٩–١٩٨٩ | خاوەنکار = | ڕێکخراو = | ناسراو_بەناوی = | کارە_دیارەکان = | شێواز = | کاریگەر_بووە = | کاریگەری_بووە = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | تەلەڤیزیۆن = | سەرناو = | وادە = | پێشوو =پۆستەکە دامەزرا -[[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] وەکوو شای ئێران | جێگر =[[عەلی خامنەیی]] | حیزب = | بزاڤ = | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]) | سزای_تاوانباری = | ڕەوشی_تاوانباری = | ھاوسەر = خەدیجە سەقەفی | یار = | منداڵەکان = ٧ لەوانە مستەفا ٬زەھرا، فەریدە و ئەحمەد | دایک و باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = Ruhollah Khomeini signature.png | جێگری_واژوو = | قەبارەی_واژوو = | ماڵپەڕ ={{URL|imam-khomeini.ir}} }} '''سەید ڕووحوڵڵا موستەفەوی خومەینی''' ({{بە فارسی|سید ڕوحاللە موسوی خمینی}}؛ ٢٤ی ئەیلوولی ١٩٠٢ لە [[خومەین]] – ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ لە [[تاران]])، ناسراو بە '''ئایەتوڵڵا خومەینی''' یان '''ئیمام خومەینی'''، پێشەوا، نووسەر، شاعیر و مەرجەعێکی تەقلیدی [[شیعە]]ی ئێرانی بوو، کە وەکوو دامەزرێنەر و یەکەمین [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران]] ھەتا دواڕۆژی ژیانی لەسەر کار بوو. خومەینی یەکێک لە ڕێبەرانی جەماوەری ئێران بوو کە لە ڕووخانی [[شانشینی پەھلەوی|ڕژێمی پەھلەوی]] و سەرکەوتنی [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]دا ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو.<ref>http://www.iranchamber.com/history/rkhomeini/ayatollah_khomeini.php</ref><ref>http://www.britannica.com/eb/article-32981</ref> خومەینی لە مەدرەسە فیقە و [[فەلسەفەی ئیسلامی]] و [[عیرفان]]ی خوێندووە و لە ساڵی ١٣١٣دا گەیشتووەتە ئیجتیھاد. بە گوتەی [[ساواک]] مۆڵەتی ئیجتیھادەکەی لە عەبدولکەریم حائری یەزدی وەرگرتووە بەپێی وەشانێکی دیکە نەیکردووە ئیجتیھاد لە ھیچ کەسێک داوای مۆڵەتی نەکردووە و مۆڵەتی لەو شێوەیەی بە کەس نەداوە. دژی سیاسەتەکانی [[محەممەدڕەزا پەھلەوی]] بەتایبەت [[شۆڕشی سپی]] و پێدانی مافی دەنگدان بە ژنان لەلایەن شاوە خەباتی کردووە و بەھۆی تۆمەتبارکردنی شا بە پەیڕەوکردنی سیاسەتەکانی [[ئیسرائیل]] و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] لە ساڵی ١٣٤٢، بۆ ماوەی ١٠ مانگ زیندانی کرا<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=خبرگزاری باشگاە خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جھان ||دوایین١=YJC|سەردێڕ=از ماجرای دستگیری امام خمینی (ڕە) در 15 خرداد 42 تا قیامی کە ڕنگ خون گرفت|ناونیشان=https://www.yjc.ir/fa/news/6115389/از-ماجرای-دستگیری-امام-خمینیرھ-در-15-خرداد-42-تا-قیامی-کھ-رنگ-خون-گرفت|وێبگە=yjc.ir/fa|شوێن=تاران|زمان=fa}}</ref> و ساڵی دواتر، بەھۆی وتارەکانی دژی تەسلیمبوون بە ڕاوێژکارە سەربازییەکانی ئەمریکا، دەربەدەر کرا، سەرکردایەتی ئیسلامییەکان و ئۆپۆزسیۆنی کرد و دەستی کرد بە داڕشتنی تیۆری دەسەڵاتی ئایینی - کە بنەماکانی تا شۆڕش بۆ خەڵک بە نادیاری مانەوە - لە ڕۆژانی کۆتاییدا کە بەرەو سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران، وەک ڕێبەرەکەی، شورای شۆڕشگێڕی و حکوومەتی کاتی پێکھێنا. لە ١٢ی ڕێبەندان ١٣٥٧، خومەینی گەڕایەوە بۆ ئێران و لە ٢٢ی ڕێبەندان شۆڕشەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا. == ساڵانی سەرەتایی == === پاشخان === ڕوحوڵڵا خومەینی لە ڕەچەڵەکی خاوەن زەوییە بچووکەکان و پیاوانی ئایینی و بازرگانەکانەوە ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |ناونیشان=https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/radicalislamiran0000abra/page/20 20]}}</ref> باوباپیرانی بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨ لە ماڵە ڕەسەنەکەیانەوە لە نیشاپور لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران بۆ مانەوەیەکی کورت بۆ شانشینی ئاواد کە ناوچەیەکە لە ویلایەتی مۆدێرن ئۆتار پرادێش لە ھیندستان کە فەرمانڕەواکانی موسڵمانی [[شیعەی دوازدە ئیمام|شیعە دوازدە ئیمامی]] بە ڕەچەڵەک فارس بوون کۆچیان کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Algar|یەکەم١=Hamid|بەستەری نووسەر١=Hamid Algar|editor1-last=Koya|editor1-first=Abdar Rahman|سەردێڕ=Imam Khomeini: Life, Thought and Legacy|ڕێکەوت=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Islamic Book Trust|ژپنک=٩٧٨–٩٦٧٥٠٦٢٢٥٤|پەڕە=١٩|chapter=A short biography}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=ntarP5hrza0C&dq=awadh+persian&pg=PA8 Sacred space and holy war: the politics, culture and history of Shi'ite Islam] by Juan Ricardo Cole</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=7BaVwfpWZgUC&dq=awadh+origin&pg=RA2-PA17 Art and culture: endeavours in interpretation] by Ahsan Jan Qaisar, Som Prakash Verma, Mohammad Habib</ref><ref name="Avadh">''Encyclopædia Iranica'', [http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i "Avadh"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517012521/http://www.iranicaonline.org/articles/avadh-english-also-audh-or-oudh-an-ancient-cultural-and-administrative-region-lying-between-the-himalayas-and-the-ganges-i |date=17 May 2017}}, E. Yarshater</ref> لە ماوەی حوکمڕانییەکەیاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بانگھێشتی ژمارەیەکی بەردەوام لە زانایانی فارسی، شاعیر، دادوەر، تەلارساز و وێنەکێشیان کرد.<ref name="Avadh"/> لە کۆتاییدا خێزانەکەی لە شارۆچکەیەکی بچووک لە کینتور، نزیک لوکناو پایتەختی ئاوەد نیشتەجێ بوون.<ref name="Hamid">Ruhollah Khomeini's brief biography by Hamid Algar</ref><ref name="Iranian">[http://www.iranian.com/Books/1999/June/Khomeini/index.html From Khomein, ''A biography of the Ayatollah''], 14 June 1999, The Iranian</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=rNrMilgHKKEC&dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&pg=PA199 The Columbia world dictionary of Islamism] by Olivier Roy, Antoine Sfeir</ref><ref name="Moin1999">[https://books.google.com/books?id=B-ihPNR4iaoC&dq=Seyyed+Ahmad+Musavi+Hindi&pg=PA2 Khomeini: life of the Ayatollah, Volume 1999] by Baqer Moin</ref> باپیرەی خومەینی، سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی، لە کینتوور لەدایکبووە.<ref name="Iranian"/><ref name="Moin1999"/> لە ساڵی ١٨٣٠ لێنۆی بەجێھێشت بۆ سەردان کردنی گۆڕی [[عەلی کوڕی ئەبووتاڵیب]] لە نەجەف، عێراقی عوسمانی (عێراقی ئێستا) و ھەرگیز نەگەڕایەوە. بە گوتەی مۆین ئەم کۆچکردنە بۆ دەربازبوون بوون لە بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ھیندستان بوو. لە ساڵی ١٨٣٤ سەید ئەحمەد موسەوی ھیندی سەردانی ئێرانی کرد و لە ساڵی ١٨٣٩ لە خومەین نیشتەجێ بوو. ھەرچەندە لە ئێران مایەوە و نیشتەجێ بوو، بەڵام بەردەوام بە ناوی ھیندی ناسراوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ مانەوەی لە ھیندستان و تەنانەت ڕوحوڵڵا خومەینی لە ھەندێک لە غەزەلەکانیدا زمانی ھیندی وەک ناوی قەڵەم بەکارھێناوە. باپیری خومەینی، میرزا ئەحمەد موجتەھید خونساری، ئەو پیاوە ئایینییە بوو کە لە کاتی ناڕەزایەتی تووتندا فەتوای قەدەغەکردنی بەکارھێنانی [[تووتن]]ی دەرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Staff writer |سەردێڕ=Imam Khomeini's Biography |ناونیشان=http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403160844/http://english.khamenei.ir/news/2116/Imam-Khomeini-s-Biography |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ژپنک=٩٧٨-١-٨٤٥١١-٧٩٠-٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=b2OL9IEXaAgC|orig-year=1999|ساڵ=٢٠٠٩}}</ref> === منداڵی === بەپێی بەڵگەنامەی لەدایکبوونی، ڕوحوڵڵا موسەوی خومەینی کە ناوی یەکەمی بە واتای «ڕۆحی خوا» دێت، لە ١٧ی گوڵانی ١٩٠٠ لە خومەین سەر بە [[پارێزگای مەرکەزی]] لەدایک بووە ھەرچەندە مورتەزای برای (دواتر بە ئایەتوڵڵا پەسەندی دە ناسراوە) ڕۆژی لەدایکبوونی خۆی لە ٢٤ی ڕەزبەری ١٩٠٢ ساڵیادی لەدایکبوونی کچی محمد، فاتیمە دادەنێت .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Researcher's Note: Ruhollah Khomeini's birth date|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|وێبگە=[[Britannica.com]]|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230412021509/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini/additional-info#Researchers-Note|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی نیسانی ٢٠٢٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ayatollah Khomeini (1900–1989) |ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/khomeini_ayatollah.shtml |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣|وێبگە=BBC History}}</ref> دوای کوژرانی باوکی، زیاتر لە دوو ساڵ دوای لەدایکبوونی لە ساڵی ١٩٠٣، لەلایەن خاڵۆزایییەوە پەروەردە کزا. ڕووحوڵڵا لە تەمەنی شەش ساڵییەوە دەستی بە خوێندنی سەرەتایی قورئان و فارسی کرد. ساڵی دواتر دەستی کرد بە خوێندن لە قوتابخانەیەکی ناوچەکە، لەوێ فێری ئایین و نۆحە خانی (خوێندنەوەی ماتەمینی) و بابەتەکانی تری نەریتی بوو. بە درێژایی تەمەنی منداڵی بە ھاوکاری خزم و کەسوکاری لەوان جەعفەر ئامۆزای دایکی و مۆرتەزا پەسەندی دە برا گەورەکەی درێژە بە خوێندنی ئایینی دا. === پەروەردە و وانەوتنەوە === [[پەڕگە:خمینی و ھمدرسان.JPG|وێنۆک|خومەینی وەک خوێندکارێک لەگەڵ ھاوڕێکانی (دووەم لە ڕاستەوە)]] لەدوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیھانی یەکەم]]، ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی لە مەدرەسەی ئیسلامی لە [[ئەسفەھان]] بخوێنێت، بەڵام لەبری ئەوە چوو بۆ مەدرەسەی [[ئەراک]]. خرایە ژێر سەرکردایەتی ئایەتوڵڵا عەبدولکەریم حائری یەزدی. خومەینی لە ساڵی ١٩٢٠دا ڕووی لە شاری ئەراک کرد و دەستی بە خوێندن کرد. ساڵی دواتر ئایەتوڵڵا حانری یەزدی گواسترایەوە بۆ مەدرەسەی ئیسلامی لە شاری قوم لە باشووری ڕۆژاوای [[تاران]] و قوتابییەکانی بانگھێشت کرد بۆ شوێنکەوتن. خومەینی بانگھێشتەکەی قبوڵ کرد و لە قوتابخانەی دار ئەلشەفا لە [[قوم]] نیشتەجێ بوو. لێکۆڵینەوەکانی خومەینی بریتی بوون لە شەریعەتی ئیسلامی ([[شەریعەتی ئیسلامی|شەریعەت]]) و فیقھی ([[فیقھی ئیسلامی|فیقھ]])، بەڵام تا ئەو کاتە خومەینی حەزێکی لە شیعر و [[فەلسەفە]] ([[عیرفان]])یشی بەدەستھێنابوو. کەواتە خومەینی لەگەڵ گەیشتن بە قوم داوای ڕێنوێنی لە میرزا عەلی ئەکبەر یەزدی زانای فەلسەفە و عیرفان دەکات. یەزدی لە ساڵی ١٩٢٤ کۆچی دوایی کرد، بەڵام خومەینی لەگەڵ دوو مامۆستای دیکە بە ناوەکانی جەواد عەقا مەلەکی تەبریزی و ڕافیعی [[قەزوین]] بەردەوام بوو لە پەیڕەوکردنی حەز و ئارەزووی [[فەلسەفە]]؛ بەڵام ڕەنگە گەورەترین کاریگەری لەسەر خومەینی مامۆستایەکی دیکە بووبێت بە ناوی میرزا محمد عەلی شەھابادی و عیرفانی مێژوویی سۆفی، لەوانە مەلا سەدرا و [[ئیبن عەرەبی]]. خومەینی فەلسەفەی یۆنانی کۆنی خوێندووە و ھەم لەژێر کاریگەری ھەردوو فەلسەفەی ئەرستۆ کە بە دامەزرێنەری [[ژیربێژی (مەنتیق)|ژیربێژی]] سەیری دەکرد<ref name="imamreza">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Philosophy as Viewed by Ruhollah Khomeini |ناونیشان=http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110614032732/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=4250 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١١ |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=www.imamreza.net}}</ref> و ھەم [[ئەفلاتوون]] کە بۆچوونەکانی «لە بواری خودایی» دا بە «گۆڕ و پتەو» دەزانی بە شێوەیەکی سەرەکی لەژێر کاریگەری [[ئیبن سینا]] و [[مەلا سەدرا]] بوو.<ref>Kashful-Asrar, p. 33 by Ruhollah Khomeini.</ref><ref name="imamreza"/> === لایەنە سیاسییەکان === زۆرجار وانەوتنەوەکانی لە مەدرەسەدا لەسەر گرنگی ئایین بۆ پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە پراکتیکییەکانی ئەو سەردەمە بوو، ھەروەھا لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا دژی سیکولاریزم کاری دەکرد. خومەینی ھەروەھا بەھای دا بە ئامانجی ئیسلامییەکان وەک شێخ فەزلوڵڵا نوری و ئەبولقاسم کاشانی. خومەینی فەزلوڵڵا نوری وەک «کەسایەتییەکی پاڵەوان» دەبینی و ناڕەزایەتییەکانی خۆی بە دەستوور و دەسەڵاتی سیکولار لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانی نوری دژی دەستووری ساڵی ١٩٠٧ دانا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=AJ6i2-s7hoQC&q=khomeini+pepsi+roast+in+the+fires+of+hell&pg=PT107 |سەردێڕ=Khomeini's Ghost: Iran since 1979|نووسەر=Con Coughlin |ڕێکەوت= ٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Pan MacMillan |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٧٤٣١٠-٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=TteJzQyDS5kC&q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&pg=PA45|سەردێڕ=Globalisation, Religion & Development |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=International Journal of Politics & Economics |پەڕە=٤٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٩٥٦٨٢٥٦-٠-٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان = https://books.google.com/books?id=OeqHjo6JkUsC&q=khomeini+Shaikh+Fazlollah&pg=PA159|سەردێڕ=A Social History of Iranian Cinema, Volume 3: The Islamicate Period, 1978–1984|نووسەر=Hamid Naficy |ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Duke University Press Books |پەڕە=١٥٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٢٣-٤٨٧٧-١}}</ref> == چالاکیی سیاسی سەرەتایی == === پاشبنەما === لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، پیاوانی ئایینی خۆیان بە ھێزێکی سیاسی بەھێز لە ئێراندا نیشان دابوو کە دژی ئیمتیازێک بۆ بەرژەوەندییەکی بیانی (بەریتانی)، دەستپێشخەری ناڕەزایەتی تووتنیان کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fischer|یەکەم١=Michael M. J.|سەردێڕ=Iran: From Religious Dispute to Revolution|ڕێکەوت=ی ی 2003|بڵاوکەرەوە=Univ of Wisconsin Press|شوێن=Wisconsin|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٩-١٨٤٧٣-٥|پەڕە=٣١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Iran.html?id=QzDMzTWRnFIC&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> خومەینی لە تەمەنی ٦١ ساڵیدا دوای مردنی ئایەتوڵڵا سەید حوسێن بۆروجێردی (١٩٦١)، پێشەنگی ئایینی شیعەگۆڕەپانی سەرکردایەتی بە کراوەیی بینی، ھەرچەندە بێدەنگ بوو؛ چینی ڕۆحانیی ھەر لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە کە مۆدێرنیزەری [[سیکولاریزم|سێکۆلار]] و دژە ڕۆحانیی [[ڕەزا شا|ڕەزاشا پەھلەوی]] ھاتە سەر دەسەڵات، لە دۆخی بەرگریدا بوو. [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|محەممەد ڕەزاشا]] کوڕی ڕەزا [[شۆڕشی سپی]] ڕێکخست کە ئەمەش بەرەنگاربوونەوەکی دیکە بوو بۆ [[مەلا]]کان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Musavi Khomeini, Ayatollah Summary|ناونیشان=http://www.bookrags.com/biography/ruhollah-musavi-khomeini-ayatollah/|وێبگە=bookrags.com|بڵاوکەرەوە=BookRags, Inc.|زمان=en}}</ref> === دژایەتی شۆڕشی سپی === شا لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٦٣ [[شۆڕشی سپی]] ڕاگەیاند، کە بەرنامەیەکی شەش خاڵیی چاکسازییە و داوای چاکسازی لە زەوی و زار و بە نیشتیمانیکردنی دارستانەکان و فرۆشتنی کارگە دەوڵەتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی ھەڵبژاردن بۆ مافی مافی ژنان و ڕێگەدان بە غەیرە موسڵمانان دەکرد وەرگرتنی پۆست، ھاوبەشکردنی قازانج لە پیشەسازیدا، و ھەڵمەتێکی خوێندەواری لە قوتابخانەکانی وڵاتدا. ھەندێک لەو دەستپێشخەرییانە بە مەترسیدار سەیر دەکران، بەتایبەتی لەلایەن مەلا شیعەکانی (زانایانی ئایینی) بەھێز و ئیمتیازدارەوە، ھەروەھا وەک ڕەوتی ڕۆژاواییکردن لەلایەن نەریتخوازەکانەوە. خومەینی بە «ھێرشکردن بۆ سەر ئیسلام» سەیری ئەوانی دەکرد. خومەینی کۆبوونەوەی مەرجەعە باڵاکانی دیکەی [[قوم]] بانگھێشت کرد و ڕازییان کرد کە بڕیاری بایکۆتی ڕیفراندۆمی شۆڕشی سپی بدەن. خومەینی لە ٢٢ی ڕێبەندانی ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بە وشەی توند دەرکرد کە ھەم شا و ھەم پلانی چاکسازییەکەی شەرمەزار کرد. دوای دوو ڕۆژ شا ستوونێکی زرێپۆشی بردە قوم، وتارێکی پێشکەش کرد و بە توندی ھێرشی کردە سەر مەلاکان وەک چینێک. خومەینی درێژەی بە ئیدانەکردنی بەرنامەکانی شا دا و مانیفێستێکی دەرکرد کە واژووی ھەشت زانای ئایینی باڵای شیعەی دیکەی لەسەر بوو. لە مانیفێستەکەی خومەینیدا ئاماژە بەوە کراوە کە شا بە شێوەی جۆراوجۆر دەستووری پێشێل کردووە، ئەو تەشەنەسەندنی گەندەڵی ئەخلاقی لەو وڵاتەدا شەرمەزار دەکات و شای بە ملکەچبوون بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل تۆمەتبار کردووە. ھەروەھا فەرمانی دا کە ئاھەنگی نەورۆز بۆ ساڵی ١٣٤٢ی ئێران (کە کەوتە بەر ٢١ی ئازاری ١٩٦٣) وەک نیشانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیاسەتەکانی حکوومەت ھەڵبوەشێتەوە. پاشنیوەڕۆی ڕۆژی عاشورا (٣ی خەرمانانی ١٩٦٣) خومەینی لە مەدرەسەی فەیزییە وتارێکی پێشکەش کرد کە شای کێشا ھاوتەریبی خەلیفەی [[یەزید کوڕی معاویە|یەزید]] کە لەلایەن شیعەکانەوە وەک 'ستەمکار' ھەست پێدەکرێت و و شای بە "بەدبەخت، " پیاوی بەدبەخت" و ئاگادارکردنەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕێگاکانی نەگۆڕێت ڕۆژێک دێت کە خەڵک سوپاسی ڕۆشتنی لە وڵات دەکەن. ڕێکەوتی ٥ی خەرمانانی ١٣٥٧ی ھەتاوی (١٥ی خورداد) کاتژمێر ٣:٠٠ی سەرلەبەیانی، دوو ڕۆژ دوای ئەم ئیدانەکردنی ئاشکرای شا، خومەینی لە شاری قوم ڕاگیرا و بۆ تاران ڕاگوێزرا. دوابەدوای ئەم چالاکییە، سێ ڕۆژ ئاژاوەی گەورە لە سەرتاسەری ئێران ڕوویدا و نزیکەی ٤٠٠ کەسیش گیانیان لەدەستدا. ئەو ڕووداوە ئێستا بە بزووتنەوەی ١٥ خورداد ناودەبرێت. خومەینی تا مانگی پووشپەڕ لەژێر دەستبەسەری ماڵەوەدا مایەوە. == ژیان لە تاراوگەدا == [[پەڕگە:خمینی_در_ترکیه.JPG|وێنۆک|خومەینی لە دەربەدەری لە [[بورسا]]، تورکیا بەبێ جل و بەرگی مەلایەتی]] خومەینی زیاتر لە ١٤ ساڵ لە تاراوگەدا بەسەر بردووە و زۆربەیان لە [[نەجەف|شاری نەجەف]]ی عێراق بووە. سەرەتا لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩٦٤ ڕەوانەی تورکیا کرا و لەوێ لە شاری [[بورسا]] لە ماڵی عەقید عەلی سێتینەری دەزگای زانیاری سەربازی [[تورکیا]] مایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Elaine|دوایین١=Sciolino|سەردێڕ=The People's Shah|ناونیشان=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E0D9153EF934A1575BC0A9669C8B63&sec=&pagewanted=all|وێبگە=The New York Times|زمان=en|ڕێکەوت=٢٧ی ئابی ٢٠٠٠}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٥، دوای کەمتر لە ساڵێک، ڕێگەی پێدرا ڕوو لە نەجەف بکات، تا ساڵی ١٩٧٨ لەوێ مایەوە، دواتر لەلایەن [[سەددام حوسێن]] جێگری سەرۆکی ئەوکاتەوە دەرکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Fisk|یەکەم١=Robert|سەردێڕ=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Knopf Doubleday Publishing Group|ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٧-٤٢٨٧١-٤|پەڕە=١٦٢|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_Great_War_for_Civilisation.html?id=jp2mZr7BoGsC|زمان=en}}</ref> لەم کاتەدا ناڕازیبوون لە شا خەریک بوو چڕتر بووەوە و خومەینی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ بە [[ڤیزە]]ی گەشتیاری سەردانی نۆفلی شاتۆی کرد کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی [[پاریس]]ی فەرەنسا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Revolution, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=http://www.britannica.com/eb/article-9045329/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> تا کۆتایییەکانی شەستەکان، خومەینی یەکێک بوو لە شەش مەرجەعی تەقلید (نموونە بۆ لاساییکردنەوە) بوو لە جیھانی شیعەدا بۆ «سەدان ھەزار» شیعە یان زیاتر.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mottahedeh|یەکەم١=Roy P.|سەردێڕ=The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran|ڕێکەوت=ی ی 1985|بڵاوکەرەوە=Simon and Schuster|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧١-٥٥١٩٧-١|پەڕە=٢٤٦|ناونیشان=https://books.google.com/books/about/The_mantle_of_the_Prophet.html?id=KvprAAAAIAAJ|زمان=en}}</ref> لەکاتێکدا خومەینی لە چلەکانی سەدەی ڕابردوودا بیرۆکەی دەسەڵاتی پاشایەتی سنوورداری لەژێر دەستووری ساڵی ١٩٠٦دا قبوڵ کرد – وەک لە کتێبەکەیدا کەشف ئەلئەسرار بەڵگەی لەسەرە – دوای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەو بیرۆکەیەی ڕەتکردبووەوە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ خومەینی زنجیرەیەک وتاری لە نەجەف سەبارەت بە حکوومەتی ئیسلامی پێشکەش کرد، دواتر وەک کتێبێک بە ناوی جۆراوجۆر حکوومەتی ئیسلامی یان حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقیھ (حوکمەتی ئیسلامی: وەڵایەت فەقییە) بڵاوکرایەوە. ئەم پرەنسیپە، پێش شۆڕش بۆ خەڵک نەناسرابوو، لە دوای شۆڕشەوە بە دەستووری نوێی ئێرانەوە لکێنرا.<ref>Hamid Algar, "Development of the Concept of velayat-i faqih since the Islamic Revolution in Iran", paper presented at London Conference on vilayat al-faqih, in June 1988, quoted in "The Rule of the Religious Jurist in Iran" by Abdulaziz Sachedina, p. 133 in ''Iran at the Crossroads'', edited by John Esposito and R. K. Ramazani</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NYU Law: A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran |ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120107082546/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Nyulawglobal.org}}</ref><ref>Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 218</ref> [[پەڕگە:Khomeini's House in Iraq-Najaf Ashraf by Samenp.jpg|150px|وێنۆک|alt=دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف|دەرگای ماڵی خومەینی لە نەجەف]] === وەڵایەتی فەقییە (دەستەڵاتی زانای ئایینی) === ئەمە ناسراوترین و کاریگەرترین کاری خومەینی بوو، و بیرۆکەکانی خۆی لەسەر دەسەڵاتداری (لەو کاتەدا) داڕشت: * یاساکانی کۆمەڵگا تەنھا دەبێت لە یاساکانی خودا (شەرع) پێک بھێنرێن، کە بەسە چونکە «ھەموو کاروباری مرۆڤایەتی» و «ڕێنمایی و دەستوور دابین دەکات ،» بۆ ھەر «بابەتێک» لە «ژیانی مرۆڤدا»<ref>''[[Islam and Revolution]]'' (1981), pp. 29–30.</ref> دادەمەزرێنێت. * لەبەر ئەوەی شەریعەت یاسایەکی گونجاوە، پێویستە ئەوانەی پۆستی حکومی دەگرن، زانیارییان لەسەر شەریعەت ھەبێت. بەو پێیەی زانایانی ئایینی ئیسلامی شارەزاترینن، فەرمانڕەوای وڵات دەبێ فەقیھێک بێت کە «لە زانست و دادپەروەری لە ھەموو ئەوانی تر بەرزتر بێت»،<ref>''Islam and Revolution'' (1981), p. 59.</ref> (کە بە مەرجەع ناسراوە)، ھەروەھا ھەبوونی زیرەکی و توانای کارگێڕی. حوکمڕانی پاشا و یان کۆبوونەوەکان «ئەوانەی کە نوێنەری زۆرینەی خەڵک دەکەن» (واتە [[پەرلەمان]] و دەسەڵاتی ھەڵبژێردراوی یاسادانان) لەلایەن ئیسلامەوە بە «ھەڵە» ناسێنراوە.<ref>''Islam and Revolution'', (1981), pp. 31, 56.</ref> * ئەم سیستەمە دەسەڵاتدارییە بۆ ڕێگریکردن لە نادادپەروەری و گەندەڵی و چەوساندنەوەی دەسەڵاتداران بەسەر ھەژاران و لاوازەکان و کوفر و لادان لە ئیسلام و شەریعەت؛ ھەروەھا بۆ لەناوبردنی کاریگەری و پیلانەکانی دژە ئیسلام لەلایەن زلھێزە دەرەکییە غەیرە موسڵمانەکانەوە پێویستە.<ref>''Islam and Revolution'' (1981), p. 54.</ref> === چالاکی سیاسی پێش شۆڕش === فۆرمێکی دەستکاریکراوی سیستەمی ویلایەتی فەقیھ دوای دەستبەکاربوونی خومەینی و شوێنکەوتووانی وەرگیرا و خومەینی یەکەمین «پاسەوان»یان «ڕێبەری مەزن»ی کۆماری ئیسلامی بوو؛ بەڵام لەم نێوەندەدا خومەینی تەنیا باسی «حکوومەتی ئیسلامی»ی دەکرد، ھەرگیز بە ڕستەیی نەیخستەڕوو کە بەڕاستی مانای چییە.<ref name="Schirazi"/> ڕەنگە ئەوانەی دەوروبەری ئاگاداری پێویستیی دەستەڵاتداری فەقیھ بووبن بەڵام «لە چاوپێکەوتن، وتارەکان، پەیام و فەتواکان لەو ماوەیەدا یەک ئاماژە بە ولایەتی فەقیھ نەکراوە.»<ref name="Schirazi">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Schirazi|یەکەم١=Asghar|سەردێڕ=The Constitution of Iran: Politics and the State in the Islamic Republic: Asghar Schirazi Translated by John O&#39;Kane|journal=Digest of Middle East Studies|ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://www.academia.edu/7644699|زمان=en|issn=1060-4367}}</ref> خومەینی ئاگادار بوو کە بیروبۆچوونەکانی بۆ دەستەڵاتی زانای ئایینیلە دەرەوەی تۆڕی ئیسلامی دژ بە شاکەی بڵاو نەکاتەوە و چینی مامناوەندی سێکۆلار لە بزووتنەوەکەی نەترسێنێت. بزووتنەوەکەی جەختی لە پۆپۆلیزم دەکرد، باسی لە شەڕکردن بۆ مۆستەزعەفین دەکرد، کە زاراوەیەکی قورئانییە بۆ چەوساوەکان یان بێبەشەکان، کە لەم چوارچێوەیەدا بە مانای «لە ئێران ھەمووان جگە لە شا و دیوانی شا» ھاتە ئاراوە.<ref name="Kepel">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Kepel|یەکەم١=Gilles|سەردێڕ=جیھاد: شوێنپێی ئیسلامی سیاسی: Jihad: the trail of political Islam|ڕێکەوت=ی ی 2002|بڵاوکەرەوە=Cambridge, Mass. : Harvard University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٠٠٨٧٧-٩|پەڕە=١١١|ناونیشان=https://www.hup.harvard.edu/books/9780674010901|زمان=en}}</ref> لە ئێران، ژمارەیەک لە ھەنگاوە ھەڵەکانی شا، لەوانە سەرکوتکردنی ناڕەزایی دەربڕین، دژایەتی ڕژێمەکەی لێکەوتەوە. کۆپی کاسێتی وتارەکانی، کە بە توندی ئیدانەی شا دەکرد، بۆ نموونە "سیخوڕی جوولەکە، مارە ئەمریکییەکە کە دەبێت بە بەرد لە سەری بدرێت " بوو بە کاڵایەکی باو لە ئێراندا و یارمەتیدەر بوو بۆ لابردنی ئەفسانەی شا و شکۆمەندی دەسەڵاتی لەبەرچاوی خەڵکدا.<ref name="Kepel"/> === پەیوەندی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا === بەگوێرەی بی بی سی، پەیوەندییەکانی خومەینی لەگەڵ ئەمریکا "بەشێکە لە کۆکراوەی بەڵگەنامەکانی حکومەتی ئەمەریکا کە تازە ئاشکرا کراون، وەک بروسکەی دیپلۆماسی، تێبینی سیاسی، تۆماری کۆبوونەوەکان". بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە ئیدارەی [[جیمی کارتەر|کارتەر]] یارمەتی خومەینی داوە بۆ گەڕانەوە بۆ ئێران بە ڕێگریکردن لە کودەتای سەربازی لەلایەن سوپای ئێرانەوە و خومەینی بە ئەمریکییەکانی لە فەڕەنسا وتووە پەیامێک بە [[واشینگتن دی سی|واشینگتن]] بگەیەنێت کە نابێت ترسی نەوتیان ھەبێت. ئەم بابەتە ڕاست نییە کە ئێمە بە ئەمریکا نەوت نافرۆشین."<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Two Weeks in January: America's secret engagement with Khomeini-دوو ھەفتەی مانگی ژانویە: پەیوەندییە نھێنییەکانی ئەمریکا لەگەڵ خومەینی|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36431160|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤|ئیش=BBC News|agency=بی بی سی|بڵاوکەرەوە=bbc.com|ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=En}}</ref> == ڕێبەری مەزنی ئێران == === گەڕانەوە بۆ ئێران === [[پەڕگە:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|220px|وێنۆک|گەیشتنی خومەینی لە ١ی ڕەشەمەی ١٩٧٩ بە یاوەریی فڕۆکەوانێکی ئایر فرانس. کاتێک پرسیاری لەبارەی ھەستەکانی گەڕانەوەی لە دەربەدەری لە فڕۆکەکەدا لێکرا، وەڵامی ھیچ دایەوە؛ «ھیچ.»]] شا لە ١٦ی ژانویەی ١٩٧٩ وڵاتی بەجێھێشت بۆ چارەسەری پزیشکی (بە ڕواڵەت "لە پشوودا")، ھەرگیز نەگەڕایەوە. دوای دوو ھەفتە و لە ڕۆژی پێنجشەممە ١ی ڕەشەممەی ١٩٧٩ خومەینی بە سەرکەوتن گەڕایەوە بۆ ئێران و لەلایەن جەماوەرێکی دڵخۆشەوە پێشوازی لێکرا کە دەوترێت پێنج ملیۆن کەس بوون. لە گەشتە بەکرێگیراوەکەی ئایر فرانس بۆ گەڕانەوەی بۆ تاران، ١٢٠ ڕۆژنامەنووس یاوەری بوون کە سێیان ژن بوو. یەکێک لە ڕۆژنامەنووسەکان بە ناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: یەکێک لە ڕۆژنامەنووسان بەناوی پیتەر جێنینگز پرسیاری کرد: ئایەتوڵڵا، ئایا دەتوانیت پێمان بڵێیت ھەستت چۆنە سەبارەت بە گەڕانەوە بۆ ئێران؟ خومەینی لە ڕێگەی سادق قوتبزادەی یاریدەدەرییەوە وەڵامی دایەوە: "ھیچی" (ھیچ). لێدوانەکەی - کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێوەکرا و ھەروەھا لەو کاتەوە - لەلایەن ھەندێک کەسەوە بە ڕەنگدانەوەی بیروباوەڕە عیرفانییەکانی و وابەستەنەبوون بە خۆ دادەنرا. === شۆڕش === خومەینی بە توندی دژی حکوومەتی کاتی شاپوور بەختیار وەستایەوە و بەڵێنیدا «من بە دەمیاندا دەدەم، حکوومەت دادەمەزرێنم».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=متن، صوت و فیلم سخنرانی امام خمینی در 12 بھمن 57 - تسنیم|ناونیشان=https://tn.ai/650172|وێبگە=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|بڵاوکەرەوە=ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم|شوێن=تاران|زمان=fa}}{{بەستەری مردوو|url=https://tn.ai/650172 |date=شوباتی ٢٠٢٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Taheri|یەکەم١=Amir|سەردێڕ=The Spirit of Allah: Khomeini and the Islamic Revolution|ڕێکەوت=ی ی 1986|بڵاوکەرەوە=Hutchinson|شوێن=Bethesda, Md|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٧٥٦١-٠٤-٧|پەڕە=٢٤١|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/The_Spirit_of_Allah.html?id=SQYPAAAAMAAJ&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> خومەینی لە ١١ی بەفرانبار (٢٢ی بەھمەن) دا، [[مەھدی بازرگان]]، سەرۆک وەزیرانی کاتیی ڕکابەری خۆی بۆ خۆی دەستنیشان کرد و داوای کرد «بەو پێیەی من ئەوم داناوە، دەبێت گوێڕایەڵی بن». . ھۆشداریشی دا کە ئەوە «حکوومەتی خودایە»،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin|یەکەم١=Baqer|سەردێڕ=Khomeini: Life of the Ayatollah|ڕێکەوت=ی ی 1999|بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press|شوێن=England|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-١٢٨-٢|پەڕە=٢٠٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Khomeini.html?id=b2OL9IEXaAgC&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> و نافەرمانی دژی ئەو یان بازرگان بە «یاخیبوون لە خودا» دادەنرێت، و «یاخیبوون لە خودا کوفرە». لەگەڵ پەرەسەندنی بزووتنەوەی خومەینی، سەربازەکان دەستیان کرد بە لادان بۆ لای ئەو و خومەینی بەختی ناخۆشی لەسەر ئەو سەربازانە ڕاگەیاند کە خۆیان ڕادەست نەدەکرد. لە ١١ی ڕەشەممەدا لەگەڵ بڵاوبوونەوەی شۆڕش و دەستبەسەرداگرتنی چەکخانەکان، سوپا بێلایەنی ڕاگەیاند و ڕژێمی بەختیار ڕووخا. لە ١٢ی خاکەلێوە ٢٦٧٩ (٣٠ و ٣١ی ئازاری ١٩٧٩)دا ڕیفراندۆمێک بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە کۆماری ئیسلامی- بە پرسیارێکەوە: "ئایا دەبێت دەسەڵاتی پاشایەتی لە بەرژەوەندی حکومەتێکی ئیسلامی ھەڵبوەشێتەوە؟"- بە دەنگی ٩٨٪ بە بەڵێ بۆ جێگرەوە تێپەڕی. === سەرەتای پتەوکردنی دەسەڵات === کاتێک خومەینی لە پاریس بوو، بەڵێنی «سیستەمێکی سیاسی دیموکراتی» بۆ ئێران دا، بەڵام کاتێک گەییشتە دەسەڵات، داکۆکی لە دروستکردنی دەوڵەتی ئایینی کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=BBC News {{!}} Middle East {{!}} Analysis: The forces for change|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/269799.stm|وێبگە=news.bbc.co.uk|بڵاوکەرەوە=British Broadcasting Corporation|ڕێکەوتی سەردان=٧ی شوباتی ٢٠٢٥|زمان=en}}</ref> کە لەسەر بنەمای پارێزگای فەقییە وەرگیراوە. ئەم پرۆسەیە دەستی کرد بە سەرکوتکردنی گرووپەکانی ناو ھاوپەیمانێتییە فراوانەکە بەڵام لە دەرەوەی تۆڕەکەی کە ھیوایان بە خومەینی بەستبوو بەڵام چیتر خومەینی پێویستی بە پشتیوانی ئەوان نەبوو. ھەروەھا ئەمەش بووە ھۆی پاکتاوکردن یان گۆڕینی زۆرێک لە سیاسەتمەدارانی سێکۆلار لە ئێران و خومەینی و کەسە نزیکەکانی ئەم ھەنگاوانەی خوارەوەیان گرتەبەر:دامەزراندنی دادگاکانی شۆڕشی ئیسلامی؛ جێگرتنەوەی ھێزی سەربازی و پۆلیسی پێشوو؛ دانانی زانایانی باڵای دینی و ڕۆشنبیرانی ئیسلامی ئێران بە بەرپرسی نووسینی دەستوورێکی دینی، لەگەڵ ڕۆڵێکی ناوەندی بۆ دەسەڵاتی فەقییە؛ دروستکردنی پارتی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی مۆتجاھیدەکانی خومەینی بە ئامانجی دامەزراندنی حکوومەتێکی دینی و ڕووخاندنی ھەر ئۆپۆزسیۆنێکی سێکۆلار؛ گۆڕینی ھەموو یاسا سێکۆلارەکان بە یاسای ئیسلامی؛ و بێلایەنکردن یان سزادانی ئیلاھیناسە باڵاکان ("ڕکابەرەکانی خومەینی لە پلەبەندی ئایینیدا")، کە بیرۆکەکانی لەگەڵ بیرۆکەکانی خومەینی ناکۆکی ھەبوو، لەوانە محەممەد کازم شەریعەتمەداری، حەسەن تەباتەبایی قۆمی و [[حوسێنعەلی مونتەزیری]].<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cloninger|یەکەم١=Susan C.|دوایین٢=Leibo|یەکەم٢=Steven A.|سەردێڕ=Understanding Angry Groups: Multidisciplinary Perspectives on Their Motivations and Effects on Society|ڕێکەوت=ی ی 2017|بڵاوکەرەوە=ABC-CLIO|شوێن=Santa Barbara, California|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣٣٥١-٩|پەڕەکان=٣٤٢–٣٥٣|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Understanding_Angry_Groups_Multidiscipli.html?id=PiwRDgAAQBAJ&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> ھەندێک ڕۆژنامەکان داخران، ئەوانەی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە داخستنی ڕۆژنامەکان ھێرشیان کرایە سەر.<ref>Moin ''Khomeini'', (2000), p.219</ref> گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکانی وەک بەرەی دیموکراسی نیشتمانی و پارتی کۆماریخوازی گەلی موسڵمان ھێرشیان کرایە سەر و دواجار قەدەغە کران.<ref>Bakhash, Shaul, ''The Reign of the Ayatollahs'', p.68–69</ref> === دەستووری ئیسلامی و بوون بە ڕێبەری مەزن === وەک بەشێک لە گواستنەوە لە سەرکردایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی بەرفراوان بۆ حوکومەتی توندوتیژی ئایینی، خومەینی بۆ یەکەم جار ڕای گەیاند کە پشتگیری لە دەستووری کاتی کۆماری ئیسلامی دەکات کە ھیچ پۆستێکی بۆ حوکمی باڵای زانای ئیسلامی تێدا نەبوو. دوای ئەوەی لایەنگرانی زۆرینەی ڕەھای کورسییەکانی ئەو لیژنەیەیان بەدەستھێنا کە گۆڕانکاریی کۆتاییان لە ڕەشنووسەکەدا (ئەنجومەنی شارەزایان)<ref>Schirazi, ''Constitution of Iran'' Tauris, 1997 p.22–23</ref> ئەنجامدا، دەستووری پێشنیارکراویان نووسییەوە بۆ ئەوەی [[شەرعزان]]ێکی باڵای ئیسلامی سەرکردایەتی وڵات بکات، ھەروەھا [[ئەنجومەنی پارێزەران]]ی بەھێزتر بۆ [[ڤیتۆ]]کردنی یاسا نائیسلامییەکان و پشکنینی کاندیدەکان بۆ پۆستەکان و دوورخستنەوەی ناموسڵمانان. ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی لە کتێبەکەیدا بە ناوی حکوومەتی ئیسلامی: وەڵایەتی فەقییە (حکوومەتی ئیسلامی: حوکمڕانی فەقییە) لە ساڵی ١٩٧٠دا کە بەسەر لایەنگرانیدا دابەشکرابوو و لە خەڵک ڕاگیرابوو، لە نزیکەوە بەدواداچوونی بۆ بیرۆکەکانی خومەینی دەکرد بەڵام نە بە تەواوی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ دەستووری نوێی کۆماری ئیسلامی بە ڕیفراندۆمی نەتەوەیی پەسەند کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Sial|یەکەم١=Omar|سەردێڕ=A Guide to the Legal System of the Islamic Republic of Iran|journal=GlobaLex {{!}} Foreign and International Law Research|ناونیشان=http://www.nyulawglobal.org/globalex/iran.htm|بڵاوکەرەوە=New York University School of Law.|شوێن=New York|زمان=En}}</ref> خومەینی خۆی بە ڕێبەر دەستنیشان کرا و بە فەرمی بە «ڕێبەری شۆڕش» ناسێنرا. لە ٢ ی شوباتی ١٩٨١، [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]] وەک یەکەم سەرۆککۆماری ئێران ھەڵبژێردرا. ڕەخنەگران گلەییان لەوە دەکرد کە خومەینی بەڵێنەکەی بۆ ئامۆژگاریکردن لە جیاتی بەڕێوەبردنی وڵاتی شکاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Swenson|یەکەم١=Elmer|سەردێڕ=Khomeini's REVERSALS of Promises|journal=gemsofislamism.tripod.com|ناونیشان=http://gemsofislamism.tripod.com/khomeini_promises_kept.html|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=THE IRANIAN: Khomeini before & after revolution|ناونیشان=https://www.iranian.com/Opinion/2003/August/Khomeini/|وێبگە=www.iranian.com|زمان=en}}</ref> === قەیرانی دیل گرتن === [[پەڕگە:Iran hostage crisis - Iraninan students comes up U.S. embassy in Tehran.jpg|302px|وێنۆک|خوێندکارانی ئێرانی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاران داگیر دەکەن]] پێش پەسەندکردنی دەستوور، لە ٢٢ ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا [[محەممەدڕەزا پەھلەوی|شای]] دوورخراو و نەخۆشی ھێنا بۆ وڵاتەکە بۆ چارەسەری شێرپەنجە. لە ئێران دەستبەجێ خۆپیشاندان دەستی پێکرد و خومەینی و گرووپە چەپەکان داوایان کرد شا بۆ دادگاییکردن و لەسێدارەدان بگەڕێتەوە بۆ ئێران. لە ٤ ی تشرینی دووەمدا، گرووپێک لە خوێندکارانی ئێرانی کە خۆیان بە خوێندکارانی موسڵمانی شوێنگری ھێڵی ئیمام ناودەبرد، کۆنتڕۆڵی باڵیۆزخانەی ئەمریکایان لە تاران گرتە دەست و ٥٢ کارمەندی باڵیۆزخانەکەیان بۆ ماوەی ٤٤٤ ڕۆژ بە دیلی گرت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٠|سەردێڕ=The Mystic Who Lit The Fires of Hatred. 7 January 1980 |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071023031644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,923854,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە ئەمریکا دیل گرتن وەک پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی تەماشا دەکرا و توڕەیی توند و ھەستی دژە ئێرانی لێکەوتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Bowden|یەکەم١=Mark|سەردێڕ=Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam|ڕێکەوت=ی ی 2007|بڵاوکەرەوە=Open Road + Grove/Atlantic|شوێن=New York|ژپنک=٩٧٨-١-٥٥٥٨٤-٦٠٨-٤|ناونیشان=https://books.google.it/books/about/Guests_of_the_Ayatollah.html?id=5m0kyPc18l4C&redir_esc=y|زمان=en}}</ref> === پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ئیسلامی === خومەینی باوەڕی بە یەکڕیزی موسڵمانان، بە ھەناردەکردنی شۆڕشەکەی بۆ سەرتاسەری جیھان و دواجاریش یەکێک لە «ئامانجە گەورەکانی شۆڕش» بە «دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی لەسەر ئاستی جیھان» بوو. ئەو پێیوابوو شیعە و موسڵمانانی سوننە کە ژمارەیان زیاترە، پێویستە «یەکگرتوو بن و بە توندی دژی [[زلھێز]]ە ڕۆژاوایی و خۆبەزلزانەکان بوەستن».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Imam Emphasized Unity Between Shia and Sunni: Ayatollah Mousawi Jazayeri|ناونیشان=http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|وێبگە=Imam Khomeini|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151208151025/http://en.imam-khomeini.ir/en/n6322/News/Imam_Emphasized_Unity_Between_Shia_and_Sunni_Ayatollah_Mousawi_Jazayeri|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەفتەی لەدایکبوونی [[محەممەد]] (ھەفتەی نێوان ١٢ تا ١٧ی ڕەبیع الاول)ی وەک ھەفتەی یەکگرتوویی و کۆتا ھەینی ڕەمەزانی وەک [[ڕۆژی قودس]] لە ساڵی ١٩٨١ ناساند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |سەردێڕ=Iran's unfinished crisis Nazenin Ansari, 16–09–2009 |بڵاوکەرەوە=Opendemocracy.net |ڕێکەوت=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141110165615/https://www.opendemocracy.net/article/iran-s-unfinished-crisis |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === شەڕی ئێران و عێراق === شەڕی ئێران و عێراق دوای ماوەیەکی کورت لە گەیشتنە دەسەڵات، خومەینی داوای شۆڕشی ئیسلامی لە سەرانسەری جیھانی ئیسلامی، وەکوو عێراق دراوسێی عەرەبی ئێران کرد. عێراق تاکە وڵاتی گەورەی دراوسێی ئێران بوو کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعە بوون.<ref>1980 April 8 – Broadcast call by Khomeini for the pious of Iraq to overthrow Saddam Hussein and his regime. Al-Dawa al-Islamiya party in Iraqi is the hoped for catalyst to start rebellion. From: Mackey, ''The Iranians'', (1996), p.317</ref>لە ھەمان کاتدا [[سەددام حوسێن|سەدام حوسێن]] سەرکردەی [[بەعسیزم|بەعسی عەرەبی عێراقی]] بە پەرۆش بوو بۆ سوود وەرگرتن لە لاوازی سوپای ئێران و ئاژاوەی شۆڕشگێڕانە بەتایبەت بۆ داگیرکردنی [[پارێزگای خووزستان]] کە دەوڵەمەندە بە [[نەوت]] و لاوازکردنی ھەوڵەکانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ ھاندانی زۆرینەی شیعە لە وڵاتەکەیدا. لە ئەیلوولی ١٩٨٠، عێراق ھێرشێکی تەواوی کردە سەر ئێران و سەرەتای جەنگی ئێران و عێراق (ئەیلوولی ١٩٨٠ - ئابی ١٩٨٨). تێکەڵەیەک لە بەرھەڵستکاری توند و ناکارامەیی سەربازی ھێزە عێراقییەکان زوو پێشڕەوی عێراقیان وەستاند و سەرەڕای ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی بۆ بەکارھێنانی گازی ژەھراوی لەلایەن سەدامەوە، ئێران لە سەرەتای ساڵی ١٩٨٢ نزیکەی ھەموو ناوچە لەدەستچووەکانی لە ھێرشەکەدا بەدەست ھێنایەوە. ئەم داگیرکارییە ئێرانییەکانی لە پشت ڕژێمی نوێوە کۆکردەوە، پێگەی خومەینی بەرز کردەوە و ڕێگەی دا سەرکردایەتی خۆی بەھێز بکات. دوای ئەم گۆڕانکارییە لە ھەڵوێستدا، خومەینی پێشنیاری ئاگربەستی عێراقی ڕەتکردەوە و لە جیاتی ئەوە داوای قەرەبووکردنەوە و لابردنی سەدام حوسێنی لە دەسەڵات کرد.<ref>Wright, ''In the Name of God'' (1989), p.126</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Smith |یەکەم=William E. |ناونیشان=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071015110904/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950688,00.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=The $150 Billion Question |magazine=Time |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ١٩٨٢|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠}}</ref> لە ساڵی ١٩٨٢، کودەتایەکی سەربازی سەرنەکەوتوو لە دژی خومەینی ڕوویدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRAN SAYS AN ATTEMPTED COUP BY ARMY GROUP WAS FOILED|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1982/06/28/world/iran-says-an-attempted-coup-by-army-group-was-foiled.html|وێبگە=The New York Times|بڵاوکەرەوە=nytimes.com|شوێن=New York|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە ژمارەی دانیشتووان و ئابووری ئێران سێ ئەوەندەی عێراق بوو، بەڵام عێراق سوودی لە پشتیوانی وڵاتانی کەنداوی عەرەبی دراوسێ و بلۆکی سۆڤیەت و وڵاتانی ڕۆژاوا وەرگرت. وڵاتانی عەرەبی [[کەنداوی فارس]] و ڕۆژاوا دەیانویست دڵنیا بن کە شۆڕشی ئیسلامی لە کەنداو بڵاو نەبێتەوە، لەکاتێکدا یەکێتی سۆڤیەت نیگەران بوو لە ھەڕەشەیەکی شاراوە کە ڕژێمەکەی لە ئاسیای ناوەڕاست لە باکوور دەخاتە مەترسییەوە. ھەرچەندە ئێران لە سەردەمی شادا بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی ھەبوو کە لەلایەن ئەمریکاوە دابین دەکرا و سەرەڕای سیاسەتەکانی خومەینی دژ بە ڕۆژاوا ئەمریکا لە ساڵانی ھەشتاکان بە نھێنی و نایاسایی چەکی بۆ ئێران قاچاخ دەکرد. لە کاتی جەنگدا، ئێرانییەکان ھێرشی شەپۆلی مرۆڤیان بەکارھێنا (ئەو کەسانەی کە بە پێ دەڕۆیشتن بۆ مردنێکی دیاریکراو، سەربازانی منداڵیشیان لەخۆگرتبوو) و خومەینی بەڵێنی دا کە ئەگەر لە جەنگدا بمرن، خۆکارانە دەچنە بەھەشت.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mohammadi|یەکەم١=Kamin|سەردێڕ=The Cypress Tree|ڕێکەوت=ی ی 2012|بڵاوکەرەوە=A&C Black|شوێن=London|ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٨٨-٣٤٢٩-٩|ناونیشان=https://books.google.it/books?id=L_RqWaBZqLcC&q=would+be+used+in+human—wave+attacks,+used+to+walk+over+minefields,+giving+their+lives+for+Khomeini,+brainwashed+into+thinking+that+it+was+sweeter+to+die,&pg=PA205&redir_esc=y|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Carol|یەکەم١=Steven|سەردێڕ=Understanding the Volatile and Dangerous Middle East: A Comprehensive Analysis|ڕێکەوت=ی ی 2015|بڵاوکەرەوە=iUniverse|ژپنک=٩٧٨-١-٤٩١٧-٦٦٥٨-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iIy5CgAAQBAJ&q=khomeini+human+wave+attack+promise+walking+to+certain+death&pg=PT872|زمان=en}}</ref> بەدواداچوونەکانی خومەینی بۆ سەرکەوتن دواجار بێھودە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Shane Harris and Matthew M.|دوایین١=Aid|سەردێڕ=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran|وێبگە=Foreign Policy|زمان=en|ڕێکەوت=18ی ئەیلوولی 2025}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ruhollah Khomeini {{!}} Biography, Exile, Iranian Revolution, Family, Ayatollah, & Facts {{!}}|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316812/Ruhollah-Khomeini|وێبگە=www.britannica.com|بڵاوکەرەوە=Britannica|زمان=en}}</ref> تا مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٤ دوو ملیۆن لە خوێندەوارترین ھاووڵاتیانی ئێران وڵاتیان بەجێھێشتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Ladan|دوایین١=Boroumand|سەردێڕ=Iranians Turn Away from the Islamic Republic|ناونیشان=https://www.journalofdemocracy.org/articles/iranians-turn-away-from-the-islamic-republic/|وێبگە=Journal of Democracy|بڵاوکەرەوە=journalofdemocracy.org|شوێن=Washington|زمان=en}}</ref> خومەینی لە مانگی گەلاوێژی ساڵی ١٩٨٨، بە وتەی خۆی، «کوپەکەی ژەھری خواردەوە» و ئاگربەستێکی بە ناوبژیوانی نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد. سەرەڕای تێچووی زۆری شەڕەکە کە ٤٥٠ بۆ ٩٥٠ ھەزار قوربانیی ئێرانی و ٣٠٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو، بەڵام خومەینی پێداگری لەسەر ئەوە کرد کە درێژکردنەوەی شەڕ بۆ ناو عێراق لە ھەوڵێکدا بۆ ڕووخاندنی سەدام ھەڵە نەبووە. لە "نامەیەکدا بۆ پیاوانی ئایینی" نووسیویەتی "تەوبە ناکەین، تەنانەت بۆ یەک ساتیش پەشیمان نابینەوە بۆ ئەدای کارکردنمان لە کاتی شەڕدا. ئایا لەبیرمان چووە کە شەڕمان کردووە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئایینی خۆمان و ئەنجامەکەی پرسێکی پەراوێزییە؟".<ref>Moin, ''Khomeini'' (2000), p. 285</ref> === فەتوای دژی چەکی کیمیایی === موحسین ڕەفیقدۆست فەرماندەی سوپای پاسداران لە ساڵی ١٩٨٢ تا ١٩٨٩ لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گارێس پۆرتەر جەختی لەوە کردەوە کە خومەینی دژایەتی پێشنیازەکەی کردووە بۆ دەستپێکردنی کارکردن لەسەر [[چەکی ناوکی|چەکی ئەتۆمی]] و کیمیایی بە فەتوایەک کە وردەکارییەکانی سەبارەت بە کات و دەرکردنی ھەرگیز ئاشکرا نەکراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Gareth|دوایین١=Porter|سەردێڕ=(کاتێک ئایەتوڵڵا وتی نەخێر بە ئەتۆم) When the Ayatollah Said No to Nukes|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/|وێبگە=Foreign Policy|بڵاوکەرەوە=Foreign Policy|شوێن=Washington|زمان=en|ڕێکەوت=2ی تشرینی یەکەمی 2025}}</ref> === فەتوا لە دژی کوردەکان === لە ١٩ی ئابی ١٩٧٩، خومەینی فەتوایەکی (بڕیاری شەرعی) دەرکرد و تێیدا جیھادی (شەڕی) دژ بە گرووپە یاخیبووەکانی کورد ڕاگەیاند، بەتایبەتی [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]] (KDPI) و کۆمەڵە. ئەم بڕیارە دوای [[شەڕی پاوە]] ھات، کە تێیدا چەکدارانی کورد گەمارۆی پێگەکانی حکوومەتیان دابوو. خومەینی یاخیبووەکانی وەک موحاریب (ئەوانەی شەڕ لە دژی خودا دەکەن) ناساند. دوای بڕیارەکە، دادوەری شۆڕش [[سادق خەڵخاڵی]] دادگاییکردنی خێرا و کورتکراوەی لە سنە، پاوە، مەریوان، سەقز و مەھاباد ئەنجامدا، کە بووە ھۆی لەسێدارەدانی سەدان کەس بە تۆمەتی چالاکی دژە شۆڕش. بەپێی ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، نزیکەی ١٠٬٠٠٠ کەس لە کاتی ململانێ فراوانەکەدا (١٩٧٩–١٩٨٣) کوژراون، و ھەزاران کەسیش لە دادگاییکردنە خێراکاندا سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=IHRDC |ڕێکەوت=١١ی نیسانی ٢٠١٢|سەردێڕ=Haunted Memories: The Islamic Republic’s Executions of Kurds in 1979 |ناونیشان=https://iranhrdc.org/haunted-memories-the-islamic-republics-executions-of-kurds-in-1979/ |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Iran Human Rights Documentation Center |زمان=en-US}}</ref> === ژیان لە سەردەمی خومەینیدا === لە وتارێکدا لە ١ی شوباتی ١٩٧٩، کە لەبەردەم ئاپۆرایەکی گەورەی جەماوەردا پاش گەڕانەوەی لە تاراوگە بۆ ئێران پێشکەشی کرد، خومەینی چەندین بەڵێنی بە ئێرانییەکان دا سەبارەت بە ڕژێمە ئیسلامییەکەی داھاتووی: حکوومەتێکی ھەڵبژێردراوی گەل کە نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران بکات بێ ئەوەی پیاوانی ئایینی دەستوەردانی تێدا بکەن. ئەو بەڵێنیدا کە «نابێت ھیچ کەسێک لەم وڵاتەدا بێ ماڵ و حاڵ بمێنێتەوە»، ھەروەھا ئێرانییەکان لەبەردەم دەرگاکانیاندا خزمەتگوزارییەکانی تەلەفۆن، گەرمکەرەوە، کارەبا، پاس و نەوت بە بێبەرامبەر بەدەست دەھێنن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Moin |یەکەم١=Baqer |سەردێڕ=Khomeini: life of the Ayatollah |ڕێکەوت=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=Thomas Dunne Books |شوێن=New York |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-١|پەڕە=٢٥٨|edition=First U.S. |ناونیشان=https://www.goodreads.com/book/show/216746.Khomeini |ڕێکەوتی سەردان=٣ی نیسانی ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> لە سایەی دەسەڵاتی خومەینیدا، ئێران بەتەواوی بە ئیسلامی کرا. شەریعەتی ئیسلامی جێبەجێ کرا و پۆشاکی ئیسلامی بەسەر ژنان و پیاواندا لەلایەن سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی و گرووپە ئیسلامییەکانی دیکەوە سەپێندرا. ژنان ناچار کران قژیان دابپۆشن، و پۆشینی شۆرت بۆ پیاوان قەدەغە کرا. خواردنەوە کحولییەکان، زۆربەی فیلمە ڕۆژاوایییەکان، و تێکەڵاوبوونی ژنان و پیاوان لە کاتی مەلەکردن یان خۆدانە بەر ھەتاو قەدەغە کران. پرۆگرامی خوێندنی ئێران لە سەرجەم قۆناغەکاندا لە ڕێگەی «شۆڕشی ڕۆشنبیریی ئیسلامی»یەوە بە ئیسلامی کرا؛ ئەم پرۆسەیەش بەوردی لەلایەن «لیژنەی بەئیسلامیکردنی زانکۆکان»ەوە جێبەجێ کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |سەردێڕ=Secretariat of the Supreme Council of the Cultural Revolution. Brief history of the SCCR |بڵاوکەرەوە=Iranculture.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20071230042759/http://www.iranculture.org/en/about/tarikh.php |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧}}</ref> لە تەممووزی ١٩٧٩، خومەینی پەخشکردنی ھەر جۆرە مۆسیقایەکی لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی ئێراندا قەدەغە کرد،<ref name="ReferenceA"/> جگە لە مۆسیقای سەربازی و ئایینی. ئەم قەدەغەکردنە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ (واتە نزیکەی تا کۆتایی تەمەنی خومەینی) بەردەوام بوو.<ref>قەدەغەکردنەکە لە شۆڕشەوە دەستی پێکرد و ١٠ ساڵی خایاند. [http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ Hossein Shahidi. 'BBC Persian Service 60 years on.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211214010513/http://www.iranian.com/History/2001/September/BBC/ |date=14 December 2021}} The Iranian. 24 September 2001</ref> بە وتەی جانێت ئافاری: «ڕژێمە تازە دامەزراوەکەی ئایەتوڵڵا خومەینی، بە خێرایی دەستی کرد بە سەرکوتکردنی فێمینیستەکان، کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان، لیبراڵەکان و چەپڕەوەکان – ھەموو ئەمانەش لەپێناو و بە ناوی ئیسلامەوە بوو.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Janet |دوایین=Afari|سەردێڕ=Foucault and the Iranian Revolution: Gender and the Seductions of Islamism|بڵاوکەرەوە=University of Chicago Press|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٠٠٧٨٦-١|پەڕە=١٦٣}}</ref> بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەو خزمەتگوزارییە خۆڕاییانەی بەڵێنیان لەسەر درابوو جێبەجێ نەکرا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، داھاتی ڕاستەقینەی ئێرانییەکان بۆ خوار ئاستی بژێویی چینی ناوەڕاست دابەزی، ئەمەش وای کرد خەڵک بە کردەیی ڕووبەڕووی ھەژاری ببنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|یەکەم١=Tara |دوایین١=Rahmani |سەردێڕ=Life on the Ground in Iran: From the View of the People |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١|journal=Wilson Center. MENA360 |ناونیشان=https://www.wilsoncenter.org/article/life-ground-iran-view-people |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی نیسانی ٢٠٢٥}}</ref> === مافی ژنان و منداڵان === خومەینی لە کاتی ڕووخانی شا و گەڕانەوەی دواتری بۆ وڵات، پشتیوانییەکی بەرفراوان و چالاکانەی لە ژنان کرد، و داوای دەکرد ژنان بێنە ناو ھەموو بوارەکانی ژیانەوە، تەنانەت پێشبینی ئەوەشی دەکرد کە ژنێک ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؛ بەڵام کاتێک گەڕایەوە، ھەڵوێستەکانی سەبارەت بە مافەکانی ژنان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانکارییان بەسەردا ھات. خومەینی یاسای جیابوونەوەی ساڵی ١٩٦٧ی ئێرانی ھەڵوەشاندەوە، و ھەر جیابوونەوەیەکی بەپێی ئەو یاسایە بە پووچەڵ دانا. سەرەڕای ئەوەش، خومەینی پشتیوانی لە مافی جیابوونەوەی ژنان دەکرد وەک ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێگەی پێدراوە. خومەینی جەختی لەسەر ھەڵوێستی نەریتی دەستدرێژی سێکسی لە یاسای ئیسلامیدا کردەوە کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی لەلایەن ھاوسەرەوە ھاوتای دەستدرێژی سێکسی یان زینا نەبوو لەژێر ھەندێک بارودۆخی دیاریکراودا. چەند فەتوایەکی ئەو سەبارەت بە پرسەکانی ژنان ئەمانە دەگرێتەوە: مەسەلەی ٢٤١٢ – ئەو ژنەی کە گرێبەستی ھاوسەرگیری ھەمیشەیی کردووە، نابێت بەبێ مۆڵەتی مێردەکەی لە ماڵ بچێتە دەرەوە، و دەبێت ڕازی بێت بە ھەر چێژێک کە ئەو دەیەوێت و بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لێ نەکات لە خەوتن لەگەڵیدا. ئەگەر لەم بابەتانەدا گوێڕایەڵی مێردەکەی بێت، ئەوا لەسەر مێردەکە پێویستە خواردن، جلوبەرگ، ماڵ و ئەو شتەکانی تری بۆ دابین بکات کە لە پەڕتووکەکاندا باسکراون، و ئەگەر دابینی نەکات، ئەوا قەرزارباری ژنەکەیە، چ توانای ھەبێت یان نەبێت. مەسەلەی ٢٤١٣ – ئەگەر ژن لەو بابەتانەی لە مەسەلەی پێشوودا باسکراون گوێڕایەڵی مێردەکەی نەکات، ئەوا گوناھبارە و مافی خواردن، جلوبەرگ، نیشتەجێبوون و پێکەوە خەوتنی نییە، بەڵام مارەیییەکەی لەدەست نادات. مەسەلەی ٢٤١٤ – پیاو مافی ئەوەی نییە ژنەکەی ناچار بکات خزمەتی ماڵ بکات. مەسەلەی ٢٤٢٠ – ئەگەر لە کاتی خوێندنەوەی مارەبڕینی ھەمیشەییدا کاتێکی دیاریکراویان بۆ پێدانی مارەیی دیاری نەکردبێت، ئەوا ژنەکە دەتوانێت ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە خەوتن لەگەڵیدا پێش وەرگرتنی مارەیییەکە، چ مێردەکە توانای پێدانی مارەیییەکەی ھەبێت یان نەبێت؛ بەڵام ئەگەر پێش وەرگرتنی مارەیی ڕازی بێت بە جووتبوون و مێردەکەش جووتبوونی لەگەڵدا بکات، ئیتر ناتوانێت بەبێ بیانوویەکی شەرعی ڕێگری لە مێردەکەی بکات لە جووتبوون.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini |یەکەم=Ruhollah |سەردێڕ=رساله توضیح المسائل حضرت آیةالله العظمی امام خمینی قدس سره |بڵاوکەرەوە=Imam Khomeini (PBUH) Editing and Publishing Institute |ساڵ=٢٠٢٤|ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٣٥-٠٢٥-٣|edition=2nd |شوێن=Iran-Tehran |ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە=2013–2014 |پەڕەکان=٤٣٠–٤٣١|زمان=Persian |trans-title=A treatise explaining the verdicts of Grand Ayatollah Imam Khomeini (Quds Sera)}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Mousavi Khomeini |یەکەم=Sayed Rohullah |سەردێڕ=the resale of Ayatollah Khomeini |ناونیشان=https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |وێبگە=2412 Sentence |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180225074639/https://www.leader.ir/fa/book/2?sn=544 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی نیسانی ٢٠٢٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Aghtaie|یەکەم=Nadia|سەردێڕ=Breaking the silence: rape law in Iran and controlling women's sexuality|chapter=Breaking the silence|ڕێکەوت=٢٠١١|زنجیرە=International Approaches to Rape|پەڕەکان=١٢١–١٤٦|editor-last=Westmarland|editor-first=Nicole|edition=1st|بڵاوکەرەوە=Bristol University Press|doi=10.2307/j.ctt9qgkd6.10|jstor=j.ctt9qgkd6.10|editor2-last=Gangoli|editor2-first=Geetanjali}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Khomeini|یەکەم=Ruhollah|سەردێڕ=A Clarification of Questions: An Unabridged Translation of Resaleh Towzih al-Masael|پەڕەکان=١–٣٩٣|ساڵ=٢٠١٩|orig-year=1984|no-pp=yes|ئەوانی تر=foreword by Michael M. J. Fischer and Mehdi Abedi|chapter=Resaleh Towzih al-Masael |بڵاوکەرەوە=Routledge|doi=10.4324/9780429047114-1|ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٠٤٧١١-٤|s2cid=197985749|translator-last=Borujerdi|translator-first=J.}}</ref> === چەوساندنەوەی ھاوزایەندخوازان === ماوەیەکی کەم دوای گەیشتنی بە پۆستی ڕێبەری باڵا لە شوباتی ١٩٧٩دا، خومەینی سزای لەسێدارەدانی بەسەر [[ھاوزایەندخوازی|ھاوزایەندخواز]]اندا سەپاند. لە نێوان مانگەکانی شوبات و ئازاردا، ١٦ ئێرانی بەھۆی تاوانی پەیوەندیدار بە سەرپێچییە سێکسییەکانەوە لەسێدارە دران.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Brian |دوایین=Whitaker |سەردێڕ=Unspeakable Love: Gay and Lesbian Life in the Middle East |بڵاوکەرەوە=Saqi Books|ساڵ=٢٠١١|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨٦٣٥٦-٤٨٣-٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e0YhBQAAQBAJ&q=Soon+after+coming+to+power+in+1979,+Ayatollah+Khomeini+established+the+death+penalty+for+homosexuality.+In+February+and+March+1979+there+were+16+executions+for+crimes+related+to+sexual+violatio&pg=PT44}}</ref> ھەروەھا خومەینی [[دادگای شۆڕشی ئیسلامی|دادگای شۆڕش]]ی دامەزراند. بەپێی وتەی مێژوونووس ئێرڤاند ئەبراھامیان، خومەینی ھانی دادگا ئایینییەکانی دەدا بۆ بەردەوامبوون لە جێبەجێکردنی تێگەیشتنی خۆیان بۆ شەریعەت. وەک بەشێک لە ھەڵمەتی «پاککردنەوەی» کۆمەڵگا،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Seliktar |یەکەم١=Ofira |سەردێڕ=Failing the Crystal Ball Test |بڵاوکەرەوە=Greenwood Publishing Group |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٨٧٢-٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LzjKeAekZL8C&q=%22Revolutionary+Tribunals%22+Khomeini+after+the+revolution&pg=PA135|ساڵ=٢٠٠٠|via=[[Google Books]]}}</ref> ئەم دادگایانە زیاتر لە ١٠٠ کەسیان لە ئالوودەبووانی ماددە ھۆشبەرەکان، لەشفرۆشان، ھاوڕەگەزخوازان، دەستدرێژیکاران و داوێنپیسان بە تۆمەتی «بڵاوکردنەوەی گەندەڵی لەسەر زەوی» لەسێدارە دا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Ervand |دوایین=Abrahamian |سەردێڕ=Radical Islam: The Iranian Mojahedin |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris|ساڵ=١٩٨٩|ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٠٤٣-٠٧٧-٣|پەڕەکان=٥٣}}</ref>بەپێی وتەی نووسەر ئارنۆ شمیت، "خومەینی جەختی لەوە کردەوە کە دەبێت 'ھاوڕەگەزخوازان' لەناو ببرێن، چونکە ئەوان [[مشەخۆری|مشەخۆر]] و تێکدەری نەتەوەن لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی 'پەڵەی خراپەکارییەوە'." لە ساڵی ١٩٧٩دا، ڕای گەیاندبوو کە لەسێدارەدانی ھاوڕەگەزخوازان (ھەروەھا [[لەشفرۆشی|لەشفرۆش]]ان و داوێنپیسانیش) لە شارستانییەتێکی ئەخلاقیدا کارێکی گونجاوە، ڕێک بە ھەمان مانای بڕین و لێکردنەوەی پێستی ڕزیو.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Arno |دوایین=Schmid |سەردێڕ=Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies |بڵاوکەرەوە=Routledge|ساڵ=١٩٩٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٩١٨٣٩٣-٩١-٣|پەڕەکان=١٨٥–١٨٦}}</ref> === مافی ڕەگەزگۆڕاوەکان === بەڵام، [[ترانسجێندەر]] بوون لەلایەن خومەینییەوە وەک نەخۆشییەک دەستنیشانکرا کە دەتوانرێت لە ڕێگەی نەشتەرگەریی پەسەندکردنی ڕەگەزەوە چارەسەر بکرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|سەردێڕ=The Gay Sons of Allah: Wave of Homophobia Sweeps the Muslim World|یەکەم١=Juliane von|دوایین١=Mittelstaedt|یەکەم٢=Daniel|دوایین٢=Steinvorth|ڕێکەوت=١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|newspaper=Spiegel Online|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181230071424/http://www.spiegel.de/international/world/the-gay-sons-of-allah-wave-of-homophobia-sweeps-the-muslim-world-a-647913-2.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ناوەڕاستی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، حکوومەتی ئێران ئەنجامدانی نەشتەرگەریی گۆڕینی ڕەگەزی (لەژێر ڕەزامەندی پزیشکیدا) و گۆڕینی بەڵگەنامە یاسایییە پەیوەندیدارەکانی بۆ پیشاندانی ڕەگەزە نوێیەکە یاسایی کردووە. لە ساڵی ١٩٨٣دا، خومەینی فەتوایەکی دەرکرد کە تێیدا ڕێگەی بە نەشتەرگەرییەکانی گۆڕینی ڕەگەز دا وەک چارەسەرێک بۆ «ئەو کەسانەی وەک ترانسسێکسواڵ دەستنیشانکراون».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7259057.stm|سەردێڕ=Iran's 'diagnosed transsexuals'|دوایین=Barford|یەکەم=Vanessa|ڕێکەوت=٢٥ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=BBC|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080229004936/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7259057.stm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hays |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=٢٦ی ئابی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Film – Iran's gay plan |ناونیشان=https://www.cbc.ca/news/entertainment/iran-s-gay-plan-1.729253 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100222091444/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2008/08/26/f-homosexuality-iran-sex-change.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=CBC News}}</ref> === کۆچ و ئابووری === دەوترێت خومەینی جەختی لەسەر «لایەنی ڕۆحی بەسەر لایەنی ماددیدا» کردووەتەوە.<ref name="Sorenson"/><ref>(Brumberg, ''Reinventing Khomeini'' (2001), p. &nbsp;125)</ref> شەش مانگ دوای یەکەم وتاری، بێزاری خۆی لە سکاڵاکان سەبارەت بە دابەزینی بەرچاوی ئاستی بژێوی ژیان لە ئێران دەربڕی: «ناتوانم باوەڕ بەوە بکەم کە ئامانجی ھەموو ئەم قوربانیدانانە بۆ ئەوە بووبێت کاڵەک ھەرزانتر بێت.» لە بۆنەیەکی تردا کە جەختی لە گرنگی شەھیدبوون دەکردەوە بەسەر خۆشگوزەرانی ماددیدا، وتی: «ئایا کەسێک دەتوانێت ئاواتەخواز بێت منداڵەکەی شەھید بێت بۆ ئەوەی خانووێکی باش بەدەست بھێنێت؟ مەسەلەکە ئەمە نییە. مەسەلەکە جیھانێکی ترە.» ھەروەھا دەوترێت وەڵامی پرسیارێکی داوەتەوە سەبارەت بە سیاسەتە ئابوورییەکانی بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە 'ئابووری بۆ کەرە'. ئەم بێباکییەیە لە سیاسەتی ئابووری دەوترێت «یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە ڕوونکردنەوە دەدات لەسەر ئاستی ناتەواوی ئابووری ئێران لە دوای شۆڕشەوە.»<ref name="Sorenson">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=Zrpmm4120OUC&q=%22economics+is+for+donkeys%22+khomeini&pg=PA206 |سەردێڕ= An Introduction to the Modern Middle East, By David S. Sorenson |ساڵ=٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان= ١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٩٩-٠|دوایین= Sorenson |یەکەم= David S. |بڵاوکەرەوە= Avalon}}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> ھۆکارەکانی تر بریتین لە شەڕی درێژخایەن لەگەڵ عێراق، کە تێچووەکەی بووە ھۆی قەرزی حکوومەت و ھەڵاوسان، دابەزینی داھاتی کەسی و بێکاری بێپێشینە، ناکۆکی ئایدۆلۆژی سەبارەت بە ئابووری، و «گوشار و گۆشەگیری نێودەوڵەتی» وەک سزاکانی ئەمریکا دوای قەیرانی بارمتەکان.<ref name=Maloney->{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Maloney |یەکەم=Suzanne |سەردێڕ=The Iran Primer. The Revolutionary Economy |ناونیشان= http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20101028103217/http://iranprimer.usip.org/resource/revolutionary-economy |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[United States Institute of Peace]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ساڵ=٢٠١٠}}</ref> بەھۆی شەڕی ئێران-عێراقەوە، دەوترێت ھەژاری لە نزیکەی ٤٥٪ زیاد بووە لە ماوەی شەش ساڵی یەکەمی دەسەڵاتی خومەینی. کۆچکردن لە ئێرانیش گەشەی کردووە، بەپێی ڕاپۆرتەکان بۆ یەکەمین جار لە مێژووی وڵاتەکەدا. لە دوای شۆڕش و شەڕ لەگەڵ عێراقەوە، خەمینەیەک "دوو تا چوار ملیۆن کارئافرێن، پیشەیی، تەکنیکی، و پیشەکار ماھر (لەگەڵ سەرمایەیانەوە)" کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی تر.<ref>However, a significant degree of this can be attributed to Iranians fleeing during the war.[http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 ''Iran's Economic Morass: Mismanagement and Decline under the Islamic Republic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617210433/http://www.washingtoninstitute.org/templateC04.php?CID=23 |date=17 June 2009}} {{ISBN|0-944029-67-1}}[https://archive.org/donate/ <nowiki> [Donate book to Archive.org]</nowiki>]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Harrison |یەکەم=Frances |ناونیشان=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |سەردێڕ=Huge cost of Iranian brain drain By Frances Harrison |بڵاوکەرەوە=BBC News |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091111081939/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === سەرکوتکردنی ئۆپۆزیسیۆن === ستراتیژی خومەینی بۆ ڕووخاندنی شا بە کۆکردنەوەی ھاوپەیمانییەکی فراوان لە لایەنگرانی جیاواز (لیبراڵەکان، موسڵمانە میانڕەوەکان، موسڵمانە چەپەکان، [[مارکسیزم|مارکسییەکان]]، گەنجە ھەژارەکانی شار و ھتد) وەسف کراوە، بەبێ ئەوەی ھەرگیز بە تەواوی ڕوونی بکاتەوە کە دوای گەیشتن بە دەسەڵات چی دەکات، (و لە ڕاستیشدا بە پێدانی بەڵێنگەلێک کە نەیدەتوانی جێبەجێیان بکات). بەڵام دوای گرتنەدەستی دەسەڵات، نەک ھەر شا و دەزگاکانی دەسەڵاتەکەی لەناوبرد، بەڵکو دەستی کرد بە دوورخستنەوەی ھاوپەیمانە نەویستراو (و نەگونجاوەکانی)یەک لە دوای یەک (وەک بەرەی نەتەوەیی دیموکراتی، حکوومەتی کاتی، پاشان سەرۆک [[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر]] و گەریلاکانی [[ڕێکخراوەی موجاھیدینی خەلقی ئێران|موجاھیدینی خەلق]] و ھتد)، بە بەکارھێنانی ھەرچەندە ھێزێک کە پێویست بوو. لە کۆتاییدا تەنھا یەک لایەن مایەوە—ئەویش بازرگانەکانی بازاڕ بوون، کە زۆرجار پەیوەست بوون بە پلەبەندی سیاسی-ئایینییەوە، و لە ڕووی دارایییەوە لە سیستەمە نوێیەکەدا گەشەیان دەکرد. لەم پرۆسەیەدا خەڵکێکی زۆر کوژران یان مافەکانی مرۆڤیان پێشێل کرا. === کەمینە نەتەوەیییەکان === لە وتارێکی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی ئاماژەی بەوە کرد کە ھەڵوێستی حکوومەتی نوێ بەرامبەر بە نەتەوەکان لە ئێراندا، کەمکردنەوەی جیاوازییەکان بوو لەبری قبوڵکردنیان. لە خومەینییەوە گێڕدراوەتەوە کە وتویەتی: «ھەندێک جار وشەی کەمینەکان بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە خەڵکانێکی وەکو کورد، لوڕ، تورک، فارس، بەلۆچ و ھاوشێوەکانیان. ئەم کەسانە نابێت پێیان بوترێت کەمینە، چونکە ئەم دەستەواژەیە وا گریمانە دەکات کە جیاوازییەک لە نێوان ئەم برایانەدا ھەیە.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Castellino |یەکەم١=Joshua |دوایین٢=Cavanaugh |یەکەم٢=Kathleen A. |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠١٣|chapter=Identities in the Middle East: Ethno-national and Other Minorities |سەردێڕ=Minority Rights in the Middle East |ناونیشان=https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |زمان=en |پەڕە=١٦٣|doi=10.1093/acprof:oso/9780199679492.003.0003 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٩٤٩-٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240605024120/https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ١٩٧٩دا، پێش ئەوەی خومەینی دەسەڵاتی خۆی بچەسپێنێت، شاندێکی کوردی سەردانی شاری قومیان کرد بۆ ئەوەی داواکارییەکانی کورد پێشکەش بە خومەینی بکەن. داواکارییەکانیان مافی زمانەوانی و دابینکردنی ئاستێک لە خۆبەڕێوەبەریی سیاسی (ئۆتۆنۆمی) لەخۆدەگرت. خومەینی لە وەڵامدا وتی کە ئەم جۆرە داواکارییانە جێگەی قبوڵ نین، چونکە دەبنە ھۆی دابەشبوونی نەتەوەی ئێران.<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, ''A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan'', Interlink Books, 1993. (p. 212–213)</ref> لە مانگەکانی دواتردا، چەندین پێکدادان لە نێوان گرووپە چەکدارە کوردییەکان و سوپای پاسداران ڕوویاندا. ڕیفراندۆم لەسەر کۆماری ئیسلامی لە کوردستاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان بایکۆت کرا، بە جۆرێک مەزەندە دەکرا ٨٥ بۆ ٩٠٪ی دەنگدەران بەشدارییان تێدا نەکردبێت. دواتر لە ھەمان ساڵدا، خومەینی فەرمانی بە ھێرشی زیاتر دا، و تا مانگی ئەیلوول زۆربەی ناوچەکانی کوردستانی ئێران (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) کەوتە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی سەربازی (حوکمی عورفی). === کەمینە ئایینییەکان === زەردەشتی، جوولەکە و مەسیحییەکان بە فەرمی لەلایەن حکوومەتەوە ناسێنراون و پارێزراون. ماوەیەکی کەم دوای گەڕانەوەی خومەینی لە تاراوگە لە ساڵی ١٩٧٩دا، فەتوایەکی دەرکرد و تێیدا فەرمانی دا کە بەباشی مامەڵە لەگەڵ جوولەکەکان و کەمینەکانی تر (جگە لە پەیڕەوانی ئایینی بەھائی) بکرێت.<ref>Wright, ''Last Revolution'' (2000), p.207</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.sephardicstudies.org/iran.html |سەردێڕ=Iran: Life of Jews Living in Iran |بڵاوکەرەوە=Sephardicstudies.org |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090114102928/http://www.sephardicstudies.org/iran.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتی دەسەڵاتیدا، خومەینی جیاوازی دەکرد لە نێوان زایۆنیزم وەک بزووتنەوەیەکی [[دنیاخوازی|سێکۆلار]] سیاسی کە ھێما و ئامانجە جوولەکەیییەکان بەکاردەھێنێت، لەگەڵ یەھودییەت وەک ئایینی موسا پێغەمبەر. پۆستە باڵاکانی حکوومەت تەنھا بۆ موسڵمانان تەرخان کرابوون. ئەو قوتابخانانەی کە لەلایەن جوولەکە، مەسیحی و زەردەشتییەکانەوە دادەمەزران، دەبوایە لەلایەن بەڕێوەبەری موسڵمانەوە بەڕێوەببرێن. ھاندان ھەبوو بۆ چوونە ناو ئایینی ئیسلام لە ڕێگەی پێدانی مافی ئەوەی ئەو کەسەی دەبێتە موسڵمان تەواوی پشکی میراتی دایک و باوکی یان تەنانەت مامی بەربکەوێت، ئەگەر خوشک و برا یان ئامۆزاکانیان بە ناموسڵمانی بمێننەوە. ژمارەی دانیشتووانە ناموسڵمانەکەی ئێران کەمی کردووە. بۆ نموونە، ژمارەی دانیشتووانی جوولەکە لە ئێران لە ٨٠ ھەزارەوە بۆ ٣٠ ھەزار کەسی کەمی کرد. ژمارەی زەردەشتییەکانیش کەمی کردووە، ئەمەش بەھۆی چەشتنی ئازار لە چەوساندنەوەی نوێ و زیندووکردنەوەی جیاکارییە یاسایییەکانی نێوان موسڵمان و زەردەشتییەکان، کە ڕەنگدانەوەی ئەو یاسایانەیە کە زەردەشتییەکان لە سەردەمی ڕژێمە ئیسلامییەکانی پێشوودا ئەزموونیان کردبوو. ھەروەھا ئەو بۆچوونەش کە زەردەشتییەکان بە «نەجس» (پیس) دەزانێت، نوێکرایەوە. بەپێی ئەو دەستوورە ئیسلامییەی کە خومەینی سەرپەرشتی دەکرد، چوار کورسی لە کۆی ٢٧٠ کورسییەکەی پەرلەمان بۆ ھەر سێ ئایینە کەمینە ناموسڵمانەکە تەرخان کرابوو. خومەینی ھەروەھا داوای یەکڕیزیی نێوان موسڵمانانی سوننە و شیعەی دەکرد. موسڵمانانی سوننە ٩٪ی کۆی گشتی دانیشتووانە موسڵمانەکەی ئێران پێکدەھێنن. === کەمینە نەتەوەیییەکان === لە وتارێکی ساڵی ١٩٧٩دا، خومەینی ئاماژەی پێدا کە دیدگای حکوومەتی نوێ دەربارەی نەتەوەیەتی لە ئێران ئەوە بوو کە جیاوازییەکان بکرێتە کەم بەجای وەکگرتنیان. خومەینی ئەمەی گوتووە: «ئەوکاتانە پەیڤی کەمینە بەکاردەھێنرێت بۆ ئاماژەپێکردن بە خەڵکانێکی وەک کوردەکان، لورەکان، تورکەکان، فارسەکان، بەلووچەکان، و ھەمانەندەیان. ئەم خەڵکانە نابێت کەمینە بووخوێنرێنەوە، چونکە ئەم پەیڤە وا دەگومانێنێت کە جیاوازییەک ھەیە لە نێوان ئەم برایانەدا.»<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Castellino |یەکەم١=Joshua |دوایین٢=Cavanaugh |یەکەم٢=Kathleen A. |ڕێکەوت=٢٥ی نیسانی ٢٠١٣|chapter=Identities in the Middle East: Ethno-national and Other Minorities |سەردێڕ=Minority Rights in the Middle East |ناونیشان=https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |زمان=en |پەڕە=١٦٣|doi=10.1093/acprof:oso/9780199679492.003.0003 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٩٤٩-٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240605024120/https://academic.oup.com/book/6843/chapter/151042892 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مردن و مراسیمی ناشتن == [[پەڕگە:Funeral of Ruhollah Khomeini, 4 June 1989 (5).jpg|240px|وێنۆک|پیاوانی شیوەنگێڕ لە ماڵی خومەینی، لە دەوروبەری شوێنی دانیشتنی ئەو، جەماران، ٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩]] تەندروستی خومەینی چەند ساڵێک پێش مردنی تێکچوو. دوای ئەوەی لە ماوەی دە ڕۆژدا تووشی پێنج جەڵتەی دڵ بوو، دوای بەسەربردنی یازدە ڕۆژ لە نەخۆشخانەی جەماران لە ٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ کۆچی دوایی کرد. کچەکەی پشتڕاستی کردەوە کە لەو کاتەدا، ئەو بەرەنگاری شێرپەنجەی گەدە بووەتەوە. ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانییەکان ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ شیوەنگێڕانی گشتی بۆ مەرگی، و لە گەرمای سووتێنەری ھاویندا، ئۆتۆمبێلەکانی ئاگرکوژێنەوە ئاویان بەسەر جەماوەرەکەدا دەڕشت بۆ ئەوەی فێنکیان بکەنەوە. بەلایەنی کەمەوە ١٠ شیوەنگێڕ لە قەرەباڵغییەکەدا کەوتنە ژێر پێ و گیانیان لەدەستدا، زیاتر لە ٤٠٠ کەس بە سەختی بریندار بوون و چەندین ھەزار کەسی تریش چارەسەری برینەکانیان بۆ کراوە کە لەو پشێوییەی دواتردا تووشیان ببوو. لە ٥ی حوزەیران، تابووتەکە کە تەرمی خومەینی تێدابوو لە باکووری تاران دانرا بۆ ئەوەی سەدان ھەزار شیوەنگێڕ بتوانن تەرمەکە ببینن. ڕۆژی دواتر دەرکەوت کە مەراسیمی بەخاکسپاردنی بەرنامەبۆداڕێژراو بۆ گۆڕستانەکە مەحاڵ دەبێت لەبەر ئەوەی چەندین ملیۆن شیوەنگێڕ کۆببوونەوە و شەقامەکانیان داخستبوو. سەرەنجام دوای [[نوێژی مردوو]] بە پێشنوێژی ئایەتوڵڵا محەممەد ڕەزا گوڵپایەگانی، تەرمەکە بە کۆپتەر گواسترایەوە بۆ گۆڕستانەکە. لە گۆڕستانەکە، ئاپۆرای خەڵکەکە بەربەستە کاتییەکانیان تێپەڕاند و دەسەڵاتداران کۆنترۆڵی ڕووداوەکانیان لەدەستدا. بەپێی وتەی ڕۆژنامەنووس جۆن کیفنەر لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز: {{blockquote|جەماوەرەکە، کە بەشێکی زۆریان لە پاسەوانانی شۆڕش پێکھاتبوون و ئەرکیان پاراستنی ڕێکوپێکی بوو، تابووتەکەیان لە کۆپتەرەکە ھێنایە خوارەوە و دەستیان کرد بە گەڕاندنی بە دەوری ئەو ناوچە کاتییەی کە دەوری گۆڕەکەی دابوو. لەگەڵ زیادبوونی جۆش و خرۆشەکە، تەرمی ئایەتوڵڵا، کە بە کفنێکی سپی پێچرابووەوە، لە تابووتە دارە لاوازەکە کەوتە خوارەوە، و لە دیمەنێکی شێتانەدا خەڵکی ناو جەماوەرەکە دەستیان درێژکرد بۆ ئەوەی دەست لە کفنەکە بدەن. سەربازەکان پاڵیان بە خەڵکەوە دەنا و زۆرانبازیان دەکرد، تا لە کۆتاییدا تەقەی ئاگادارکردنەوەیان کرد بۆ ئەوەی تەرمەکە بگەڕێننەوە. ئەحمەدی کوڕی ئایەتوڵڵا خومەینی کەوتە سەر زەوی؛ بەڵام تەنانەت کاتێک سەربازەکان تەرمەکەیان خستەوە ناو کۆپتەرەکە، جەماوەرەکە پەلاماری فڕۆکەکەیان دا و کێشیان کردە خوارەوە کاتێک ھەوڵی فڕینی دەدا. کەسانی تریش خۆیان فڕێدایە ناو ئەو چاڵەی کە بۆ تەرمی ئایەتوڵڵا ھەڵکەندرابوو. ھێزەکان جەماوەرەکەیان گەڕاندەوە دواوە، لە کۆتاییدا گۆڕەپانەکەیان ھێندە چۆڵکرد کە ڕێگە بە کۆپتەرەکە بدات بفڕێت، لەکاتێکدا پەروانەکانی شیوەنگێڕی زیاتریان بڵاوەپێدەکرد.<ref name=newyorktimes2>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/06/07/world/amid-frenzy-iranians-bury-the-ayatollah.html|title=Amid Frenzy, Iranians Bury The Ayatollah|newspaper=[[The New York Times]]|first=John|last=Kifner|date=7 June 1989|access-date=12 November 2018|archive-date=12 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101522/https://www.nytimes.com/1989/06/07/world/amid-frenzy-iranians-bury-the-ayatollah.html|url-status=live}}</ref>}} مەراسیمی دووەمی بەخاکسپاردن پێنج کاتژمێر دواتر لەژێر ڕێوشوێنی ئەمنی زۆر توندتردا بەڕێوەچوو. ئەم جارە، تابووتەکەی خومەینی لە پۆڵا دروست کرابوو، و بەپێی نەریتی ئیسلامی، تابووتەکە تەنھا بۆ گواستنەوەی تەرمەکە بوو بۆ شوێنی ناشتنەکە. لە ساڵی ١٩٩٥دا، ئەحمەدی کوڕی لە تەنیشتییەوە نێژرا. ئێستا گۆڕی خومەینی لە ناو کۆمەڵگەیەکی گەورەتری مەزارگەیەکدایە. == سەرچاوەکان == == ئاماژەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} === سەرچاوەکان === {{refbegin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Ansari |یەکەم= Hamid |ناونیشان= http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |سەردێڕ= The Narrative of Awakening |بڵاوکەرەوە= The Institute for Compilation and publication of the work of Imam Khomeini|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20150514145122/http://www.ghadeer.org/english/imam/n_o_a/html/fehrest.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١٤ی ئایاری ٢٠١٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Bakhash |یەکەم= Shaul |سەردێڕ= The Reign of the Ayatollahs: Iran and the Islamic Revolution |بڵاوکەرەوە=Basic Books |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Brumberg |یەکەم= Daniel |سەردێڕ= Reinventing Khomeini: The Struggle for Reform in Iran |بڵاوکەرەوە= University of Chicago Press |ژپنک= ٠-٢٢٦-٠٧٧٥٨-٦|ساڵ= ٢٠٠١}} * {{cite encyclopedia |title = Zoroastrianism ii. Historical Review: from the Arab Conquest to Modern Times |last = Choksy |first = Jamsheed K. |author-link = Jamsheed Choksy |url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-02-arab-conquest-to-modern |encyclopedia = Encyclopaedia Iranica |year = 2015}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=sTFdNNQP4ewC&q=intitle:%22Islamic+revolution%22 |دوایین= Dabashi |یەکەم= Hamid |سەردێڕ= Theology of Discontent: The Ideological Foundation of the Islamic Revolution in Iran|ساڵ= ٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=Transaction Publishers |ژپنک=١-٤١٢٨-٠٥١٦-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Daniel |یەکەم= Elton L. |سەردێڕ= The History of Iran |ناونیشان= https://archive.org/details/historyofiran0000dani |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٣٠٧٣١-٨|ساڵ=٢٠٠١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= DeFronzo |یەکەم=James |سەردێڕ= Revolutions And Revolutionary Movements |بڵاوکەرەوە=Westview Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٨١٣٣-٤٣٥٤-٩|ساڵ=٢٠٠٧|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |ناونیشان= https://archive.org/details/revolutionsrevol0000defr_m6p2}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Harney |یەکەم= Desmond |سەردێڕ= The priest and the king: an eyewitness account of the Iranian revolution |بڵاوکەرەوە=I.B. Tauris |ساڵ=١٩٩٨}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=bxJgsRRtDsoC&q=intitle:%22Islamic+revolution%22 |دوایین= Hoveyda |یەکەم= Fereydoun |سەردێڕ= The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=Praeger/Greenwood|ژپنک=٠-٢٧٥-٩٧٨٥٨-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Karsh |یەکەم= Efraim |سەردێڕ=Islamic Imperialism: A History |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٢٢٦٣-٣|ساڵ=٢٠٠٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Keddie |یەکەم=Nikkie R. |سەردێڕ= Modern Iran: Roots and Results of Revolution |بڵاوکەرەوە=Yale University Press |ژپنک= ٠-٣٠٠-٠٩٨٥٦-١|ساڵ=٢٠٠٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١= Khomeini |یەکەم١= Ruhollah |دوایین٢=Algar |یەکەم٢=Hamid |سەردێڕ= Islamic Government: Governance of the Jurist |بڵاوکەرەوە=Alhoda UK |ژپنک= ٩٦٤-٣٣٥-٤٩٩-٧|ساڵ=٢٠٠٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini |یەکەم= Ruhollah |editor = Algar, Hamid (translator and editor) |سەردێڕ= Islam and Revolution: Writing and Declarations of Imam Khomeini |ناونیشان= https://archive.org/details/islamrevolutionw00khom |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Mizan Press |شوێن=Berkeley, CA |ساڵ=١٩٨١}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Khomeini, Ruhollah |سەردێڕ= Sayings of the Ayatollah Khomeini: political, philosophical, social, and religious |بڵاوکەرەوە=Bantam |ساڵ=١٩٨٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=XgoNAAAAIAAJ&q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Lee |یەکەم= James |سەردێڕ= The Final Word!: An American Refutes the Sayings of Ayatollah Khomeini |ساڵ=١٩٨٤|بڵاوکەرەوە=Philosophical Library|ژپنک=٠-٨٠٢٢-٢٤٦٥-٢}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Mackey |یەکەم= Sandra |سەردێڕ= The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation |بڵاوکەرەوە=Dutton |ساڵ=١٩٩٦|ژپنک= ٠-٥٢٥-٩٤٠٠٥-٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Milani |یەکەم= Mohsen M. |سەردێڕ=The Making of Iran's Islamic Revolution: From Monarchy to Islamic Republic |بڵاوکەرەوە=Westview Press|ژپنک=٠-٨١٣٣-٨٤٧٦-١|ساڵ=١٩٩٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Moin |یەکەم= Baqer |سەردێڕ= Khomeini: Life of the Ayatollah |بڵاوکەرەوە=St. Martin's Press |ژپنک= ٠-٣١٢-٢٦٤٩٠-٩|ساڵ=٢٠٠٠|ناونیشان= https://archive.org/details/khomeinilifeofay00moin}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Molavi, Afshin |سەردێڕ= The Soul of Iran: a Nation's Journey to Freedom |بڵاوکەرەوە= Norton paperbacks |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Rāhnamā |یەکەم= 'Ali |سەردێڕ= Pioneers of Islamic Revival |بڵاوکەرەوە=Macmillan |ژپنک= ١-٨٥٦٤٩-٢٥٤-٠|ساڵ=١٩٩٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Reich |یەکەم= Bernard |سەردێڕ=Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: A Biographical Dictionary |بڵاوکەرەوە=Greenwood Press |ژپنک= ٠-٣١٣-٢٦٢١٣-٦|ساڵ=١٩٩٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Schirazi, Asghar |سەردێڕ= The Constitution of Iran |بڵاوکەرەوە=Tauris |شوێن=New York |ساڵ=١٩٩٧}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Taheri |یەکەم= Amir |سەردێڕ= The Spirit of Allah |بڵاوکەرەوە=Adler & Adler |ساڵ=١٩٨٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان= https://books.google.com/books?id=4Qt-zJ7V0v8C&q=intitle:%22khomeini%22 |دوایین= Willett|یەکەم= Edward C. |سەردێڕ=Ayatollah Khomeini |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=The Rosen Publishing Group|ژپنک=٠-٨٢٣٩-٤٤٦٥-٤}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= In the Name of God: The Khomeini Decade |ناونیشان= https://archive.org/details/innameofgodkhome00wrig |دەستپێگەیشتنی ناونیشان= registration |بڵاوکەرەوە=Simon & Schuster |شوێن=New York |ساڵ=١٩٨٩|ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧١-٦٧٢٣٥-٥}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Wright |یەکەم= Robin |سەردێڕ= The Last Revolution |بڵاوکەرەوە=Knopf |شوێن=New York |ساڵ=٢٠٠٠}} {{refend}} {{S-start}} {{S-off}} {{S-bef|before = ناونیشانی نوێ}} {{S-ttl|title = [[Supreme Leader of Iran]]|years=١٩٧٩–١٩٨٩}} {{S-aft|after = [[عەلی خامنەیی]]}} {{s-mil}} {{S-bef|before=[[ئەبوولحەسەن بەنیسەدر|ئەبولحەسەن بەنیسەدر]]}} {{S-ttl|title=[[فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی ئێران]]|years=١٩٨١–١٩٨٩}} {{S-aft|after=[[عەلی خامنەیی]]}} {{S-end}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{کەسایەتیی ساڵی گۆڤاری تایم}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئێران|سیاسەت|ئیسلام|شیعە|شەڕی سارد|ھیندستان|تۆپی پێ|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Ruhollah Khomeini}} [[پۆل:ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕووحوڵڵا خومەینی]] [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:سیایسەتوانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:شاعیرانی ئێرانی]] [[پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٢]] [[پۆل:مردووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە ئێران]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٠]] [[پۆل:شاعیرانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:شیعە ئێرانییەکان]] [[پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی گەدە]] [[پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)]] 2o92bn9gj2lyuugza8jdpc4anh41zry 4 89337 1588996 1577917 2026-06-06T21:00:47Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1588996 wikitext text/x-wiki {{/سەرپەڕە}} <onlyinclude>'''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ٢١:٠٠، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)</onlyinclude> {| class="wikitable sortable" |- ! ناوی پۆل بە ئینگلیزی !! ژمارەی{{ھن}}نێوانویکییەکان |- | [[:en:Category:Project (main)|Category:Project (main)]] || ٣٠٦ |- | [[:en:Category:Sports competitors|Category:Sports competitors]] || ١٧٢ |- | [[:en:Category:Astrology|Category:Astrology]] || ١٥٣ |- | [[:en:Category:Sexuality|Category:Sexuality]] || ١٥٠ |- | [[:en:Category:Saints|Category:Saints]] || ١٤٨ |- | [[:en:Category:Jurists|Category:Jurists]] || ١٤٦ |- | [[:en:Category:All languages|Category:All languages]] || ١٤٥ |- | [[:en:Category:Molluscs|Category:Molluscs]] || ١٤١ |- | [[:en:Category:Constellations|Category:Constellations]] || ١٤١ |- | [[:en:Category:Monarchs|Category:Monarchs]] || ١٣٦ |- | [[:en:Category:Paleontology|Category:Paleontology]] || ١٣٥ |- | [[:en:Category:Literary genres|Category:Literary genres]] || ١٣٠ |- | [[:en:Category:Carnivorans|Category:Carnivorans]] || ١٢٧ |- | [[:en:Category:Pages where post-expand include size is exceeded|Category:Pages where post-expand include size is exceeded]] || ١٢٥ |- | [[:en:Category:Bishops|Category:Bishops]] || ١٢٥ |- | [[:en:Category:Ancient Greek|Category:Ancient Greek]] || ١٢٥ |- | [[:en:Category:Sport of athletics|Category:Sport of athletics]] || ١٢٤ |- | [[:en:Category:Canids|Category:Canids]] || ١٢٣ |- | [[:en:Category:Performing arts|Category:Performing arts]] || ١٢٣ |- | [[:en:Category:Models (profession)|Category:Models (profession)]] || ١٢١ |- | [[:en:Category:Semiotics|Category:Semiotics]] || ١٢١ |- | [[:en:Category:Genealogy|Category:Genealogy]] || ١٢٠ |- | [[:en:Category:Anarchists|Category:Anarchists]] || ١٢٠ |- | [[:en:Category:Abbreviations|Category:Abbreviations]] || ١١٩ |- | [[:en:Category:Rosaceae|Category:Rosaceae]] || ١١٨ |- | [[:en:Category:Metrology|Category:Metrology]] || ١١٧ |- | [[:en:Category:Asteraceae|Category:Asteraceae]] || ١١٧ |- | [[:en:Category:Textiles|Category:Textiles]] || ١١٧ |- | [[:en:Category:Pages where expansion depth is exceeded|Category:Pages where expansion depth is exceeded]] || ١١٦ |- | [[:en:Category:Belgian writers|Category:Belgian writers]] || ١١٦ |- | [[:en:Category:American television series|Category:American television series]] || ١١٦ |- | [[:en:Category:Art movements|Category:Art movements]] || ١١٥ |- | [[:en:Category:Canadian writers|Category:Canadian writers]] || ١١٤ |- | [[:en:Category:Philologists|Category:Philologists]] || ١١٤ |- | [[:en:Category:Poaceae|Category:Poaceae]] || ١١٣ |- | [[:en:Category:Galicia (Spain)|Category:Galicia (Spain)]] || ١١٣ |- | [[:en:Category:Arachnids|Category:Arachnids]] || ١١٣ |- | [[:en:Category:Composers by nationality|Category:Composers by nationality]] || ١١٢ |- | [[:en:Category:Mycology|Category:Mycology]] || ١١٢ |- | [[:en:Category:Passeriformes|Category:Passeriformes]] || ١١٢ |- | [[:en:Category:French films|Category:French films]] || ١١٢ |- | [[:en:Category:Crustaceans|Category:Crustaceans]] || ١١٢ |- | [[:en:Category:Cantons of Switzerland|Category:Cantons of Switzerland]] || ١١١ |- | [[:en:Category:Bashkortostan|Category:Bashkortostan]] || ١١١ |- | [[:en:Category:Eastern Orthodoxy|Category:Eastern Orthodoxy]] || ١١١ |- | [[:en:Category:Artiodactyls|Category:Artiodactyls]] || ١١١ |- | [[:en:Category:Portuguese footballers|Category:Portuguese footballers]] || ١١٠ |- | [[:en:Category:Cognitive science|Category:Cognitive science]] || ١١٠ |- | [[:en:Category:Equidae|Category:Equidae]] || ١١٠ |- | [[:en:Category:Aircraft|Category:Aircraft]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Deities|Category:Deities]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Clergy|Category:Clergy]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Capital punishment|Category:Capital punishment]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Christian festivals and holy days|Category:Christian festivals and holy days]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Vice presidents of the United States|Category:Vice presidents of the United States]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Ice hockey|Category:Ice hockey]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Niger–Congo languages|Category:Niger–Congo languages]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Interlingue|Category:Interlingue]] || ١٠٩ |- | [[:en:Category:Autobiographies|Category:Autobiographies]] || ١٠٨ |- | [[:en:Category:Talk namespace templates|Category:Talk namespace templates]] || ١٠٨ |- | [[:en:Category:Galliformes|Category:Galliformes]] || ١٠٨ |- | [[:en:Category:Imperialism|Category:Imperialism]] || ١٠٨ |- | [[:en:Category:Immunology|Category:Immunology]] || ١٠٧ |- | [[:en:Category:Venezuelan politicians|Category:Venezuelan politicians]] || ١٠٧ |- | [[:en:Category:Île-de-France|Category:Île-de-France]] || ١٠٧ |- | [[:en:Category:Physicists by nationality|Category:Physicists by nationality]] || ١٠٧ |- | [[:en:Category:Solanaceae|Category:Solanaceae]] || ١٠٦ |- | [[:en:Category:Antisemitism|Category:Antisemitism]] || ١٠٦ |- | [[:en:Category:Finno-Ugric languages|Category:Finno-Ugric languages]] || ١٠٦ |- | [[:en:Category:Pedagogues|Category:Pedagogues]] || ١٠٦ |- | [[:en:Category:Portuguese writers|Category:Portuguese writers]] || ١٠٥ |- | [[:en:Category:Drama films|Category:Drama films]] || ١٠٥ |- | [[:en:Category:Archaeological sites|Category:Archaeological sites]] || ١٠٥ |- | [[:en:Category:Malayalam language|Category:Malayalam language]] || ١٠٥ |- | [[:en:Category:Onomastics|Category:Onomastics]] || ١٠٥ |- | [[:en:Category:Natural resources|Category:Natural resources]] || ١٠٥ |- | [[:en:Category:Conductors (music)|Category:Conductors (music)]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:Fabaceae|Category:Fabaceae]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:Romansh language|Category:Romansh language]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:Serbo-Croatian|Category:Serbo-Croatian]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:Psychiatrists|Category:Psychiatrists]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:Subcultures|Category:Subcultures]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:West Germanic languages|Category:West Germanic languages]] || ١٠٤ |- | [[:en:Category:Religious faiths, traditions, and movements|Category:Religious faiths, traditions, and movements]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Ukrainians|Category:Ukrainians]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Organic compounds|Category:Organic compounds]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Action films|Category:Action films]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Recreation|Category:Recreation]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Beekeeping|Category:Beekeeping]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Bovidae|Category:Bovidae]] || ١٠٣ |- | [[:en:Category:Cultural anthropology|Category:Cultural anthropology]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Perissodactyla|Category:Perissodactyla]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Numismatics|Category:Numismatics]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Asturian language|Category:Asturian language]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Lamiaceae|Category:Lamiaceae]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Anthems|Category:Anthems]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Spanish monarchs|Category:Spanish monarchs]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:English nouns|Category:English nouns]] || ١٠٢ |- | [[:en:Category:Toxicology|Category:Toxicology]] || ١٠١ |- | [[:en:Category:Virtue|Category:Virtue]] || ١٠١ |- | [[:en:Category:People from Germany|Category:People from Germany]] || ١٠١ |- | [[:en:Category:Krasnodar Krai|Category:Krasnodar Krai]] || ١٠٠ |- | [[:en:Category:Provence-Alpes-Côte d'Azur|Category:Provence-Alpes-Côte d'Azur]] || ١٠٠ |- | [[:en:Category:Russian musicians|Category:Russian musicians]] || ١٠٠ |- | [[:en:Category:Competitors in the sport of athletics|Category:Competitors in the sport of athletics]] || ١٠٠ |- | [[:en:Category:Colombian writers|Category:Colombian writers]] || ١٠٠ |- | [[:en:Category:Cucurbitaceae|Category:Cucurbitaceae]] || ١٠٠ |- | [[:en:Category:Ports and harbours|Category:Ports and harbours]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Fashion designers|Category:Fashion designers]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Austrian scientists|Category:Austrian scientists]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Pharaohs|Category:Pharaohs]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Counties of England|Category:Counties of England]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Parts of speech|Category:Parts of speech]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Speeches|Category:Speeches]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Generals|Category:Generals]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Bantu languages|Category:Bantu languages]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Essayists|Category:Essayists]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Voivodeships of Poland|Category:Voivodeships of Poland]] || ٩٩ |- | [[:en:Category:Brassicaceae|Category:Brassicaceae]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Wikipedia files|Category:Wikipedia files]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Sports competitions|Category:Sports competitions]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Monasteries|Category:Monasteries]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Plant morphology|Category:Plant morphology]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Biologists by nationality|Category:Biologists by nationality]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Perception|Category:Perception]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Apiaceae|Category:Apiaceae]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Rosales|Category:Rosales]] || ٩٨ |- | [[:en:Category:Language isolates|Category:Language isolates]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Vocabulary|Category:Vocabulary]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Place names|Category:Place names]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Malvaceae|Category:Malvaceae]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Rutaceae|Category:Rutaceae]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Orchidaceae|Category:Orchidaceae]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Swiss scientists|Category:Swiss scientists]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Gastropods|Category:Gastropods]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Competitions|Category:Competitions]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Chuvashia|Category:Chuvashia]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Kannada language|Category:Kannada language]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Slavs|Category:Slavs]] || ٩٧ |- | [[:en:Category:Swedish scientists|Category:Swedish scientists]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Seoul|Category:Seoul]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Prussia|Category:Prussia]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Communes in France|Category:Communes in France]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Manufacturing|Category:Manufacturing]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Turkic peoples|Category:Turkic peoples]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Lepidoptera|Category:Lepidoptera]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Public domain files|Category:Public domain files]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Gymnastics|Category:Gymnastics]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Interdisciplinary subfields|Category:Interdisciplinary subfields]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Austroasiatic languages|Category:Austroasiatic languages]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Cyclists|Category:Cyclists]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Cities in Portugal|Category:Cities in Portugal]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Geopolitics|Category:Geopolitics]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Producers|Category:Producers]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Tourist attractions|Category:Tourist attractions]] || ٩٦ |- | [[:en:Category:Paintings|Category:Paintings]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Anatidae|Category:Anatidae]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:American psychologists|Category:American psychologists]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Marsupials|Category:Marsupials]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Cities in Nigeria|Category:Cities in Nigeria]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Punishments|Category:Punishments]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Cities in Cuba|Category:Cities in Cuba]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Cities in Belarus|Category:Cities in Belarus]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Confucianism|Category:Confucianism]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Monks|Category:Monks]] || ٩٥ |- | [[:en:Category:Cyrillic script|Category:Cyrillic script]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Superstitions|Category:Superstitions]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Architectural elements|Category:Architectural elements]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Humanists|Category:Humanists]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Association football competitions|Category:Association football competitions]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Literary characters|Category:Literary characters]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:American military personnel|Category:American military personnel]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Pali|Category:Pali]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Sakha Republic|Category:Sakha Republic]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Buryatia|Category:Buryatia]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Horror films|Category:Horror films]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Maharashtra|Category:Maharashtra]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Organizations based in the United States|Category:Organizations based in the United States]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Flanders|Category:Flanders]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Biochemists|Category:Biochemists]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Freemasonry|Category:Freemasonry]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Phasianidae|Category:Phasianidae]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Periodicals|Category:Periodicals]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:English verbs|Category:English verbs]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:English adjectives|Category:English adjectives]] || ٩٤ |- | [[:en:Category:Letters (message)|Category:Letters (message)]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Scots language|Category:Scots language]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Low German|Category:Low German]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Cardinals (Catholic Church)|Category:Cardinals (Catholic Church)]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Manitoba|Category:Manitoba]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Nature conservation|Category:Nature conservation]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Systems theory|Category:Systems theory]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:American physicians|Category:American physicians]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:British biologists|Category:British biologists]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Balearic Islands|Category:Balearic Islands]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Melanesia|Category:Melanesia]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Liguria|Category:Liguria]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Protista|Category:Protista]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Fables|Category:Fables]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:History of Indonesia|Category:History of Indonesia]] || ٩٣ |- | [[:en:Category:Essays|Category:Essays]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:West Slavic languages|Category:West Slavic languages]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Military personnel by nationality|Category:Military personnel by nationality]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:East Slavic languages|Category:East Slavic languages]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Computer programmers|Category:Computer programmers]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Scientific disciplines|Category:Scientific disciplines]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:American basketball players|Category:American basketball players]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Krasnoyarsk Krai|Category:Krasnoyarsk Krai]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Moons of Jupiter|Category:Moons of Jupiter]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Christian denominations|Category:Christian denominations]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Senses|Category:Senses]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Uttar Pradesh|Category:Uttar Pradesh]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Charadriiformes|Category:Charadriiformes]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Irkutsk Oblast|Category:Irkutsk Oblast]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Collecting|Category:Collecting]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Astrologers|Category:Astrologers]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Cities in Bangladesh|Category:Cities in Bangladesh]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Euphorbiaceae|Category:Euphorbiaceae]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Adygea|Category:Adygea]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Skiing|Category:Skiing]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Counties of the United States|Category:Counties of the United States]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Footwear|Category:Footwear]] || ٩٢ |- | [[:en:Category:Feminine given names|Category:Feminine given names]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Cities in Lebanon|Category:Cities in Lebanon]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Sicilian language|Category:Sicilian language]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Secretaries-general of the United Nations|Category:Secretaries-general of the United Nations]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Pays de la Loire|Category:Pays de la Loire]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Corvidae|Category:Corvidae]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Radio stations|Category:Radio stations]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Populated places in France|Category:Populated places in France]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Mayotte|Category:Mayotte]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Åland|Category:Åland]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Easter|Category:Easter]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Ericaceae|Category:Ericaceae]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Eskaleut languages|Category:Eskaleut languages]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Fagaceae|Category:Fagaceae]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Hymenoptera|Category:Hymenoptera]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Javanese language|Category:Javanese language]] || ٩١ |- | [[:en:Category:French nouns|Category:French nouns]] || ٩١ |- | [[:en:Category:Children's writers|Category:Children's writers]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Lizards|Category:Lizards]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:People involved in religion|Category:People involved in religion]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:American diplomats|Category:American diplomats]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Marche|Category:Marche]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Arecaceae|Category:Arecaceae]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Mountains of Azerbaijan|Category:Mountains of Azerbaijan]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Umbria|Category:Umbria]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Palestine|Category:Palestine]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Kaliningrad Oblast|Category:Kaliningrad Oblast]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Lighthouses|Category:Lighthouses]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Udmurtia|Category:Udmurtia]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Sverdlovsk Oblast|Category:Sverdlovsk Oblast]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Turtles|Category:Turtles]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Asturias|Category:Asturias]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Formula One drivers|Category:Formula One drivers]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Malayo-Polynesian languages|Category:Malayo-Polynesian languages]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Anseriformes|Category:Anseriformes]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Oleaceae|Category:Oleaceae]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Pinaceae|Category:Pinaceae]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Glaciers|Category:Glaciers]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Montserrat|Category:Montserrat]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Rabbis|Category:Rabbis]] || ٩٠ |- | [[:en:Category:Yaroslavl Oblast|Category:Yaroslavl Oblast]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Epic poems|Category:Epic poems]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Astronautics|Category:Astronautics]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Human sexuality|Category:Human sexuality]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Navies|Category:Navies]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Medical treatments|Category:Medical treatments]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Indian musicians|Category:Indian musicians]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Geography-related lists|Category:Geography-related lists]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Music awards|Category:Music awards]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Missionaries|Category:Missionaries]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Holy Roman Emperors|Category:Holy Roman Emperors]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Television presenters|Category:Television presenters]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Editors|Category:Editors]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Romance films|Category:Romance films]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Antibiotics|Category:Antibiotics]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:West Bengal|Category:West Bengal]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Causes of death|Category:Causes of death]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:First ladies of the United States|Category:First ladies of the United States]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Naples|Category:Naples]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Film festivals|Category:Film festivals]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Florence|Category:Florence]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Languages of Nepal|Category:Languages of Nepal]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Perm Krai|Category:Perm Krai]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Headgear|Category:Headgear]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Rio de Janeiro (city)|Category:Rio de Janeiro (city)]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Camelids|Category:Camelids]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Mythological creatures|Category:Mythological creatures]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Auvergne-Rhône-Alpes|Category:Auvergne-Rhône-Alpes]] || ٨٩ |- | [[:en:Category:Occult|Category:Occult]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Sports venues|Category:Sports venues]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Municipalities of Spain|Category:Municipalities of Spain]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Kartvelian languages|Category:Kartvelian languages]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Historical films|Category:Historical films]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Asterales|Category:Asterales]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Wikipedia articles needing translation|Category:Wikipedia articles needing translation]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Literature by period|Category:Literature by period]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Asparagales|Category:Asparagales]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Centre-Val de Loire|Category:Centre-Val de Loire]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Peninsulas of Europe|Category:Peninsulas of Europe]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Administrative law|Category:Administrative law]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Austria-Hungary|Category:Austria-Hungary]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Politicians from Georgia (country)|Category:Politicians from Georgia (country)]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Naturalists|Category:Naturalists]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Lao language|Category:Lao language]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Lagomorphs|Category:Lagomorphs]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Arkhangelsk Oblast|Category:Arkhangelsk Oblast]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Nonmetals|Category:Nonmetals]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Khabarovsk Krai|Category:Khabarovsk Krai]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Biomolecules|Category:Biomolecules]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Culture of Finland|Category:Culture of Finland]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Muscicapidae|Category:Muscicapidae]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Paleontologists|Category:Paleontologists]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Chancellors of Germany|Category:Chancellors of Germany]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Moraceae|Category:Moraceae]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Populated places in Poland|Category:Populated places in Poland]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Populated places in Russia|Category:Populated places in Russia]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Populated places in the United States|Category:Populated places in the United States]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Bailiwick of Guernsey|Category:Bailiwick of Guernsey]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:German nouns|Category:German nouns]] || ٨٨ |- | [[:en:Category:Disputed territories|Category:Disputed territories]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Populated places in Italy|Category:Populated places in Italy]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Lamiales|Category:Lamiales]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Bloggers|Category:Bloggers]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Rivers of Belarus|Category:Rivers of Belarus]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Dutch philosophers|Category:Dutch philosophers]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Sapindales|Category:Sapindales]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Foreign relations by country|Category:Foreign relations by country]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Coups d'état|Category:Coups d'état]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Freemasons|Category:Freemasons]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:French military personnel|Category:French military personnel]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Monarchs of Sweden|Category:Monarchs of Sweden]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Illustrators|Category:Illustrators]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:American boxers|Category:American boxers]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:German journalists|Category:German journalists]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Plant physiology|Category:Plant physiology]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Developmental biology|Category:Developmental biology]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Philately|Category:Philately]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:English mathematicians|Category:English mathematicians]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Cities in Nepal|Category:Cities in Nepal]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Tuva|Category:Tuva]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Vegetarianism|Category:Vegetarianism]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Fringillidae|Category:Fringillidae]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Humorists|Category:Humorists]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Anti-communism|Category:Anti-communism]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Cities in Chile|Category:Cities in Chile]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Germanic peoples|Category:Germanic peoples]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Companies|Category:Companies]] || ٨٧ |- | [[:en:Category:Provinces of South Africa|Category:Provinces of South Africa]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Sexually transmitted diseases and infections|Category:Sexually transmitted diseases and infections]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Danish scientists|Category:Danish scientists]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Greek scientists|Category:Greek scientists]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Violinists|Category:Violinists]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Perciformes|Category:Perciformes]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Skyscrapers|Category:Skyscrapers]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Housing|Category:Housing]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Mountain passes|Category:Mountain passes]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Saratov Oblast|Category:Saratov Oblast]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Subdivisions of Italy|Category:Subdivisions of Italy]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Chemists by nationality|Category:Chemists by nationality]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Astronomers by nationality|Category:Astronomers by nationality]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Puerto Rican people|Category:Puerto Rican people]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Beaches|Category:Beaches]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Turin|Category:Turin]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:British chemists|Category:British chemists]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Optical devices|Category:Optical devices]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Democratic Republic of the Congo people|Category:Democratic Republic of the Congo people]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Belgian painters|Category:Belgian painters]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Bashkir language|Category:Bashkir language]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Dog breeds|Category:Dog breeds]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Stavropol Krai|Category:Stavropol Krai]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Trentino-Alto Adige/Südtirol|Category:Trentino-Alto Adige/Südtirol]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Central Africa|Category:Central Africa]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Cnidarians|Category:Cnidarians]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Bankers|Category:Bankers]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Cities in Kenya|Category:Cities in Kenya]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Decorative arts|Category:Decorative arts]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Meat dishes|Category:Meat dishes]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Chelyabinsk Oblast|Category:Chelyabinsk Oblast]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Families|Category:Families]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Operas|Category:Operas]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Nizhny Novgorod Oblast|Category:Nizhny Novgorod Oblast]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Novosibirsk Oblast|Category:Novosibirsk Oblast]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Chuvash language|Category:Chuvash language]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Men|Category:Men]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:German literature|Category:German literature]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Bourgogne-Franche-Comté|Category:Bourgogne-Franche-Comté]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Hauts-de-France|Category:Hauts-de-France]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Buddhists|Category:Buddhists]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Gruiformes|Category:Gruiformes]] || ٨٦ |- | [[:en:Category:Ingushetia|Category:Ingushetia]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Pediatrics|Category:Pediatrics]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:British film directors|Category:British film directors]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Alcohols|Category:Alcohols]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Latin-script letters|Category:Latin-script letters]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Arts in the United States|Category:Arts in the United States]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Extinct animals|Category:Extinct animals]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Anacardiaceae|Category:Anacardiaceae]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Byzantine emperors|Category:Byzantine emperors]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Biographical films|Category:Biographical films]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Dependent territories|Category:Dependent territories]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Spanish philosophers|Category:Spanish philosophers]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Crafts|Category:Crafts]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Insurance|Category:Insurance]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Motorcycles|Category:Motorcycles]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Norwegian musicians|Category:Norwegian musicians]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Brazilian musicians|Category:Brazilian musicians]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Polish sportspeople|Category:Polish sportspeople]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Colombian footballers|Category:Colombian footballers]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Saskatchewan|Category:Saskatchewan]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Oxygen compounds|Category:Oxygen compounds]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Sports equipment|Category:Sports equipment]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Caribbean islands|Category:Caribbean islands]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Leningrad Oblast|Category:Leningrad Oblast]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Malvales|Category:Malvales]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Restaurants|Category:Restaurants]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Writing implements|Category:Writing implements]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Educational institutions|Category:Educational institutions]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Ants|Category:Ants]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Cannabis|Category:Cannabis]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Act|Category:Act]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Manx language|Category:Manx language]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Myrtaceae|Category:Myrtaceae]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Sardinian language|Category:Sardinian language]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Pacifism|Category:Pacifism]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Arts in Azerbaijan|Category:Arts in Azerbaijan]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Betulaceae|Category:Betulaceae]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:California counties|Category:California counties]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Pacifists|Category:Pacifists]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Grand Est|Category:Grand Est]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Nouvelle-Aquitaine|Category:Nouvelle-Aquitaine]] || ٨٥ |- | [[:en:Category:Psychoactive drugs|Category:Psychoactive drugs]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Wrestlers|Category:Wrestlers]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Malpighiales|Category:Malpighiales]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Voronezh Oblast|Category:Voronezh Oblast]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Rulers|Category:Rulers]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:English phrases|Category:English phrases]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Mountain climbers|Category:Mountain climbers]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Anglicanism|Category:Anglicanism]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Renewable energy|Category:Renewable energy]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Companies of the Netherlands|Category:Companies of the Netherlands]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Salicaceae|Category:Salicaceae]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Theatres|Category:Theatres]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Valencian Community|Category:Valencian Community]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:People of World War II|Category:People of World War II]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Belgorod Oblast|Category:Belgorod Oblast]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Linguists by nationality|Category:Linguists by nationality]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Rivers of Portugal|Category:Rivers of Portugal]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Indian scientists|Category:Indian scientists]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Physical exercise|Category:Physical exercise]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:DJs|Category:DJs]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Kra–Dai languages|Category:Kra–Dai languages]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Tyumen Oblast|Category:Tyumen Oblast]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Vietnamese politicians|Category:Vietnamese politicians]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Rubiaceae|Category:Rubiaceae]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:History of Scotland|Category:History of Scotland]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:War films|Category:War films]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Apocynaceae|Category:Apocynaceae]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Ranunculaceae|Category:Ranunculaceae]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Music festivals|Category:Music festivals]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Amino acids|Category:Amino acids]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Kamchatka Krai|Category:Kamchatka Krai]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Kursk Oblast|Category:Kursk Oblast]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Poales|Category:Poales]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Cities in Cyprus|Category:Cities in Cyprus]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:J. R. R. Tolkien|Category:J. R. R. Tolkien]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Drawing|Category:Drawing]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Wallis and Futuna|Category:Wallis and Futuna]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Baltic states|Category:Baltic states]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Cartographers|Category:Cartographers]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Cities in Washington (state)|Category:Cities in Washington (state)]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Ethnologists|Category:Ethnologists]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Fast food|Category:Fast food]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Inorganic compounds|Category:Inorganic compounds]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Sapindaceae|Category:Sapindaceae]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Sandpipers|Category:Sandpipers]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Aosta Valley|Category:Aosta Valley]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Molise|Category:Molise]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Crops|Category:Crops]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Kashubian language|Category:Kashubian language]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Spanish nouns|Category:Spanish nouns]] || ٨٤ |- | [[:en:Category:Deaths by cause|Category:Deaths by cause]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Coats of arms|Category:Coats of arms]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Accipitridae|Category:Accipitridae]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Vladimir Oblast|Category:Vladimir Oblast]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Family law|Category:Family law]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Prime ministers of Azerbaijan|Category:Prime ministers of Azerbaijan]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Cathedrals|Category:Cathedrals]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Provinces of Vietnam|Category:Provinces of Vietnam]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Echinoderms|Category:Echinoderms]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Samara Oblast|Category:Samara Oblast]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Equestrianism|Category:Equestrianism]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Municipalities of Germany|Category:Municipalities of Germany]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Celts|Category:Celts]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Piciformes|Category:Piciformes]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Sculptures|Category:Sculptures]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Translators by nationality|Category:Translators by nationality]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Cities in Yemen|Category:Cities in Yemen]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Indian mathematicians|Category:Indian mathematicians]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:English-language literature|Category:English-language literature]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Provinces of Belgium|Category:Provinces of Belgium]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Electronic music|Category:Electronic music]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Mughal Empire|Category:Mughal Empire]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Centenarians|Category:Centenarians]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Poisons|Category:Poisons]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Numeral systems|Category:Numeral systems]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Columbiformes|Category:Columbiformes]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Culture of South Korea|Category:Culture of South Korea]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Cities in Georgia (U.S. state)|Category:Cities in Georgia (U.S. state)]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Record producers|Category:Record producers]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Graphics|Category:Graphics]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Culture of Belgium|Category:Culture of Belgium]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Culture of Ukraine|Category:Culture of Ukraine]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Toponymy|Category:Toponymy]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Jersey|Category:Jersey]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Ericales|Category:Ericales]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Guarani language|Category:Guarani language]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Hindu deities|Category:Hindu deities]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Lexicographers|Category:Lexicographers]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Murmansk Oblast|Category:Murmansk Oblast]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Ryazan Oblast|Category:Ryazan Oblast]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Paganism|Category:Paganism]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Power stations|Category:Power stations]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Logicians|Category:Logicians]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Liliaceae|Category:Liliaceae]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:United States senators|Category:United States senators]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Amur Oblast|Category:Amur Oblast]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Caryophyllales|Category:Caryophyllales]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Authors|Category:Authors]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Russo-Ukrainian war|Category:Russo-Ukrainian war]] || ٨٣ |- | [[:en:Category:Piracy|Category:Piracy]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Smolensk Oblast|Category:Smolensk Oblast]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Amusement parks|Category:Amusement parks]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Overseas France|Category:Overseas France]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Rapid transit|Category:Rapid transit]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Fabales|Category:Fabales]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:French diplomats|Category:French diplomats]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Mental processes|Category:Mental processes]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Guangdong|Category:Guangdong]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Iridaceae|Category:Iridaceae]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Kabardino-Balkaria|Category:Kabardino-Balkaria]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Martial artists|Category:Martial artists]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Dramatists and playwrights by nationality|Category:Dramatists and playwrights by nationality]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Contemporary history|Category:Contemporary history]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Rivers of Belgium|Category:Rivers of Belgium]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Inventors by nationality|Category:Inventors by nationality]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Japanese scientists|Category:Japanese scientists]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:German military personnel|Category:German military personnel]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Chinese scientists|Category:Chinese scientists]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Polish mathematicians|Category:Polish mathematicians]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Ancient Roman poets|Category:Ancient Roman poets]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Thai politicians|Category:Thai politicians]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Portuguese explorers|Category:Portuguese explorers]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:American comedians|Category:American comedians]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Novgorod Oblast|Category:Novgorod Oblast]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Body fluids|Category:Body fluids]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:British Virgin Islands|Category:British Virgin Islands]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Writers by period|Category:Writers by period]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Christian theology|Category:Christian theology]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:South Slavic languages|Category:South Slavic languages]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Madhya Pradesh|Category:Madhya Pradesh]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:House of Habsburg|Category:House of Habsburg]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Surrealism|Category:Surrealism]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Gardens|Category:Gardens]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Altai Republic|Category:Altai Republic]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Chemical compounds by element|Category:Chemical compounds by element]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Altai Krai|Category:Altai Krai]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Federal districts of Russia|Category:Federal districts of Russia]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Annelids|Category:Annelids]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Transport infrastructure|Category:Transport infrastructure]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Serbian sportspeople|Category:Serbian sportspeople]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Culture of Armenia|Category:Culture of Armenia]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Coraciiformes|Category:Coraciiformes]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Amaranthaceae|Category:Amaranthaceae]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Bryansk Oblast|Category:Bryansk Oblast]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Cupressaceae|Category:Cupressaceae]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Geneva|Category:Geneva]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Grammatical cases|Category:Grammatical cases]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Television in the United States|Category:Television in the United States]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:People by political orientation|Category:People by political orientation]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Publishers (people)|Category:Publishers (people)]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Professions|Category:Professions]] || ٨٢ |- | [[:en:Category:Ethnic groups in the United States|Category:Ethnic groups in the United States]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Digital technology|Category:Digital technology]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Military units and formations|Category:Military units and formations]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Librarians|Category:Librarians]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Social classes|Category:Social classes]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Ivorian footballers|Category:Ivorian footballers]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Conspiracy theories|Category:Conspiracy theories]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Caryophyllaceae|Category:Caryophyllaceae]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 files|Category:Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 files]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Ancient literature|Category:Ancient literature]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Religion and politics|Category:Religion and politics]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Dublin (city)|Category:Dublin (city)]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Combinatorics|Category:Combinatorics]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Safety|Category:Safety]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Tver Oblast|Category:Tver Oblast]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Danish philosophers|Category:Danish philosophers]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Writers from Georgia (country)|Category:Writers from Georgia (country)]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Ancient Roman politicians|Category:Ancient Roman politicians]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Groups (periodic table)|Category:Groups (periodic table)]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Amaryllidaceae|Category:Amaryllidaceae]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Star Trek|Category:Star Trek]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Omsk Oblast|Category:Omsk Oblast]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Ulyanovsk Oblast|Category:Ulyanovsk Oblast]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Murder victims|Category:Murder victims]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Beauty pageants|Category:Beauty pageants]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Exoplanets|Category:Exoplanets]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Portuguese sportspeople|Category:Portuguese sportspeople]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Ice hockey players|Category:Ice hockey players]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Culture of Portugal|Category:Culture of Portugal]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Cities in Iceland|Category:Cities in Iceland]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Fagales|Category:Fagales]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Hemiptera|Category:Hemiptera]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Khakassia|Category:Khakassia]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Waste|Category:Waste]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Vice presidents|Category:Vice presidents]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Animal diseases|Category:Animal diseases]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Artillery|Category:Artillery]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Croatian writers|Category:Croatian writers]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Magadan Oblast|Category:Magadan Oblast]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Race (human categorization)|Category:Race (human categorization)]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Salads|Category:Salads]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Montreal|Category:Montreal]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Administrative regions of Greece|Category:Administrative regions of Greece]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Lipetsk Oblast|Category:Lipetsk Oblast]] || ٨١ |- | [[:en:Category:en:Cities in Pakistan|Category:en:Cities in Pakistan]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Cities in Uzbekistan|Category:Cities in Uzbekistan]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Dutch nouns|Category:Dutch nouns]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Squamata|Category:Squamata]] || ٨١ |- | [[:en:Category:Possible copyright violations|Category:Possible copyright violations]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Falconiformes|Category:Falconiformes]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:North Ossetia–Alania|Category:North Ossetia–Alania]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Broadcasting|Category:Broadcasting]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:UEFA|Category:UEFA]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Lauraceae|Category:Lauraceae]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Zabaykalsky Krai|Category:Zabaykalsky Krai]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Isotopes|Category:Isotopes]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Sports events|Category:Sports events]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:American animated films|Category:American animated films]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Populated places in Spain|Category:Populated places in Spain]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Sculptors by nationality|Category:Sculptors by nationality]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Ivorian people|Category:Ivorian people]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Tanzanian people|Category:Tanzanian people]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Norwegian monarchs|Category:Norwegian monarchs]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:American sociologists|Category:American sociologists]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Kaluga Oblast|Category:Kaluga Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:South Korean singers|Category:South Korean singers]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Singaporean people|Category:Singaporean people]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:American computer scientists|Category:American computer scientists]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Mongol Empire|Category:Mongol Empire]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Macedonia (region)|Category:Macedonia (region)]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Pskov Oblast|Category:Pskov Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Cattle|Category:Cattle]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Monarchs of Denmark|Category:Monarchs of Denmark]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Hydrogen compounds|Category:Hydrogen compounds]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Proboscideans|Category:Proboscideans]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Pelecaniformes|Category:Pelecaniformes]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Crete|Category:Crete]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Cakes|Category:Cakes]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Jewish Autonomous Oblast|Category:Jewish Autonomous Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Community of Madrid|Category:Community of Madrid]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Alkali metals|Category:Alkali metals]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Biological classification|Category:Biological classification]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Bioinformatics|Category:Bioinformatics]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:European cuisine|Category:European cuisine]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Cyprinidae|Category:Cyprinidae]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Brassicales|Category:Brassicales]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Paridae|Category:Paridae]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Football clubs in Portugal|Category:Football clubs in Portugal]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Folklorists|Category:Folklorists]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Kirov Oblast|Category:Kirov Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Kostroma Oblast|Category:Kostroma Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Netherlands Antilles|Category:Netherlands Antilles]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Archbishops|Category:Archbishops]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Terrorist incidents|Category:Terrorist incidents]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Tula Oblast|Category:Tula Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Orenburg Oblast|Category:Orenburg Oblast]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Gymnasts|Category:Gymnasts]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Russian nouns|Category:Russian nouns]] || ٨٠ |- | [[:en:Category:Cacti|Category:Cacti]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Passeridae|Category:Passeridae]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Military leaders|Category:Military leaders]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Solanales|Category:Solanales]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:New Brunswick|Category:New Brunswick]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Sports terminology|Category:Sports terminology]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Real estate|Category:Real estate]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Jurisprudence|Category:Jurisprudence]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:American models|Category:American models]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Archery|Category:Archery]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Timekeeping|Category:Timekeeping]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Crocodilia|Category:Crocodilia]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Ukrainian musicians|Category:Ukrainian musicians]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:JavaScript|Category:JavaScript]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Hungarian composers|Category:Hungarian composers]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Belgian scientists|Category:Belgian scientists]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Monegasque people|Category:Monegasque people]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Application software|Category:Application software]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Geneticists|Category:Geneticists]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Polish chemists|Category:Polish chemists]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:South Korean actors|Category:South Korean actors]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Jurists by nationality|Category:Jurists by nationality]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Belgian musicians|Category:Belgian musicians]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Legal professions|Category:Legal professions]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Azerbaijani people by occupation|Category:Azerbaijani people by occupation]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Belgian singers|Category:Belgian singers]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Languages of Bhutan|Category:Languages of Bhutan]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Sturnidae|Category:Sturnidae]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Futures studies|Category:Futures studies]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Alkaline earth metals|Category:Alkaline earth metals]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Ho Chi Minh City|Category:Ho Chi Minh City]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Curaçao|Category:Curaçao]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Music of Azerbaijan|Category:Music of Azerbaijan]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Polygonaceae|Category:Polygonaceae]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Japonic languages|Category:Japonic languages]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Southern Europe|Category:Southern Europe]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Modernism|Category:Modernism]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Alkaloids|Category:Alkaloids]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Boraginaceae|Category:Boraginaceae]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:British television series|Category:British television series]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Choreographers|Category:Choreographers]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Classical antiquity|Category:Classical antiquity]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Council of Europe|Category:Council of Europe]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Executed people|Category:Executed people]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Indo-European peoples|Category:Indo-European peoples]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Legislators|Category:Legislators]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Rituals|Category:Rituals]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Romani language|Category:Romani language]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Oryol Oblast|Category:Oryol Oblast]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Myrtales|Category:Myrtales]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Archaeological cultures|Category:Archaeological cultures]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Tunnels|Category:Tunnels]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Penza Oblast|Category:Penza Oblast]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Plantaginaceae|Category:Plantaginaceae]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Prime ministers of Poland|Category:Prime ministers of Poland]] || ٧٩ |- | [[:en:Category:Songwriters|Category:Songwriters]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Karachay-Cherkessia|Category:Karachay-Cherkessia]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Cities in Madagascar|Category:Cities in Madagascar]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Observances|Category:Observances]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:20th-century works|Category:20th-century works]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Record labels|Category:Record labels]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Trade unions|Category:Trade unions]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Financial markets|Category:Financial markets]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Dutch mathematicians|Category:Dutch mathematicians]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Directors by nationality|Category:Directors by nationality]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Chemical bonding|Category:Chemical bonding]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Rivers of Georgia (country)|Category:Rivers of Georgia (country)]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Pokémon|Category:Pokémon]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Thai singers|Category:Thai singers]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Norwegian scientists|Category:Norwegian scientists]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Scottish scientists|Category:Scottish scientists]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Leporidae|Category:Leporidae]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Presidents of Georgia|Category:Presidents of Georgia]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:German theologians|Category:German theologians]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Neologisms|Category:Neologisms]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Danish musicians|Category:Danish musicians]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Belgian sportspeople|Category:Belgian sportspeople]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:German engineers|Category:German engineers]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Hirundinidae|Category:Hirundinidae]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Somalian people|Category:Somalian people]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Coins|Category:Coins]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:British medical doctors|Category:British medical doctors]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Military alliances|Category:Military alliances]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Counties of Sweden|Category:Counties of Sweden]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Victoria (state)|Category:Victoria (state)]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Napoleonic Wars|Category:Napoleonic Wars]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Navarre|Category:Navarre]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Kemerovo Oblast|Category:Kemerovo Oblast]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Fossil fuels|Category:Fossil fuels]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Consonants|Category:Consonants]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Castilla–La Mancha|Category:Castilla–La Mancha]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Cantabria|Category:Cantabria]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Baseball players|Category:Baseball players]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Chondrichthyes|Category:Chondrichthyes]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Culture of Estonia|Category:Culture of Estonia]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Apiales|Category:Apiales]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Actinopterygii|Category:Actinopterygii]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Chukotka Autonomous Okrug|Category:Chukotka Autonomous Okrug]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Cannabaceae|Category:Cannabaceae]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Astrophysicists|Category:Astrophysicists]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Bihar|Category:Bihar]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Districts of Germany|Category:Districts of Germany]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Environmentalists|Category:Environmentalists]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Ethnographers|Category:Ethnographers]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Extremadura|Category:Extremadura]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Ivanovo Oblast|Category:Ivanovo Oblast]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Sámi languages|Category:Sámi languages]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Silent films|Category:Silent films]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Prokaryotes|Category:Prokaryotes]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Stationery|Category:Stationery]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Cultural organizations|Category:Cultural organizations]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Baroque|Category:Baroque]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Tomsk Oblast|Category:Tomsk Oblast]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Asparagaceae|Category:Asparagaceae]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Fashion accessories|Category:Fashion accessories]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Vologda Oblast|Category:Vologda Oblast]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Monocots|Category:Monocots]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Counties of Norway|Category:Counties of Norway]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:West Frisian languages|Category:West Frisian languages]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Italian nouns|Category:Italian nouns]] || ٧٨ |- | [[:en:Category:Ceramics|Category:Ceramics]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Musical compositions|Category:Musical compositions]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Human pregnancy|Category:Human pregnancy]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Geography of Europe by country|Category:Geography of Europe by country]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Liliales|Category:Liliales]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Russian businesspeople|Category:Russian businesspeople]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Populated places in Canada|Category:Populated places in Canada]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Northeast Caucasian languages|Category:Northeast Caucasian languages]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Autism|Category:Autism]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Differential equations|Category:Differential equations]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Helicopters|Category:Helicopters]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Culture of the Soviet Union|Category:Culture of the Soviet Union]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Yukon|Category:Yukon]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Newfoundland and Labrador|Category:Newfoundland and Labrador]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Haute-Savoie|Category:Haute-Savoie]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Slovenian writers|Category:Slovenian writers]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Vancouver|Category:Vancouver]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Czech scientists|Category:Czech scientists]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Production (economics)|Category:Production (economics)]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Kharkiv Oblast|Category:Kharkiv Oblast]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Bas-Rhin|Category:Bas-Rhin]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Linguists from Germany|Category:Linguists from Germany]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Hungarian mathematicians|Category:Hungarian mathematicians]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Zimbabwean politicians|Category:Zimbabwean politicians]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Civil servants|Category:Civil servants]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Subfields of sociology|Category:Subfields of sociology]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:IUCN Red List least concern species|Category:IUCN Red List least concern species]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Sports films|Category:Sports films]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Languages of Myanmar|Category:Languages of Myanmar]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Regions of the United States|Category:Regions of the United States]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Culture of Vietnam|Category:Culture of Vietnam]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Carbon compounds|Category:Carbon compounds]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Newspapers published in the United States|Category:Newspapers published in the United States]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Ciconiiformes|Category:Ciconiiformes]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Sausages|Category:Sausages]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Judoka|Category:Judoka]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Culture of Croatia|Category:Culture of Croatia]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Culture of Iceland|Category:Culture of Iceland]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Languages of Egypt|Category:Languages of Egypt]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Weightlifting|Category:Weightlifting]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Convolvulaceae|Category:Convolvulaceae]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Bromeliaceae|Category:Bromeliaceae]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Russian Civil War|Category:Russian Civil War]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Old Norse|Category:Old Norse]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Science and technology awards|Category:Science and technology awards]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Pulitzer Prize winners|Category:Pulitzer Prize winners]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Tokelau|Category:Tokelau]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Seven Wonders of the Ancient World|Category:Seven Wonders of the Ancient World]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Individual adjectives|Category:Individual adjectives]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:English adverbs|Category:English adverbs]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Portuguese nouns|Category:Portuguese nouns]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Japanese nouns|Category:Japanese nouns]] || ٧٧ |- | [[:en:Category:Computer engineering|Category:Computer engineering]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Volleyball players|Category:Volleyball players]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Wikipedia semi-protected pages|Category:Wikipedia semi-protected pages]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Province of Soria|Category:Province of Soria]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:English-language writers|Category:English-language writers]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Singer-songwriters|Category:Singer-songwriters]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Theatre directors|Category:Theatre directors]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Clubs and societies|Category:Clubs and societies]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Nilo-Saharan languages|Category:Nilo-Saharan languages]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Russian cosmonauts|Category:Russian cosmonauts]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Retail markets|Category:Retail markets]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Populated places in Belgium|Category:Populated places in Belgium]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Military affairs|Category:Military affairs]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Bioethics|Category:Bioethics]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Lanthanides|Category:Lanthanides]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Rallidae|Category:Rallidae]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Cuban writers|Category:Cuban writers]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Politics of South Africa|Category:Politics of South Africa]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Explorers by nationality|Category:Explorers by nationality]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Theatre by country|Category:Theatre by country]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Gentianales|Category:Gentianales]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Football in Portugal|Category:Football in Portugal]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Kosovan people|Category:Kosovan people]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:New Year celebrations|Category:New Year celebrations]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Investment|Category:Investment]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Russian biologists|Category:Russian biologists]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Bouches-du-Rhône|Category:Bouches-du-Rhône]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Sudanese people|Category:Sudanese people]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Fossils|Category:Fossils]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Economic policy|Category:Economic policy]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Terrorists|Category:Terrorists]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Italian physicians|Category:Italian physicians]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Greek historians|Category:Greek historians]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Church Fathers|Category:Church Fathers]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Dictatorship|Category:Dictatorship]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Punjab, India|Category:Punjab, India]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Scouting|Category:Scouting]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Modern art|Category:Modern art]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Conifers|Category:Conifers]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Sultans|Category:Sultans]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Cypriniformes|Category:Cypriniformes]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:German cuisine|Category:German cuisine]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Southern Africa|Category:Southern Africa]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Respiratory diseases|Category:Respiratory diseases]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Kyiv Oblast|Category:Kyiv Oblast]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Culture of New Zealand|Category:Culture of New Zealand]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Culture of Lithuania|Category:Culture of Lithuania]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Culture of Colombia|Category:Culture of Colombia]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Irish literature|Category:Irish literature]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Former monarchies|Category:Former monarchies]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Meditation|Category:Meditation]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:English politicians|Category:English politicians]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Zurich|Category:Zurich]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Wallonia|Category:Wallonia]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Food additives|Category:Food additives]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Jewish languages|Category:Jewish languages]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Regions of Finland|Category:Regions of Finland]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:South Holland|Category:South Holland]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Presidents of Colombia|Category:Presidents of Colombia]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Mormonism|Category:Mormonism]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Rain|Category:Rain]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:New Testament people|Category:New Testament people]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Primulaceae|Category:Primulaceae]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Paradoxes|Category:Paradoxes]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Cushitic languages|Category:Cushitic languages]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Indigenous peoples of the Americas|Category:Indigenous peoples of the Americas]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Wind|Category:Wind]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Classification systems|Category:Classification systems]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Czech nouns|Category:Czech nouns]] || ٧٦ |- | [[:en:Category:Prime ministers of Portugal|Category:Prime ministers of Portugal]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Prime ministers of Finland|Category:Prime ministers of Finland]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Military aircraft|Category:Military aircraft]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Biological processes|Category:Biological processes]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Philosophy by topic|Category:Philosophy by topic]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Saxifragales|Category:Saxifragales]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Education in Russia|Category:Education in Russia]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Culture of Bulgaria|Category:Culture of Bulgaria]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Apes|Category:Apes]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Submarines|Category:Submarines]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Sports trophies and awards|Category:Sports trophies and awards]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Politics of Latvia|Category:Politics of Latvia]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Politics of Belgium|Category:Politics of Belgium]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Politics of the Czech Republic|Category:Politics of the Czech Republic]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Politics of Portugal|Category:Politics of Portugal]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Botanists by nationality|Category:Botanists by nationality]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Belgian monarchs|Category:Belgian monarchs]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Swedish biologists|Category:Swedish biologists]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Danish poets|Category:Danish poets]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Swedish poets|Category:Swedish poets]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:North Holland|Category:North Holland]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Marne (department)|Category:Marne (department)]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Lviv Oblast|Category:Lviv Oblast]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Aisne|Category:Aisne]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Peruvian footballers|Category:Peruvian footballers]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Game theory|Category:Game theory]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Barbadian people|Category:Barbadian people]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Police officers|Category:Police officers]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Spanish sculptors|Category:Spanish sculptors]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Scottish monarchs|Category:Scottish monarchs]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Mary, mother of Jesus|Category:Mary, mother of Jesus]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Coordinate systems|Category:Coordinate systems]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Federalism|Category:Federalism]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Royalty|Category:Royalty]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Cocos (Keeling) Islands|Category:Cocos (Keeling) Islands]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Nebulae|Category:Nebulae]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Hérault|Category:Hérault]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Swords|Category:Swords]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Organists|Category:Organists]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Government in the United States|Category:Government in the United States]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Fertilizers|Category:Fertilizers]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Culture of Latvia|Category:Culture of Latvia]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Culture of Albania|Category:Culture of Albania]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Cities and towns in Bosnia and Herzegovina|Category:Cities and towns in Bosnia and Herzegovina]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Cities in Turkmenistan|Category:Cities in Turkmenistan]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Digital libraries|Category:Digital libraries]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Arts in Italy|Category:Arts in Italy]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Ammunition|Category:Ammunition]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Counties of Hungary|Category:Counties of Hungary]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Muridae|Category:Muridae]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Buildings and structures in China|Category:Buildings and structures in China]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Actinides|Category:Actinides]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:National sports teams|Category:National sports teams]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Cebuano language|Category:Cebuano language]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Agronomists|Category:Agronomists]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:European Parliament|Category:European Parliament]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Figure skating|Category:Figure skating]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Literary movements|Category:Literary movements]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Shrubs|Category:Shrubs]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Presidents of Estonia|Category:Presidents of Estonia]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Photosynthesis|Category:Photosynthesis]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Lutheranism|Category:Lutheranism]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Prime ministers of the Netherlands|Category:Prime ministers of the Netherlands]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Papaveraceae|Category:Papaveraceae]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Udmurt language|Category:Udmurt language]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Drummers|Category:Drummers]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Occitania (administrative region)|Category:Occitania (administrative region)]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Latin nouns|Category:Latin nouns]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Verbs|Category:Verbs]] || ٧٥ |- | [[:en:Category:Ethnic groups in India|Category:Ethnic groups in India]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Leipzig|Category:Leipzig]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Christian saints|Category:Christian saints]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Semiconductors|Category:Semiconductors]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Russian military personnel|Category:Russian military personnel]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Members of the Dominican Order|Category:Members of the Dominican Order]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Nurses|Category:Nurses]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Biblical places|Category:Biblical places]] || ٧٤ |- | [[:en:Category:Future events|Category:Future events]] || ٧٤ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] h9h8xdaqkd0wgzxqnrdwpfixgy6asv9 0 104213 1588981 1398224 2026-06-06T18:58:14Z ~2026-33688-28 76913 زانیاری زیادە 1588981 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = خۆتەقاندنەوە | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[داعش]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی وەرگرتنەوەی مافی ھەزاران موسڵمان و تۆڵە کردنەوەیان لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] دکتۆر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا طاغوتی گەورە [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە تقبله الله تعالی في الشهداء.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] ineb00kqpe9a5fk97fum7q9s00j5weo 1588982 1588981 2026-06-06T19:00:25Z ~2026-33688-28 76913 زانیاری زیاتر 1588982 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = شەهادەتخوازی | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[دەولەی ئیسلامی]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی وەرگرتنەوەی مافی ھەزاران موسڵمان و تۆڵە کردنەوەیان لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] دکتۆر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا طاغوتی گەورە [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە تقبله الله تعالی في الشهداء.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] oyjyuwrw3z5u2vej437mxy8cnc5ulju 1588983 1588982 2026-06-06T19:03:32Z ~2026-33688-28 76913 زانیاری زیاتر 1588983 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = شەهادەتخوازی | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی وەرگرتنەوەی مافی ھەزاران موسڵمان و تۆڵە کردنەوەیان لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] دکتۆر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا طاغوتی گەورە [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە تقبله الله تعالی في الشهداء.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] b9ni6n3m80e26adddqhcpq4fs3ktm1g 1589000 1588983 2026-06-06T21:01:47Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589000 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = شەهادەتخوازی | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی وەرگرتنەوەی مافی ھەزاران موسڵمان و تۆڵە کردنەوەیان لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] دکتۆر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا طاغوتی گەورە [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە تقبله الله تعالی في الشهداء.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] 2biifdakawk88pkwruv6aobls9g1mdb 1589004 1589000 2026-06-06T21:16:49Z Sakura emad 42467 پێداچوونەوەی 1302089ی گەڕاندەوە بۆ پێداچوونەوەی [[Special:Contributions/Hivja|Hivja]] ([[en:User:BrandonXLF/Restorer|گەڕاندنەوە]]) 1589004 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{cite news|last=Warrick|first=Joby|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|title=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|work=[[The Washington Post]]|date=27 October 2019|accessdate=27 October 2019}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{Cite web|last=|first=|date=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹ بڵاوکراوتەوە|title=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|url=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|archive-date= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|access-date=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|website=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = خۆتەقاندنەوە | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد = | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[داعش]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|داعش]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی کوژرانی ھەزاران کەس لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |access-date= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |archive-date= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |access-date=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant }}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |title=وەشانی ئەرشیڤکراو |access-date= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |archive-date= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |dead-url=yes}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] n989hluxiiarlly3ntiqvgjg6f0fbhc 1589005 1589004 2026-06-06T21:18:53Z Sakura emad 42467 پێداچوونەوەی 1589000ی گەڕاندەوە بۆ پێداچوونەوەی [[Special:Contributions/AramBot|AramBot]] ([[en:User:BrandonXLF/Restorer|گەڕاندنەوە]]) 1589005 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = شەهادەتخوازی | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)|دەوڵەتی ئیسلامی]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی وەرگرتنەوەی مافی ھەزاران موسڵمان و تۆڵە کردنەوەیان لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] دکتۆر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا طاغوتی گەورە [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە تقبله الله تعالی في الشهداء.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] 2biifdakawk88pkwruv6aobls9g1mdb 1589006 1589005 2026-06-06T21:20:41Z Sakura emad 42467 گەڕاندنەوەی دەستی ([[m:Special:MyLanguage/User:Jon Harald Søby/diffedit|diffedit]]) 1589006 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = خۆتەقاندنەوە | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[داعش]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی کوژرانی ھەزاران کەس و لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] nl97ai0oho4ettv9nvudglhnl5bexe3 1589012 1589006 2026-06-06T22:28:41Z ~2026-33688-28 76913 وەسف 1589012 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = خۆتەقاندنەوە | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[داعش]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''شێخ ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. تۆڵەی موسڵمانانی کردەوە و بووە هۆی کوشتنی هەزاران کەسی بێ باوەڕ. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] 2o8me9nv7sa4z4mf2dq46dlu0k90xe6 1589016 1589012 2026-06-07T01:41:32Z Sakura emad 42467 دەستکاریی [[Special:Contributions/~2026-33688-28|~2026-33688-28]] ([[User talk:~2026-33688-28|لێدوان]]) بۆ دوایین پێداچوونەوەی [[User:Sakura emad|Sakura emad]] گەڕێندرایەوە 1589006 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی | وێنە = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | قەبارەی وێنە = 200px | لێدوانی وێنە = بەغدادی لە بەندیخانەی بووکا ساڵی ۲۰۰٤ | ناوی کاتی لەدایکبوون = ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی | ڕێکەوتی لەدایکبوون = {{Birth date|١٩٧١|٧|٢٨|df=yes}}<ref name="dob">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Warrick|یەکەم=Joby|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/abu-bakr-al-baghdadi-islamic-states-terrorist-in-chief-dies-at-48/2019/10/27/0d004abc-663d-11e7-8eb5-cbccc2e7bfbf_story.html|سەردێڕ=Abu Bakr al-Baghdadi, extremist leader of Islamic State, dies at 48|ئیش=[[The Washington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = [[سامەڕا]]، [[پارێزگای سەلاحەددین]]، [[عێراقی بەعس|عێراق]]<ref>{{cite press release |title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List |url=https://www.un.org/press/en/2011/sc10405.doc.htm |date=5 October 2011 |publisher=United Nations Security Council, SC/10405 |accessdate=20 July 2014}}</ref><ref>{{cite press release |title=Wanted: Information that brings to justice… Abu Bakr al-Baghdadi |url=https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |date=5 October 2011 |publisher=Rewards for Justice Program |accessdate=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archive-date=29 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329160251/https://rewardsforjustice.net/english/abu_dua.html |archivedate=٢٩ی ئازاری ٢٠١٩ |deadurl=yes}}</ref> | ڕێکەوتی مردن = ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۳۱ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹|سەردێڕ=ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا!|ناونیشان=http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210606211920/http://www.asoyroj.com/new/detail.aspx?=hewal&jmara=19392&Jor=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=۲۲ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰|وێبگە=ماڵپەری ئاسۆی ڕۆژ}}</ref> | شوێنی مردن = [[ئیدلیب]]، [[سووریا]] | ھۆکاری مردن = خۆتەقاندنەوە | شوێنی دۆزینەوەی تەرم = | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[عەرەب]] | ناوەکانی تر = ئەبووبەکر بەغدادی | نەژاد =بەدری | شارومەندێتی = | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = خەلیفەی [[داعش]] (٢٠١٤–٢٠١٩) | ساڵانی چالاکی =٢٠٠٣–٢٠١٩ | خاوەنکار = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant|23px}} [[داعش]] | بەرامبەرەکان = | ھاوسەر = سەجا دولەیمی{{ھن}}ئەسما فەوزی{{ھن}}محەممەد دولەیمی{{ھن}}ئیسرا ڕەجەب مەحەل قەیسی | یار = | منداڵەکان = حوزەیفە بەدری (کوڕ){{ھن}}ھاجەر (کچ) | باوان = عەواد ئیبراھیم عەلی (باوک){{ھن}}عەلیا حوسێن عەلی (دایک) | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = |واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] }} '''ئیبراھیم عەواد ئیبراھیم عەلی سامەڕایی''' ناسراو بە '''ئەبووبەکر بەغدادی''' ({{بە عەرەبی|أبو بکر البغدادی}}؛ ٢٨ی تەممووزی ١٩٧١ لە [[سامەڕا]] – ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ لە [[ئیدلیب]]) یەکەمین خەلیفەی [[دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] لە ساڵی ٢٠١٣ ھەتا ٢٠١٩ بوو. ئەو سەرکردەی گرووپێک بوو کە بووەتە ھۆی کوژرانی ھەزاران کەس و لە تەواوی جیھان. [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] بۆ کوشتن یان گرتنی دکتۆر بەغدادی ١٠ میلیۆن دۆلاری خەڵات دانابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111006155030/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2011/10/174971.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئابی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160817215557/http://www.thenational.ae/world/middle-east/isil-chief-poised-to-become-worlds-most-influential-militant}}</ref><ref>http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726023333/http://time.com/70832/abu-dua-2014-time-100/ |date=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٧ }}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111008092549/http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2011/10/iraq-us-al-qaeda-reward.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کوژران == لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، لەلایەن ھێزەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە [[سووریا]] ئەبووبەکر بەغدادی کوژرا، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ سەرۆکی ئەمریکا [[دۆناڵد ترامپ]] لە [[کۆشکی سپی]] ھەواڵی کوژرانی پشتڕاست کردەوە.<ref>[https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412 أبو بکر البغدادی: ترامب یعلن مقتل زعیم تنظیم الدولة الإسلامیة فی عملیة عسکریة أمریکیة شمالی سوریا] بی بی سی عربیة، نشر فی 27 أکتوبر 2019 ودخل فی 27 أکتوبر 2019. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028140435/https://www.bbc.com/arabic/middleeast-50198412|date=28 أکتوبر 2019}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{ئیسلامی سیاسی}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|شەڕ}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{پۆلی کۆمنز|Abu Bakr al-Baghdadi}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧١]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٩]] [[پۆل:قاعیدە لە عێراق]] [[پۆل:تیرۆریزم لە عێراق]] [[پۆل:ڕەخنەگرانی شیعە]] [[پۆل:ئەندامانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)]] [[پۆل:سیاسەتمەدارە عێراقییەکان]] [[پۆل:ئەو کەسانەی لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە وەک تیرۆریست دەستنیشان کراون]] [[پۆل:دەرچووانی زانکۆی بەغدا]] [[پۆل:سیاسەتمەدارانی سەدەی ٢١ەمی عێراق]] nl97ai0oho4ettv9nvudglhnl5bexe3 0 105305 1588978 1445103 2026-06-06T18:42:18Z ~2026-33688-28 76913 ناوی تەواوی شێخ ئوسامە بن لادنم دانا 1588978 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = محەممەد عومەر | ناوی کاتی لەدایکبوون =عەبدول مەجید محەممەد عومەر |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٠–٦٢<ref name="britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Omar|سەردێڕ=Mohammad Omar: emir of Afghanistan|وێبگە=www.britannica.com}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = ویلایەتی [[قەندەھار]]، [[ئەفغانستان]]<ref name="coll">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Coll|یەکەم١=Steve|سەردێڕ=Looking For Mullah Omar|journal=The New Yorker|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.newyorker.com/magazine/2012/01/23/looking-for-mullah-omar}}</ref><ref name="factbox">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2008/11/17/us-afghan-taliban-omar-idUSTRE4AG1EM20081117 |سەردێڕ=Factbox: Five Facts on Taliban Leader Mullah Mohammad Omar |بڵاوکەرەوە=Reuters |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924135917/http://www.reuters.com/article/2008/11/17/us-afghan-taliban-omar-idUSTRE4AG1EM20081117 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="shane">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Shane|یەکەم١=Scott|سەردێڕ=A Dogged Taliban Chief Rebounds, Vexing U.S.|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/10/11/world/asia/11mullah.html|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|پەڕە=A١}}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|title=Mohammad Omar|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1704228/Mohammad-Omar|date=3 October 2013|accessdate=15 August 2014}}</ref> یان،<ref name="list"/><ref name="list"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mickolus|یەکەم١=Edward F.|دوایین٢=Simmons|یەکەم٢=Susan L.|سەردێڕ=The Terrorist List|بەرگ=Vol. ١|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Praeger Security International|شوێن=Santa Barbara, CA|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٧٤٧١-٥|پەڕە=٢٠٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Z1VuRAcVCEcC&pg=RA3-PA200}}</ref> | ڕێکەوتی مردن ={{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|٢٠١٣|٤|٢٣|١٩٦٠}}<ref>https://www.usatoday.com/story/news/world/2015/07/29/taliban-leader-mullah-omar/30819359/</ref> His death was kept secret by the Taliban for two years until it was revealed in July 2015 by Afghanistan's [[National Directorate of Security]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.msn.com/en-us/news/world/afghan-intelligence-agency-taliban-leader-mullah-omar-died-2-years-ago/ar-AAdEHfW|سەردێڕ=Afghanistan says Taliban leader Mullah Omar died 2 years ago|بڵاوکەرەوە=msn.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190802190124/http://www.msn.com/en-us/news/world/afghan-intelligence-agency-taliban-leader-mullah-omar-died-2-years-ago/ar-AAdEHfW|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = ٢٤ی نیسان ٢٠١٣ | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[ئەفغانستان]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = [[پشتۆن]] | ھاووڵاتی = [[ئەفغانستان]] | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[تاڵیبان|سەرۆکی بزووتنەوەی تاڵیبان]]-سەرۆکی[[میرنشینی ئەفغانستانی ئیسلامی]] | ساڵانی چالاکی = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = پێشەوای باوەڕداران | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[بزووتنەوەی شۆڕشی ئیسلامی و نەتەوەییی ئەفغانستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | ھاوسەر = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان =}} '''محەممەد عومەر''' ناسراو بە '''مەلا عومەر'''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.independent.co.uk/news/people/mullah-mohammed-omar-co-founder-and-leader-of-the-taliban-who-fought-the-soviets-before-presiding-10428546.html |بڵاوکەرەوە=The Independent |سەردێڕ=Mullah Mohammed Omar |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181130033338/https://www.independent.co.uk/news/people/mullah-mohammed-omar-co-founder-and-leader-of-the-taliban-who-fought-the-soviets-before-presiding-10428546.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://carnegie.ru/2015/08/11/where-will-new-taliban-leader-lead-his-people/ielb |بڵاوکەرەوە=Moscow Carnegie Center |سەردێڕ=Where Will the New Taliban Leader Lead His People? |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017001843/http://carnegie.ru/2015/08/11/where-will-new-taliban-leader-lead-his-people/ielb |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |بڵاوکەرەوە=CNN |سەردێڕ=Mullah Omar: Life chapter of Taliban's supreme leader comes to end |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305174422/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174422/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> ناوی تەواوی عەبدول مەجید محەممەد عومەر ڕابەری ڕۆحی بزووتنەوەی [[تاڵیبان]]ە لە ماوەی سالآنی ١٩٩٦ تا ٢٠٠١ یەکێکە لە گەورەترین دواکارەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ھاوشێوەی ئوسامە بنلادن.<ref name="rjfEnglish">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=MullahOmar |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061005050343/http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=MullahOmar |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |سەردێڕ=زانيارى پێشەنگى ويست بۆ شوێنى مەڵا عومەر سەرەوە تا ١٠ دۆلار مليۆن پاداشت |بڵاوکەرەوە=[[بەرنامەى پاداشت بۆ دادوەرى]]، [[United States Department of State|U.S. Department of State]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> مەلا عومەر لە گوندی [[نۆدە]]ی نزیک لە [[قەندەھار]] لە وڵاتی ئەفغانستان لە ساڵی ١٩٥٩ [[لەدایک بوو]]ە لە نەتەوەی [[بشتۆن]]ە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|سیاسەت|ئەفغانستان|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Mullah Omar}} [[پۆل:پەشتوون]] [[پۆل:تاڵیبان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] n0y0m11p35c3nhwi78kqz1ao1vbjkcv 1588979 1588978 2026-06-06T18:43:11Z ~2026-33688-28 76913 پێشگرم دانا 1588979 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = محەممەد عومەر | ناوی کاتی لەدایکبوون =عەبدول مەجید محەممەد عومەر |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٠–٦٢<ref name="britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Omar|سەردێڕ=Mohammad Omar: emir of Afghanistan|وێبگە=www.britannica.com}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = ویلایەتی [[قەندەھار]]، [[ئەفغانستان]]<ref name="coll">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Coll|یەکەم١=Steve|سەردێڕ=Looking For Mullah Omar|journal=The New Yorker|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.newyorker.com/magazine/2012/01/23/looking-for-mullah-omar}}</ref><ref name="factbox">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2008/11/17/us-afghan-taliban-omar-idUSTRE4AG1EM20081117 |سەردێڕ=Factbox: Five Facts on Taliban Leader Mullah Mohammad Omar |بڵاوکەرەوە=Reuters |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924135917/http://www.reuters.com/article/2008/11/17/us-afghan-taliban-omar-idUSTRE4AG1EM20081117 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="shane">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Shane|یەکەم١=Scott|سەردێڕ=A Dogged Taliban Chief Rebounds, Vexing U.S.|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/10/11/world/asia/11mullah.html|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|پەڕە=A١}}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|title=Mohammad Omar|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1704228/Mohammad-Omar|date=3 October 2013|accessdate=15 August 2014}}</ref> یان،<ref name="list"/><ref name="list"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mickolus|یەکەم١=Edward F.|دوایین٢=Simmons|یەکەم٢=Susan L.|سەردێڕ=The Terrorist List|بەرگ=Vol. ١|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Praeger Security International|شوێن=Santa Barbara, CA|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٧٤٧١-٥|پەڕە=٢٠٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Z1VuRAcVCEcC&pg=RA3-PA200}}</ref> | ڕێکەوتی مردن ={{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|٢٠١٣|٤|٢٣|١٩٦٠}}<ref>https://www.usatoday.com/story/news/world/2015/07/29/taliban-leader-mullah-omar/30819359/</ref> His death was kept secret by the Taliban for two years until it was revealed in July 2015 by Afghanistan's [[National Directorate of Security]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.msn.com/en-us/news/world/afghan-intelligence-agency-taliban-leader-mullah-omar-died-2-years-ago/ar-AAdEHfW|سەردێڕ=Afghanistan says Taliban leader Mullah Omar died 2 years ago|بڵاوکەرەوە=msn.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190802190124/http://www.msn.com/en-us/news/world/afghan-intelligence-agency-taliban-leader-mullah-omar-died-2-years-ago/ar-AAdEHfW|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = ٢٤ی نیسان ٢٠١٣ | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[ئەفغانستان]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = [[پشتۆن]] | ھاووڵاتی = [[ئەفغانستان]] | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[تاڵیبان|سەرۆکی بزووتنەوەی تاڵیبان]]-سەرۆکی[[میرنشینی ئەفغانستانی ئیسلامی]] | ساڵانی چالاکی = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = پێشەوای باوەڕداران | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[بزووتنەوەی شۆڕشی ئیسلامی و نەتەوەییی ئەفغانستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | ھاوسەر = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان =}} '''محەممەد عومەر''' ناسراو بە '''مەلا عومەر'''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.independent.co.uk/news/people/mullah-mohammed-omar-co-founder-and-leader-of-the-taliban-who-fought-the-soviets-before-presiding-10428546.html |بڵاوکەرەوە=The Independent |سەردێڕ=Mullah Mohammed Omar |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181130033338/https://www.independent.co.uk/news/people/mullah-mohammed-omar-co-founder-and-leader-of-the-taliban-who-fought-the-soviets-before-presiding-10428546.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://carnegie.ru/2015/08/11/where-will-new-taliban-leader-lead-his-people/ielb |بڵاوکەرەوە=Moscow Carnegie Center |سەردێڕ=Where Will the New Taliban Leader Lead His People? |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017001843/http://carnegie.ru/2015/08/11/where-will-new-taliban-leader-lead-his-people/ielb |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |بڵاوکەرەوە=CNN |سەردێڕ=Mullah Omar: Life chapter of Taliban's supreme leader comes to end |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305174422/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174422/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> ناوی تەواوی عەبدول مەجید محەممەد عومەر ڕابەری ڕۆحی بزووتنەوەی [[تاڵیبان]]ە لە ماوەی سالآنی ١٩٩٦ تا ٢٠٠١ یەکێکە لە گەورەترین دواکارەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ھاوشێوەی شێخ ئوسامە بنلادن.<ref name="rjfEnglish">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=MullahOmar |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061005050343/http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=MullahOmar |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |سەردێڕ=زانيارى پێشەنگى ويست بۆ شوێنى مەڵا عومەر سەرەوە تا ١٠ دۆلار مليۆن پاداشت |بڵاوکەرەوە=[[بەرنامەى پاداشت بۆ دادوەرى]]، [[United States Department of State|U.S. Department of State]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> مەلا عومەر لە گوندی [[نۆدە]]ی نزیک لە [[قەندەھار]] لە وڵاتی ئەفغانستان لە ساڵی ١٩٥٩ [[لەدایک بوو]]ە لە نەتەوەی [[بشتۆن]]ە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|سیاسەت|ئەفغانستان|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Mullah Omar}} [[پۆل:پەشتوون]] [[پۆل:تاڵیبان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] ck4e39jp3jj32qsg90c2vxpig2el9fo 1588980 1588979 2026-06-06T18:52:50Z ~2026-33688-28 76913 زانیاری زیاتر 1588980 wikitext text/x-wiki {{کەسایەتی | ناو = محەممەد عومەر | ناوی کاتی لەدایکبوون =عەبدول مەجید محەممەد عومەر |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٥٠–٦٢<ref name="britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Omar|سەردێڕ=Mohammad Omar: emir of Afghanistan|وێبگە=www.britannica.com}}</ref> | شوێنی لەدایکبوون = ویلایەتی [[قەندەھار]]، [[ئەفغانستان]]<ref name="coll">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Coll|یەکەم١=Steve|سەردێڕ=Looking For Mullah Omar|journal=The New Yorker|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.newyorker.com/magazine/2012/01/23/looking-for-mullah-omar}}</ref><ref name="factbox">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2008/11/17/us-afghan-taliban-omar-idUSTRE4AG1EM20081117 |سەردێڕ=Factbox: Five Facts on Taliban Leader Mullah Mohammad Omar |بڵاوکەرەوە=Reuters |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924135917/http://www.reuters.com/article/2008/11/17/us-afghan-taliban-omar-idUSTRE4AG1EM20081117 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="shane">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Shane|یەکەم١=Scott|سەردێڕ=A Dogged Taliban Chief Rebounds, Vexing U.S.|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2009/10/11/world/asia/11mullah.html|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|پەڕە=A١}}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|title=Mohammad Omar|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1704228/Mohammad-Omar|date=3 October 2013|accessdate=15 August 2014}}</ref> یان،<ref name="list"/><ref name="list"/><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Mickolus|یەکەم١=Edward F.|دوایین٢=Simmons|یەکەم٢=Susan L.|سەردێڕ=The Terrorist List|بەرگ=Vol. ١|ڕێکەوت=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=Praeger Security International|شوێن=Santa Barbara, CA|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٧٤٧١-٥|پەڕە=٢٠٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Z1VuRAcVCEcC&pg=RA3-PA200}}</ref> | ڕێکەوتی مردن ={{ڕێکەوتی مەرگ و تەمەن|٢٠١٣|٤|٢٣|١٩٦٠}}<ref>https://www.usatoday.com/story/news/world/2015/07/29/taliban-leader-mullah-omar/30819359/</ref> His death was kept secret by the Taliban for two years until it was revealed in July 2015 by Afghanistan's [[National Directorate of Security]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.msn.com/en-us/news/world/afghan-intelligence-agency-taliban-leader-mullah-omar-died-2-years-ago/ar-AAdEHfW|سەردێڕ=Afghanistan says Taliban leader Mullah Omar died 2 years ago|بڵاوکەرەوە=msn.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190802190124/http://www.msn.com/en-us/news/world/afghan-intelligence-agency-taliban-leader-mullah-omar-died-2-years-ago/ar-AAdEHfW|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئابی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | شوێنی مردن = | ھۆکاری مردن = | ڕێکەوتی مردن = ٢٤ی نیسان ٢٠١٣ | شوێنی گۆڕ = | نیشتەجێ = | نەتەوە = [[ئەفغانستان]] | ناوەکانی تر = | نەژاد = [[پشتۆن]] | ھاووڵاتی = [[ئەفغانستان]] | ڕادەی خوێندەواری = | دایەن = | پیشە = [[تاڵیبان|سەرۆکی بزووتنەوەی تاڵیبان]]-سەرۆکی[[میرنشینی ئەفغانستانی ئیسلامی]] | ساڵانی چالاکی = | شار = | مووچە = | دارایی = | باڵا = | کێش = | ناسراو بەھۆی = | سەرناو = پێشەوای باوەڕداران | وادە = | پێشوو = | جێگر = | حیزب = [[بزووتنەوەی شۆڕشی ئیسلامی و نەتەوەییی ئەفغانستان]] | بەرامبەرەکان = | ئایین = [[ئیسلام]] | ھاوسەر = | منداڵەکان = | دایک و باوک = | خزمەکان = | پەیوەندییەکان = | خەڵاتەکان = | واژوو = | ماڵپەڕ = | پەراوێزەکان =}} '''محەممەد عومەر''' ناسراو بە '''مەلا عومەر'''<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.independent.co.uk/news/people/mullah-mohammed-omar-co-founder-and-leader-of-the-taliban-who-fought-the-soviets-before-presiding-10428546.html |بڵاوکەرەوە=The Independent |سەردێڕ=Mullah Mohammed Omar |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181130033338/https://www.independent.co.uk/news/people/mullah-mohammed-omar-co-founder-and-leader-of-the-taliban-who-fought-the-soviets-before-presiding-10428546.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://carnegie.ru/2015/08/11/where-will-new-taliban-leader-lead-his-people/ielb |بڵاوکەرەوە=Moscow Carnegie Center |سەردێڕ=Where Will the New Taliban Leader Lead His People? |ڕێکەوت=١١ی ئابی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181017001843/http://carnegie.ru/2015/08/11/where-will-new-taliban-leader-lead-his-people/ielb |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |بڵاوکەرەوە=CNN |سەردێڕ=Mullah Omar: Life chapter of Taliban's supreme leader comes to end |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی شوباتی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160305174422/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174422/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-1260772 |date= ٥ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> ناوی تەواوی عەبدول مەجید محەممەد عومەر ڕابەری ڕۆحی بزووتنەوەی [[تاڵیبان]]ە لە ماوەی سالآنی ١٩٩٦ تا ٢٠٠١ یەکێکە لە گەورەترین دواکارەکانی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ھاوشێوەی شێخ ئوسامە بنلادن.<ref name="rjfEnglish">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=MullahOmar |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20061005050343/http://www.rewardsforjustice.net/english/index.cfm?page=MullahOmar |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ |سەردێڕ=زانيارى پێشەنگى ويست بۆ شوێنى مەڵا عومەر سەرەوە تا ١٠ دۆلار مليۆن پاداشت |بڵاوکەرەوە=[[بەرنامەى پاداشت بۆ دادوەرى]]، [[United States Department of State|U.S. Department of State]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩}}</ref> مەلا عومەر لە گوندی [[نۆدە]]ی نزیک لە [[قەندەھار]] لە وڵاتی ئەفغانستان لە ساڵی ١٩٥٩ [[لەدایک بوو]]ە لە نەتەوەی [[بشتۆن|پەشتوون]]. یەکێک لە قسە زۆر کاریگەرەکانی مەلا عومەر ئەوەیە کە فەتحی شوێنێکی کردبوو و ئەو شوێنە بت و پەیکەری زۆری لێبوو، یوسف قەڕزاوی کە زۆر بە بێ شەرمانە وتیە مەلا عومەر کە ئایا ئەو بتانە بۆ نافرۆشیت؟ مەلا عومەر فەرمووی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |last=DOI Desativado |first=DOI Desativado |ڕێکەوت=2019-07-17 |سەردێڕ=DOI Desativado |ناونیشان=https://doi.org/10.29327/7.1840 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-06 |وێبگە=doi.org}}</ref> ( من لە قیامەتدا ئەمەوێ بانگ بکرێم بە عومەری بتشکێن نەک عومەری بت فرۆش ) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسلام|سیاسەت|ئەفغانستان|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Mullah Omar}} [[پۆل:پەشتوون]] [[پۆل:تاڵیبان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٢٠ەم]] cqi6gcr0160ne45kh1u81g1xr8jtwpn 0 120631 1588953 1574809 2026-06-06T15:56:40Z ~2026-33602-19 76909 /* */ 1588953 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction |name = سوپای ئازادی سووریا |native_name = {{lang|ar|الجیش السوري الحر}} |war = [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]{{ھن}}[[شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ ٢٠٢٠]] (گوایە) |image =[[File:Flag of Syria (2025-).svg|200px]] |active =٢٩ی تەممووزی ٢٠١١-٢٠٢٥ |headquarters=|area=|size = ٢٥٬٠٠٠ <small>(کۆتایی ٢٠١١)</small><ref name="telegraph.co.uk"/><ref name=telegrNov2011/>{{ھن}}٤٠٬٠٠٠–٥٠٬٠٠٠ <small>(٢٠١٣)</small><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cockburn|یەکەم=Patrick|سەردێڕ=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref>{{ھن}}35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015"/> |clans =[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]] |leaders=|status=| leader1_title = Leadership | leader1_name = Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14) |allies = '''ئێستا:''' * {{TUR}} ({{small|٢٠١١–ئێستا}}) * {{QAT}} ({{small|٢٠١١–ئێستا}}) * {{UKR}} ({{small|٢٠٢٢–ئێستا}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Oct. 16|یەکەم=Members of the Turkish-backed Free Syrian Army wave on top of a vehicle as they drive back to their base camp on|دوایین٢=Akcakale|یەکەم٢=2019 in|دوایین٣=Images|یەکەم٣=Turkey-Burak Kara/Getty|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Syrian opposition backs Ukraine in stand against Russian army - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2022/03/syrian-opposition-backs-ukraine-stand-against-russian-army|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.al-monitor.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Opinion {{!}} A Syrian rebel commander’s advice to Ukrainians on how to fight Russian invaders|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/02/28/syrian-rebels-have-advice-for-ukrainian-fighters-on-fighting-russians/|newspaper=Washington Post|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٤|issn=0190-8286|زمان=en-US|یەکەم=Josh|دوایین=Rogin}}</ref> * {{AZE}} (ڕەتکرایەوە لەلایەن ئازەربایجانەوە) ({{small|٢٠٢٠}}) '''پێشتر:''' * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[بەرەی نوسرە]] (ھەندێک جار) * {{flagicon image|AQMI_Flag_asymmetric.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=وەلید|یەکەم=ئیبن|سەردێڕ=سوپای ئازادی سووریا و داعش پێکەوە سەرکەوتن لە بنکەی ئاسمانی مینەخ ڕادەگەیەنن لە ساڵی ۲۰۱۳|ناونیشان=https://mobile.twitter.com/walid970721/status/1087890808097947649|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=۱٤ کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|وێبگە=تویتەر}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش= [[New York Times]]|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/08/09/world/middleeast/as-foreign-fighters-flood-syria-fears-of-a-new-extremist-haven.html/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Metalheadviking|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Det Opåverkade Sinnet: ISIS: "Vi har goda relationer med våra bröder inom FSA".|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Det Opåverkade Sinnet}}</ref>(٢٠١٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|۲۰۱۲–۱۷}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|وتەگێڕانەوە=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|۲۰۱۱–۱۷}}) * {{GBR}} ({{small|۲۰۱۱–۱٨}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|newspaper = The Telegraph|دوایین١= Ensor|یەکەم١= Josie|دوایین٢= Oliphant|یەکەم٢= Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|agency=AFP|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|٢٠١٤–١٨}}) * {{NOR}} ({{small|۱۷–۲۰۱٦}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|۲۰۱۳–۱٨}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Ido |۲۰۱۲–۱٤}}) * {{BHR}} ({{small|۲۰۱۲–۱٦}}) * {{ARE}} ({{small|۲۰۱۲–۱٦}}) * {{JOR}} ({{small|۲۰۱۲–۱۷}}) * {{EGY}} ({{small|۲۰۱۲–۱۳}}) |opponents = *{{flagicon|Syria}} [[سووریا]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Iraq}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[بەرەی نوسرە]] (ھەندێک جار) * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[لیوای فاتمیون]] * {{flag|China}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Armenia}} * {{flag|Artsakh}} * {{flagicon image|AQMI_Flag_asymmetric.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]}} '''سوپای ئازادی سووریا''' ({{بە عەرەبی|الجیش السوري الحر}}) ھێزێکی سەربازییە لە کۆمەڵێک ئەفسەری سوپای ڕژێمی بەعسی سووریا، کە لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ٢٠١١ بە مەبەستی پاراستنی خۆپێشاندەرانی [[سووریا]] و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد بە ڕابەرایەتیی ڕیاز ئەسعەد پێک هات. == ھۆکاری دورستبوونی == دوای ئەوەی زنجیرەخۆپێشاندانێک لە ڕێکەوتی [[١٥ی ئازار]]ی ٢٠١١ وڵاتی [[سووریا]] ئەنجام درا سوپای سووریای عەرەبی و دەزگا ئەمنییەکانی ئەو وڵاتە بە فەرمانی بەشار ئەسەد ڕووبەڕووی خۆپێشاندەران بوونەوە، لە ئەنجامدا ڕێژەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی بە دەستی ھێزەکانی ئەو وڵاتە کوژران بە جۆرێک کە تا ڕێکەوتی [[١٠ی شوبات]]ی ٢٠١٢ ژمارەی کوژراو و بریندارەکانی خۆپێشاندانەکانی سووریا گەیشتە ٨١٦١ کەس، بۆیە لەم ھەلومەرجەدا لەلایەن خۆپێشاندەران و بەشێک لەو ئەفسەرانەی لە سوپای ڕژێمی ئەسەد جیاببوونەوە، بیر لە دورستکردنی ھێزێک کرایەوە بۆ پارستنی خۆپێشاندەران و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد؛ ھەندێک ھەرێمی وەکوو [[عەرەبستانی سعوودی]] و [[قەتەر]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیمارت]] دواتریش [[تورکیا]] و ھێزی نێودەڵەتی وەک [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ڕۆلیان ھەبوو لە دورستبوونی ئەم سوپایە و پشتیوانییان کردوون. == فەرماندەکانی == * فەرماندەی گشتیی سوپا: ڕیاز مووسا ئەسعەد * جێگری فەرماندەی گشتی: ئەحەمەد حیجازی * فەرماندەی کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب: عەبدولستار یونسۆ * فەرماندەی کەتیبەی ئازاد: ئیبراھیم مەجبوور * فەرماندەی کەتیبەی سەلاحەدین: عەلەئەدین * فەرماندەی کەتیبەی ئەلئەبابیل: عەمار ئەلواوی * فەرماندەی کەتیبەی ئەلقاشوش: ئەیھام کوردی == کەتیبەکانی == {{Image label begin|image=Syria-blank-governorates.png|width=400|float=left}} {{Image label|x=0.1325|y=0.6525|scale=400|text=''کەتیبەی مەعاوییە''}} {{Image label|x=0.2375|y=0.7125|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەبو عوبەیدە کوڕی جەراح|ک. ئەبو عوبەیدە]]}} {{Image label|x=0.0175|y=0.7225|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.07|y=0.7825|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلعەمری]]}} {{Image label|x=0.1775|y=0.7975|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.305|y=0.5075|scale=400|text=[[کەتیبەی خالیدی کوڕی وەلید|کەتیبەی خالید]]}} {{Image label|x=0.0725|y=0.4225|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.06|y=0.3025|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.245|y=0.3725|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلقاشوش]]}} {{Image label|x=0.1675|y=0.2525|scale=400|text=[[کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب|کەتیبەی ھەمزە]]}} {{Image label|x=0.28|y=0.19|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلئەبابیل]]}} {{Image label|x=0.4475|y=0.24|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.6525|y=0.39|scale=400|text=[[کەتیبەی مەعاز ئەلرکاز|مەعاز]]}} {{Image label|x=0.6625|y=0.15|scale=400|text=}} {{Image label end}} * کەتیبەی خالیدی کوڕی وەلید لە [[پارێزگای حومس]] * کەتیبەی ئەلقاشوش لە [[پارێزگای حەما]] * کەتیبەی ئەبو فیدا لە باکووری [[پارێزگای حەما]] * کەتیبەی مەعاز ئەلرکاز لە [[پارێزگای دەیرەلزۆر]] * کەتیبەی ئەڵلاو ئەکبەر لە شاری ئەلبوکەمال سەر بە [[پارێزگای دەیرەلزۆر]] * کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب لە چیای زوایە لە [[پارێزگای ئیدلیب]] * کەتیبەی ئەلئەبابیل لە [[پارێزگای حەلەب]] * کەتیبەی ئەل ئەلھەرمووش لە [[پارێزگای ئیدلیب]] * کەتیبەی مەعاویی کوڕی ئەبو سوفیان لە [[پارێزگای دیمەشق|دیمەشق]] * کەتیبەی ئەبو عوبەیدە کوڕی جەراح لە [[پارێزگای ڕیف دیمەشق|ڕیف دیمەشق]] * کەتیبەی ئەلعەمری لە [[پارێزگای دەرعا|دەرعا]] * کەتیبەی شەھید ئەحەمەد خەلەف لە[[پارێزگای دەرعا|دەرعا]] * کەتیبەی ئەلرەشیدلە [[پارێزگای ڕەققە]] * کەتیبەی جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711115117/http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army/ |date=١١ی تەممووزی ٢٠١٧}} * http://www.hrw.org/ar/news/2012/03/20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115410/http://www.hrw.org/ar/news/2012/03/20 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٥}} * http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 * http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/02/02/The-Free-Syrian-Army-4-000-or-60-000-.html * http://www.understandingwar.org/report/free-syrian-army * [[:ar:الجیش السوری الحر|الجیش السوری الحر ویکیبیدیا، الموسوعة الحرة]] {{تووڵی دەروازە|سووریا|سیاسەت|ئاسیا|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|Free Syrian Army}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:سووریا لە ٢٠١١]] [[پۆل:سووریا لە ٢٠١٣]] [[پۆل:سیاسەتی سووریا]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان لە سووریا]] [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:سوپای سووریای ئازاد]] 7amz1r9lqcpj7rba1hnmggkfif0himz 1588954 1588953 2026-06-06T15:58:12Z ~2026-33602-19 76909 /* */ 1588954 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction |name = سوپای ئازادی سووریا |native_name = {{lang|ar|الجیش السوري الحر}} |war = [[شەڕی ناوخۆیی سووریا]]{{ھن}}[[شەڕی ناگۆرنۆ-قەرەباغ ٢٠٢٠]] (گوایە) |image =[[File:Flag of Syria (2025-).svg|200px]] |active =٢٩ی تەممووزی ٢٠١١-٢٠٢٥ |headquarters=|area=|size = ٢٥٬٠٠٠ <small>(کۆتایی ٢٠١١)</small><ref name="telegraph.co.uk"/><ref name=telegrNov2011/>{{ھن}}٤٠٬٠٠٠–٥٠٬٠٠٠ <small>(٢٠١٣)</small><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cockburn|یەکەم=Patrick|سەردێڕ=West suspends aid for Islamist rebels in Syria, underlining their disillusionment with those forces opposed to President Bashar al-Assad|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/west-suspends-aid-for-islamist-rebels-in-syria-underlining-their-disillusionment-with-those-forces-opposed-to-president-bashar-alassad-8998891.html|newspaper=The Independent|ڕێکەوت=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref>{{ھن}}35,000 <small>(2015)</small><ref name="ISWDec2015"/> |clans =[[#Armed groups with the Free Syrian Army|See section]] |leaders=|status=| leader1_title = Leadership | leader1_name = Mostly decentralized, nominally unified under the [[Supreme Military Council (Syria)|Supreme Military Council]] (2012–14) |allies = '''ئێستا:''' * {{TUR}} ({{small|٢٠١١–٢٠٢٥}}) * {{QAT}} ({{small|٢٠١١–٢٠٢٥}}) * {{UKR}} ({{small|٢٠٢٢–٢٠٢٥}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Oct. 16|یەکەم=Members of the Turkish-backed Free Syrian Army wave on top of a vehicle as they drive back to their base camp on|دوایین٢=Akcakale|یەکەم٢=2019 in|دوایین٣=Images|یەکەم٣=Turkey-Burak Kara/Getty|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Syrian opposition backs Ukraine in stand against Russian army - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East|ناونیشان=https://www.al-monitor.com/originals/2022/03/syrian-opposition-backs-ukraine-stand-against-russian-army|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٤|وێبگە=www.al-monitor.com|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Opinion {{!}} A Syrian rebel commander’s advice to Ukrainians on how to fight Russian invaders|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/02/28/syrian-rebels-have-advice-for-ukrainian-fighters-on-fighting-russians/|newspaper=Washington Post|ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٤|issn=0190-8286|زمان=en-US|یەکەم=Josh|دوایین=Rogin}}</ref> * {{AZE}} (ڕەتکرایەوە لەلایەن ئازەربایجانەوە) ({{small|٢٠٢٠}}) '''پێشتر:''' * {{flagicon image|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[بەرەی نوسرە]] (ھەندێک جار) * {{flagicon image|AQMI_Flag_asymmetric.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=وەلید|یەکەم=ئیبن|سەردێڕ=سوپای ئازادی سووریا و داعش پێکەوە سەرکەوتن لە بنکەی ئاسمانی مینەخ ڕادەگەیەنن لە ساڵی ۲۰۱۳|ناونیشان=https://mobile.twitter.com/walid970721/status/1087890808097947649|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=۱٤ کانوونی دووەمی ۲۰۲۱|وێبگە=تویتەر}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش= [[New York Times]]|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2013/08/09/world/middleeast/as-foreign-fighters-flood-syria-fears-of-a-new-extremist-haven.html/</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Metalheadviking|ڕێکەوت=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤|سەردێڕ=Det Opåverkade Sinnet: ISIS: "Vi har goda relationer med våra bröder inom FSA".|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Det Opåverkade Sinnet}}</ref>(٢٠١٣)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|۲۰۱۲–۱۷}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|وتەگێڕانەوە=Returning from a summit in the Saudi capital last week, opposition leaders say they were told directly by the foreign minister, Adel al-Jubeir, that Riyadh was disengaging.|۲۰۱۱–۱۷}}) * {{GBR}} ({{small|۲۰۱۱–۱٨}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|newspaper = The Telegraph|دوایین١= Ensor|یەکەم١= Josie|دوایین٢= Oliphant|یەکەم٢= Roland}}</ref> * {{FRA}} ({{small|agency=AFP|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئازاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190327102217/https://www.enca.com/hollande-confirms-french-delivery-arms-syrian-rebels|٢٠١٤–١٨}}) * {{NOR}} ({{small|۱۷–۲۰۱٦}})<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|۲۰۱۳–۱٨}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Ido |۲۰۱۲–۱٤}}) * {{BHR}} ({{small|۲۰۱۲–۱٦}}) * {{ARE}} ({{small|۲۰۱۲–۱٦}}) * {{JOR}} ({{small|۲۰۱۲–۱۷}}) * {{EGY}} ({{small|۲۰۱۲–۱۳}}) |opponents = *{{flagicon|Syria}} [[سووریا]] * {{flag|Iran}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Iraq}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Flag of the Al-Nusra Front.svg}} [[بەرەی نوسرە]] (ھەندێک جار) * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[حیزبوڵڵای لوبنان|حیزبوڵڵا]] * {{flagicon image|Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas SSI.svg}} [[Liwa Abu al-Fadhal al-Abbas]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Flag of the Ba'ath Party.svg}} [[Ba'ath Brigades]] * {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[لیوای فاتمیون]] * {{flag|China}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|Armenia}} * {{flag|Artsakh}} * {{flagicon image|AQMI_Flag_asymmetric.svg}} [[دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام]]}} '''سوپای ئازادی سووریا''' ({{بە عەرەبی|الجیش السوري الحر}}) ھێزێکی سەربازییە لە کۆمەڵێک ئەفسەری سوپای ڕژێمی بەعسی سووریا، کە لە ٢٩ی تەممووزی ساڵی ٢٠١١ بە مەبەستی پاراستنی خۆپێشاندەرانی [[سووریا]] و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد بە ڕابەرایەتیی ڕیاز ئەسعەد پێک هات. == ھۆکاری دورستبوونی == دوای ئەوەی زنجیرەخۆپێشاندانێک لە ڕێکەوتی [[١٥ی ئازار]]ی ٢٠١١ وڵاتی [[سووریا]] ئەنجام درا سوپای سووریای عەرەبی و دەزگا ئەمنییەکانی ئەو وڵاتە بە فەرمانی بەشار ئەسەد ڕووبەڕووی خۆپێشاندەران بوونەوە، لە ئەنجامدا ڕێژەیەکی زۆر خەڵکی مەدەنی بە دەستی ھێزەکانی ئەو وڵاتە کوژران بە جۆرێک کە تا ڕێکەوتی [[١٠ی شوبات]]ی ٢٠١٢ ژمارەی کوژراو و بریندارەکانی خۆپێشاندانەکانی سووریا گەیشتە ٨١٦١ کەس، بۆیە لەم ھەلومەرجەدا لەلایەن خۆپێشاندەران و بەشێک لەو ئەفسەرانەی لە سوپای ڕژێمی ئەسەد جیاببوونەوە، بیر لە دورستکردنی ھێزێک کرایەوە بۆ پارستنی خۆپێشاندەران و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد؛ ھەندێک ھەرێمی وەکوو [[عەرەبستانی سعوودی]] و [[قەتەر]] و [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیمارت]] دواتریش [[تورکیا]] و ھێزی نێودەڵەتی وەک [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] ڕۆلیان ھەبوو لە دورستبوونی ئەم سوپایە و پشتیوانییان کردوون. == فەرماندەکانی == * فەرماندەی گشتیی سوپا: ڕیاز مووسا ئەسعەد * جێگری فەرماندەی گشتی: ئەحەمەد حیجازی * فەرماندەی کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب: عەبدولستار یونسۆ * فەرماندەی کەتیبەی ئازاد: ئیبراھیم مەجبوور * فەرماندەی کەتیبەی سەلاحەدین: عەلەئەدین * فەرماندەی کەتیبەی ئەلئەبابیل: عەمار ئەلواوی * فەرماندەی کەتیبەی ئەلقاشوش: ئەیھام کوردی == کەتیبەکانی == {{Image label begin|image=Syria-blank-governorates.png|width=400|float=left}} {{Image label|x=0.1325|y=0.6525|scale=400|text=''کەتیبەی مەعاوییە''}} {{Image label|x=0.2375|y=0.7125|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەبو عوبەیدە کوڕی جەراح|ک. ئەبو عوبەیدە]]}} {{Image label|x=0.0175|y=0.7225|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.07|y=0.7825|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلعەمری]]}} {{Image label|x=0.1775|y=0.7975|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.305|y=0.5075|scale=400|text=[[کەتیبەی خالیدی کوڕی وەلید|کەتیبەی خالید]]}} {{Image label|x=0.0725|y=0.4225|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.06|y=0.3025|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.245|y=0.3725|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلقاشوش]]}} {{Image label|x=0.1675|y=0.2525|scale=400|text=[[کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب|کەتیبەی ھەمزە]]}} {{Image label|x=0.28|y=0.19|scale=400|text=[[کەتیبەی ئەلئەبابیل]]}} {{Image label|x=0.4475|y=0.24|scale=400|text=}} {{Image label|x=0.6525|y=0.39|scale=400|text=[[کەتیبەی مەعاز ئەلرکاز|مەعاز]]}} {{Image label|x=0.6625|y=0.15|scale=400|text=}} {{Image label end}} * کەتیبەی خالیدی کوڕی وەلید لە [[پارێزگای حومس]] * کەتیبەی ئەلقاشوش لە [[پارێزگای حەما]] * کەتیبەی ئەبو فیدا لە باکووری [[پارێزگای حەما]] * کەتیبەی مەعاز ئەلرکاز لە [[پارێزگای دەیرەلزۆر]] * کەتیبەی ئەڵلاو ئەکبەر لە شاری ئەلبوکەمال سەر بە [[پارێزگای دەیرەلزۆر]] * کەتیبەی ھەمزە ئەلخەتیب لە چیای زوایە لە [[پارێزگای ئیدلیب]] * کەتیبەی ئەلئەبابیل لە [[پارێزگای حەلەب]] * کەتیبەی ئەل ئەلھەرمووش لە [[پارێزگای ئیدلیب]] * کەتیبەی مەعاویی کوڕی ئەبو سوفیان لە [[پارێزگای دیمەشق|دیمەشق]] * کەتیبەی ئەبو عوبەیدە کوڕی جەراح لە [[پارێزگای ڕیف دیمەشق|ڕیف دیمەشق]] * کەتیبەی ئەلعەمری لە [[پارێزگای دەرعا|دەرعا]] * کەتیبەی شەھید ئەحەمەد خەلەف لە[[پارێزگای دەرعا|دەرعا]] * کەتیبەی ئەلرەشیدلە [[پارێزگای ڕەققە]] * کەتیبەی جەعفەری کوڕی ئەبوو تالیب == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} * http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711115117/http://www.joshualandis.com/blog/free-syrian-army-established-to-fight-the-syrian-army/ |date=١١ی تەممووزی ٢٠١٧}} * http://www.hrw.org/ar/news/2012/03/20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115410/http://www.hrw.org/ar/news/2012/03/20 |date= ٢ی نیسانی ٢٠١٥}} * http://www.ibtimes.com/four-years-later-free-syrian-army-has-collapsed-1847116 * http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2015/02/02/The-Free-Syrian-Army-4-000-or-60-000-.html * http://www.understandingwar.org/report/free-syrian-army * [[:ar:الجیش السوری الحر|الجیش السوری الحر ویکیبیدیا، الموسوعة الحرة]] {{تووڵی دەروازە|سووریا|سیاسەت|ئاسیا|شەڕ|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|Free Syrian Army}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:سووریا لە ٢٠١١]] [[پۆل:سووریا لە ٢٠١٣]] [[پۆل:سیاسەتی سووریا]] [[پۆل:ناڕەزایییەکان لە سووریا]] [[پۆل:شەڕی ناوخۆیی سووریا]] [[پۆل:شەڕەکانی سووریا]] [[پۆل:سوپای سووریای ئازاد]] gq3j6gw7ol4v460ojrlkpiuxwhx677f 0 139870 1588943 1575145 2026-06-06T14:35:16Z Hivja 64112 /* */ 1588943 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق | ناوی خۆماڵی = {{native name|ar|مجلس النواب|italics=off}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = عەرەبی | ناو_وەک_خۆی = | خول = [[خولی پێنجەمی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|پێنجەم]] | ئاڕم = Logo of the Council of Representatives of Iraq.png | سەرنووسی_ئاڕم = | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = [[تاک پەرلەمانی]] | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خول = | دامەزراندن = ٢٠٠٥ | جیابوونەوە = [[کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکان]] | پێشینە = [[ژووری نوێنەرانی عێراق|ژووری نوێنەران]]{{ھن}}[[ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراقی بەعس|ئەنجومەنی نیشتمانی]] | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = [[پێڕستی سەرۆکەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|سەرۆک]] | سەرکردە١ = [[ھەيبەت حەلبوسی]] | حیزب١ = ([[سیاسەتوان]]) | ھەڵبژاردن١ = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | جۆری_سەرکردە٢ = جێگری یەکەمی سەرۆک | سەرکردە٢ = [[عەدنان فەيحان]] | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ | جۆری_سەرکردە٣ = جێگری دووەمی سەرۆک | سەرکردە٣ = [[فەرهاد ئەتروشی]] | حیزب٣ = ([[پارتی دیموکراتی کوردستان]]) | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=شاخەوان عەبدوڵا بە جێگری دووەمی سەرۆکی پەرلەمانی عێراق هەڵبژێردرا|ناونیشان=http://www.nrttv.com/detail/6690|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=ئێن ئاڕ تی تیڤی}}</ref> | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | جۆری_سەرکردە٥ = | سەرکردە٥ = | حیزب٥ = | ھەڵبژاردن٥ = | جۆری_سەرکردە٦ = | سەرکردە٦ = | حیزب٦ = | ھەڵبژاردن٦ = | کورسییەکان = ٣٢٩ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Iraq Parliament 2025.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = مۆری ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#42B6AD|border=darkgray}} [[ھاوپەیمانیی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان]] (٤٦) * {{Color box|{{party color|Progress Party (Iraq)}}|border=darkgray}} [[حیزبی تەقەدووم]] (٢٨) * {{Color box|#FF0000|border=darkgray}} [[ھاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسا]] (٢٧) * {{Color box|#A8B11D|border=darkgray}} [[بەرەی سادقوون]] (٢٧) * {{Color box|{{party color|Kurdistan Democratic Party}}|border=darkgray}} [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] (٢٦) * {{Color box|#0d9a3a|border=darkgray}} [[ڕێکخراوەی بەدر]] (١٨) * {{Color box|#00A550|border=darkgray}} [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] (١٥) * {{Color box|#3CA852|border=darkgray}} [[ھاوپەیمانیی عەزم]] (١١) * {{Color box|#81c8a9|border=darkgray}} [[ئیشراقەت کانوون]] (٨) * {{Color box|#ad2384|border=darkgray}} [[ھاوپەیمانیی تەسمیم]] (٦) * {{Color box|#7F0284|border=darkgray}} [[ڕەوتی ھەڵوێستی نیشتیمانی]] (٥) * {{Color box|#673301|border=darkgray}} [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان]] (٥) * {{Color box|#ff681f|border=darkgray}} [[جووڵانەوەی نەوەی نوێ]] (٣) * {{Color box|#ff681f|border=darkgray}} [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]] (١) * {{Color box|#d0d0d0|border=darkgray}} ئەوانەی تر (١١٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتەکان٢ = | کۆمیتە_دەمییەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = [[یەک ڕای ڕانەگوێزراو]] {{small|(لەدوای ٢٠١٩)}} | سیستەمی_دەنگدان٢ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥|١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥]] | دوایین_ھەڵبژاردن٢ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = ٢٠٢٩ | ھەڵبژاردنی_داھاتوو٢ = | ژووری_دانیشتن = Baghdad Convention Center inside.jpg | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = [[ناوچەی سەوز]]، [[بەغدا]]، [[عێراق]] | ماڵپەر = {{URL|http://www.parliament.iq|www.parliament.iq}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق''' یان '''پەرلەمانی عێراق''' ({{بە عەرەبی|مجلس النواب العراقي}}) ناوەندی بڕیار و دەسەڵاتی شەرعییە لە [[عێراق]]. لە ئێستادا ٣٢٩ ئەندام لە پەرلەماندا ھەن و باڵەخانەکەی دەکەوێتە [[ناوچەی سەوز]] لە [[بەغدا]]. بە چوار ساڵ جارێک ھەڵبژاردن بۆ پەرلەمانی عێراق دەکرێت، کۆتاجار لە [[ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، ٢٠٢٥|تشرینی دووەمی ٢٠٢٥]] ئەنجامدرا. لە ئێستادا [[موحسین مەندەلاوی]] سەرۆکی پەرلەمانی عێراقە. == مێژوو == === سەردەمی پاشایەتی: ١٩٢١–١٩٥٨ === ئەنجومەنی دامەزرێنەری [[شانشینی عێراق]] لە ساڵی ١٩٢٤ ھەڵبژێردرا و دەستوورێکی عێراقیی نووسییەوە کە داوای سیستەمێکی پاشایەتیی دەستووریی دەکرد. یەکەم پەرلەمانی ھەڵبژێردراوی عێراق دوای نووسینەوەی دەستوور و دامەزراندنی سیستەمی پاشایەتیی دەستووری لە ساڵی ١٩٢٥ پێکھێنرا. دەستووری ساڵی ١٩٢٥ داوای پەرلەمانێکی دەکرد بە ناوی «ئەنجومەنی ئوممە» کە لە دوو ئەنجومەن پێکدەھات: ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پایەبەرزان (الأعیان). ئەنجومەنی نوێنەران لەسەر بنەمای مافی دەنگدان بۆ کەسانی شایستە ھەڵدەبژێردرا. [[ئەنجومەنی پیران]] (ئەنجومەنی پایەبەرزان) لەلایەن پاشاوە دادەمەزرێنرا. لە نێوان ساڵی ١٩٢٥ و کودەتای ساڵی ١٩٥٨، شازدە ھەڵبژاردنی یاسادانان ئەنجامدرا. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٥٣، ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو. دوای مشتومڕ لەسەر جێبەجێکردنی ئەوەی پێی دەگوترا پەیمانی بەغدا، سەرۆک وەزیران [[نووری سەعید|نووری پاشا سەعید]] داوای ھەڵبژاردنی لە ساڵی دواتردا کرد، لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٤. پەرلەمان دوای ماوەیەکی کورت ھەڵوەشێنرایەوە و بەپێی مەرسوم دەستی بە حوکمڕانی کرد، بەڵام [[ئۆپۆزسیۆن]] ناچاری کرد سێیەم ھەڵبژاردن لە ماوەی سێ ساڵدا ئەنجام بدات. دووەم ھەڵبژاردنی ١٩٥٤ زۆر گەندەڵ بوو، دووژمنە سیاسییەکانی سەعید قەدەغە کران لە خۆپاڵاوتن، و بە شێوەیەکی بەرفراوان فشاری دەخرایە سەر دەنگدەران. ئەنجومەن جارێکی تر ھەڵپەسێردرا. دوایین پەرلەمان لە سەردەمی [[پاشایەتی]]دا لە مانگی ئایاری ١٩٥٨ ھەڵبژێردرا. === سەردەمی کۆماری: ١٩٥٨–١٩٧٩ === لە ساڵی ١٩٥٨ [[کۆماریخوازی|سیستمی کۆماری]] ڕاگەیەنرا، و [[سیستەمی پاشایەتی]] و [[پەرلەمان]] ھەڵوەشێنرانەوە بەھۆی [[شۆڕشی ١٤ی تەممووز|جووڵانەوەی ١٤ی تەممووز]] لەلایەن [[ڕێکخراوی ئەفسەرانی ئازاد]] بە سەرکردایەتیی [[عەبدولکەریم قاسم]]. پاشان کودەتای ساڵی ١٩٦٣ ھات کە لەلایەن [[حیزبی بەعس|حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستی]]یەوە ئەنجامدرا. === حوکمڕانیی [[سەددام حوسێن]]: ١٩٧٩–٢٠٠٣ === لە ساڵی ١٩٧٠ بەپێی [[دەستووری عێراق]] ئەنجومەنێک دامەزرا و ناوی لێنرا [[ئەنجومەنی نیشتمانی]]. لەگەڵ ئەوەشدا، ھیچ ھەڵبژاردنێکی گشتی تا مانگی حوزەیرانی ١٩٨٠، لە سەردەمی سەرۆکی عێراق [[سەددام حوسێن]]دا، ئەنجام نەدرا. چەندین ھەڵبژاردن لە نێوان ساڵانی ١٩٨٩ و ٢٠٠٣ ئەنجامدرا. ئەنجومەنی نیشتمانی تا ڕادەیەکی زۆر ھێمایەکی پشتگیریکردنی حوکمی سەرۆک سەددام حوسێن بوو، و ھەڵبژاردنەکانی بۆ ئەندامەکانی لەلایەن کۆمەڵگەی نێونەتەوەیییەوە بە ئازاد و دادپەروەرانە دانەدەنرا. زۆربەی ھەڵبژێردراوان بۆ ئەندامێتیی ئەنجومەنی نیشتمانی بەعسی بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Editorial |یەکەم=Reuters |سەردێڕ=Business & Financial News, U.S & International Breaking News {{!}} Reuters |ناونیشان=https://www.reuters.com/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190526142113/https://www.reuters.com/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=U.S. |زمان=en-US}}</ref> === قۆناغی گواستنەوە: ٢٠٠٣–٢٠٠٥ === لە ساڵی ٢٠٠٣، سەددام حوسێن لەلایەن [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]، [[شانشینی یەکگرتوو]]، و ھاوپەیمانەکانیانەوە لە کاتی [[شەڕی عێراق]]دا لە دەسەڵات لابرا. لە مانگی ئازاری ٢٠٠٤، ئەنجومەنی حوکم کە لەلایەن [[دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان]]ەوە پێکھێنرابوو، دەستوورێکی کاتی واژوو کرد کە داوای ھەڵبژاردنی کۆمەڵەیەکی نیشتمانیی ئینتیقالی (گواستنەوە)ی دەکرد لەکاتێکدا کە لە کۆتاییی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ تێپەڕ نەکات. ئەرکی ئەم کۆمەڵەیە داڕشتنی دەستوورێکی ھەمیشەیی بوو کە دواتر دەخرایە ڕاپرسیی گشتیی گەلی عێراقەوە. ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ قۆناغی گواستنەوە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥ ئەنجامدرا. ھاوپەیمانیی یەکگرتووی عێراق زۆرینەی کورسییەکانی بەدەستھێنا بە ڕێژەی ٤٨٪ی دەنگەکان کە دەکاتە ١٤٠ کورسی. ژمارەی ژنان لە کۆمەڵەکەدا ھەشتا و پێنج ئەندام بوو. گفتوگۆکان لە نێوان ھاوپەیمانیی یەکگرتووی عێراق و پارتەکانی تر بۆ پێکھێنانی حکوومەتێکی ھاوپەیمانی ھەر زوو دوای ھەڵبژاردنەکان دەستیپێکرد. کۆمەڵەکە یەکەم کۆبوونەوەی خۆی لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٥ ئەنجامدا. دوای چەندین ھەفتە لە دانوستان لە نێوان پارتە سیاسییە باڵادەستەکان، لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٥، عەرەبی [[سوننە]] [[حاجم حەسەنی]] وەک سەرۆکی پەرلەمان ھەڵبژێردرا؛ عەرەبی [[شیعە]] [[حوسێن شەھرستانی]] و [[کورد]] [[عارف تەیفور]] بۆ پۆستی جێگری یەکەم و دووەمی سەرۆکی پەرلەمان ھەڵبژێردران. کۆمەڵەکە لە ٦ی نیسان [[جەلال تاڵەبانی]]ی بۆ سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی سەرۆکایەتی ھەڵبژارد، و لە ٢٨ی نیسان ڕەزامەندیی لەسەر [[ئیبراھیم جەعفەری]] و حکوومەتەکەی نیشاندا. === دەستووری ئێستا: ٢٠٠٥ تا ئێستا === بەپێی دەستووری ھەمیشەیی کە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ پەسەند کرا، [[دەسەڵاتی یاسادانان]] بە دوو دەستە سپێردراوە، ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی فیدراڵی (الاتحاد). ئەنجومەنی نوێنەران لە ٣٢٥ ئەندام پێکدێت کە بۆ ماوەی چوار ساڵ ھەڵدەبژێردرێن، و ساڵانە دوو وەرزی یاسادانانیان ھەیە. ئەنجومەنەکە یاسا فیدراڵییەکان دەردەکات، چاودێریی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەکات، پەیماننامەکان پەسەند دەکات، و ڕەزامەندی لەسەر پاڵاوتنی بەرپرسە دیاریکراوەکان دەدات. سەرۆککۆمار ھەڵدەبژێرێت کە ئەویش سەرۆک وەزیران لە ھاوپەیمانیی زۆرینەی ناو ئەنجومەنەکە ھەڵدەبژێرێت. (لە ماوەی سەرەتاییدا، ئەنجومەنێکی سەرۆکایەتیی سێ کەسی لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە ھەڵدەبژێردران بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی [[سەرۆککۆمار]]). ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ ئەنجامدرا. یەکەم ئەنجومەن لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٦ کۆبووەوە، ڕێک ساڵێک دوای یەکەم کۆبوونەوەی کۆمەڵەی ئینتیقالی. لەو ساڵەوە، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەر ٤ ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت. ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ھەمان ناوی ھەیە بە زمانی [[عەرەبی]] (مجلس النواب) وەک ئەنجومەنە یاسادانەرەکانی [[بەحرێن]]، [[مەغریب]]، [[ئوردن]]، و [[یەمەن]]، و وەک ئەنجومەنە تاک-ژوورییەکانی [[لوبنان]] و [[توونس]]. ئەنجومەنی فیدراڵی، یان (مجلس الاتحاد) لە نوێنەرانی ھەرێمەکانی عێراق پێکدێت. پێکھاتە و بەرپرسیارێتییەکانی بە وردی لە دەستووردا دیاری نەکراوە و لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە دیاری دەکرێت. === ڕووداوە ئەمنییەکان === لە ١٢ی نیسانی ٢٠٠٧، پەرلەمانتار [[محەممەد حوسێن جبوری|محەممەد عەوز]]، ئەندامی حیزبێکی سیاسی لە ئەنجومەنی دیالۆگی نیشتمانیی عێراقی، لە کاتی تەقینەوەیەکدا لەناو پەرلەمانی عێراق کوژرا و ٢٢ کەسی تر بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Suicide bomber strikes at heart of Iraqi Parliament building - Times Online |ناونیشان=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article1645020.ece |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110523062828/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/iraq/article1645020.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=www.timesonline.co.uk |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=BBC NEWS {{!}} Middle East {{!}} Iraq MPs condemn parliament blast |ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6550923.stm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171018184847/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6550923.stm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|وێبگە=news.bbc.co.uk}}</ref> === قەیرانە پەرلەمانییەکان === کۆمەڵێک لە پەرلەمانتارە سوننەکان لە حوزەیرانی ٢٠٠٧ وەک ناڕەزایەتییەک بۆ لابردنی سەرۆکی پەرلەمان، [[مەحموود مەشھەدانی]]، دوای زنجیرەیەک ڕێکاری مشتومڕاوی، بایکۆتی دانیشتنی پەرلەمانیان کرد. لە مانگی تەممووزدا گەڕانەوە و سەرۆکی پەرلەمان دووبارە دانرایەوە لەسەر ئەو بنەمایەی کە دوای چەند دانیشتنێک بە ھێمنی دەست لەکاردەکێشێتەوە. کۆمەڵێک لە پەرلەمانتارە شیعەکانیش لە مانگی تەممووزدا گەڕانەوە دوای بایکۆتێک کە داوای لێکۆڵینەوەیان دەکرد لە تەقاندنەوەی مزگەوتێکی شیعە، لەگەڵ باشترکردنی بارودۆخی ئەمنی و ئاوەدانکردنەوە. پەرلەمان لەژێر فشاری [[ویلایەتە یەکگرتووەکان]]دا بوو بۆ دەرکردنی یاساگەلێک کە مامەڵە لەگەڵ ئەندامانی [[حیزبی بەعس]]، دابەشکردنی داھاتی نەوت، ئۆتۆنۆمی ھەرێمیی و چاکسازی دەستووری دەکات تا مانگی ئەیلوولی ٢٠٠٧.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iraqi Parliament Pulls Together as Break Looms|ناونیشان=https://www.npr.org/2007/07/19/12103624/iraqi-parliament-pulls-together-as-break-looms|ئیش=NPR|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥|زمان=en|یەکەم=John|دوایین=Burnett}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|عێراق|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق|*]] [[پۆل:پەرلەمانەکان بەپێی وڵات|عێراق]] [[پۆل:ئەنجومەنەکانی یاسادانانی نەتەوەیی]] [[پۆل:سیاسەتی عێراق]] 1yzv7nbu8jfc5wco02mwsg0p0zqcfjw 0 144405 1588949 1460761 2026-06-06T14:48:47Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588949 wikitext text/x-wiki {{وتاری ھەڵبژێردراوی پێشوو}} {{زانیاریدانی فیلم | ناو = لەسێدارەدانی فیرعەون{{ھن}}({{بە فارسی|اعدام فرعون}}) | وێنە = لەسێدارەدانی فیرعەون.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوان = | سەردێڕ = | سەرباس = | دەرھێنەر = موحسین یەزیدی<ref name="رو/یو">{{یووتیووب|t-mcX5haLpw|ڕاپۆرتێکی ھەواڵی لە کەناڵی ڕووسیای ئەمڕۆ}}- ڕێکەوتی سەردان: ٥ی ئایاری ٢٠١٨</ref> | بەرھەمھێنەر = [[لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی جووڵەی جیھانی ئیسلامی]] | نووسین = | سەرچاوەی چیڕۆک= | چەشن = | کاست = | موزیک = | وێنەگری سینەمایی = | دەستکاری = | ستۆدیۆ = | کۆمپانیای بڵاوکەرەوە = ھەمان لیژنەی سەرەوە | ڕێکەوتی دەرچوون = ھاوینی ٢٠٠٨ | ماوەی فیلم = ٦٢ خولەک | وڵات = {{ئاڵا|ئێران}} | زمان = بە [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]، لەگەڵ ژێرنووسی [[زمانی فارسی|فارسی]] | زنجیرە = | تێچوون = | داھات = | خەڵاتەکان = | بەشی پێشوو = | بەشی دواتر = ٣٤ فیشەک بۆ فیرعەون}} '''لەسێدارەدانی فیرعەون''' ({{بە فارسی|اعدام فرعون}}، بە «تیرۆرکردنی فیرعەون»یش ناسراوە، کە لە بوارەکانی ڕاگەیاندندا بڵاوکرایەوە کە ھاوشانی «تِرُور فرعون»ی فارسییە) [[بەڵگەفیلم|فیلمێکی بەڵگەنامەیی]]یە، کە لە بەرھەمھێنانی [[لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی جووڵەی جیھانی ئیسلامی]]ی ئێرانییە. فیلمەکە باسی ئۆپراسیۆنی تیرۆرکردنی سەرۆکی پێشووی میسر [[ئەنوەر سادات]] دەکات، و تێیدا ڕەخنە لە سیاسەتەکانی سادات دەگرێت و پاڵپشتیی ئۆپراسیۆنی تیرۆرکردنەکە دەکات، کە بەھۆیەوە لەلایەن بوارەکانی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامە میسری و سینەمایییەکان و ئەکتەرە [[میسرییەکان]]ەوە ڕەخنەی بڵاوی لێ گیرا.<ref name="ئۆقیانووس/ڕۆژنامەکان">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080712023329/http://www.moheet.com/show_files.aspx?fid=142446&pg=1 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.moheet.com/show_files.aspx?fid=142446&pg=1 |سەردێڕ=صحف مصریة تھاجم إیران بسبب فیلم "إعدام الفرعون" |بڵاوکەرەوە=moheet.com |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref><ref name="حفیظة">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080919153354/http://www.aaramnews.com/website/45189newsarticle.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.aaramnews.com/website/45189newsarticle.html |سەردێڕ=القاھرة تحتج رسمیا علی "إعدام الفرعون" الإیرانی |بڵاوکەرەوە=aaramnews.com |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ماوەی فیلمەکە شەست و دوو خولەکە و بە [[زمانی عەرەبی]]یە لەگەڵ ھەبوونی ژێرنووسی [[زمانی فارسی|فارسی]].<ref>[http://www.roozna.com/Negaresh_Site/Fullstory/?Id=63666 فروز رجایی‌فر تھیەکنندە فیلم در گفت‌وگو با اعتماد ملی؛ پشت صحنە اعدام فرعون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126121306/http://www.roozna.com/Negaresh_Site/Fullstory/?Id=63666 |date=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠}} {{تی|(روزنامە اعتماد ملی، ٢٣ تیر ١٣٨٧)}}</ref> لێکۆڵینەوە لەسەر فیلمەکە لە ئێران ئەنجامدرا، و ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەکە ھات و دەرکەوت کە ھەر لە سەرتاوە فیلمەکە لە بەرھەمھێنانی ئێرانی نییە، بەڵکو لە فیلمێکی بەڵگەنامەیی بەرھەمھێنرا و دەرچووی کەناڵی جەزیرە وەرگیراوە. فیلمەکەی جەزیرە بەشێک لە زنجیرەفیلمێکی بەڵگەنامەییی بەرنامەیەک بە ناوی «تاوانی سیاسی» بوو. کەناڵی جەزیرە لێکۆڵینەوەیەکی دەربارەی فیلمەکە کردەوە، و فیلمەکەیان بە «تاوانی ڕاگەیاندنی و دزی و شێواندن» بۆ ئەو بەرنامەی کە دروستکرابوو ڕاگەیاند.<ref name="تایم تۆرک/تاوان">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٠٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081205035542/http://ar.timeturk.com/news_detail.php?id=7088 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://ar.timeturk.com/news_detail.php?id=7088 |سەردێڕ=الجزیرة:"إعدام الفرعون".. جریمة إعلامیة |بڵاوکەرەوە=timeturk.com |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == باسکردنی فیلمەکە == [[پەڕگە:لەسێدارەدانی فیرعەون ش.gif|200px|دیمەنێکی شاشەی سەرەتایی فیلمەکە کە ھەڵگری نووسینێکی فارسییە، وەرگێڕانەکەی: «پێشکەشە بە ڕۆحی شەھید کاپیتان خالید ئیسلامبوڵی و ھاوڕێ شەھیدەکانی».|چەپ|وێنۆک]] === گرێنتییەکان === [[پەڕگە:Camp David, Menachem Begin, Anwar Sadat, 1978.jpg|250px|سەرۆک ئەنوەر سادات و مێناچیم بێجن لە کاتی ئامادەبوونی سەرۆکی ئەمریکی [[جیمی کارتەر]]دا تەوقە دەکەن.|چەپ|وێنۆک]] [[پەڕگە:منصة 6 اكتوبر.JPG|چەپ|وێنۆک|200px|شۆستەی ٦ی تشرینی یەکەم کە سەرۆکی پێشووی میسر، ئەنوەر ساداتی لێ کوژرا.]] فیلمەکە لەسەر کۆمەڵێک گرتەی ئەرشیفی وەرگیراوە، کە لە نێوانیاندا وێنەیەکی کرداری سەرەکی ئۆپراسیۆنی تیرۆرکردنی ساداتی لە کاتی نمایشە سەربازییەکانی تێدایە، ھەروەھا لەگەڵیادا واژووکردنی ڕێکەوتنامەی کامپ دەیڤد لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لە نێوان سەرۆکی میسر [[ئەنوەر سادات]] و سەرۆکی [[ئیسرائیل]] مێناچیم بێجن بە ئامادەبوونی سەرۆکی ئەمریکی [[جیمی کارتەر]] تێدایە؛ و ھەروەھا کەمێک لە وتارەکانیشی تێدایە. فیلمەکە چەند چاوپێکەوتنی تەلەڤیزیۆنی لەخۆ گرتبوو کە بە تایبەتی بۆ فیلمەکە بەرھەمھێندرابوو و لە نێوانیاندا چەوپێکەوتنی [[ئەرشیف]]ی لەگەڵ شارەزایانی سیاسیی و ئاسایشیی تێدابوو. دوو بیرۆکەی سەرەکی فیلمەکە کە بووە ھۆی وروژاندنی ھەندێک لە بوارەکانی میسر، یەکەمیان بریتیبوو لەوەی فیلمەکە سەرۆکە میسرییەکە بە ناپاکی تۆمەتبار دەکات ئەمەش بەھۆی واژووکردنی ڕێکەوتنامەی کامپ دەیڤد، کە لە فیلمەکەدا ھاتبوو کە ھۆکاری تیرۆرکردنی سادات بریتییە لە "واژووکردنی سەرۆکە ناپاکەکە لەسەر ڕێکەوتنامەی کامپ دەیڤدی ھیچ"،<ref name="ئۆقیانووس/ڕۆژنامەکان"/> و دووەمیان بریتییە لە شکۆ نیشاندان بۆ بکوژەکانی خالید ئیسلامبوڵی و عەتا تایڵ و عەبدولحەمید عەبدولسلام و بە [[شەھید]] داننانیان.<ref name="رو/یو"/> ھەروەھا فیلمەکە لە لێواری ڤیستیڤاڵی لیژنەی جیھانی بۆ ڕێزلێنان لە شەھیدانی ھەڵسانەوە لە ئێران نمایشکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=دعاء حسن |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=143423&pg=2 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080916130832/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=143423&pg=2 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|سەردێڕ=منتج فیلم"إعدام الفرعون" أمام القضاء المصری |بڵاوکەرەوە=موحیت |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٨}}</ref> ھەروەھا فیلمەکە بەم ناوەوە بەھۆی دەستەواژەیەک کە ئیسلامبوڵی کاتێک بەرەو کوشتنی سادات بەڕێکەوت وتی، کە بریتیبوو لە «مردن بۆ [[فیرعەون]]» ناونراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=172738 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081002174052/http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=172738 |سەردێڕ=‘Assassination of the Pharaoh’ not Iran’s official stance |بڵاوکەرەوە=tehrantimes.com |زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠١٨ |ناونیشانی وەرگێڕاو=اغتیال الفرعون لیس الموقف الرسمی الإیرانی |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ئەو کەسایەتییانەی فیلمەکە گەواھیپێداوان === * جیھان سادات (ھاوسەری ئەنوەر سادات)<ref name="گەواھیدان">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ |ناونیشان=http://www.aljazeera.net/NR/exeres/3DDC4B6C-1081-4FBC-B30B-B94748A19A47.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410221549/http://www.aljazeera.net/programs/politicalcrime/2005/10/24/%D8%A3%D9%86%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D9%88%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%AC2 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦ |سەردێڕ=الجریمة السیاسیة:أنور السادات.. أسباب وتداعیات اغتیالە ج٢ |بڵاوکەرەوە=جەزیرە نێت |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> * مستەفا خەلیل (سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتەی میسر)<ref name="گەواھیدان" /> * نەبەوی ئیسماعیل (وەزیری ناوخۆی ئەو کاتەی میسر)<ref name="گەواھیدان" /> * ئەبو عەلا مازی (سەرۆکێکی پێشووی کۆمەڵەی ئیسلامی لە میسر)<ref name="گەواھیدان" /> * فوئاد عەلام (سەرۆکی لێکۆڵینەوەی ئاسایشی دەوڵەتی میسری کۆن)<ref name="گەواھیدان" /> فروز ریجائی فر سەرۆکی ڕێکخراوی ڕێزلێنانی شەھیدانی [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ئێران]] وتی: ڕێکخراوەکە زۆرێک فیلمی پەیوەندیدار بەو پاڵەوانانەی کە ھەڵساون بە ئۆپراسیۆنی شەھیدانە لە [[فەڵەستین]] بەرھەمھێناوە، کە ئاماژەبوو بۆ فیلمەکە کە لە چەندین بەڵگەنامە لە کەناڵی ئاسمانی جەزیرە و چەند سەرچاوەیەکی ئەمریکی وەرگیراوە".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://masrawy.com/News/Egypt/Politics/2008/july/15/sadat.aspx |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120712010159/http://www.masrawy.com/News/Egypt/Politics/2008/july/15/sadat.aspx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=مخرجة (إعدام فرعون): مستعدة للدفاع عن الفیلم أمام المحاکم المصریة |بڵاوکەرەوە=مەسراوی |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کەناڵی جەزیرە == دواتر لە ئێران لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی فیلمەکە ئەنجامدرا، و بەرپرسی ڕاگەیاندنی نووسینگەی ئاگەداری بەرژەوەندییەکانی ئێران لە قاھیرە وتی کە خودی فیلمەکە لە سەرەتاوە لە فیلمێکی بەڵگەنامەیی کەناڵی ئاسمانی جەزیرە وەرگیراوە. لەمەشەوە جەزیرە دەستی بە لێکۆڵینەوەیەک دەربارەی گرتەی بەرنامە بەڵگەنامەیییە دزەپێکراوەکانی بۆ کۆمەڵەی ئێران کرد. مەبەست لە بەرنامەکە بەرنامەی "[http://www.aljazeera.net/programs/politicalcrime/2005/10/24/أنور-السادات-أسباب-وتداعيات-اغتياله-ج2 تاوانی سیاسییە]" و ماوەکەی دوو کاتژمێرە و بیروڕای شیکەرەوە و گەواھیدەرەکانی سەدەی ڕووداوی تیرۆرکردنەکە لەخۆدەگرێت. جەزیرە ئەوەی کۆمەڵەی ئێرانی ئەنجامیدا بە "تاوانی ڕاگەیاندنی" و پێشێلکارییەکی گەورەی مافی خاوەندارێتی بیرۆکەیی داینا.<ref name="ش. ج">{{بیرخستنەوەی وێب |نووسەر=فەیسەڵ خالید |ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.al-sharq.com/DisplayArticle.aspx?xf=2008,August,article_20080806_73&id=worldtoday&sid=arabworld |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081013135533/http://www.al-sharq.com/DisplayArticle.aspx?xf=2008,August,article_20080806_73&id=worldtoday&sid=arabworld |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ |سەردێڕ=الجزیرة:"إعدام الفرعون".. جریمة إعلامیة |بڵاوکەرەوە=al-sharq.com |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دەرھێنەری بەرنامەی «تاوانی سیاسی» تامیر موحسین وتی ئەو کاتەی سەیری «لەسێدارەدانی فیرعەون»م کرد ڕوونبووەوە کە زۆربەی گرتەکانی لە بەرنامەکەی ئەوەوە براوە، بەڵام بە گرێنتی لەو فیلمەی کە ئەو پێشکەشی کردووە دەرنەکەوتووە، ھەروەھا ئاماژەی کرد کە فیلمەکە گرتەی نوێی تێدایە کە لە بەرنامەکەی ئەودا نەبوو، و ھەروەھا زۆرێک لە گرتەکانی بەرنامەکەی ئەو سڕدراوەتەوە. ئەو گرتانەش پەیشیمانی ئەو کۆمەڵەی ئیسلامییەی کە ھەڵساوە بە تیرۆرکردنەکە دەردەخات.<ref name="ندم">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=عەبد ستار ئیبراھیم |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://archive.aawsat.com/details.asp?section=4&article=481820&issueno=10845 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20170512193031/http://archive.aawsat.com/details.asp?section=4&article=481820&issueno=10845%23.WRYNUNLLfK4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=مخرج «اغتیال فرعون»: الإیرانیون حذفوا مشاھد الندم لقتلة الرئیس السادات |بڵاوکەرەوە=ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> بەھۆی ئەم لێدوانانەوە، کەناڵی جەزیرە لە ٦ی ئابی ٢٠٠٨ ئاگەدارییەکی بڵاوکردەوە و تێیدا ھاتبوو کە فیلمی «لەسێدارەدانی فیرعەون» ھیچ پەیوەندییەکی بە کەناڵەکەوە نییە. ھەروەھا جەزیرە وتی «لەسێدارەدانی فیرعەون» بریتییە لە لادان و تێکدانی بەرنامەی تیرۆرکردنی سادات کە کەناڵەکە بە درێژایی سێ ساڵی ڕابردوو پەخش کردووە، ھەروەھا سەرسامی بینەری بۆ لێکدانەوە دەقاودەقەکانی بەدەستھێنا، و بەپێی لێدوانکەی کەناڵەکە ھیچ بەرھەڵستییەکی دروست نەکرد، ھەروەھا کەناڵەکە ئەوەشی باس کرد کە فیلمەکە بۆ نیوە کورتکراوەتەوە و پاشان دروستکراوەتەوە، ھەروەھا ڕیکلامی سیاسی تێدا دەرکەوتووە کە پێشتر لە فیلمی «تیرۆرکردنی سادات»دا کە بەرھەمیان ھێنابوو نەبوو.<ref name="لێدوانەکەی جەزیرە">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.aljazeera.net/news/arabic/2008/8/6/الجزيرة-تنفي-صلتها-بفيلم-إعدام-فرعون-الإيراني |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20170512193721/http://www.aljazeera.net/news/arabic/2008/8/6/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D8%AA%D9%86%D9%81%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-%D8%A5%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=الجزیرة تنفی صلتھا بفیلم "إعدام فرعون" الإیرانی |بڵاوکەرەوە=جەزیرە نێت |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> ھەروەھا دەرھێنەر تامیر موحسین لەسەر ئەو فیلمە بەڵگەنامەیییەی دەریھێناوە و بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٦ لەسەر جەزیرە لە ڕۆژی یادکردنەوەی تیرۆرکردنی ساداتدا پەخشکرا قسەی کرد؛ و دەڵێت ھیچ دیمەن یان گرتەیەک لە فیلمەکە نەسڕدراوەتەوە، و بە تەواوەتی بە دوو بەش پەخشکراوە، و ئەو نەیدەزانی کە فیلمەکەی لە "لەسێداەدانی فیرعەون"دا بەکارھاتووە تەنھا ئەو کاتە نەبێت کە "ھاوڕێکانم لەسەر ماڵپەڕی [[یووتیووب]] سەیریان کرد و پێیان وتم ئەم فیلمە لە فیلمێکی منەوە وەرگیراە، بەپێی قسەیان.<ref name="الیوم السابع/مخرج">{{بیرخستنەوەی وێب |نووسەر=بەھا تەویڵ |ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.youm7.com/News.asp?NewsID=34203 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081201192124/http://www.youm7.com/News.asp?NewsID=34203 |ڕێکەتی ئەرشیف=١-١٢-٢٠٠٨ |سەردێڕ=مخرج "اغتیال السادات": لست مسئولا عن إعدام فرعون |بڵاوکەرەوە=ڕۆژی حەوتەم |ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == وەڵامدانەوەی میسر == === وەڵامدانەوەی فەریمی میسر === لە لێدوانێکی وەزارەتی دەرەوەی میسردا ئەوە ھات کە یارمەتیدەری وەزیری دەرەوەیی بوارەکانی ئاسا دیبلۆماس «تامر خەلیل» چاوی بە سەرۆکی نووسینگەی ئاگەداری بەرژەوەندییەکانی ئێران لە قاھیرە کەوت، ھەروەھا بۆ دیبلۆماسییە ئێرانییەکەی دووپات کردووەتەوە کە «ئەم فیلمە بۆ پەیوەندییەکانی نێوان دوو وڵاتەکە خراپە، و ئەم جۆرە شتانە ڕاست نییە و بە ھیچ شێوەیەک ئاماژە نادات کە ئێران لە ھەستییارییەکان میسر تێدەگات، کە دواتر فیلمەکە کاریگەری لەسەر پێشخستنی ئەرێنییانەیی پەیوەندییە میسرییە - ئێرانییەکان ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.daralhayat.com/archivearticle/208136 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804045032/http://www.daralhayat.com/archivearticle/208136 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=إحتجاج مصری رسمی علی فیلم «إعدام الفرعون»: یؤثر فی أی تطور إیجابی للعلاقات مع إیران |بڵاوکەرەوە=[[چاپخانەی ژیان]] |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="سویسائینفۆ" /><ref name="دەرنابڕێت" /><ref name="حفیظة" /><ref name="لوبنانی ئێستا" /> ھەروەھا وەزیری دەرەوەی میسر ئەحمەد ئەبول غەیت وتی: «ئێمە بە ھەموو شێوەزارێک لۆمەی ئەم فیلمە دەکەن» ھەروەھا وتی: «دەربارەی فیلمەکە، بەڕاستی شتێکی خەمبارە کۆمەڵگای ئیسلامی ڕێگە بە ھێرشکردنە سەر ئەم سەرۆکە نیشتیمانپەروەرە گەورە میسرییە دەدات».<ref name="لوبنانی ئێستا">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.nowlebanon.com/Arabic/NewsArticleDetails.aspx?ID=50410 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160311015006/https://now.mmedia.me/lb/ar/%D8%A3%D8%B1%D8%B4%D9%8A%D9%81/%D9%85%D8%B5%D8%B1_%D8%AA%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D9%84%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85_%D9%84%D9%88%D8%AB%D9%82%D9%8A_%D9%84%D9%8A%D8%B1%D9%86%D9%8A_%D8%AD%D9%88%D9%84_%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D9%84_%D9%84%D8%B3%D8%AF%D8%AA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئازاری ٢٠١٦ |سەردێڕ=مصر تدین الفیلم الإیرانی حول اغتیال السادات |بڵاوکەرەوە=ناو لوبنانون |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="ئارامکردنەوە">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |وکالة=ا ف ب |ناونیشان=http://www.alquds.co.uk/pdfarchives/2008/07/07-09/All.pdf |ناونیشانی ئارشیف=https://archive.today/20170512200421/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.alquds.co.uk/pdfarchives/2008/07/07-09/All.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=مصر تعتبر الفیلم الوثائقی الإیرانی حول اغتیال السادات "غیر مسؤول" |پەڕەی=٤ |ڕۆژنامە=پیرۆزی عەرەبی |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ژمارە=٥٩٤١ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕێکخستن=PDF |شوێن=قاھیرە |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20170512200421/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.alquds.co.uk/pdfarchives/2008/07/07-09/All.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە دانیشتنێکی ئەنجومەنی نوێنەرانی میسردا لە ڕۆژی ١٠ی تەممووزی ٢٠٠٨، ئەوە دووپات کرایەوە کە "بەرھەمھێنانی فیلمەکە بۆ میسر و سەرۆکەکانی خراپ ڕەفتارکردنە و بە ھەڵسوکەوتێکی نا بەرپرسانەیە و دژایەتی سادەترین تێگەیشتنی دیبلۆماسی و دراوسێیی و عورفی نێودەوڵەتی دەکات".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://ertu.org/nile_chan/details1.asp?Topic=167907&te=90 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081009132420/http://ertu.org/nile_chan/details1.asp?Topic=167907&te=90 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ |سەردێڕ=وکالة: (اعدام الفرعون) فیلم ایرانی یثیر غضبا رسمیا وشعبیا فی مصر |بڵاوکەرەوە=ماڵپەڕی یەکگرتنی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی میسر |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئاداری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا سەرۆکی ئەنجومەنی شوری میسری سەفوەت ئەلشەریف لە لێدوانێکیدا وتی: «وەستاندنی پەخشی فیلمەکە دەکرێت باشی خواستی ئێرانی بسەلمێنێ لە ھەوڵدانی بۆ گێڕانەوەی پەیوەندییە سروشتییەکان لەگەڵ میسر».<ref name="سروشت">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.newsabah.com/look/article.tpl?IdLanguage=17&IdPublication=2&NrArticle=17237&NrIssue=1189&NrSection=15 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804035543/http://www.newsabah.com/look/article.tpl?IdLanguage=17&IdPublication=2&NrArticle=17237&NrIssue=1189&NrSection=15 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=مصر تطالب إیران وقف عرض فیلم "إعدام الفرعون |بڵاوکەرەوە=بەیانی نوێ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە دانیشتنێکی تری ئەنجومەنی نوێنەرانی میسردا ڕۆژی ١٣ی تەممووزی ٢٠٠٨، ئەنجومەنەکە بانگێشەی بۆ ڕاگرتنی پەخشی فیلمەکە لە ھەموو بوارەکانی ڕاگەیاندنە فەرمی و نافەرمییەکاندا کرد بەو پێیەی ژیاننامەی ئەنوەر سادات دەشێوێنێت، ھەروەھا لە لێدوانەکەی ئەجومەنەکەدا ھات: «قسەکانی ئێران، کە فیلمەکە ھەڵوێستی فەرمی نانوێنێت ناکرێت بە ئاسانی قوبووڵ بکرێت لەبەر ئەوەی ھەموو کات تێکەڵ کردنێک لە نێوان ھەڵوێستە فەرمی و نافەرمییەکاندا لە تاران ھەیە و ئێران شتێکی نییە کە بتوانێت لە بوواری ئازادی ڕا دەربڕیندا شانازی پێوە بکات».<ref name="سویسائینفۆ">[http://www.swissinfo.ch/ara/news/international.html?siteSect=143&sid=9326652&cKey=1215954824000&ty=ti سویسائینفۆی، سەرۆکی ئەنجومەنی شوری میسر داوا لە ئێران دەکات پەخشی "لەسێدارەدانی فیرعەون" بووەستێنێت.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511123200/http://www.swissinfo.ch/ara/news/international.html?siteSect=143&sid=9326652&cKey=1215954824000&ty=ti |date=١١ی ئایاری ٢٠٢٠}} - ڕێکەوتی سەردان: ٢٠ی ئازاری ٢٠١٨</ref> یەکێتی تۆپی پێی میسر بڕیاری ھەڵوەشانەوەی یارییە دۆستییەی کە بڕیار بوو لە نێوان ھەڵبژاردەی تۆپی پێی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی میسر|میسر]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئێران|ئێراندا]] ڕووبدات لە ٢٠ی ئابی ٢٠٠٨ دا. ھەروەھا سەرۆکی یەکێتییەکە سەمیر زاھر وتی کە ئەو لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی میسر بە درێژایی ١٠ ڕۆژ بۆ گەڕان لە بابەتەکەدا لە پەیوەندیدا بووە، تا بڕیار لە ھەڵوەشاندنەوەی یارییەکە درا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.aljazeera.net/news/sport/2008/7/18/مصر-تلغي-مباراة-مع-إيران-بسبب-فيلم-عن-السادات |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20170512202209/http://www.aljazeera.net/news/sport/2008/7/18/%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D8%AA%D9%84%D8%BA%D9%8A-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A9-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D9%81%D9%8A%D9%84%D9%85-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=مصر تلغی مباراة مع إیران بسبب فیلم عن السادات |بڵاوکەرەوە=جەزیرە نێت |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref> ھەروەھا میسر بڕیاری کەمکردنەوەی ئاستی ڕۆڵگێڕان لە کۆبوونەوەی وەزیرە دەرەکییەکان کە لە [[تاران]]، لە ماوەی ٢٦ بۆ ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨ بەسترا دا. کاتێک باڵیۆز نائیلەت جەبر یارمەتیدەری وەزیرەی دەرەوە بۆ پەیوەندییە سیاسییە نێودەوڵەتییەکان ڕۆڵی میسری لە کۆبوونەوەکەدا گێڕا. کە شتکە وەک بەردەوامبوونی ھەڵوێستی میسر بەرامبەر فیلمەکە شیکرایەوە.<ref name="کەمکردنەوە">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |نووسەر=مستەفا سلێمان |دەزگا=قودس برس |ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.alarabiya.net/articles/2008/07/21/53480.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080807073150/http://www.alarabiya.net/articles/2008/07/21/53480.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠٠٨ |سەردێڕ=مصر تواصل احتجاجھا وتخفض تمثیلھا بمؤتمر عدم الانحیاز فی طھران |بڵاوکەرەوە=عەرەبی نێت |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئازاری ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="کەمکردنەوە٢">[http://www.alseyassah.com/news_details.asp?nid=22791&snapt=سیاسەتی نێودەوڵەتی، بەریەککەونێکی نێوان میسر و ئێران بۆ دوودڵییەکی زیاتر]{{بەستەری مردوو|url=http://www.alseyassah.com/news_details.asp?nid=22791&snapt=سیاسەتی |date=کانوونی یەکەمی ٢٠١٨}}{{dead link|date=May 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} - ڕێکەوتی سەردان: ٢٤ی ئازاری ٢٠١٨</ref> === ئەلئەزھەر === کۆمەڵەی ئیسلامی لە ئەلئەزھەر شەریف کۆبوونەوەیەکی بەپەلەی بۆ گەڕان بەدوای بابەتی فیلمەکە ئەنجامدا. ھەروەھا ڕۆژی دوو شەممە ١٤ی تەممووزی ٢٠٠٨ لێدوانێک دەربارەی بڵاوکرایەوە تێیدا باسی ئەوانە دەکات کە فیلمەکەیان بەرھەمھێناوە: «جۆرێکی سەرشێوای خەڵافێنەرنی ئێران فیلمێکی ناشرینیان بەرھەمھێناوە تێیدا سووکایەتییەکی گەورە بە سەرۆکی شەھید محەممەد ئەنوەر سادات کراوە، و تێیدا گەورەکردن بۆ ئەوانەی ناپاکانە تیرۆر و زینا و گومڕابوونیان کرد تێدایە»<ref name="ئەلئەزھەر ئەلشەریف">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=صبحی مجاھد |ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=ArticleA_C&cid=1216030536058&pagename=Zone-Arabic-News/NWALayout |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080717030332/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=ArticleA_C&cid=1216030536058&pagename=Zone-Arabic-News/NWALayout |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠٠٨|سەردێڕ=الأزھر: "إعدام الفرعون" یقوض جھود التقریب |بڵاوکەرەوە=ئیسلام ئۆنڵاین |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دواتر شێخی ئەلئەزھەر محەممەد سەید تانتاوی داوایەکی دبلۆماسییە ئێرانییەکان بۆ گەشتکردن بۆ ئێران لە پێناو کەمکردنەوەی دوودڵییەکانی نێوان دوو وڵاتەکەی ڕەتکردەوە،<ref name="ڕەتکردنەوە">[http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=148853&pg=1 محیط، شیخ الأزھر یرفض زیارة إیران احتجاجاً علی "إعدام فرعون"]- ڕێکەوتی سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002061857/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=148853&pg=1 |date= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> ھەروەھا شێخی ئەلئەزھەر داوای لە دەسەڵاتە ئێرانییەکان کرد ڕێوشوێنی کرداری بۆ سەلماندنی ھەڵسوکەوتە فەرمییەکەیان ھەبێت، وەک گۆڕینی ناوی شەقامی ئیسلامبولی لە تاران.<ref name="ئۆپراسیۆن">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=محمود علی |نووسەر٢=عادل عبد الحلیم |ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=ArticleA_C&cid=1216208037783&pagename=Zone-Arabic-News/NWALayout |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804033806/http://www.islamonline.net:80/servlet/Satellite?c=ArticleA_C&cid=1216208037783&pagename=Zone-Arabic-News/NWALayout |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=إیران تتبرأ أمام الأزھر من "إعدام الفرعون" |بڵاوکەرەوە=ئیسلام ئۆنڵاین |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەروەھا وتی: "لەگەڵ ھەوڵەکانمان بۆ نزیکردنەوەی ڕێبازە ئیسلامییەکان و بەتایبەتی سونە و شیعە، بەڵام تاران بە بەرھەمھێنانی فیلمی "لەسێدارەدانی فیرعەون" ئامانجی تێکدانی ئەم نزیککەوتنە و دروستکردنی کینەی زیاتر و گرتنە لە ڕێگەی بەرھەمھێنانی ئەم فیلمە کە "جۆرێکی سەرشێواوی ئێرانی" بەرھەمیھێناوە".<ref name="زەریا/ڕەتکردنەوە">[http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=160637&pg=1 محیط، شیخ الأزھر: لن نفتح فرعا لجامعة الأزھر فی طھران]- ڕێکەوتی سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912205813/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=160637&pg=1 |date=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> ئێران ئەو کاتە داوای کردنەوەی بەشێک لە ئەلئەزھەر ئەلشەریفی لە تاران کردبوو، بەڵام شێخی ئەلئەزھەر داواکەی ڕەتکردەوە، و وتی: ئێمە لەگەڵ ئێران لە پەیوەندییەکی باشدا بووین، بەڵام کاتێک لایەنە ئێرانییەکان فیلمی "لەسێدارەدانی فیرعەون"یان بڵاوکردەوە ڕێوشوێنێکمان گرتەبەر کە گەڕانەوە لێی نییە، کە گەر فیلمەکە نەسوتێنن جیابوونەوەی ئێمە و ئەوان تا مردنە".<ref name="زەریا/ڕەتکردنەوە"/><ref name="خۆپیشاندەران">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=صبحی مجاھد |ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=ArticleA_C&cid=1218650209103&pagename=Zone-Arabic-News/NWALayout |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804032331/http://www.islamonline.net:80/servlet/Satellite?c=ArticleA_C&cid=1218650209103&pagename=Zone-Arabic-News/NWALayout |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=الأزھر: لا فرع بإیران قبل حرق "إعدام فرعون" |بڵاوکەرەوە=ئیسلام ئۆنڵاین |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەرەی زانایانی ئەلئەزھەر ڕەخنەی لە لێدوانەکانی کۆمەڵەی لێکۆڵینەوەی ئیسلامی شوێنکەوتەی ئەلئەزھەر گرت و وتی: "بە سوتاندنی لەسێدارەدانی فیرعەون" و دژایەتی "بەکارھێنانی ڕێکخراوە ئاینییەکان و پێشخستنی بۆ خزمەتی بایە سیاسییەکان" کرد.<ref name="میسری ئەمڕۆ/بەرە">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=أیمن حمزة |ناونیشان=http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=114733&IssueID=1113 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081204231612/http://www.almasry-alyoum.com:80/article2.aspx?ArticleID=114733&IssueID=1113 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=جبھة علماء الأزھر تنتقد فتوی حرق «إعدام الفرعون» |بڵاوکەرەوە=میسری ڕۆژانە |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === داوا یاسایییەکان === رەقیە سادات کچی ئەنوەر سادات داوایەکی بۆ دادگای دادوەری بەڕێوبەری بەرزکردەوە تێیدا داوا بە دەرکردنی بڕیارێک دەکات کە ڕێگە لە بڵاوکردنەوەی فیلمەکە لە میسر و ھەموو جۆرە بوورایییەکانی تری ڕاگەیاندن بگرێت، ھەروەھا داوای ناوزڕانی بەرامبەر دادگای جەنح عابدین دژی دەرھێنەری فیلمەکە و سەرۆکی ئێرانی [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]] بەرزکردەوە و ئاگەداری بۆ مەحموود ئەحمەدینەژاد نارد کە داوای لێ دەکات بڵاوکردنەوەی فیلمەکە ڕابگرێت.<ref name="داوا">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.alqabas.com.kw/Article.aspx?id=416525&date=27072008 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804193300/http://www.alqabas.com.kw:80/Article.aspx?id=416525&date=27072008 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=ابنة السادات تطالب بمنع عرض الفیلم فی مصر |بڵاوکەرەوە=ئەلقەبس |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨}}</ref><ref name="داوا ٢">[http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzIwsnM_1wkA6zeAMcwNFA388jPzdVvyA7rxwAG4A1aw!!/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/migration/ertu/news_locals/2008072617530208003814 أخبار مصر، دعوی قضائیة لرقیة السادات لمنع عرض "إعدام الفرعون"]- ڕێکەوتی سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805184547/http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzIwsnM_1wkA6zeAMcwNFA388jPzdVvyA7rxwAG4A1aw!!/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fmigration%2Fertu%2Fnews_locals%2F2008072617530208003814 |date= ٥ی ئابی ٢٠٠٩}}</ref> و بەپێی سەرچاوەکان، داوای نیو ملیارد دۆلاری کردووە.<ref name="زەریا/نیو">[http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=147727&pg=14 محیط، بسبب رقیة السادات تطالب بنصف ملیارد دولار] سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012021306/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=147727&pg=14 |date=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> و وا بڕیار بوو دادگای جەنح عابدین سەیری داوای ڕەقیە سادات بکات کە لە ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ پێشکەشی کرد،<ref>[http://qadaya.net/node/553 قضایا: جلسة دعوی سب وقذف بسبب واقعة نشر عن فیلم "اعدام فرعون"]- سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327164455/http://qadaya.net/node/553/ |date=٢٧ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> داواکەی ناوزڕاندن تا ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ بەھۆی نەبوونی تایبەتمەندێتی ژمارەیی ڕاگیرا. لە دانیشتنەکەی ٣٠ی تشرینی دووەمدا، ڕاگەیەندرا داواکەی بۆ ناوزڕاندن ڕەتکراوەتەوە، و لە ھۆکارەکانی بڕیارەکەدا ڕاگەیندرا کە دەبوو ڕێوشوێنە یاسایییەکان لە ڕێگەی جێگری گشتی بکرایە، ئەمەش چونکە ڕاستی ناوزڕاندنەکە لە دەرەوەی وڵات ڕوویداوە.<ref name="یەکگرتن/ڕەتکردنەوە">[http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzI6NgA_1wkA6zeAMcwNEAIo_DBAsnM30_j_zcVP2C7Ow0R0dFRQB8zPpN/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/migration/ertu/news_locals/2008113016585515800021 اتحاد الإذاعة والتلفزیون المصری، رفض دعوی رقیة السادات ضد فیلم "إعدام الفرعون"]- سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805195159/http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzI6NgA_1wkA6zeAMcwNEAIo_DBAsnM30_j_zcVP2C7Ow0R0dFRQB8zPpN/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fmigration%2Fertu%2Fnews_locals%2F2008113016585515800021 |date= ٥ی ئابی ٢٠٠٩}}</ref><ref name="دۆسیە/دانیشتن">{{بیرخستنەوەی وێب|1=ڕێکەوتی سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://qadaya.net/node/1397 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804164430/http://qadaya.net/node/1397/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٠٩|سەردێڕ=جلسة دعوی سب وقذف بسبب واقعة نشر عن فیلم "إعدام فرعون" |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> پارێزەرەکەی ڕەقیە سادات وتی کە بڕیارەکە لە ڕووی یاساوە گونجاو نەبوو، چونکە فیلمەکە لەسەر ئینتەرنێت بڵاو کراوەتەوە، و زۆرێک لە میسرییەکان سەیریان کردووە، و بەمەش دۆسیەیەکی ناوزڕاندن لەسەر زەوییە میسرییەکانە، و بەپێی قسەکانی [[ماف]] بە دادگا میسرییەکان دەدات، ھەروەھا وتی داوایەکی بەردەوامبوون بۆ دادگای جێگری گشتی پێشکەش دەکات، و داوای بەردەوامبوونە ئاسایییەکەی کە ڕەقیە سادات پێشکەشی کردووە بە قەرەبووی مادی سووک دەکرێت.<ref name="القبس/محامی">{{بیرخستنەوەی وێب |1=ڕێکەوتی سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |نووسەر=محمد الشاعر |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ |ناونیشان=http://www.alqabas.com.kw/Article.aspx?id=453104&date=01122008 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804193216/http://www.alqabas.com.kw/Article.aspx?id=453104&date=01122008 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=رفض دعوی رقیة السادات ضد الرئیس الإیرانی ومخرجة «إعدام الفرعون» |بڵاوکەرەوە=ئەلقەبس |شوێن=قاھیرە |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> داوای ناوزڕانەکە لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ بەرامبەر دادگای جەنح عابدین بەردەوامبوو.<ref name="دۆسیە/بەردەوامبوون">{{بیرخستنەوەی وێب |1=ڕێکەوتی سەردان: ٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ |ناونیشان=http://qadaya.net/node/2100 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090804162452/http://qadaya.net/node/2100 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠٠٩ |سەردێڕ=الجلسة الأولی فی استئناف الحکم فی دعوی السب والقذف بسبب واقعة نشر عن فیلم "إعدام فرعون" |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٨ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بڕیاردرا داوای ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوەی فیلمەکە تا ٢٥ی تشرینی دووەم دوابخرێت،<ref name="دواخستن_نۆف">[http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=176591&pg=14 محیط، تأجیل دعوی منع عرض فیلم "إعدام الفرعون" لـ ٢٥ی تشرینی دووەم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808202914/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=176591&pg=14 |date= ٨ی ئابی ٢٠١٨ }} سەردان: ٢٤ی ئابی ٢٠١٨</ref> پاشان دیسانەوە بۆ ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ داوخرا، و بەپێی سەرچاوەکانیش بۆ بەسەرداچوونەوە و پێشکەش کردنی داواکان بووە.<ref name="زەریا/٢ی کانوونی یەکەم">[http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=194945&pg=14 محیط، تأجیل دعوی رقیة السادات ضد فیلم "إعدام الفرعون" لـ ٢ ديسمبر]- سەردان: ٢٤ی ئابی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201200550/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=194945&pg=14 |date= ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> و لە دانیشتنی ٢ی کانوونی یەکەمدا، بڕیاریدا کە سەیرکردنی دۆسیەکە بۆ ١٦ی ھەمان دوا بخرێت، تا چاو بە زانیارییەکاندا بخشێننەوە.<ref name="ھ.ئی. ت/16">[http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzIwsnM_1wkA6zeAMcwNFA388jPzdVvyA7rxwAG4A1aw!!/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/migration/ertu/news_locals/2008120216193922500312 ھیئة الإذاعة والتلفزیون المصری: تأجیل دعوی رقیة السادات ضد "إعدام الفرعون" لـ١٦ ديسمبر]- سەردان: لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805182456/http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzIwsnM_1wkA6zeAMcwNFA388jPzdVvyA7rxwAG4A1aw!!/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fmigration%2Fertu%2Fnews_locals%2F2008120216193922500312 |date= ٥ی ئابی ٢٠٠٩}}</ref> ھەروەھا جیھان ئەلسادات دەربارەی بێزاری خۆی لە ھەڵسوکەوتەکەی ڕەقیە ئەلسادات ڕایگەیاند، کاتێک وتی نابێت کەس بە ناوی ئەلساداتەوە بازرگانی بکات. بەڵام دەربارەی فیلمە ئێرانییەکە وتی کە لە "سووکێتی و ڕقەبەرایەتی" دەردەچێت.<ref name="إیلاف:جیھان">[http://www.elaph.com/Web/Politics/2008/10/371885.htm إیلاف: زوجة السادات: لا لأحقاد إیران ولا للحکم الإسلامی ونعم لإسرائیل] سەردان لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018234050/http://elaph.com/Web/Politics/2008/10/371885.htm |date=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref> === سینەما و تەلەڤیزیۆن === چەند پارچەیەک لە فیلمە ئێرانییەکە لەسەر کەناڵی ئاسمانی ئەلحیوار لە ڕێگەی ئەڵقەیەکی بەرنامەی گوفتوگۆیی پێشکەش کرا، و بەژداربووان فیلمەکەیان بە «فیلمێکی میسری وەرگێڕاو بۆ فارسی» پێناسە کرد و لە کۆکردنەوەی چەند پارچەیەک زیاتر نییە کە لە چەند ئەڵقەیەک دەربارەی تیرۆرکردنی سادات لەسەر کەناڵە ئاسمانییە عەرەبییەکان لە ساڵەکانی پێشوودا پەخشکراوە.<ref name="گوفتوگۆ">[http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4&article=480519&issueno=10835 الشرق الأوسط، قناة مصریة خاصة تعرض مقاطع مطولة من الفیلم الإیرانی (قاتل السادات)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206015615/http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4 |date= ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}} - سەردان: ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨</ref> ھەروەھا سەرنووسەری ڕۆژنامەی ڕۆژی ئەمڕۆ محەممەد حەسەن ئەلئالفی لە پارتی نیشتیمانی میسری فەرمانڕەوا لە میسر دەربارەی ویستی بۆ بەرھەمھێنانی فیلمێک چیرۆکی سەرکەوتنی سیاسی [[ڕووحوڵڵا خومەینی]] بە ناونیشانی «خومەینی ئیمامی خوێن» تۆمار بکات ڕاگەیاند.<ref name="پێناسە">[http://www.aljazeera.net/NR/EXERES/D10DF13C-A635-4A1E-A3A8-4CDCD8F93D65.htm الجزیرة، التراشق السینمائی.. آخر محطات التوتر المصری الإیرانی]- ڕێکەوتی سەردان: ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012195938/http://www.aljazeera.net/NR/EXERES/D10DF13C-A635-4A1E-A3A8-4CDCD8F93D65.htm |date=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> و ماڵپەڕی مەسڕاوی دەربارەی تەرخانکردنی ٢٠ ملیۆن جونەی بۆ بەرھەمھێنانی فیلمەکە باسکرد و بۆ دەرھێنانی فیلمەکە محەممەد فازڵ دانرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=http://www.arabic.xinhuanet.com/arabic/2008-08/10/content_689986.htm |سەردێڕ=أخبار عالمیة قصیرة ومنوعة |بڵاوکەرەوە=شینخوا |ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130105175226/http://www.arabic.xinhuanet.com/arabic/2008-08/10/content_689986.htm |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> سەرۆکی سینەمایییە میسیرییەکان محەممەد لسینی ڕایگەیاند کە ئەو خەریکی بەرھەمھێنانی فیلمێکی گێڕانەوەیی درێژ لەسەر ژیانی ئایەتولڵایە، وتی کە فیلمەکە پەیوەندی بە "ئەلخومەینی ئیمامی خوێن" نییە و بەڵکو "فیلمێکە تایبەتمەندە بە بڕێکی گەورە بابەتێتی، و وەک ئەوە نییە کە لەگەڵ "لەسێدارەدانی فیرعەون" کردیان کە سادات وەک ناپاک دەردەخات" پێشکەش دەکات.<ref>[http://www.palmedia.ps/arabic/index.php?action=detail&id=6028 المجموعة الفلسطینیة للإعلام، طھران تتھم الجزیرة بإنتاج فیلم (إعدام فرعون))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313074520/http://palmedia.ps/arabic/index.php?action=detail&id=6028 |date=١٣ی ئازاری ٢٠١٦}} - ڕێکەوتی سەردان: ١٦ی ئازاری ٢٠١٩.</ref> لە شوێنێکی تردا، داوایەکی یاسایی دژی وەزیری فەرمانبەرە گشتییە مسرییەکان عائیشە عەبدولھادی بەرزکرایەوە ئەمەش لەبەر ئەوەی ڕێگەی بە بەژداریکردنی چوار پسپۆڕی جوانکاری لە زنجیرەی سەرۆک کۆماری پێشووی میسر [[جەمال عەبدولناسر]] دابوو. داواکە پسپۆڕی جوانکاری میسری محەممەد عەشوب بەرزی کردبۆوە، لەبەر ئەوەی ھەر وەک خۆی دەڵێت «ئەم ڕێوشوێنە دەکرێت مەترسی لەسەر ئاسایشی نەتەوایەتی ھەبێت» ئەمەش «لەبەر توانای ئەوان کە دەتوانن سیمایی ھەر کەسێک بگۆڕن».<ref name="جوانکاری">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=http://www.al-akhbar.com/Culture_People/159189 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080810114034/http://www.al-akhbar.com/ar/node/85444 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئابی ٢٠٠٨ |سەردێڕ=لحظة من فضلك |ژمارە=٥٩٦ |ڕۆژنامە=ھەواڵە لوبنانییەکان |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٨ |ڕێکەوتی سەردان=۱۲ی نیسانی ۲۰۱۹ |زمان=ar |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەروەھا ڕەقیە سادات لێدوانی لەسەر ئەمە دا، کە ئەو ئێرانییە ناتوانن بەژداری لە ناشرین کردنی ھێمایەک لە ھێماکانی میسر بکەن، ئەمەش لەگەڵ بوونی لێھاتووی نەتەوەیی بە توانا.<ref name="دەستەیی، سینەمایی">[http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzo2AnA_1wkA6zeAMcwNEAIo_DBAsnM30_j_zcVP2C7Ow0R0dFRQCdufcB/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/migration/ertu/$$!!59/news_politics_egypt/2008121113571394601234 هيئة الإذاعة والتلفزيون، رقية السادات تطالب بمنع سينمائيي "اعدام فرعون" من العمل بمصر] ڕێکەوتی سەردان: ۱۲ی نیسانی ۲۰۱۹ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805184552/http://www.egynews.net/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hzMxMjkwAXIwMDbx8jAyNLQ8egYBNzo2AnA_1wkA6zeAMcwNEAIo_DBAsnM30_j_zcVP2C7Ow0R0dFRQCdufcB/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfNzY0MjRQRDIwMEtMMjAyOTFBUlM0NzJTNDQ!/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fmigration%2Fertu%2F%24%24!!59%2Fnews_politics_egypt%2F2008121113571394601234 |date= ٥ی ئابی ٢٠٠٩}}</ref> === کەناڵی جیھان === دەربارەی ئەوەی فیلمەکە بۆ پەیوەندییە میسرییە ئێرانییەکان دروستی کردووە، دەسەڵاتی ئاسایشە میسرییەکان لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٠٨ بەسەر کەناڵی جیھانی ئێرانیان دا کە بە زمانی عەرەبی لە [[قاھیرە]] کار دەکات، و بەپێی قسەی سەرچاوە ئاسایشە میسرییەکان بێت بەڵگەنامەیی پێویستیان نەبووە، ئەوەش شایەنی باسە کە ئەوان بە گرتنی چەند کۆمپیوتەر و ئامێرێکی تر ھەڵسان. ئەحمەد سیوفی بەڕێوبەری کەناڵەکە لە قاھیرە بوونی ھەر پەیوەندییەک لە نێوان فیلمی لەسێدارەدانی فیرعەون و کەناڵەکەی ڕەتکردەوە.<ref>[http://www.alarabiya.net/articles/2008/07/24/53671.html قناة العربية، مصر تغلق مكتب تلفزيون إيراني وتصادر معدات لغياب الترخيص]- ڕێکەوتی سەردان = ۲۳ی نیسانی ۲۰۱۹ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135424/http://www.alarabiya.net/articles/2008/07/24/53671.html |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٦ }}</ref><ref name="جیھان">[http://www.bab.com/news/full_news.cfm?id=101588 باب، الأمن المصري يداهم مكتب قناة العالم ويصادر محتوياته]- ڕێکەوتی سەردان = ٢٣ی نیسانی ٢٠١٩ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309133219/http://bab.com/news/full_news.cfm?id=101588 |date= ٩ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> ھەروەھا بەڕێوبەری کەناڵەکە داخستنی کەناڵەکەی ڕەتکردەوە، و وتی ئەوان لەگەڵ حکوومەتی میسردا بۆ ڕێگری کردن لە داخستنی کەناڵەکە لە دانوستاندان.<ref name="ڕەتکردنەوەی داخستن">[http://www.daralhayat.com/archivearticle/209321 مدير «العالم» الإيرانية في القاهرة ينفي إغلاق المكتب... مساعدة أبو الغيط تحضر اجتماع عدم الانحياز في طهران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804045037/http://www.daralhayat.com/archivearticle/209321 |date= ٤ی ئابی ٢٠٠٩ }} عن [http://www.daralhayat.com الحياة اللندنية] 25-7-2008 - ڕێکەوتی سەردان: ۲۳ی نیسانی ۲۰۱۹ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523092913/http://daralhayat.com/ |date=٢٣ی ئایاری ٢٠١٢}}</ref> == ڕێوشوێنی ئێران == بەرپرسی بەشی ڕاگەیاندن لە نووسینگەی چاودێری سوودمەندی ئێرانی لە قاھیرە لەسەر فیلمەکە وتی «دەربارەی ھەڵوێستی فەرمی کۆماری ئێرانی ئیسلامی دەرنابڕێت، بەڵکو ئمانە ھەڵسوکەوتێکن کەسانێک کە لە خۆیانەوە جووڵە دەکەن ئەنجامی دەدەن، و ئێمەش بۆ ئەوەی گوازراوەتەوە داوای لێبووردن دەکەین».<ref name="نیل بۆ ھەواڵ">[http://www.nilenews.tv/News/newsdetails.aspx?Show=16861 النيل، تحذير من تضرر العلاقات مع إيران بسبب فيلم السادات]- ڕێکەوتی سەردان: ۲٤ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013115641/http://www.nilenews.tv/News/newsdetails.aspx?Show=16861 |date=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> لەسەر زاری بەرپرسێکی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ھات کە فیلمەکە لەگەڵ بیروباوەڕی حکومی نییە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=724173 |سەردێڕ=فیلم اعدام فرعون ارتباطی به دولت ندارد/ چیزی به نام همشهری عصر نداریم |ڕێکەوتی سەردان=۲٤ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹ |بڵاوکەرەوە=خبرگزاری مهر |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی نیسانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200406204723/http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=724173}}</ref> و لەلایەن حکوومەت بەرھەمنەھێنراوە، کە ئاماژەیە کە بابەتەکانی فیلمەکە بە شێوەیەک یان نا ڕێوشوێنی ئێران دەرنابڕێت.<ref name="دەرنابڕێت">[http://www.mbc.net/portal/site/mbc/menuitem.cec41c4faec6734497b11b101f10a0a0/?vgnextoid=4cfd309f5670b110VgnVCM1000008420010aRCRD&vgnextchannel=4efde30e61801110VgnVCM100000f1010a0aRCRD mbc، أسرة السادات تلاحق "إعدام فرعون".. وإيران تتبرأ] - ڕێکەوتی سەردان: ۲٤ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804032650/http://www.mbc.net/portal/site/mbc/menuitem.cec41c4faec6734497b11b101f10a0a0/?vgnextoid=4cfd309f5670b110VgnVCM1000008420010aRCRD&vgnextchannel=4efde30e61801110VgnVCM100000f1010a0aRCRD |date=04 أغسطس 2009}}</ref> محەممەد حسێن سەفار وەزیری ڕاگەیاندن و ڕێوشێوینی ئیسلامی قسەکەی دووپات کردەوە.<ref>[http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100945011772 جمجام أون لاين، الصانع الرئيسي ل"إعدام الفرعون" هي شبكة الجزيرة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917082905/http://www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100945011772 |date=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦ }} - ڕێکەوتی سەردان: ۲٤ی تشرینی یەکەمی ۲۰۱۹ {{fa}} {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ناونیشان=http://www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100945011772 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160917082905/http://www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100945011772 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩}}</ref> [[پەڕگە:خۆپیشاندانی لەسێدارەدانی فیرعەون.jpeg|260px|خۆپیشاندەران لە بەرامبەر بنکەی نێردراوی دیبلۆماسی میسری لە تاران بۆ پاڵپشتی کردنی فیلمەکە.|چەپ|thumb]] لە ڕۆژی سێ شەممە ھاوڕێکەوتی ٥ی ئاب ٢٠٠٨ ئامرازەکانی ڕاگەیاند لێدوانەکانی کەریم عەزیزی ڕاوێژکاری ڕاگەیاندنی نووسینگەی بەرژەوەندییەکانی ئێران لە قاھیرە گواستەوە. تێیدا ھاتبوو کە وەزارەتی ڕۆشنبیری ئێرانی لێکۆڵینەوەیان دەربارەی لەسێدارەدانی فیرعەون کردووە و گەشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە فیلمەکە خۆی لە فیلمێکی تر بەڵگەنامەیی وەرگیراوە کە لەلایەن کەناڵی جەزیرە بەرھەمھێنراوە. عەزیزی ھەروەھا وتی لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی ئیسلامی ئێرانی سوودیان لە ئەم فیلمە بەڵگەنامەیییەیان بینیوە و بۆ فارسی وەریانگێڕاوە و لەسەر سیدی بڵاویان کردووەتەوە و لۆگۆی کەناڵەکەیان لابردووە و لۆگۆی لیژنەکەیان لە شوێنی داناوە. ھەروەھا بەرپرسی ئێرانی ڕوونیکردەوە کە ئەو لێکۆڵینەوانەی وەزارەتی ئێرانی ئەنجامی داوە گەیشتووەتە بە ڕاستی فیلمەکە دوای دانپێنانی ئەندامەکانی کۆمەڵەی "ڕێزلێنانی شەھیدەکانی ئیسلام". ھەروەھا کەریم عەزیزی ئاماژەی بەوە دا کە فیلمەکە نافەرمییە و ئەو ڕێگەپێدانی بڵاوکردنەوە یان لەبەرگرتەوەی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری ئێرانی وەرنەگرتووە ھەر بۆیە بەێی قسەی ئەو نافەرمی و نایاسایییە.<ref name="المصري/ليس إيرانيا">[http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=116106 المصري اليوم، المستشار الإعلامي الإيراني: «إعدام فرعون» ليس إيرانيًا.. وهو من إنتاج قناة الجزيرة] - ڕێکەوتی سەردان: ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911065726/http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=116106 |date=١١ ئەیلوولی 2011}}</ref><ref name="تنصل">[https://elaph.com/Web/Politics/2008/8/354293.html إيلاف، إيران تتنصل من فيلم 'إعدام الفرعون' وتنسبه إلى قناة 'الجزيرة'] - ڕێکەوتی سەردان: ۱٥ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805032546/http://www.elaph.com/Web/Politics/2008/8/354293.htm |date=05 أغسطس 2009}}</ref> ھەروەھا کەریم عەزیزی بە ڕۆژنامەی ئەلمیسری ئەلیەومی ڕاگەیاند کە پێوایە ئەو کێشەی فیلمەکە دروستیکردبوو تەواوبووە ئەمەش دوای ئەوەی ڕاگەیەندرا کە فیلمەکە لە بەرھەمھێنانی ئێرانی نییە، و ھەروەھاش وتی کە ھەموو ئەوەی لیژنەی شەھیدەکانی ئیسلام کردویەتی وەرگێڕانی فیلمەکە بۆ فارسی و گۆڕینی ناوەکەی بووە. ھەروەھاش وتی کە «بوارەکانی ڕاگەیاندنی میسری لە وروژاندنی بابەتەکە وەستاوە دوای ئەوەی زۆرێک لە پێنووسەکان بەر ڕەخنە و جمێن کەوتن لەگەڵ ئەوەی سەیری فیلمەکەیان نەکردووە.»<ref name="پاسەوان">[http://www.iraq4allnews.dk/new/ShowNews.php?cat=6&id=9173 العراق للجميع، إيران تعترف بسرقة فيلم "إعدام فرعون" وتلقي بالكرة في ملعب الجزيرة] - ڕێکەوتی سەردان: ۱٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804053136/http://www.iraq4allnews.dk/new/ShowNews.php?cat=6&id=9173 |date=04 أغسطس 2009}}</ref> لە کاتێکی تردا، دەسەڵاتە ئێرانییەکان [[وێبگە|ماڵپەڕی ئینتەرێنتی]] لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی جووڵەی جیھانی ئیسلامی داخست؛ و بوارە ڕاگەیاندنەکان ڕایگەیاند کە داخستنەکە لە ئەنجامی ئەو گرژییەی کەوتە پەیوەندییە میسرییە ئێرانییەکان بەھۆی ئەو فیلمەی کە ئەم ڕێکخراوە بەرھەمھێناوە بوو.<ref name="موقع ويب">[http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=156139&pg=2 محيط، إيران تغلق موقع المؤسسة المنتجة لفيلم "إعدام فرعون"] - ڕێکەوتی سەردان: ۱٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916130836/http://www.moheet.com/show_news.aspx?nid=156139&pg=2 |date=16 ئەیلوولی 2008}}</ref> خۆپیشاندان لەبەردەم بنکەی دیبلۆماسی میسر لە پایتەختی ئێران [[تاران]] ئەنجامدرا.<ref name="خۆپیشاندەران" /> دواتر لەبەردەم بنکەکەدا چەند خۆپیشاندانێک بۆ داخستنی سنووری ڕەفح و بەژداری میسر لە ئابڵوقەی غەزەت ئەنجامدرا، و لەم خۆپیشاندانانەدا داوای کوشتی سەرۆکی ئێستای میسر [[حوسنی موبارەک|محەممەد حوسنی موبارەک]] کرا، کە ھەروەھا بە فیرعەون پێناسەکرا. خۆپیشاندەران ھەروەھا وێنەی خالید ئیسلامبولی ھڵگرتبوو و لەسەری نووسرابوو "ئێمە ھەموومان خالید ئیسلامبولین".<ref name="إيلاف/غزة">[https://elaph.com/Web/Politics/2008/12/391188.html إيلاف، تحريض إيراني لإسقاط النظام المصري] - ڕێکەوتی سەردان: ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213071805/http://www.elaph.com/Web/Politics/2008/12/391188.htm |date=١٣ کانوونی یەکەمی 2009}}</ref> لە ٢٤ی ئەیلوول ٢٠٠٨دا، یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی میسر محەممەد ھریدی بە حەسەن ڕەجبی کە لە نووسینگەی چاودێری بەرژەوەندییەکانی ئێران لە قاھیرە دەمایەوە کەوت؛ و لەم چاوپێکەوتنەدا بەرپرسی ئێرانی ڕایگەیاند کە تاران بە فەرمی بڵاوبوونەوەی فیلمی "لەسێدارەدانی فیرعەون"یان ڕاوەستاند.<ref name="الشرق الأوسط/تداول">[http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4&issueno=10894&article=488225&feature= الشرق الأوسط، طهران تبلغ القاهرة رسميا حظر تداول شريط فيلم «إعدام الفرعون»]- ڕێکەوتی سەردان: ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206015615/http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4 |date=٦ کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨ }} {{بیرخستنەوەی وێب|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشان=http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4 |سەردێڕ=نسخة مؤرشفة |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081206015615/http://www.asharqalawsat.com/details.asp?section=4 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨}}</ref> == لە ڕۆژنامەکاندا == ڕۆژنامە و بوارەکانی ڕاگەیاندنی میسر فیلەکەیان بە شێوەی جیاواز دەربارەی ناوەڕۆکی فیلمەکە دواون، ئەمەش لە ڕۆژنامە میسرییە نیوە فەرمی بڵاوکرایەوە، لەکاتێکدا نووسەرە کۆنەکان ناڕەزای ئەوەیان دەربڕی کە دەوڵەت بۆ فیلمەکانی تر کە وڵات و گەل بە شێوەیەکی ناشرین دەردەخات کاردانەوەی نەبووە. * لە ڕۆژنامەی ئەلجومھوریەتدا، سەرنووسەری ڕۆژنامەکە مەحەممەد عەلی ئیبراھیم وتی: {{وتە|من لەو بوختانە بێڕەوشتییەی ئێران و مەلاکانی سەرسامبووم.. ئەوان کێن تا سەرۆکی قارەمان بە ناپاکی بانگ بکەن، ئەو کە شەڕی کرد و [[نیمچەدوورگەی سینا|سینای]] بۆ دۆڵەکەی گێڕایەوە و سامانە سروشتییتکانی میسری وەک نەوت و زێڕ و فۆسفات و ھیتری بۆمان گێڕایەوە.<ref name="ئۆقیانووس/ڕۆژنامەکان"/>}} * لە ڕۆژنامەی ڕۆز ئەلیوسفدا، وتارێک بە ناونیشانی «بێئابڕوویییە نوێیەکەی ئێران بەرامبەر میسر» ھات، تێیدا ھاتبوو: {{وتە|ئەوەی ئێران کردویەتی ھیچ شتێکی قوبوڵکراو نییە و دیسانەوە سروشتی ویستەکانی ئێران بەرامبەر میسر و گەل و سەرۆکەکانی پشتڕاست دەکاتەوە. ئێران پاڵپشتی تیرۆرستان بە چەندین ڕێگەی جیاواز دەکات، و ئەو سووکایەتییە دووبارەبووانە تەنھا کینەی دیاری فارسی دەردەبڕێت، و ھۆکارە ڕاستەقینەکانی کە وا لە میسر دەکات پەیوەندی لەگەڵ ئێران دروستنەکاتەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە ێران نێوان موسوڵمانەکان تێکدەدات و سووکایەتی بە سەرۆکێکی باوەڕداری کۆچکردوو دەکات، و بە ناپاکی تۆمەتباری دەکات، و ئەو ڕێکەوتنامەی کە ھێشتا واژومان لەسەرێتی بە "چەپەڵ" پێناسە دەکات، و ئەو فیلمە ھەڵمەتێکی تایبەت نییە و بەڵکو یەکێک لە ھەڵمەتە بەردەوامەکانی ئێران دژی میسرە.<ref name="ئۆقیانووس/ڕۆژنامەکان"/>}} * لە ڕۆژنامەی ئەلمیسری ئەلیەومدا، مەحەممەد عەبدول ھادی نووسی و ئاماژەی بەوە دا کە حکوومەتی میسری بەھەمان شێوە لە ڕووداوە ھاوشێوەکان مامەڵەی نەکردووە، وەک فیلمی ڕۆح شاکید ئیسرائیلی، کە لەسەر تەلەڤیزیۆنی فەرمی ئیسرائیل پەخشکرا، کە تێیدا بە بەڵگەکردن و دانپێنانی سەربازی یەکەیەکی سەربازی ئیسرائیلی بەھەمان ناوی ھەڵگرتبوو، و بە لەسێدارەدانی سەربازی میسری دەستگیرکراو ھەڵسابوون.<ref name="المصري اليوم:غضبوا">[http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=130863 المصري اليوم، غضبوا للفرعون.. ونسوا فيلم قتل الأسري] - ڕێەوتی سەردان: ۱٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204231625/http://www.almasry-alyoum.com/article2.aspx?ArticleID=130863 |date=04 کانوونی یەکەمی 2008}}</ref> * لە ئێرنن مەحەممەد حەەن زادە، پسپۆڕی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی دەزگای ھەواڵەکانی مەھر، وتارێکی بە ناونیشانی «٣٤ فیشەک بۆ فیرعەونەکانی میسر» نووسی، تێیدا ھاتبوو: {{وتە|لەگەڵ ئەوەی ئەم فیلمە لە میسر نەناسراوە و ھیچ کەسێک سەیری گرتەیەکی لێ ناکات بەڵام وادیارە زۆڕنای فیرعەونەکان پێش ڕووداوەکە کەوتووە و تۆمەت دژی ئێران دەبارێنێت و وەک ئەوەی حکوەتی ئێرن ئەو فیلمەیان بەرھەمھێناوە.<ref name="مهر للأنباء">[http://www.mehrnews.com/ar/NewsDetail.aspx?NewsID=711096 وكالة مهر للأنباء: 34 طلقة على فراعنة مصر- محمد حسن زاده] - ڕێکەوتی سەردان: ۱٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{بەستەری مردوو|ڕێکەوت= ئایاری 2019 |bot=JarBot}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804142814/http://www.mehrnews.com:80/ar/NewsDetail.aspx?NewsID=711096 |date=4 أغسطس 2009}}</ref>}} == گوومان == کاتی بڵاوبوونەوەی فیلمەکە و وەڵامدانەوەی میسر کە بە زیادەڕۆیی پێناسەکراوە لە کاتی تێکچوونی پەیوەندی ئێران و وڵاتە زلھێزەکاندا لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی ئێرانی گوومان دروستکەر بوو. کە وای لە چاودێران کرد تێکچوونی فەرمی میسر بە بەشێک لە پیلانی ئەمریکی و ئیسرائیل بۆ ئامادەکردنی شەقامەکانی میسر و [[جیھانی عەرەب|جیھانی عەرەبی]] بۆ بەریەککەوتن لەگەڵ ئێراندا پێناسەبکەن.<ref name="پێناسە" /> کاتێک جێگری میسری تەڵعەت سادات وتی «بەپێی خوێندنەوەم فیلمی ڕاستەقینەی تیرۆرکردنی سادات لە بەرھەمھێنانی ئەمریکییە و سیناریۆ و گوفتوگۆی ئیسرائیلییە و کوڕە جێبەجێکارەکان لەلای ئێمە تووشی مێشک شووشتن بوون»،<ref name="ئاوڕدانەوە">[https://www.raya.com:443/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=366293&version=1&template_id=18&parent_id=17 جريدة الراية، طلعت السادات: لو كان عمي حيًا ما التفت إلي فيلم اعدام فرعون] - ڕێکەوتی سەردان: ۱٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013132513/http://www.raya.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&item_no=366293&version=1&template_id=18&parent_id=17 |date=13 تشرینی یەکەمی 2008}} {{بەستەری مردوو|ڕێکەوت=2020-10-13|bot=JarBot}}</ref> ھەروەھا لە ڕاگەیاندنەکانی بۆ ڕۆژنامەی ئەلرایەت وتی «گەر سەرۆک زیندووبووایە ئەوا ئاوڕی بۆ ئەم فیلمە نەدەدایەوە لەبەر ئەوەی ئەو باوەڕی بە ئازادی ڕا و بیر و باوەڕ ھەبوو.»<ref name="ئاوڕدانەوە" /> ھەروەھاش وابیردەکرێتەوە کە [[لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی جووڵەی جیھانی ئیسلامی]]، کە ڕێبازی ڕەسەنایەتی لە ئێران دروستیکرد، لە پشتی بەرھەمھێنانی فیلمەکە ئامانجی تێکدانی ھەوڵەکانی ڕێبازی چاکسازییە کە ھەوڵدەدات پەیوەندییە ئێرانییە میسرییەکان ڕێکبخاتەوە.<ref name="رم للأنباء">[http://www.rumonline.net/viewPost.php?id=6019 وكالة رم للأنباء، إيران: جزء ثاني من "اعدام الفرعون" وضريح رمزي لقاتل السادات] - ڕێکەوتی سەردان: ۱٦ی کانوونی یەکەمی ۲۰۲۰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804053112/http://www.rumonline.net/viewPost.php?id=6019 |date=04 أغسطس 2009}}</ref> لەگەڵ ئەوەی حکوومەتی ئێرانی ڕەتیکردەوە کە ھیچ پەیوەندییەکی لەگەڵ ڕێکخراوی بەرھەمھێنەردا ھەبێت، بەڵام سەرچاوەکان لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی جووڵەی جیھانی ئیسلامی و [[سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] بەیەکەوە بەستەوە.<ref name="پاسەوان" /> == ٣٤ فیشەک بۆ فیرعەون == لیژنەی ڕێزلێنانی شەھیدەکانی جووڵەی جیھانی ئیسلامی بە بەرھەمھێنانی «٣٤ فیشەک بۆ فیرعەون» وەک بەشی دووەم یان تەواوکەرێک بۆ لەسێدارەدانی فیرعەون ھەڵدەستێت. وا چاوەڕێ دەکرێت بەشی دووەمی دوای دوو مانگ دەربچێت، و فیلمەکەش وابڕیارە چاوپێکەوتنی نێوان «پسپۆڕانی پەیوەندییە میسرییە ئیسرائیلییەکان» لەگەڵ ڕێکەوتنی کامپ دەیڤیدی تێدا بێت.<ref name="جیھان" /><ref>[http://www.alarabiya.net/articles/2008/07/20/53437.html العربية، إيران جزء ثان من "إعدام الفرعون" وضريح رمزي لقاتل السادات]- ڕێکەوتی سەردان: ۲۹ی نیسانی ۲۰۱۹ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204906/http://www.alarabiya.net/articles/2008/07/20/53437.html |date= ٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20090805234221/http://videohat.masrawy.com/view_video.php?viewkey=5d515984dc44cf9d41ac ڕاپۆرتەکەی کەناڵی جەزیرە] * [https://web.archive.org/web/20081201192733/http://www.rtarabic.com/news_all_features/17595 ڕاپۆرتەکەی کەناڵی ڕووسیا ئەمڕۆ] * [https://web.archive.org/web/20100220053112/http://www.hotspotfilms.com/ar/aljarima-alsiyasiya.html ھۆت سپۆلز فیلمز، پەڕەی ناساندن بۆ بەرنامەکە "تاوانە سیاسییەکە"] {{مەحەممەد ئەنوەر سادات}} {{تووڵی دەروازە|فیلم|ئێران|میسر|دەیەی ٢٠٠٠}} [[پۆل:فیلمەکان بە زمانی فارسی]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٠٨]] [[پۆل:ئێران لە ٢٠٠٨]] [[پۆل:ئەنوەر سادات]] 1vd8auovbcq19tkq8r5ppyl46ygq45l 0 176102 1588958 1453301 2026-06-06T16:37:12Z Hivja 64112 /* پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا */ 1588958 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Flag of the President of Turkey.svg|وێنۆک|250px|نیشانی سەرۆک کۆماری تورکیا]] [[پەڕگە:Ak Saray - Presidential Palace Ankara 2014 002.jpg|وێنۆک|250px|[[کۆشکی سەرۆکایەتیی تورکیا]]]] '''پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا''' پێڕستێک لە ئەو کەسانەیە کە لەکاتی سازبوونی دەوڵەتی [[تورکیا]] تائێستا لە جێگەی [[سەرۆک کۆماری تورکیا]] خزمەتیان کردووە. لەدوای [[شەڕی سەربەخۆیی تورکیا]] لە ساڵی ١٩٢٣دا، دوازدە سەرۆک کۆمار ھاتوونە سەرکار و بوونیان ھەبووە. لە یاسای بنەڕەتی تورکیادا سەرۆک کۆمار لە پۆستی سەرۆکی وڵاتەکە و سەرۆکی [[ھێزی سەربازی|ھێزە سەربازییەکان]] ھاتووە. سەرۆک کۆماری تورکیا پێنج ساڵ لە خزمەت دایە. یەک کەس ھەتا دو کەڕەت دەتوانێت سەرۆک کۆمار بێت. لە کاتێکدا سەرۆک کۆمار بە ھۆکارێکی وەکوو نەخۆشی، ڕۆیشتن بە دەرەوەی وڵات، مەرگ، کشانەوە لە خزمەت یان ھەر ھۆکارێکی دیکە نەتوانێت لەسەر کاری خۆی بەردەوام بێت، کۆنترین جێگری سەرۆک کۆمار ھەتا کاتی ھەڵبژاردنی جێگری نوێ جێگەی سەرۆک کۆمار دەگرێتەوە.<ref>https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/19.5.1.pdf</ref> سەرۆک کۆمار ئەگەر لە ٤٠ ساڵ زیاتر بێت، خوێندنی زانکۆی تەواو کردبێت و چەڵەمەی یاساکانی کاندیدبوونی ھەبێت، لەلایەن خەڵکی تورکیاوە ھەڵدەبژێردرێت.<ref>https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf</ref> == پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا == {| class="wikitable" width="100%" ! # ! width="25%" | ناو ! width="100px" | پەڕگە ! دەستبەکاربوون ! تەواوبوون ! پارتی سیاسی |- |١! style="background:#D40000; color:white;"|١ |[[مستەفا کەمال ئاتاتورک]] (١٩٣٨–١٨٨١) |[[پەڕگە:Ataturk1930s.jpg|75px]] |٢٩ تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ |١٠ تشرینی دووەمی ١٩٣٨ |[[پارتی کۆماریی گەل]] |- |١! style="background:#D40000; color:white;"|٢ |[[عیسمەت ئینۆنو]] (١٩٧٣–١٨٨٤) |[[پەڕگە:Inonu Ismet (cropped).jpg|75px]] |١١ی تشرینی دووەمی ١٩٣٨ |٢٢ی ئایاری ١٩٥٠ |[[پارتی کۆماریی گەل]] |- |١! style="background:#348AC9; color:white;"|٣ |[[جەلال بایار]] (١٩٨٦–١٨٨٣) |[[پەڕگە:Mahmut Celâl Bayar.jpg|75px]] | |٢٢ی ئایاری ١٩٥٠ |[[پارتی دیموکراتی تورکیا]] |- |-style="background:{{Military rule/meta/color}}" | rowspan="2" | '''٤''' |{{nowrap|'''کومیتەی یەکێتیی نیشتمانی'''}}{{ھن}}{{nowrap|{{small|سەرۆک: ژەنەڕاڵ [[جەمال گورسیل]]}}}} |[[پەڕگە:Cemal Gürsel.jpg|90px]] |٢٧ی ئایاری ١٩٦٠ |١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١ |[[ھێزە چەکدارەکانی تورکیا|ئەرتەشی]] |- |[[جەمال گورسیل]] (١٩٦٦–١٨٩٥) |[[پەڕگە:Cemal Gürsel.jpg|75px]] |١٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٦١ |٢ی شوباتی ١٩٦٦ |سەربەخۆ |- | | | |٢ی شوباتی ١٩٦٦ |٢٨ی ئازاری ١٩٦٦ | |- |١! style="background:#C0C0C0; color:white;"|٥ |[[جەودەت سۆنای]] (١٩٨٢–١٨٩٩) |[[پەڕگە:Turkse chef Generale staf (Generaal Sunay), Bestanddeelnr 916-7535 (cropped).jpg|75px]] |٢٨ی ئازاری ١٩٦٦ |٢٨ی ئازاری ١٩٧٣ |پارتی دیموکراتی تورکیا |- | | | |٢٨ی ئازاری ١٩٧٣ |٦ی نیسانی ١٩٧٣ | |- |١! style="background:#C0C0C0; color:white;"|٦ |[[فەخری کوروتورک]] (١٩٨٧–١٩٠٣) | |٦ی نیسانی ١٩٧٣ |٦ی نیسانی ١٩٨٠ |سەربەخۆ |-- style="background-color: DarkKhaki" | | | | | | |- | | | | | | |- |١! style="background:#C0C0C0; color:white;"|٧ |[[کەنعان ئیڤرین]] (٢٠١٥–١٩١٧) |[[پەڕگە:Kenan Evren (cropped).png|75px]] |٩ی تشرینی دووەمی ١٩٨٢ |٩ی تشرینی دووەمی ١٩٨٩ | سەربەخۆ |- |١! style="background:#FAD032; color:white;"|٨ |[[تورگوت ئۆزال]] (١٩٩٣–١٩٢٧) |[[پەڕگە:Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg|75px]] |٩ی تشرینی دووەمی ١٩٨٩ |١٧ی نیسانی ١٩٩٣ | |- |١! style="background:#B37ADC; color:white;"|٩ |[[سولەیمان دیمیرێل]] (٢٠١٥–١٩٢٤) |[[پەڕگە:Suleyman Demirel 1998.jpg|75px]] |١٦ی ئایاری ١٩٩٣ |١٦ی ئایاری ٢٠٠٠ | |- |١! style="background:#C0C0C0; color:white;"|١٠ |[[ئەحمەد نەجدەت سیزەر]] (لەدایکبووی ١٩٤١) |[[پەڕگە:Ahmet Necdet Sezer.jpg|80px]] |١٦ی ئایاری ٢٠٠٠ |٢٨ی ئابی ٢٠٠٧ |سەربەخۆ |- |١! style="background:#303A98; color:white;"|١١ |[[عەبدوڵڵا گویل]] (لەدایکبووی ١٩٥٠) |[[پەڕگە:Abdullah Gül Senate of Poland.JPG|75px]] |٢٨ی ئابی ٢٠٠٧ |٢٨ی ئابی ٢٠١٤ |[[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدان]] |- |١! style="background:#B37ADC; color:white;"|١٢ |[[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان]] (لەدایکبووی ١٩٥٤) |[[پەڕگە:Tayyip Erdoğan.JPG|75px]] |٢٨ی ئابی ٢٠١٤ |تائێستا |[[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدان]] |} == درێژیی سەرۆکایەتی == <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:20 PlotArea = top:10 bottom:50 right:130 left:20 AlignBars = late DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:1923 till:2020 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1923 Colors = id:president value:red legend: Ceremonial_President id:acting value:blue legend: Acting_President id:military value:green legend: Military_Head_of_State id:executive value:yellow legend: Executive_President Legend = columns:1 left:100 top:24 columnwidth:100 TextData = pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M text:"Legend:" BarData = barset:PM bar:mka bar:mar bar:ii bar:cb bar:cg bar:isa bar:cs bar:ta bar:fk bar:isc bar:ke bar:to bar:hc bar:sd bar:ans bar:ag bar:rte PlotData= align:left fontsize:S shift:(3,-4) anchor:from width:15 barset:PM bar:mka from: 29/10/1923 till: 10/11/1938 color:president text:"[[Mustafa Kemal Atatürk]]" bar:mar from: 10/11/1938 till: 11/11/1938 color:acting text:"[[Mustafa Abdülhalik Renda]]" bar:ii from: 11/11/1938 till: 22/05/1950 color:president text:"[[İsmet İnönü]]" bar:cb from: 22/05/1950 till: 27/05/1960 color:president text:"[[Celal Bayar]]" bar:cg from: 27/05/1960 till: 10/10/1961 color:military text:"[[Cemal Gürsel]]" bar:cg from: 10/10/1961 till: 02/02/1966 color:president bar:isa from: 02/02/1966 till: 28/03/1966 color:acting text:"[[İbrahim Şevki Atasagun]]" bar:cs from: 28/03/1966 till: 28/03/1973 color:president text:"[[Cevdet Sunay]]" bar:ta from: 28/03/1973 till: 06/04/1973 color:acting text:"[[Tekin Arıburun]]" bar:fk from: 06/04/1973 till: 07/04/1980 color:president text:"[[Fahri Korutürk]]" bar:isc from: 07/04/1980 till: 12/09/1980 color:acting text:"[[İhsan Sabri Çağlayangil]]" bar:ke from: 12/09/1980 till: 09/11/1982 color:military text:"[[Kenan Evren]]" bar:ke from: 09/11/1982 till: 09/11/1989 color:president bar:to from: 09/11/1989 till: 17/04/1993 color:president text:"[[Turgut Özal]]" bar:hc from: 17/04/1993 till: 16/05/1993 color:acting text:"[[Hüsamettin Cindoruk]]" bar:sd from: 16/05/1993 till: 16/05/2000 color:president text:"[[Süleyman Demirel]]" bar:ans from: 16/05/2000 till: 28/08/2007 color:president text:"[[Ahmet Necdet Sezer]]" bar:ag from: 28/08/2007 till: 28/08/2014 color:president text:"[[Abdullah Gül]]" bar:rte from: 28/08/2014 till: 09/07/2018 color:president text:"[[Recep Tayyip Erdoğan]]" bar:rte from: 09/07/2018 till: 31/12/2020 color:executive </timeline> == ئەمانەش ببینە == * [[سەرۆک کۆماری تورکیا]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تورکیا|سیاسەت|ژیاننامە|زانستی سیاسەت}} {{پۆلی کۆمنز|Presidents of Turkey}} [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی تورکیا| ]] [[پۆل:حکوومەتی تورکیا]] [[پۆل:سیاسەتی تورکیا]] 4yjhom6cs0gdk66xzrn21yvg2xdchxb 4 241625 1588999 1588880 2026-06-06T21:01:06Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1588999 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠١، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٦٩٠٢ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٣ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|١ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٩٢ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٣١ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٨٧٣٠٥ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] rj7fzk1fsflmbkg057zawflu9e7k6ga 0 245469 1588948 1554370 2026-06-06T14:47:29Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588948 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=کریستن بێل|image=Kristen Bell Paris Fashion Week Spring Summer 2020 (cropped).jpg|caption=بێل لە فاشیۆن ستاری لەندەن لەساڵی ٢٠١٩|birth_name=کریستن ئانا بێل|birth_date={{Birth date and age|1980|7|18}}|birth_place=ھەنتینتۆن، ئەمریکا|occupation=ئەکتەر|years_active=١٩٩٢-ئێستا|spouse={{Marriage|[[داکس شێرپاد]]|2013}}|children=٢|education=زانکۆی نیویۆرک|works=}} '''کریستن بێل''' ({{بە ئینگلیزی|Kristen Bell}}؛ لەدایکبووی ١٨ی تەمموزی ١٩٨٠)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell Facts|ناونیشان=https://www.britannica.com/facts/Kristen-Bell|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200724125523/https://www.britannica.com/facts/Kristen-Bell|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Encyclopedia Britannica|زمان=en}}</ref> ئەکتەری ئەمریکییە. دەستی بە کاری نواندن کردووە بە ڕۆڵی سەرەکی لە بەرھەمە شانۆییەکان، لەکاتێکدا لە قوتابخانەی ھونەری تیش لە زانکۆی نیویۆرک خوێندوویەتی. یەکەم جار لەسەر شانۆی برادۆی وەک بێکی تاچەر لە شانۆی میوزیکی کۆمیدی ''سەرکێشییەکانی تۆم ساوەر'' بەشداری کرد و ساڵی دواتر لە شانۆی برادۆی ''چەقۆ'' دەرکەوت. دواتر لە فیلمی ئەکشن تریلەری ''سپارتان'' (٢٠٠٤) بەشداری کرد و ستایشی وەرگرت بەھۆی ڕۆڵی لە درامای تەلەفزیۆنی ''ھەڵبژاردەی گراسی'' (٢٠٠٤). بێڵ خەڵاتی زوحەل بۆ باشترین ئەکتەری تەلەفزیۆنی وەرگرت بەھۆی ڕۆڵی وەک کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکەی ''ڤێرۆنیکا مارس'' (٢٠٠٤-٢٠٠٧). ئەو ڕۆڵی بە ناوەکەی لە فیلمی ساڵی ٢٠١٤، لە ماوەی کارکردنی لە ''ڤێرۆنیکا مارس''، ڕۆڵی ماری لەین لە فیلمی میوزیکیی ''ڕیفەر شێت: فلیمی میوزیکی'' (٢٠٠٥)دا ڕۆڵی بینیوە، دواتر ڕۆڵی ئێلی بایشۆپ لە زنجیرە درامای سوپەرکەسایەتی ''پاڵەوانەکان'' لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠٠٨ ڕۆڵی بینی، دەنگی گێڕەرەوەی سەرەکی لە زنجیرە درامای ''ھەرزەکاران'' ئەنجام داوە، ھەروەھا ڕۆڵی جێنی ڤان ڕۆڵی بینی، کە ژنە سەرەکییەکە بوو زنجیرە کۆمیدییەکەی ''ماڵی درۆ''. و ڕۆڵی سەرەکی ئیلینۆر شێڵسترۆپ لە زنجیرە کۆمیدییەکەی کەناڵی ئێن بی سی ''شوێنێکی باش'' ڕۆڵی سەرەکی گێڕا، کە پاڵێوراوی خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بەدەستھێنا بەھۆی ڕۆڵەکەیەوە. لە فیلمێکدا خۆی وەک کارەکتەری سەرەکی لە فیلمی ''لەبیرکردنی سارا مارشال'' (٢٠٠٨)دا ھەبووە. لەو کاتەوە لە ژمارەیەک فیلمی کۆمیدیدا بەشداری کردووە، لەوانە ''پاشەکشەی ھاوسەرەکان'' (٢٠٠٩)، ''کاتێک لە ڕۆما'' (٢٠١٠)، ''تۆ جارێکی تر'' (٢٠١٠)، ''سەرۆک'' (٢٠١٦)، ''دایکە خراپەکان'' (٢٠١٦)، و ''کریسمسی دایکە خراپەکان'' (٢٠١٧). ). بێڵ ناساندنی زیاتری بەدەستھێنا بەھۆی دەنگی شازادە ئانا لە فیلمە ئەنیمەیشنیەکانی دیزنی بەستوو (٢٠١٣)، ڕاڵف ئینتەرنێت تێکدەشکێنێت (٢٠١٨)، بەستوو ٢(٢٠١٩). == سەرەتای ژیان و خێزان == بێڵ لە شاری ھەنتینگتۆن وۆدز لە ویلایەتی میشیگان لەدایکبووە و گەورە بووە کە یەکێکە لە گەڕەکەکانی دیترۆیت. دایکی بەناوی لۆرێل پەرستارێکی تۆمارکراوە و باوکی بەناوی تۆم بێڵ بەڕێوەبەری ھەواڵی تەلەفزیۆنییە لە لاس ڤێگاس لە ویلایەتی نیڤادا.<ref name="peoplebio">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell|ناونیشان=http://www.people.com/people/kristen_bell/biography/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130602170549/http://www.people.com/people/kristen_bell/biography|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ئیش=[[People (magazine)|People]]}}</ref><ref name="CBSSacramento-Father-Irma-2017">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=McClary|یەکەم١=Marianne|دوایین٢=Lopez|یەکەم٢=Tony|دوایین٣=Bell|یەکەم٣=Kristen|سەردێڕ=Actress Kristen Bell Reaching Out to Help Those Affected by Hurricane Irma|ناونیشان=http://sacramento.cbslocal.com/2017/09/10/kristen-bell-hurricane-irma/|ئیش=[[KOVR|CBS Sacramento]]|ڕێکەوت=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٧|format=Includes video interview|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170912190148/http://sacramento.cbslocal.com/2017/09/10/kristen-bell-hurricane-irma/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دایک و باوکی لە تەمەنی دوو ساڵیدا جیابوونەوە. بێڵ لە ھاوسەرگیری دووەمی باوکیدا دوو زڕخوشکی ھەیە، ھەروەھا لە ھاوسەرگیری دووەمی دایکیدا سێ زڕخوشکی و زڕبرای ھەیە. دایکی بە ڕەچەڵەک پۆڵەندییە، باوکی بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی و سکۆتلەندی و ئێرلەندییە.<ref>Stated on ''[[The Tonight Show with Jay Leno]]'', September 18, 2008</ref> بێڵ ڕایگەیاندووە کە ناوی یەکەمی خۆی لە تەمەنی چوار ساڵیدا بەدڵ نەبووە. دایکی قەناعەتی پێکرد کە لەبری ئەوە ناوی ناوەڕاستی خۆی کە ئان بوو بەکاربھێنێت؛ تا قۆناغی ئامادەیی ناوی ئانی بەکارھێناوە.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=u2NuD2kxxxk ''Kristen Bell Pretended to be Bad in High School''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729000305/https://www.youtube.com/watch?v=u2NuD2kxxxk|date=July 29, 2023}} (YouTube). [[Jimmy Kimmel Live]]. February 18, 2015.</ref> تەنھا پێش ساڵی یەکەمی خوێندنی ئامادەیی، دایک و باوکی بێڵ بڕیاریاندا لە سیستەمی قوتابخانەی گشتی دووربخەنەوە.<ref name="Mars">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hatty|یەکەم=Michele|سەردێڕ=She came from Mars|بڵاوکەرەوە=[[USA Weekend]]|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.usaweekend.com/06_issues/060226/060226kristen_bell.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231018141305/https://www.usatoday.com/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە قوتابخانەی ئامادەیی کاسۆلیکی شڕاین لە ڕۆیاڵ ئۆکی نزیک خوێندوویەتی، لەوێ بەشداری لە دراما و یانەکانی مۆسیقادا کردووە. پێش ئەوەی بچێتە شاری مەزار، لە قوتابخانەی بێرتۆن سەرەتایی و قوتابخانەی ناوەندی نۆروپ (ئێستا بە قوتابخانەی نێودەوڵەتی نۆروپ ناسراوە) خوێندوویەتی،<ref name="Mars2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hatty|یەکەم=Michele|سەردێڕ=She came from Mars|بڵاوکەرەوە=[[USA Weekend]]|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.usaweekend.com/06_issues/060226/060226kristen_bell.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231018141305/https://www.usatoday.com/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە بەشێکە لە ناوچەی خوێندنگەکانی بێرکلی. لە ماوەی خوێندنی لەوێ، ڕۆڵی سەرەکی لە بەرھەمی ''جادووگەری ئۆز'' لە ساڵی ١٩٩٧ی قوتابخانەکەدا وەک دۆرۆتی گەیڵ بەدەستھێنا، ھەروەھا لە بەرھەمەکانی شانۆی ''کمانچەژەن لەسەر سەقف'' (١٩٩٥)، ''خانم باش بە'' (١٩٩٦) دەرکەوت. لە ساڵی ١٩٩٨، ئەو ساڵەی دەرچووە، بە دەنگی پۆلی باڵا وەک "باشترین کچە ڕوخسار"ی کتێبی ساڵانە دەستنیشانکرا.<ref name="Saturday">{{cite interview|last=Bell|first=Kristen|interviewer=Elijah Bates|title=Veronica Mars' star Kristen Bell|work=[[Saturday Night Magazine (US)|Saturday Night Magazine]]|date=April 25, 2007|url=http://www.snmag.com/pdf/INTERVIEWS/Celebrity-Interviews/Kristen-Bell.pdf|format=PDF|access-date=January 4, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218123920/http://www.snmag.com/pdf/INTERVIEWS/Celebrity-Interviews/Kristen-Bell.pdf|archive-date=١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081218123920/http://www.snmag.com/pdf/INTERVIEWS/Celebrity-Interviews/Kristen-Bell.pdf}}</ref> دوای ماوەیەکی کەم لە دەرچوونی لە قۆناغی ئامادەیی، بێڵ ڕووی لە شاری نیویۆرک کرد بۆ ئەوەی بچێتە قوتابخانەی ھونەری تیش لە زانکۆی نیویۆرک و شانۆی مۆسیقای خوێند.<ref name="Ask">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell|ناونیشان=http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080823031614/http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Ask Men]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠٠٢، لە ساڵی کۆتایی خوێندنیدا، چەند کرێدتێکی بەجێھێشت و شەرم لە دەرچوون کرد بۆ ئەوەی ڕۆڵێک لە وەشانی مۆسیقای برادۆی لە فیلمی سەرگەرمیەکانی تۆم ساوەر بگێڕێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Personality & Talent|ناونیشان=http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080823031614/http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Ask Men]]}}</ref><ref name="Tough">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nguyen|یەکەم=Lan N.|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=Kristen Bell's a Tough Act to Follow|ناونیشان=http://entertainment.ivillage.com/features/0,,73r3smcc-p,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080408152604/http://entertainment.ivillage.com/features/0%2C%2C73r3smcc-p%2C00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Ivillage.com}}</ref> == پیشە == === ١٩٩٢-٢٠٠٣: سەرەتای کاکردن === لە ساڵی ١٩٩٢ بێڵ چووە یەکەم کاری و ڕۆڵی دووانەی وەک مۆز و دار لە بەرھەمی شانۆیەکی دەرەوەی شار لە دیترۆیت بەدەستھێنا کە ناوی ''ڕاگێدی ئان و ئەندی'' بوو.<ref name="Star">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Kristen Bell's star quality is no mystery on UPN|ناونیشان=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/s_275788.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080124020416/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/s_275788.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Pittsburghlive.com}}</ref><ref name="Ask2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell|ناونیشان=http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080823031614/http://www.askmen.com/celebs/women/actress_250/298_kristen_bell.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Ask Men]]}}</ref> دایکی پێش تەمەنی بێڵ تەمەنی ١٣ ساڵ بوو لەگەڵ بریکارێکدا دامەزراندبوو، ئەمەش ڕێگەی پێدا لە ڕیکلامەکانی ڕۆژنامەکانی چەندین فرۆشیاری تاکەکەسی دیترۆیت و ڕیکلامە تەلەفزیۆنییەکاندا دەربکەوێت.<ref name="UGO">{{cite interview|last=Bell|first=Kristen|interviewer=Daniel Robert Epstein|title=Kristen Bell of Veronica Mars (UPN)|work=[[UGO]]|year=2005|url=http://www.ugo.com/channels/girlfriends/features/kristenbell/interview.asp|access-date=January 3, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223164122/http://www.ugo.com/channels/girlfriends/features/kristenbell/interview.asp|archive-date=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071223164122/http://www.ugo.com/channels/girlfriends/features/kristenbell/interview.asp}}</ref><ref name="Star2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=Kristen Bell's star quality is no mystery on UPN|ناونیشان=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/s_275788.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080124020416/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/s_275788.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Pittsburghlive.com}}</ref> ھەروەھا دەستی بە وانەکانی نواندنی تایبەت کرد. لە ساڵی ١٩٩٨ ڕۆڵێکی بێ ئیعتباری لە شانۆی ''ھاوسەرگیری پۆڵەندیدا'' ھەبوو کە لە ناوخۆدا وێنەگیرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The King and Queen of Moonlight Bay|ناونیشان=https://halcyonstudios.tv/titles/the-king-and-queen-of-moonlight-bay|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221122162924/https://halcyonstudios.tv/titles/the-king-and-queen-of-moonlight-bay|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=Halcyon Studios|زمان=en}}</ref> === ٢٠٠٤-٢٠٠٦: ڤێروکا مارس و کارەکانی دیکەی === [[File:Kristen_Bell_as_Veronica_Mars_2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kristen_Bell_as_Veronica_Mars_2.jpg|alt=Head and shoulders shot of wide-eyed, young blond woman smiling into the camera.|وێنۆک|بێڵ لە ڤێروکا مارسدا لە ساڵی ٢٠١٤]] لە ساڵی ٢٠٠٤ بێڵ ستایشی زۆری بەدەستھێنا بەھۆی ڕۆڵی ڕۆڵگێڕانی لە فیلمی تەلەفزیۆنی ژیاندا بەناوی ''ھەڵبژاردەی گرەیسی'' کە یەکێک لە بەرزترین ڕیزبەندییەکانی تۆڕەکەی بەدەستھێنا.<ref name="Tough2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nguyen|یەکەم=Lan N.|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=Kristen Bell's a Tough Act to Follow|ناونیشان=http://entertainment.ivillage.com/features/0,,73r3smcc-p,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080408152604/http://entertainment.ivillage.com/features/0%2C%2C73r3smcc-p%2C00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Ivillage.com}}</ref> یەکەمجار لە فیلمێکی شانۆیی نمایشکرا لەگەڵ فیلمی ئەکشنی تریلەری ''سپارتان'' لەلایەن دەیڤید مامێتەوە، وەک لۆرا نیوتن، ''کچە ڕفێنراوەکەی سەرۆکی ئەمریکا''، شانبەشانی ڤال کیلمەر ڕۆڵی گێڕا. ھەروەھا بێڵ ڕۆڵی میوانی زنجیرە درامای کەناڵی ئێچ بی ئۆ ''سەردەمی منداڵای'' بینی.<ref name="Tough3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nguyen|یەکەم=Lan N.|ساڵ=٢٠٠٤|سەردێڕ=Kristen Bell's a Tough Act to Follow|ناونیشان=http://entertainment.ivillage.com/features/0,,73r3smcc-p,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080408152604/http://entertainment.ivillage.com/features/0%2C%2C73r3smcc-p%2C00.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Ivillage.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Goodman|یەکەم=Tim|سەردێڕ=As Emmys loom, it's time to accept that rage is futile|ئیش=[[San Francisco Chronicle]]|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://www.sfgate.com/entertainment/article/As-Emmys-loom-it-s-time-to-accept-that-rage-is-2569271.php|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120725030541/http://www.sfgate.com/entertainment/article/As-Emmys-loom-it-s-time-to-accept-that-rage-is-2569271.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Beaumont|یەکەم=Chris|سەردێڕ=Emmy 2007: Down and Dirty Predictions|وێبگە=Blogcritics.org|ڕێکەوت=١٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://blogcritics.org/archives/2007/09/16/132139.php|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080125162043/http://blogcritics.org/archives/2007/09/16/132139.php|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا ڕۆڵی کارەکتەری سەرەکی لە زنجیرە درامای نۆیر لە ''ڤێرۆنیکا مارس'' بەدەستھێنا، کە لە پاییزی ٢٠٠٤ دەستیپێکرد، زنجیرەکە لەلایەن ڕۆب تۆماسەوە دروستکراوە و بێڵ ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕاوە وەک قوتابخانەی ئامادەیی دژە دامەزراندنی حەڤدە ساڵە خوێندکار و بەدواداچوونی تایبەت. بێڵ سوودی لە ھاوشێوەییەکانی نێوان کارەکتەری ڤێرۆنیکا و ژیانی خۆی وەرگرت، بەو پێیەی دایک و باوکی بێڵ جیابوونەوە و باشترین ھاوڕێی ئەویش مردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pulse (2006)|ناونیشان=https://boxofficemojo.com/movies/?id=pulse.htm|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070930220824/http://boxofficemojo.com/movies/?id=pulse.htm|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="Pulse">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Scheck|یەکەم=Frank|سەردێڕ=Pulse|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠٠٦|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002985784|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071012113515/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002985784|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ٢٠٠٧-٢٠١١: بەژداریکردنی لە کچی قسەوقسەڵۆک === ''ڤێرۆنیکا مارس'' بۆ وەرزی دووەم لە یو پی ئێن بەردەوام بوو؛ بۆ وەرزی سێیەم،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Heller|یەکەم=Corinne|سەردێڕ=Kristen Bell, Anna Paquin to star in 'Scream 4'|ناونیشان=http://www.ontheredcarpet.com/2010/08/kristen-bell-anna-paquin-to-star-in-scream-4.html?rss=rss-kabc-snippet-7629575|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100827182434/http://www.ontheredcarpet.com/2010/08/kristen-bell-anna-paquin-to-star-in-scream-4.html?rss=rss-kabc-snippet-7629575|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=OnTheRedCarpet}}</ref> بەرنامەکە نوێکرایەوە و لە بەرنامەی تازە دروستکراوی ''سی یو'' دەرکەوت. لە ١٩ی ١ی ٢٠٠٧، سەرۆکی سی دبلیو ئینتەرتەینمەنت داون ئۆسترۆف ڕایگەیاند کە لەکاتێکدا دڵخۆشە بە باشتربوونی وردە وردەی دەنگەکانی ''ڤێرۆنیکا مارس''،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Surette|یەکەم=Tim|ڕێکەوت=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Assassin's Creed stalks Kristen Bell|ناونیشان=http://www.gamespot.com/news/6182388.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081206182557/http://www.gamespot.com/news/6182388.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=[[GameSpot]]}}</ref> بەڵام زنجیرەکە دەخرێتە وەستان دوای کۆتایی ھاتنی مانگی شوبات بۆ پەخشکردنی زنجیرەیەکی نوێی واقیعی بەناوی پشیلە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fleming|یەکەم=Michael|سەردێڕ=Bell to star in 'When in Rome'|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://www.variety.com/article/VR1117980628.html?categoryId=13&cs=1|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080212182225/http://www.variety.com/article/VR1117980628.html?categoryid=13&cs=1|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠٠٨}}</ref> لە ١٧ی ئایاری ٢٠٠٧ ئۆسترۆف ھەڵوەشاندنەوەی زنجیرەکەی ڕاگەیاند.<ref name="Finale">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2007 Cancelled Shows: CW Drops Old Favorites|وێبگە=Tvseriesfinale.com|ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://tvseriesfinale.com/articles/2007-cancelled-shows-cw-drops-old-favorites/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080908045451/http://tvseriesfinale.com/articles/2007-cancelled-shows-cw-drops-old-favorites/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> کۆتایی زنجیرەیەک کە دوو کاتژمێری خایاند لە ئەمریکا لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٠٧ و لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧، تۆماس بە فەرمی لە ئیمەیڵێکدا بۆ مایکل ئاوسیلۆی بەرنامەی تیڤی گەیید ڕایگەیاند کە ڤێرۆنیکا مارس لەلایەن سی دبلیوەوە ھەڵوەشاوەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ausiello|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=١١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Veronica Mars is Now "Officially Dead"|ناونیشان=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Veronica-Mars-Officially/800016822|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080208081306/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Veronica-Mars-Officially/800016822|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ئیش=[[TV Guide]]}}</ref> درێژەی فیلمێکی درێژ و زنجیرە کتێبی کۆمیک لە ڤێرۆنیکا مارس باس کرابوو و بۆ ماوەیەکی کورت باس لە ھاوکارییەکی دیکەی نێوان بێڵ و تۆماس دروستکەر دەکرا کە پەیوەندی بە زنجیرەی ڤێرۆنیکا مارس نەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ='Veronica Mars' Eyes Comics, Movie|وێبگە=Zap2it.com|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.zap2it.com/tv/news/zap-veronicamarscomicsmoviepossibility,0,1929984.story|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080105035054/http://www.zap2it.com/tv/news/zap-veronicamarscomicsmoviepossibility%2C0%2C1929984.story|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref name="Finale2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=2007 Cancelled Shows: CW Drops Old Favorites|وێبگە=Tvseriesfinale.com|ڕێکەوت=١٧ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://tvseriesfinale.com/articles/2007-cancelled-shows-cw-drops-old-favorites/|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20080908045451/http://tvseriesfinale.com/articles/2007-cancelled-shows-cw-drops-old-favorites/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> دوای ھەڵوەشاندنەوەی ڤێرۆنیکا مارس، بێڵ ئارەزووی دەرکەوتنی لە بەرنامەی پاڵەوانەکان دەربڕی، چونکە ھەوادارێکی بوو. لە ٢٩ی تەمموزی ٢٠٠٧،<ref name="scifi">{{cite interview|subject=Bell, Kristen|subject2=Kring, Tim|interviewer=Renee Burl|title=Tim Kring & Kristen Bell interview|website=Thescifiworld.net|date=October 26, 2007|url=http://www.thescifiworld.net/interviews/tim_kring_kristen_bell_01.htm|access-date=November 26, 2007|archive-date=July 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702211607/http://www.thescifiworld.net/interviews/tim_kring_kristen_bell_01.htm|url-status=live}}</ref> لەکاتی گەشتێکی شەمەندەفەردا بۆ لۆس ئەنجلۆس لە کۆمیک کۆنی سان دیێگۆ لەگەڵ ئەکتەرانی پاڵەوانەکان زاکاری کوینتۆ و ماسی ئۆکا، و نووسەرانی زنجیرەکە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Trailer, shots reveal actress Kristen Bell|بڵاوکەرەوە=[[ActionTrip]]|ڕێکەوت=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.actiontrip.com/rei/comments_news.phtml?id=100209_2|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091005070351/http://www.actiontrip.com/rei/comments_news.phtml?id=100209_2|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩}}</ref> نووسەران باسیان لەوە کردبوو کە ئەگەر "ھەرگیز ویستبێتی". وەرە پاڵەوانەکان، پەیوەندییەکمان بۆ نووسەرانەوە کردووە"،<ref>[https://movies.tvguide.com/Movie-News/Kristen-Bell-Kristin-26563.aspx Trio of Ladies Going on ''Couples Retreat''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017103625/http://movies.tvguide.com/Movie-News/Kristen-Bell-Kristin-26563.aspx|date=October 17, 2008}}" ''[[TV Guide]]''. October 15, 2008. Retrieved October 15, 2008.</ref> کە بێڵ وتی "خۆشیدەوێت".<ref name="TV guide">{{cite interview|subject=Bell, Kristen|interviewer=Michael Ausiello|title=Exclusive: Kristen Bell's First Interview Since Becoming a Hero!|work=[[TV Guide]]|date=August 20, 2007|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Kristen-Bell/800020731|access-date=November 25, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071112184315/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Kristen-Bell/800020731|archive-date=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|url-status=dead|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071112184315/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Kristen-Bell/800020731}}</ref> لەم نێوەندەدا باس لە ڕۆڵێک لە فیلمی لۆست کرا،<ref name="EWVid">Jensen, Jeff, [[Damon Lindelof|Lindelof, Damon]] & [[Carlton Cuse|Cuse, Carlton]], "[https://www.ew.com/ew/package/0,,1550612_20245764,00.html?bcpid=4396297001&bclid=4370457001&bctid=8633832001 'Lost' producers&nbsp;– 5] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230000655/http://ew.com/ew/package/0%2C%2C1550612_20245764%2C00.html/?bcpid=4396297001&bclid=4370457001&bctid=8633832001|date=December 30, 2016}}", ''[[Entertainment Weekly]]''. Retrieved April 11, 2009.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kubicek|یەکەم=John|سەردێڕ='Heroes' Exclusive: Kristen Bell and Tim Kring Reveal Season 2 Spoilers|وێبگە=Buddytv.com|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.buddytv.com/articles/heroes/heroes-exclusive-kristen-bell-12506.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150713012044/http://www.buddytv.com/articles/heroes/heroes-exclusive-kristen-bell-12506.aspx|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تەممووزی ٢٠١٥}}</ref> بەڵام بێڵ ڕۆڵی شارلۆت ستایپڵز لویس ڕەتکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Goldman|یەکەم=Eric|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Kristen Bell to Join Lost?|ناونیشان=http://tv.ign.com/articles/811/811463p1.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081216081645/http://tv.ign.com/articles/811/811463p1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=IGN}}</ref> بێڵ لە فیلمی ''پاڵەوانەکان'' ڕۆڵی ئێلی بایشۆپی گێڕاوە،<ref name="TV guide2">{{cite interview|subject=Bell, Kristen|interviewer=Michael Ausiello|title=Exclusive: Kristen Bell's First Interview Since Becoming a Hero!|work=[[TV Guide]]|date=August 20, 2007|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Kristen-Bell/800020731|access-date=November 25, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071112184315/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Kristen-Bell/800020731|archive-date=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|url-status=dead|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071112184315/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Ausiello-Report/Exclusive-Kristen-Bell/800020731}}</ref> کە "خانمێکی گەنجی نھێنی" بووە و "ھێزێکی سەرسوڕھێنەری"ی ھەیە. پێویست نەبوو کار بکات بۆ ڕۆڵی ئیل کە یەکەم دەرکەوتنی لە ئەڵقەیەکی ئۆکتۆبەری ٢٠٠٧دا ئەنجامدا<ref name="Variety">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Adalian|یەکەم=Josef|سەردێڕ=Kristen Bell throws curve to 'Heroes'|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.variety.com/article/VR1117970491.html?categoryid=14&cs=1&query=kristen+bell|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080126095541/http://www.variety.com/article/VR1117970491.html?categoryid=14&cs=1&query=kristen+bell|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و لە ماوەی زنجیرەکەدا لە دوانزە ئەڵقەدا دەرکەوت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Fanboys Pushed Back to January 2008|ناونیشان=http://www.theforce.net/latestnews/story/Fanboys_Pushed_Back_To_January_2008_105913.asp|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071005003049/http://www.theforce.net/latestnews/story/Fanboys_Pushed_Back_To_January_2008_105913.asp|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|وێبگە=Theforce.net}}</ref> تیم کرینگ، دروستکەری فیلمی ''پاڵەوانەکان'' ڕوونیکردەوە، ڕۆڵی بێڵ، "ئاسان نەبووە بۆ ئەوەی بکێشرێتەوە"<ref name="Variety2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Adalian|یەکەم=Josef|سەردێڕ=Kristen Bell throws curve to 'Heroes'|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوت=١٩ی ئابی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.variety.com/article/VR1117970491.html?categoryid=14&cs=1&query=kristen+bell|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080126095541/http://www.variety.com/article/VR1117970491.html?categoryid=14&cs=1&query=kristen+bell|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٢٠١٢-٢٠١٩: بەستوو و شوێنێکی باش === بێڵ ڕۆڵی جینی ڤان دێر ھوڤن ڕۆڵی سەرەکی بینی لە زنجیرە کۆمیدییەکەی ''خانووی درۆ'' کە بۆ یەکەمجار لە ٨ی شوباتی ٢٠١٢ نمایشکرا،<ref name="ew kickstarter">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://insidetv.ew.com/2013/03/13/veronica-mars-movie-kristen-bell-kickstarter/|سەردێڕ='Veronica Mars' movie: Kristen Bell says it's finally happening... if you help – EXCLUSIVE|magazine=[[Entertainment Weekly]]|یەکەم=Jeff|دوایین=Jensen|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130314232713/http://insidetv.ew.com/2013/03/13/veronica-mars-movie-kristen-bell-kickstarter/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> زنجیرەکە لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦ کۆتایی ھات، بێڵ لە ڕۆڵی پاڵپشتدا لە کۆمیدیای زانستی خەیاڵی ''سەلامەتیدا'' دەرکەوت گەرەنتی نەکراوە (٢٠١٢). ڕۆڵی سەرەکی بینی لە فیلمی درامای ''ژیانی سەرباز'' کە لە نووسین و دەرھێنانی لیز دبلیو گارسیا لە مانگی تەمموزی ٢٠١٢ دەستی بە وێنەگرتنی کرد و لە مانگی ئابی ٢٠١٣ نمایشکرا،<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ='Veronica Mars' movie is a go! 'My mind is blown' says Rob Thomas – EXCLUSIVE|ناونیشان=http://insidetv.ew.com/2013/03/13/veronica-mars-movie-is-a-go-kickstarter/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|یەکەم=Eric|دوایین=Strecker|ڕێکەوت=١٣ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئازاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130315105912/http://insidetv.ew.com/2013/03/13/veronica-mars-movie-is-a-go-kickstarter/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٣}}</ref> ھەروەھا دەنگی ئانا لە فیلمی ''بەستوو'' کە لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ نمایشکرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fleming|یەکەم=Mike|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٢|سەردێڕ=Kristen Bell to Star in 'The Lifeguard'|ناونیشان=https://www.deadline.com/2012/07/kristen-bell-casting-lifeguard-movie/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120718023246/http://www.deadline.com/2012/07/kristen-bell-casting-lifeguard-movie/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تەممووزی ٢٠١٢|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٣ بۆ چەندین ئەڵقە، بێڵ ڕۆڵی ئینگرید دی فۆڕێست، ئەندامی ئەنجومەنی [[شارەوانی]] ئیگلتۆنی لە فیلمی ''پارک و کات بەسەربردندا'' بینی.<ref name="kickstarter">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Veronica Mars Movie Project|ناونیشان=http://www.kickstarter.com/projects/559914737/the-veronica-mars-movie-project?ref=live|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130316043236/http://www.kickstarter.com/projects/559914737/the-veronica-mars-movie-project?ref=live|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئازاری ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=Kickstarter}}</ref> لە مانگی ئەیلولی ٢٠١٤، بێڵ لەگەڵ ھاوسەرەکەی داکس شێپەرد ڕۆڵی سەرەکی بینی لە ڕیکلامی سامسۆنگ گالاکسی تاب ئێس، ئەوەندە بەناوبانگ بوو (زیاتر لە ٢٠ ملیۆن بینەری یوتیوبی ھەبوو)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Galaxy Tab S – What You Really Need|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=g3Kjj2ca4oQ|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140916033425/http://www.youtube.com/watch?v=g3Kjj2ca4oQ|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=YouTube|بڵاوکەرەوە=Samsung Mobile USA YouTube}}</ref> کە یەکێکی دیکەیان بۆ وەرزی جەژن ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Samsung work page|ناونیشان=http://mckinney.com/work/clients/samsung|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141220230543/http://mckinney.com/work/clients/samsung|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=Mckinney.com|بڵاوکەرەوە=McKinney}}</ref> دەزگای ڕیکلامی لە پشت ھەردووکیانەوە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen & Dax: Home for the Holidays|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=rH-o5JqOXBM|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141224145133/https://www.youtube.com/watch?v=rH-o5JqOXBM|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Samsung Mobile USA YouTube}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٦ بێڵ لە فیلمی ئەنیمەیشنی کۆمیدی زووتوپیا دەنگی ''پریسیلای تەمبەڵی'' گێڕا، ھەروەھا ڕۆڵی کلێر لە فیلمی کۆمیدی ''گەورە'' ڕۆڵی بینی. بێڵ ڕۆڵی کیکی لە فیلمی کۆمیدی ''دایکە خراپەکان'' لە ساڵی ٢٠١٦ ڕۆڵی گێڕا، ڕۆڵێک کە لە درێژەی فیلمی ''کریسمسی دایکە خراپەکان<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://variety.com/2017/film/news/bad-moms-christmas-trailer-mila-kunis-kathryn-hahn-kristen-bell-watch-1202481014/|سەردێڕ='Bad Moms Christmas' Trailer: Mila Kunis, Kathryn Hahn, Kristen Bell Stress Out (Watch)|یەکەم=Dave|دوایین=McNary|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210118002306/https://variety.com/2017/film/news/bad-moms-christmas-trailer-mila-kunis-kathryn-hahn-kristen-bell-watch-1202481014/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>'' لە ساڵی ٢٠١٧ دووبارە کردەوە. لە ساڵی ٢٠١٦ بێڵ دەستی کرد بە ڕۆڵی ئێلینۆر شێڵسترۆپ لە زنجیرە کۆمیدییەکەی کەناڵی ئێن بی سی ''شوێنێکی باش'' گێڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ausiello|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ='Kristen Bell, Ted Danson Set to Star in Mike Schur's New NBC Comedy Series'|ناونیشان=http://tvline.com/2016/01/12/kristen-bell-good-place-nbc-comedy-series-mike-schur-cast/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160115061006/http://tvline.com/2016/01/12/kristen-bell-good-place-nbc-comedy-series-mike-schur-cast/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|ئیش=Tvline}}</ref> بەھۆی نمایشەکەیەوە، پاڵێوراوی [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین ئەکتەری کچ – زنجیرە تەلەفزیۆنییە مۆسیقیەکان یان کۆمیدی، خەڵاتی TCA بۆ دەستکەوتی تاکەکەسی لە کۆمیدی، و خەڵاتی تەلەفزیۆنی ھەڵبژاردەی ڕەخنەگران بۆ باشترین ئەکتەر لە زنجیرەیەکی کۆمیدی، لەنێو چەندین فیلمی دیکەدا وەرگرت.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین١=Reed|یەکەم١=Ryan|سەردێڕ=Watch Sia's 'Santa's Coming for Us' Video With Kristen Bell, J.B. Smoove|ناونیشان=https://www.rollingstone.com/music/news/watch-sias-santas-coming-for-us-video-with-kristen-bell-jb-smoove-w512444|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|magazine=[[Rolling Stone]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171222052433/https://www.rollingstone.com/music/news/watch-sias-santas-coming-for-us-video-with-kristen-bell-jb-smoove-w512444|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨ لەگەڵ کریستن بێڵ دەستیکرد بە میوانداریکردنی زنجیرە وێبی ''پلانەکانی دایک''، کە ئەڵقەکانی لە پلاتفۆرمی ڤیدیۆیی ئێلین دیجینێرێس ''ئیلیان توب'' پەخشکرا. لە زنجیرەکەدا بێڵ ئامۆژگاری دەدات بە دایکانی نوێ و چاوەڕوانکراو سەبارەت بە دایکایەتی. ناونیشانی زنجیرەکە قسەیەکی خراپە لەسەر زاراوەی بەکارھێنراوی باوی "پلانی باوکانە".<ref name="people.com">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pasquini|یەکەم=Maria|ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Kristen Bell Stars in Hilarious New Series About Motherhood — and Talks Everything from Cracked Nipples to Labor|ناونیشان=http://people.com/babies/kristen-bell-ellen-degeneres-momsplaining-new-series/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180518021142/http://people.com/babies/kristen-bell-ellen-degeneres-momsplaining-new-series/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=[[People (magazine)|People]]}}</ref><ref name="babble.com">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Kristen Bell's New Web Series "Momsplaining" Gets Kids to Open Up in the Most Hilarious Way|ناونیشان=https://www.babble.com/entertainment/kristen-bell-momsplaining-video/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180204124027/https://www.babble.com/entertainment/kristen-bell-momsplaining-video/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٨|وێبگە=Babble.com}}</ref><ref name="today.com">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Slater Tate|یەکەم=Allison|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=Kristen Bell shares parenting knowledge in new series 'Momsplaining'|ناونیشان=https://www.today.com/parents/kristen-bell-s-momsplaining-series-shares-parenting-tips-t121858|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180204182415/https://www.today.com/amp/parents/kristen-bell-s-momsplaining-series-shares-parenting-tips-t121858|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=Today.com}}</ref>دواتر بێڵ ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمی کۆمیدی-درامای نێتفلێکس وەک باوکدا ھەبوو. ھەروەھا دەنگی کارەکتەری جەید ویلسۆنی لە فیلمی ئەنیمەیشنی کۆمیدی تینی تایتنس بڕۆ! بۆ فیلمەکان و ڕۆڵی دەنگی خۆی وەک شازادە ئانا لە درێژەی فیلمی ئەنیمەیشنی کۆمیدی ڕالف ئینتەرنێت دەشکێنێت دووبارە کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://ew.com/movies/2017/07/14/wreck-it-ralph-sequel-star-wars-disney-princesses/|سەردێڕ=Wreck-It Ralph sequel will unite the Disney princesses — and Star Wars!|دوایین=Breznican|یەکەم=Anthony|magazine=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170715013827/http://ew.com/movies/2017/07/14/wreck-it-ralph-sequel-star-wars-disney-princesses/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٧}}</ref> لە ٢٠ی ئەیلولی ٢٠١٨، ھولو پشتڕاستی کردەوە کە بێڵ ڕۆڵی ''ڤێرۆنیکا مارس'' دووبارە دەکاتەوە لە وەرزی چوارەمی زنجیرە درامای ڤێرۆنیکا مارس کە ٨ ئەڵقەیە و لە مانگی تەمموزی ٢٠١٩ بۆ یەکەمجار نمایش دەکرێت،<ref name="ew.com">{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://ew.com/tv/2018/09/20/veronica-mars-hulu-details/|سەردێڕ=Veronica Mars reboot officially happening: New details released|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|یەکەم=James|دوایین=Hibberd|magazine=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190403180548/https://ew.com/tv/2018/09/20/veronica-mars-hulu-details/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٩ دیسانەوە ڕۆڵی شازادە ئانا لە یاری ڤیدیۆیی، دڵی شانشین ٣ بەژداری کرد،<ref name="Sep2018Cast">{{cite press release|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/star-studded-voice-cast-unveiled-for-disney-and-square-enixs-kingdom-hearts-iii-300719139.html|title=Star-Studded Voice Cast Unveiled For Disney And Square Enix's Kingdom Hearts III|publisher=[[Square Enix]]|agency=[[PR Newswire]]|date=September 26, 2018|access-date=September 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205744/https://www.prnewswire.com/news-releases/star-studded-voice-cast-unveiled-for-disney-and-square-enixs-kingdom-hearts-iii-300719139.html|archive-date=September 26, 2018|url-status=live}}</ref> بەستوو ٢<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://ew.com/trailers/2019/02/13/frozen-2-teaser/|دوایین=Snetiker|یەکەم=Marc|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=Anna and Elsa return in first teaser for Frozen 2|magazine=[[Entertainment Weekly]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190514092402/https://ew.com/trailers/2019/02/13/frozen-2-teaser/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Rubin|یەکەم١=Rebecca|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ='Frozen 2' Release Date Moves Up a Week|ناونیشان=https://variety.com/2018/film/news/frozen-2-release-1203017475/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181101220158/https://variety.com/2018/film/news/frozen-2-release-1203017475/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ئیش=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> بێڵ وەک پێشکەشکار و بەرھەمھێنەری جێبەجێکار لە دۆکیۆمێنتاری ''دیزنی+ ئینکۆرس'' ، کە بۆ یەکەمجار لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩ نمایشکرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thorne|یەکەم=Will|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Disney+ Announces Nonfiction Slate, Signs Deal With 'Chef's Table' Producer Supper Club|ناونیشان=https://variety.com/2019/tv/news/disney-non-fiction-slate-supper-club-deal-1203185782/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190426021055/https://variety.com/2019/tv/news/disney-non-fiction-slate-supper-club-deal-1203185782/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> یەکەم دەرھێنانی خۆی لەگەڵ ھەشتەمدا ئەنجامدا ئەڵقەی وەرزی چوارەمی فیلمی شوێنیکی باش ئەنجامدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ausiello|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=''The Good Place'': Kristen Bell to Make Directorial Debut in Season 4|ناونیشان=https://tvline.com/2019/06/05/kristen-bell-the-good-place-season-4-directing/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190723223304/https://tvline.com/2019/06/05/kristen-bell-the-good-place-season-4-directing/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩|ئیش=TVLine}}</ref> زنجیرەکە دوای وەرزی چوارەمی کۆتایی ھات و لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٢٠دا کۆتا ئەڵقەی پەخشکرا، لە بیست و پێنجەمین خەڵاتی ھەڵبژاردەی ڕەخنەگران،<ref name="FinalSeason">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ausiello|یەکەم=Michael|ڕێکەوت=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=The Good Place to End With Season 4|ناونیشان=https://tvline.com/2019/06/07/the-good-place-ending-final-season-4/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190608022854/https://tvline.com/2019/06/07/the-good-place-ending-final-season-4/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=TVLine}}</ref>مبێڵ خەڵاتی #بینینی ی وەرگرت، کە دان بەو ژنانەدا دەنێت کە "سنوور پاڵدەنێن لەسەر گۆڕینی چەشنە کۆنەپەرستانەکان و دان بە گرنگی وێناکردنی ڕەسەنی ژناندا دەنێت". لە سەرانسەری دیمەنی کات بەسەربردن".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Crist|یەکەم=Allison|ڕێکەوت=١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Critics' Choice Awards: #SeeHer Winner Kristen Bell on What It Means "to Be a Woman Today"|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/critics-choice-award-2020-kristen-bell-accepts-seeher-award-1268803|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201016201247/https://www.hollywoodreporter.com/news/critics-choice-award-2020-kristen-bell-accepts-seeher-award-1268803|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> === ٢٠٢٠-ئێستا === لە ساڵی ٢٠٢٠ بێڵ کتێبی منداڵانی بڵاوکردەوە کە جیھان پێویستی بە کەسانی وەنەوشەیی زیاترە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell Is Now a Children's Book Author—and We Love Her Reading Advice|ناونیشان=https://www.parents.com/fun/entertainment/books/kristen-bell-is-now-a-kid-lit-author-and-we-love-her-reading-advice/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200517020600/https://www.parents.com/fun/entertainment/books/kristen-bell-is-now-a-kid-lit-author-and-we-love-her-reading-advice/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=Parents|زمان=EN}}</ref> کە لەگەڵ بنیامین ھارت بە ھاوبەشی نووسیویەتی. ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٠، بێڵ دەنگی مۆلی تیلەرمان لە زنجیرە کۆمیدیای مۆسیقی ئەنیمەیشنی ئەپڵ تیڤی+ ''سێنتڕاڵ پارکدا'' گێڕا، کە لەگەڵ ھاوئەستێرەی فرۆزن جۆش گاد و ھاوئەستێرەی باد مۆمس کاترین ھان یەکگرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Andreeva|یەکەم=Nellie|ڕێکەوت=١٢ی ئازاری ٢٠١٨|سەردێڕ=Animated Comedy 'Central Park' From 'Bob's Burgers' Creator & Josh Gad Lands 2-Season Pickup By Apple With Star Cast|ناونیشان=https://deadline.com/2018/03/central-park-animated-comedy-series-bobs-burgers-creator-josh-gad-apple-2-season-order-kristen-bell-1202336057/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180312205041/http://deadline.com/2018/03/central-park-animated-comedy-series-bobs-burgers-creator-josh-gad-apple-2-season-order-kristen-bell-1202336057/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی نیسانی ٢٠١٩|وێبگە=Deadline}}</ref> سێنتڕاڵ پارک داواکاری دوو وەرزی لە ئەپڵ وەرگرت و زنجیرەکە لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٠ بۆ یەکەمجار نمایشکرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell, Josh Gad, RuPaul to appear on 'Tiny Chef Show'|ناونیشان=https://www.upi.com/Entertainment_News/TV/2022/08/04/tiny-chef/1711659629007/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220816133732/https://www.upi.com/Entertainment_News/TV/2022/08/04/tiny-chef/1711659629007/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئابی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ڕاگەیەندرا کە بێڵ کە سپی پێستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Del Rosario|یەکەم١=Alexandra|ڕێکەوت=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ='The Woman In the House': Netflix Limited Series Starring Kristen Bell Reveals New Title, Premiere Date & Teaser|ناونیشان=https://deadline.com/2021/12/the-woman-in-the-house-netflix-series-kristen-bell-new-title-premiere-date-teaser-1234886827/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211208170732/https://deadline.com/2021/12/the-woman-in-the-house-netflix-series-kristen-bell-new-title-premiere-date-teaser-1234886827/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Deadline}}</ref> چیتر دەنگی کارەکتەری دوو ڕەگەزی مۆلی نادات. ڕۆڵەکە لەگەڵ ئەکتەری ڕەشپێست یان ڕەگەزی تێکەڵاودا دووبارە دەخرێتەوە و بێڵ دەنگی ڕۆڵێکی نوێ دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Thorne|یەکەم=Will|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Kristen Bell Will No Longer Voice Mixed-Race Character in Apple's 'Central Park'|ناونیشان=https://variety.com/2020/tv/news/kristen-mixed-race-character-central-park-apple-1234648875/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200625012733/https://variety.com/2020/tv/news/kristen-mixed-race-character-central-park-apple-1234648875/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=Variety}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢١، بێڵ کارەکتەری سەرەکی بەرھەم دەھێنێت و دەنگی دەداتەوە لە زنجیرە ئەنیمەیشنی مۆسیقی پێش قوتابخانەی ئەمازۆن. ھەروەھا گەڕایەوە بۆ گێڕانەوە وەک کارەکتەری سەرەکی زنجیرە درامای ھەرزەکاران، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Keslassy|یەکەم=Elsa|ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Amazon Studios Greenlights Gaumont-Kristen Bell Animated Series 'Do, Re & Mi'|ناونیشان=https://variety.com/2018/tv/global/amazon-studios-gaumont-kristen-bell-do-re-mi-1202936643/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180911194602/https://variety.com/2018/tv/global/amazon-studios-gaumont-kristen-bell-do-re-mi-1202936643/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Variety}}</ref>کچی قسەڵۆک، کە دووبارە دەستپێکردنەوەی نەرمە و درێژەی زنجیرەی ٢٠٠٧-٢٠١٢ بە ھەمان ناو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Otterson|یەکەم=Joe|ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Kristen Bell to Return as Narrator for HBO Max 'Gossip Girl' Reboot|ناونیشان=https://variety.com/2019/tv/news/gossip-girl-hbo-max-kristen-bell-1203397230/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200920130505/https://variety.com/2019/tv/news/gossip-girl-hbo-max-kristen-bell-1203397230/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ھەروەھا بێڵ شانبەشانی کیربی ھاوێڵ-باپتیست ڕۆڵی سەرەکی گێڕا وەک جووتێک ژنە ماڵەوە کە فێڵێکی کووپنی چەند ملیۆن دۆلاریان لە فیلمی کۆمیدی کوینپینزدا دروستکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=D'Alessandro|یەکەم=Anthony|ڕێکەوت=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Kristen Bell & Kirby Howell-Baptiste Coupon Scam Comedy 'Queenpins' Snapped Up By STX – TIFF|ناونیشان=https://deadline.com/2020/09/kristen-bell-kirby-howell-baptiste-coupon-scam-comedy-queenpins-snapped-up-by-stx-tiff-1234572611/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200912213149/https://deadline.com/2020/09/kristen-bell-kirby-howell-baptiste-coupon-scam-comedy-queenpins-snapped-up-by-stx-tiff-1234572611/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|وێبگە=Deadline}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.yahoo.com/entertainment/queenpins-real-story-behind-kristen-123000051.html|سەردێڕ='Queenpins': Here's the Real Story Behind Kristen Bell's Crime Comedy|نووسەر=Andi Ortiz|ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ئیش=[[Yahoo! Entertainment]]|بڵاوکەرەوە=Oath|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211128051452/https://www.yahoo.com/entertainment/queenpins-real-story-behind-kristen-123000051.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> فیلمەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١ بۆ پارامۆنت+ بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Queenpins Trailer: Breaking Bad for Coupon Moms|ناونیشان=https://www.vulture.com/2021/07/queenpins-trailer-kristen-bell-kirby-howell-baptiste-star.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230518144437/https://www.vulture.com/2021/07/queenpins-trailer-kristen-bell-kirby-howell-baptiste-star.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٣|وێبگە=Vulture}}</ref> == ژیانی تایبەتی == === خێزان === لە ساڵی ٢٠٠٧ بێڵ کۆتایی بە پەیوەندی پێنج ساڵەی لەگەڵ کیڤن مانی دەزگیرانی پێشووی ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Donnelly|یەکەم=Matt|ڕێکەوت=١ی شوباتی ٢٠١٠|سەردێڕ='When in Rome' stars Kristen Bell and Dax Shepard are engaged!|ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2010/02/kristen-bell-dax-shepard-engaged-.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140506105735/http://latimesblogs.latimes.com/gossip/2010/02/kristen-bell-dax-shepard-engaged-.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی نیسانی ٢٠١٤|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> دواتر بە گۆڤاری کۆمپلێکسی وتووە کە پەیوەندی خۆشەویستی "واتە حەزم لە ڕشانەوە بێت. وە نەک لەبەر زەبروزەنگ- باشە، کەمێک لە گەورەیی، بەڵکو تەنھا دەمارەکان... من ھەمیشە تاک ھاوسەری زنجیرەیی بووم."<ref name="Complex2">{{cite interview|last=Bell|first=Kristen|interviewer=Tim Leong|title=Kristen Bell in Complex Magazine|work=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=January 2008|url=http://www.complexmag.ca/pop-culture/2012/01/kristen-bell-2007-cover-story-gallery|access-date=January 2, 2008|archive-date=January 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118002307/https://www.complex.com/ca|url-status=live}}</ref> لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ بێڵ دەستی کرد بە پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئەکتەری ناوداری [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] داکس شێپەرد کە ھاوکات خەڵکی میترۆ دیترۆیت. ئەوان لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٠ دەستگیرانی خۆیان ڕاگەیاند،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=Exclusive: Kristen Bell Is Engaged to Dax Shepard!|ناونیشان=http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/kristen-bell-is-engaged-to-dax-shepherd-2010311|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100203070901/http://www.usmagazine.com/celebritynews/news/kristen-bell-is-engaged-to-dax-shepherd-2010311|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٠|ئیش=[[Us Weekly|Us Magazine]]}}</ref> بڕیاریان دا ھاوسەرگیری دوابخەن تا ئەو کاتەی ویلایەتی کالیفۆرنیا یاسایەک دەردەکات کە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزبازان بە یاسایی بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ='Hit & Run' Couple Kristen Bell and Dax Shepard Won't Marry Until Same-Sex Marriage is Legal in California|ناونیشان=http://www.celebuzz.com/2012-08-14/hit-run-couple-kristen-bell-and-dax-shepard-on-playing-onscreen-lovers-they-do-mirror-a-portion-of-us/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141015171700/http://www.celebuzz.com/2012-08-14/hit-run-couple-kristen-bell-and-dax-shepard-on-playing-onscreen-lovers-they-do-mirror-a-portion-of-us/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Celebuzz}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٠ فیلمی کاتیک لە ڕۆما و فیلمی راکە لە ساڵی ٢٠١٧ ڕۆڵی سەرەکییان گێڕا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Warner|یەکەم=Kara|ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠١٢|سەردێڕ=Kristen Bell Admires 'Cute' Dax Shepard On 'Hit & Run' Set|ناونیشان=http://www.mtv.com/news/articles/1692375/kristen-bell-dax-shepard-hit-and-run-directorial-debut.jhtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120825172004/http://www.mtv.com/news/articles/1692375/kristen-bell-dax-shepard-hit-and-run-directorial-debut.jhtml|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=MTV News|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}</ref> دوای ئەوەی لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣ بەشی سێیەمی یاسای بەرگریکردن لە ھاوسەرگیری لەلایەن دادگای باڵاوە بە نادەستووری دەرکرا، بێڵ داوای لە شێپەرد کرد لە ڕێگەی تویتەرەوە ھاوسەرگیری لەگەڵ بکات،<ref name="Twitter-KristenProp-20132">{{بیرخستنەوەی تویت|ژمارە=٣٤٩٩٠١٦٤٥٣٤٣٢٣٢٠٠٠|سەردێڕ=.@daxshepard1 will you marry me? Xo #marriageequality #loveislove"|یەکەم=Kristen|دوایین=Bell|بەکارھێنەر=IMKristenBell|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> کە ئەویش قبوڵی کرد.<ref name="DaxProp-20132">{{بیرخستنەوەی تویت|سەردێڕ=@IMKristenBell Fuck Yes!!!!!!!!!!!|یەکەم=Dax|دوایین=Shepard|بەکارھێنەر=daxshepard|ڕێکەوت=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ژمارە=٣٤٩٩٢٢٢٧٠٧٩٩٦٠١٦٦٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ لە ئۆفیسی کارگێڕی ناوچەی بێڤەرلی ھیڵز ھاوسەرگیریان کردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ravitz|یەکەم=Justin|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kristen Bell, Dax Shepard Get Married in "No Frills" Wedding at County Clerk's Office|ناونیشان=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kristen-bell-dax-shepard-get-married-in-no-frills-ceremony-at-county-clerks-office-report-20131710|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131018135013/http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kristen-bell-dax-shepard-get-married-in-no-frills-ceremony-at-county-clerks-office-report-20131710|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=[[Us Weekly]]}}</ref> خاوەنی دوو کچن: لینکۆڵن، لەدایکبووی مانگی ئازاری ٢٠١٣؛ و دێڵتا کە لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ لەدایکبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ravitz|یەکەم=Justin|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kristen Bell, Dax Shepard Get Married in "No Frills" Wedding at County Clerk's Office|ناونیشان=http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kristen-bell-dax-shepard-get-married-in-no-frills-ceremony-at-county-clerks-office-report-20131710|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131018135013/http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kristen-bell-dax-shepard-get-married-in-no-frills-ceremony-at-county-clerks-office-report-20131710|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=[[Us Weekly]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=Dax Shepard and Kristen Bell Welcome Daughter Delta|ناونیشان=https://people.com/parents/kristen-bell-dax-shepard-welcome-daughter-delta/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141220065332/http://celebritybabies.people.com/2014/12/19/kristen-bell-dax-shepard-welcome-daughter-delta/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ئیش=[[People (magazine)|People]]}}</ref> === بیروباوەڕ و بەرژەوەندی و کاری خێرخوازی === بێڵ لە تەمەنی ١١ ساڵیدا بوو بە ڕووەکخۆر.<ref name="Veg">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|سەردێڕ=Kristen Didn't Like Kristen|ناونیشان=http://www.stylecritics.com/celebrities/2007/10/25/kristen-didnt-like-kristen/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080330020948/http://www.stylecritics.com/celebrities/2007/10/25/kristen-didnt-like-kristen/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئازاری ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|وێبگە=Stylecritics.com}}</ref> لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کۆمپانیای PETA، بێڵ ڕایگەیاندووە، "من ھەمیشە ئاژەڵدۆست بووم. بە سەختی ئەو ئاژەڵانەم جیاکردەوە کە لەگەڵیاندا باوەشم پێدەکرد - بۆ نموونە سەگ و پشیلە - لە ئاژەڵەکانی سەر پلێتەکەم، ھەرگیز بەڕاستی گرنگیم پێنەدا." تامی گۆشت.<ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Pop Icon Prince and Veronica Mars' Kristen Bell Voted 'World's Sexiest Vegetarians'|ناونیشان=http://www.goveg.com/feat/sexiestveg2006/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071201091729/http://www.goveg.com/feat/sexiestveg2006/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[People for the Ethical Treatment of Animals|PETA]]}}</ref> ھەمیشە بروکسل سپرۆتەکانمم خۆشدەویست!". تا ساڵی ٢٠١٢ بێڵ لەگەڵ شێپەرد بوو بە ڤیگن دوای بینینی فیلمی دیکۆمێنتاریی چەقۆ و چەتاڵ.<ref name="BellDax">[http://www.womenshealthmag.com/life/kristen-bell-vegan-food/ "Kristen in the Kitchen"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721213003/http://www.womenshealthmag.com/life/kristen-bell-vegan-food|date=July 21, 2012}}, ''Women's Health'', March 8, 2012.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.huffingtonpost.com/2013/06/27/peta-sexiest-vegetarian-2013-kristen-bell-dax-shephard_n_3511411.html|سەردێڕ=PETA Sexiest Vegetarian Celebrities 2013: Kristen Bell, Dax Shephard Share Feel-Good Honors|ئیش=[[The Huffington Post]]|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٣|وتەگێڕانەوە=A vegetarian for many years, Bell eventually decided to go vegan along with [boyfriend Dax] Shepard, who "converted" last January after watching the documentary "Forks Over Knives," according to Playboy.|یەکەم=Meredith|دوایین=Bennett-Smith|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130702074643/http://www.huffingtonpost.com/2013/06/27/peta-sexiest-vegetarian-2013-kristen-bell-dax-shephard_n_3511411.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تەممووزی ٢٠١٣}}</ref> لە یەکەم دووگیانیدا گەڕایەوە بۆ خواردنی بەرھەمە شیرەمەنیەکان و ھێلکە، بەڵام.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jackson|یەکەم=Katie|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Why Kristen Bell ditched a strict vegan diet after her first pregnancy|ناونیشان=https://www.today.com/food/why-kristen-bell-stopped-vegan-diet-go-vegetarian-t117396|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171018052054/https://www.today.com/food/why-kristen-bell-stopped-vegan-diet-go-vegetarian-t117396|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠١٨|وێبگە=[[Today.com]]|شوێن=Jamaica}}</ref> لە ماوەی ژیانی لە میشیگان، بێڵ ئاژەڵەکانی لە کۆمەڵگەی مرۆیی میشیگان بەخێو کردووە، ئێستاش پشتگیری لە سەنتەری ئاژەڵانی ھێلین وودوارد دەکات کە بنکەکەی لە سان دیێگۆیە.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|سەردێڕ=Kristen Bell and Dax Shephard are PETA's Sexiest Celebrity Vegetarians|ناونیشان=http://newsfeed.time.com/2013/06/27/kristen-bell-and-dax-shepard-are-petas-sexiest-celebrity-vegetarians/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|ڕێکەوت=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|یەکەم=Olivia B.|دوایین=Waxman|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130630140924/http://newsfeed.time.com/2013/06/27/kristen-bell-and-dax-shepard-are-petas-sexiest-celebrity-vegetarians/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref> بێڵ زۆرجار بەشداری لە کۆکردنەوەی پارە دەکات بۆ کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ ڕێگریکردن لە دڕندەیی بەرامبەر بە ئاژەڵان و ڕێکخراوە قازانج نەویستەکانی دیکە کە تایبەتن بە پاراستنی ئاژەڵان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Maxim Magazine Unveils Their Hot 100 for 2005; Eva Longoria Crowned #1 This Year|بڵاوکەرەوە=[[Business Wire]]|ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠٠٥|ناونیشان=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_May_10/ai_n13679947|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20120526012941/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_May_10/ai_n13679947/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref> چەندین سەگی ھەبووە، لەوانە تێکەڵەیەکی وێڵزی کۆرگی-چۆو چۆو بە ناوی لۆلا، تێکەڵەیەکی وێڵزی کۆرگی-چیواوا بە ناوی شاکی و سەگێکی ڕەشی لابرادۆر ڕیتریڤەر بە ناوی سادی،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Top 99 Women of 2008|ناونیشان=http://www.askmen.com/specials/2008_top_99/kristen-bell-59-1.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080227023305/http://www.askmen.com/specials/2008_top_99/kristen-bell-59-1.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی سەردان=١١ی شوباتی ٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Ask Men]]}}</ref> کە تەمەنی ١١ ساڵ بوو کاتێک لە زریانی کاترینا ڕزگارکرا و لەلایەن بێڵەوە بەخێوکرا لە ٢٠٠٥.<ref name="Mars3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hatty|یەکەم=Michele|سەردێڕ=She came from Mars|بڵاوکەرەوە=[[USA Weekend]]|ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠٠٦|ناونیشان=http://www.usaweekend.com/06_issues/060226/060226kristen_bell.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231018141305/https://www.usatoday.com/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{cite interview|last=Bell|first=Kristen|interviewer=Michigan Humane Society|title=Celebrity Chat with Kristen Bell|work=[[Michigan Humane Society]]|year=2007|url=http://www.michiganhumane.org/site/News2?page=NewsArticle&id=8333|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123205715/http://www.michiganhumane.org/site/News2?page=NewsArticle&id=8333|url-status=dead|archive-date=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|access-date=January 4, 2008|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080123205715/http://www.michiganhumane.org/site/News2?page=NewsArticle&id=8333}}</ref> بێڵ ڕایگەیاندووە کە ئەو کەسە غەیرە ئایینییە و خۆی وەک مرۆڤدۆست دەناسێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fernandez|یەکەم=Alexia|ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Kristen Bell Opens Up About Her Religious Mom: 'We Have Had a Lot of Turbulence in the Past'|ناونیشان=https://people.com/movies/kristen-bell-opens-up-religious-mom-turbulent-past/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180920222000/https://people.com/movies/kristen-bell-opens-up-religious-mom-turbulent-past/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=[[People (magazine)|People]]}}</ref> ئەو و ھاوسەرەکەی داکس شێپەرد لایەنگری کوتانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gardner|یەکەم=Chris|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=Kristen Bell Demands Friends Get Whooping Cough Vaccination Before Holding Her Baby|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/kristen-bell-demands-friends-get-772242|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210118002230/https://www.hollywoodreporter.com/news/kristen-bell-demands-friends-get-772242|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stewart|یەکەم=Raechal|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Kristen Bell and Dax Shepard criticized for supporting vaccines: 'You popped out a kid, not a PhD'|ناونیشان=https://www.yahoo.com/entertainment/kristen-bell-and-dax-shepard-criticized-for-supporting-vaccines-you-popped-out-a-kid-not-a-ph-d-220017921.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190625002056/https://www.yahoo.com/entertainment/kristen-bell-and-dax-shepard-criticized-for-supporting-vaccines-you-popped-out-a-kid-not-a-ph-d-220017921.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=Yahoo}}</ref> بێڵ لە مانگرتنی نووسەراندا پشتگیری خۆی بۆ سەندیکای نووسەرانی ئەمریکا نیشان دا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠٠٧|سەردێڕ=Kristen Bell of 2007 Hot 100 on Maxim.com|ناونیشان=http://www.maximonline.com/slideshows/index.aspx?slideId=3592&imgCollectId=190&src=ad155|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071226041050/http://www.maximonline.com/slideshows/index.aspx?slideId=3592&imgCollectId=190&src=ad155|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ئیش=[[Maxim (magazine)|Maxim]]}}</ref> لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٧دا لە ھێڵەکانی کۆبوونەوەدا دەرکەوت و ڕایگەیاند "نووسەران تەنھا بەدوای ھەندێک دادپەروەریدا دەگەڕێن".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stewart|یەکەم=Raechal|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩|سەردێڕ=Kristen Bell and Dax Shepard criticized for supporting vaccines: 'You popped out a kid, not a PhD'|ناونیشان=https://www.yahoo.com/entertainment/kristen-bell-and-dax-shepard-criticized-for-supporting-vaccines-you-popped-out-a-kid-not-a-ph-d-220017921.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190625002056/https://www.yahoo.com/entertainment/kristen-bell-and-dax-shepard-criticized-for-supporting-vaccines-you-popped-out-a-kid-not-a-ph-d-220017921.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ئیش=Yahoo}}</ref> بێڵ و ئەندامانی دیکەی کاستی ڤێرۆنیکا مارس، لەنێویاندا ڕایان ھانسن، پەیوەندییان بە ڕێکخراوی خێرخوازی چاکە بۆ منداڵان کرد. ئامانجی ڕێکخراوەکە دروستکردنی ھۆشیارییە سەبارەت بە دۆخی نالەباری خەڵکی باکووری ئۆگاندا کە لە ناوەڕاستی شەڕی ناوخۆی نێوان حکومەتدا گیراون و سوپای بەرخۆدانی پەروەردگاری جۆزێف کۆنی.<ref name="LoVe">{{cite interview|last=Bell|first=Kristen|interviewer=Angel Cohn|title=Veronica Mars' Kristen Bell Talks of Laughs and LoVe|work=[[TV Guide]]|date=February 27, 2007|url=http://www.tv.com/tracking/viewer.html?tid=99405&ref_id=180276&ref_type=104|access-date=January 3, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216091523/http://www.tv.com/tracking/viewer.html?tid=99405&ref_id=180276&ref_type=104|archive-date=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081216091523/http://www.tv.com/tracking/viewer.html?tid=99405&ref_id=180276&ref_type=104}}</ref> بێڵ لە کاتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٨دا پشتگیری و بانگەشەی بۆ باراک ئۆباما کرد. ھاوشانی ڕاشیدا جۆنز سەردانی کەمپەکانی کۆلێژەکانی لە ویلایەتی میزۆری کرد بۆ گفتوگۆکردن لەسەر کاندیدەکان و ھاندانی تۆمارکردنی دەنگدەران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kotyk|یەکەم=KC|ڕێکەوت=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=State urges voter registration|ئیش=The Rolla Daily News|ناونیشان=http://www.therolladailynews.com/news/x1272959530/State-urges-voter-registration|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20081119080220/http://www.therolladailynews.com/news/x1272959530/State-urges-voter-registration|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Livengood|یەکەم=Chad|ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Battle for votes goes to Springfield streets|ئیش=Springfield News-Leader}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Schueler|یەکەم=John|ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|سەردێڕ=Hollywood Starlets Challenge Rolla Students to Make their Voices Heard|ناونیشان=http://my.barackobama.com/page/community/post/MOblog/gGxGx5|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120531125922/https://my.barackobama.com/page/community/post/MOblog/gGxGx5|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١|وێبگە=My.barackobama.com}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٣ کریستن بێڵ لەگەڵ ئەکتەران ڕایان دیڤلین و تۆد گرینێل و ڕاڤی پاتەل کۆمپانیای گرانۆلا باریان دامەزراند پاراستنی ژیانەکان بۆ یارمەتیدانی بەرەنگاربوونەوەی بەدخۆراکی. ئەم بزنسە یارمەتی خۆراکی لە شێوەی پاکەتی خۆراکدا دەبەخشێتە منداڵانی ھایتی، باشووری سودان، ئەسیوپیا و سۆماڵ. کۆمپانیاکە لە سەرەتای دەستپێکردنیەوە تا مانگی شوباتی ٢٠١٩ زیاتر لە ١٠ ملیۆن پاکێتی بەخشیوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chen|یەکەم=Connie|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|سەردێڕ=This healthy snack bar company founded by Kristen Bell and a group of actors has donated over 10 million food packets to malnourished kids|ئیش=Business Insider|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/guides/this-bar-saves-lives-granola-snack-bar|ڕێکەوتی سەردان=٧ی نیسانی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220407225050/https://www.businessinsider.com/guides/this-bar-saves-lives-granola-snack-bar|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٤ بێڵ ھەڵمەتێکی پریزۆ ی دەستپێکرد و چانسی بردنەوەی ڕێکەوتێک لەگەڵ ھەوادارانی پێشکەش کرد لە بەرامبەر بەخشینی بە یارمەتیدانی مندالان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Salass|یەکەم١=Nader|ڕێکەوت=٣ی تەممووزی ٢٠١٣|سەردێڕ=Kristen Bell Offering Up Date for Charity|ناونیشان=https://www.huffingtonpost.com/2013/07/03/kristen-bell-prizeo-date_n_3541988.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151015111621/http://www.huffingtonpost.com/2013/07/03/kristen-bell-prizeo-date_n_3541988.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=[[The Huffington Post]]|شوێن=New York City}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨ بێڵ بەشداری لە ڕیکلامێکی تەلەفزیۆنیدا کرد بۆ بەخشینی مۆخی ئێسک،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Kristen Bell's Donor Circle|ناونیشان=https://www.giftoflife.org/dc/kbell|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210206155513/https://www.giftoflife.org/dc/kbell|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی شوباتی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=www.giftoflife.org}}</ref> بە تایبەتی تۆماری مۆخی دیاری ژیان. ئەم کارەی ئەو بووە ھۆی ئەوەی چەندین یاری ئەنجام بدرێت کە لە ماڵپەڕی دیاری ژیان بەڵگەی لەسەرە.<ref>{{cite interview|last=Bell|first=Kristen|interviewer=Vanessa Juarez|title=Kristen Bell: Life After 'Mars'|work=[[Entertainment Weekly]]|year=2007|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,20052938,00.html|access-date=January 3, 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230133709/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20052938%2C00.html|archive-date=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071230133709/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20052938%2C00.html}}</ref> بێڵ خەڵاتی دەستکەوتی تایبەتی وێبی ساڵی ٢٠٢٠ی بەدەستھێنا.<ref name="Kastrenakes">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Kastrenakes|یەکەم١=Jacob|ڕێکەوت=٢٠ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Here are all the winners of the 2020 Webby Awards|ناونیشان=https://www.theverge.com/2020/5/20/21263445/2020-webby-awards-winners-lil-nas-x-nasa-jon-krasinski|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200521205535/https://www.theverge.com/2020/5/20/21263445/2020-webby-awards-winners-lil-nas-x-nasa-jon-krasinski|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٠|وێبگە=The Verge}}</ref> لە ساڵی ٢٠٢٣ بێڵ ئاشکرای کرد کە جیو جیتسۆی بەڕازیلی وەرگرتووە و لە ژێر دەستی سێزالینا گراسی لە پۆلەکانی دایک و کچ شانبەشانی کچەکەی ڕاھێنان دەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Burne|یەکەم١=Kathrine|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Hollywood Star Kristen Bell Starts Jiu-Jitsu With Her Daughter|ناونیشان=https://jitsmagazine.com/hollywood-star-kristen-bell-starts-jiu-jitsu-with-her-daughter/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230220172007/https://jitsmagazine.com/hollywood-star-kristen-bell-starts-jiu-jitsu-with-her-daughter/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣|وێبگە=JitsMagazine}}</ref> === تەندروستی === لە مانگی ئایاری ٢٠١٦، بێڵ ڕایگەیاند کە چارەسەری خەمۆکی و دڵەڕاوکێی وەرگرتووە. ئاماژەی بەوەشکردووە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=theoffcamerashow|ڕێکەوت=٦ی نیسانی ٢٠١٦|سەردێڕ=Kristen Bell Explains There Is No Shame In Feeling Anxiety & Depression|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=mYUQ_nlZgWE|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160508052730/https://www.youtube.com/watch?v=mYUQ_nlZgWE|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٩|via=YouTube}}</ref> "گرنگە بۆ من ڕاشکاوانە بم لەم بارەیەوە بۆ ئەوەی ئەو کەسانەی لە دۆخێکی ھاوشێوەدان بتوانن بزانن کە بێ بەھا نین و شتێکیان ھەیە پێشکەشی بکەن".<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین١=Bell|یەکەم١=Kristen|سەردێڕ=Kristen Bell Shares Struggles With Depression and Anxiety|ناونیشان=http://motto.time.com/4352130/kristen-bell-frozen-depression-anxiety/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602040600/http://motto.time.com/4352130/kristen-bell-frozen-depression-anxiety/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ جیمی کیمێل لە مانگی ئابی ٢٠١٨، بێڵ باسی لەوە کرد کە بۆچی دەستکێشی سکوبا لەبەر دەکات لەکاتی مەلەکردندا. ئاماژەی بەوەشکردووە، ترسی ھەیە لە ھەستکردن بە دەست لێدانی شتەکان بە پەنجەکانی ئاو نوقمکراو و چرچ و لۆچ،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Kristen Bell is New Face of Neutrogena|ناونیشان=http://blog.fragrancedirect.co.uk/kristen-bell-is-new-face-of-neutrogena-2584.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110812145147/http://blog.fragrancedirect.co.uk/kristen-bell-is-new-face-of-neutrogena-2584.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئابی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١|وێبگە=Blog.fragrancedirect.co.uk}}</ref> کە ئەگەرنا بە "پەنجەکانی پرونی" ناسراون. دەستکێشەکان ڕێگەیان پێداوە لەگەڵ منداڵەکانی مەلە بکات بەبێ ئەوەی بترسێت دەستیان لێبدات.<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|دوایین١=Bell|یەکەم١=Kristen|سەردێڕ=Kristen Bell Shares Struggles With Depression and Anxiety|ناونیشان=http://motto.time.com/4352130/kristen-bell-frozen-depression-anxiety/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602040600/http://motto.time.com/4352130/kristen-bell-frozen-depression-anxiety/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> === کارگێڕی === لە ساڵی ٢٠١٩ بێڵ و ھاوسەرەکەی کۆمپانیای ھێلۆ بێلۆیان دامەزراند کە بەرھەمەکانی چاودێریکردنی منداڵان لەسەر بنەمای ڕووەکی دەخەنە بازاڕەوە کە دەوترێت ژینگەدۆستانە و بە نرخێکی گونجاو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hello Bello – Natural, Affordable, Premium For All|ناونیشان=https://hellobello.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190506010949/https://hellobello.com/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=Hello Bello}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢١، داھاتی ساڵانەی ھێلۆ بێلۆ لە ساڵێکدا ٢٦.١ ملیۆن دۆلار بووە و ١٠٤ کارمەندی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hello Bello – Natural, Affordable, Premium For All|ناونیشان=https://hellobello.com/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190506010949/https://hellobello.com/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئایاری ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=Hello Bello}}</ref> ھەروەھا لە ساڵی ٢٠٢٠ ھاوبەشی کرد بۆ دەستپێکردنی سەمای خۆشی، کە ھێڵێکە لە بەرھەمە ڤیگنەکانی CBD وەک کرێمی چاو و شێدارکەرەوەی دەست. لە ساڵی ٢٠٢٣ کۆمپانیای ھێلۆ بێلۆ داوای ئیفلاسی بابەتی ١١ی کرد و چەندین ساڵ دابەزینی فرۆشتن و قەیرانی دەستپێکردنی دارایی بە ھۆکاری خۆی زانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Celebrity-backed diaper brand Hello Bello files for bankruptcy|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-23/celebrity-backed-diaper-brand-hello-bello-files-for-bankruptcy|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Bloomberg|زمان=en}}</ref> ==خەڵاتەکان== {| class="wikitable sortable" |- ! ساڵ !! خەڵاتەکام !! بەش !! کار !! ئەنجام !! class="unsortable" | {{Abbr|سەرچاوە|سەرچاوەکان}} |- | rowspan=7|٢٠٠٥ || خەڵاتی زوحەل || باشترین ئەکتەری تەلەفیزیۆن || rowspan="3" |''ڤێرۆنیکا مەریخ'' || rowspan=3 {{پاڵێوراو}} ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=31st Annual Saturn Award Nominations |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشان=http://www.saturnawards.org/nominations.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20051029093056/http://www.saturnawards.org/nominations.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- | خەڵاتی تی سی ئەی || دەستکەوتی تاکەکەسی لە دراما || <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://tvcritics.org/2005/06/02/2005-tca-awards-winners-2/ |سەردێڕ=2005 TCA Awards nominees |ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Television Critics Association]] |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20131101183238/http://tvcritics.org/2005/06/02/2005-tca-awards-winners-2/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> |- | rowspan=2|[[خەڵاتی ساتیلایت]] || ئەکتەری نایاب لە زنجیرەیەکدا، دراما || |- | ئەکتەری زنجیرەی کورت || ''شێت'' || {{براوە}} || |- | خەڵاتی گەنجان || خاتوونی ھەڵبژێردراو || rowspan="8" |''ڤیرۆنیکا مەریخ'' || {{پاڵێوراو}} || |- | rowspan=3|خەڵاتی گۆڵد دێربی || ڕۆڵی سەرەکی دراما || {{براوە}} ||<ref name=GD05>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldderby.com/2005-goldderby-tv-awards/|سەردێڕ=2005 GOLDDERBY TV AWARDS|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210118002232/https://www.goldderby.com/2005-goldderby-tv-awards/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | باشترینی ساڵ || {{پاڵێوراو}} ||<ref name=GD05 /> |- | rowspan=4|٢٠٠٦ || ڕۆڵی سەرەکی دراما ||rowspan=2 {{براوە}} ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.goldderby.com/2006-goldderby-tv-awards/|سەردێڕ=2006 GOLDDERBY TV AWARDS|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200802053247/https://www.goldderby.com/2006-goldderby-tv-awards/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | خەڵاتی زوحەل || باشترین ئەکتەری تەلەفیزیۆن ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Superman Returns Leads the 33rd Annual Saturn Awards with 10 Nominations |ناونیشان=http://movieweb.com/superman-returns-leads-the-33rd-annual-saturn-awards-with-10-nominations/ |وێبگە=Movieweb.com |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٠ی شوباتی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151223155206/http://movieweb.com/superman-returns-leads-the-33rd-annual-saturn-awards-with-10-nominations/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥}}</ref> |- | خەڵاتی پەخشی ناوخۆی || ئەکتەری نایاب لە زنجیرەیەکدا، دراما ||rowspan=12 {{پاڵێوراو}} || |- | خەلاتی گەنجان || باشترینی سەر تەلەفیزیۆن || |- | ٢٠٠٧ || خەڵاتی زوحەل || باشترین ئەکتەری تەلەفیزیۆن || <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=33rd Annual Saturn Awards nominees announced – Forbidden Planet Blog |ناونیشان=http://www.forbiddenplanet.co.uk/blog/2007/33rd-annual-saturn-awards-nominees-announced/ |وێبگە=Forbidden Planet Blog |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٢١ی شوباتی ٢٠٠٧|یەکەم=Joe |دوایین=Gordon |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161106061023/http://www.forbiddenplanet.co.uk/blog/2007/33rd-annual-saturn-awards-nominees-announced/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> |- | rowspan=2|٢٠٠٨ || rowspan="2" |خەڵاتی گەنجان || خانمەئەکتەری ھەڵبژێردراو || rowspan="2" | ''سارا لەبیربکە''||<ref name=teen2>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2008 Teen Choice Awards winners and nominees – The Envelope – LA Times |ناونیشان=http://theenvelope.latimes.com/env-2008-teen-choice-awards-scorecard17jun17,0,2603341.htmlstory |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20080912051322/http://theenvelope.latimes.com/env-2008-teen-choice-awards-scorecard17jun17%2C0%2C2603341.htmlstory |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}</ref> |- | ھەڵبژاردن بۆ ڕۆڵی خانمی فیلم || <ref name=teen2 /> |- | rowspan=4|٢٠٠٩ || خەلاتی زوحەل || باشترین ڕۆڵی میوان || ''پاڵەوانەکان'' ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2008 Saturn Award Nominees |ناونیشان=https://collider.com/2008-saturn-award-nominees/ |وێبگە=Collider |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=١٠ی ئازاری ٢٠٠٩|یەکەم=Matt |دوایین=Goldberg |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161106123100/http://collider.com/2008-saturn-award-nominees/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> |- |خەلاتی فیلمی ئێم تی ڤئ || باشترین دەقەی وەتەفەک || ''سارا لەبیربکە''||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2009 MTV Movie Awards Nominations Announced - ComingSoon.net |ناونیشان=https://www.comingsoon.net/movies/news/55100-2009-mtv-movie-awards-nominations-announced |وێبگە=ComingSoon.net |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٤ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304035954/http://www.comingsoon.net/movies/news/55100-2009-mtv-movie-awards-nominations-announced |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> |- | rowspan=3|خەڵاتی گەنجان || ئەکتەری ھەڵبژێردراو || ''پاڵەوانەکان'' || <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Teen Choice Awards 2009 nominees |ناونیشان=http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/06/teen-choice-awards-2009-nominees.html |وێبگە=LA Times Blogs – Awards Tracker |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121005190507/http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/06/teen-choice-awards-2009-nominees.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢}}</ref> |- | خانمە ئەکتەری ھەڵبژێرداو || ''ھاوسەرەکان پاشەکشە'' || <ref name=teen>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Full List of 2010 Teen Choice Awards Nominations: Vampires, Iron Man, Gossip Girl Stars Dominate |ناونیشان=http://www.thehollywoodgossip.com/2010/06/teen-choice-awards/ |وێبگە=The Hollywood Gossip |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202032818/https://www.thehollywoodgossip.com/2010/06/teen-choice-awards/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی شوباتی ٢٠١٧}}</ref> |- | ٢٠١٠ || باشترین خانمە ئەکتەر بۆ کاتی ڕۆمانسی || ''کاتێک لە ڕۆمانیایت''|| <ref name=teen /> |- | ٢٠١١ || [[خەڵاتی سکریم]] || باشترینی کامیۆ || ''قیژاندنی ٤'' || |- | ٢٠١٢ || خەڵاتی گۆسام || باشترینی گشت || ''پارێزراوی پاسەوان نییە'' || <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|یەکەم١=Peter|دوایین١=Knegt|ناونیشان=http://www.indiewire.com/2012/10/gotham-awards-announce-2012-nominations-44089/|سەردێڕ=Gotham Awards Announce 2012 Nominations|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Indiewire|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180815164604/https://www.indiewire.com/2012/10/gotham-awards-announce-2012-nominations-44089/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | rowspan=2|٢٠١٣ || خەڵات بۆ ڕۆژنامەنوسی گەنج || باشترین ئەنمەیشنی خاتوون || ''بەستوو'' || {{براوە}} ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2013 EDA Award Winners {{!}} Alliance of Women Film Journalists |ناونیشان=http://awfj.org/eda-awards-2/2013-eda-award-winners/ |وێبگە=Awfj.org |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170107074730/http://awfj.org/eda-awards-2/2013-eda-award-winners/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> |- | خەڵاتی ستریم || باشترین خاتوون بۆ کۆمیدی || سوتانی خۆشەویستی ||rowspan=4 {{پاڵێوراو}} ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.streamys.org/nominees-winners/3rd-annual-nominees/|سەردێڕ=The Streamy Awards 3rd Annual Nominees|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئازاری ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130301233651/http://www.streamys.org/nominees-winners/3rd-annual-nominees/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | rowspan="2"|٢٠١٤ || rowspan="2" |خەڵاتی گەنجان || باشترین خانمەئەکتەر || ''ڤیرۆنیکا مەریخ''|| <ref name=teen14>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Teen Choice Awards: The Complete Winners List |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/news/teen-choice-awards-2014-winners-724423 |ئیش=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=١٠ی ئابی ٢٠١٤|یەکەم=Kimberly |دوایین=Nordyke |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141012164927/http://www.hollywoodreporter.com/news/teen-choice-awards-2014-winners-724423 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> |- |دڵخوازترین دەنگ بۆ ئەنمەیشن |''بەستوو'' |<ref name=teen14 /> |- | ٢٠١٥ || rowspan="4" |خەلک || باشترینی سەر تەلەفیزیۆن || rowspan="2" |''ماڵی درۆ'' ||<ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=http://popwatch.ew.com/2015/01/07/peoples-choice-awards-2015-the-winners-list/ |سەردێڕ=People's Choice Awards 2015: The winner's list |یەکەم=Emily |دوایین=Blake |magazine=[[Entertainment Weekly]] |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150108042901/http://popwatch.ew.com/2015/01/07/peoples-choice-awards-2015-the-winners-list/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | ٢٠١٦ || دڵخوازی تەلەفیزیۆن || {{براوە}} ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=People's Choice Awards: Fan Favorites in Movies, Music & TV - PeoplesChoice.com |ناونیشان=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/ |وێبگە=Peopleschoice.com |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160120175917/http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> |- | rowspan=3|٢٠١٧ || ئەکتەری فیلمی کۆمیدی دڵخواز || ''دایکە خراپەکان''|| {{پاڵێوراو}} ||<ref name=pep>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=People's Choice Awards 2017: Full List Of Nominees |ناونیشان=http://blog.peopleschoice.com/2016/11/15/peoples-choice-awards-2017-full-list-of-nominees/ |وێبگە=People's Choice |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161117063137/http://blog.peopleschoice.com/2016/11/15/peoples-choice-awards-2017-full-list-of-nominees/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> |- | ئەکتەری دڵخواز لە زنجیرەیەکی تەلەفزیۆنی نوێدا || rowspan="9" |''شوێنێکی باش'' || {{براوە}} ||<ref name=pep /> |- | تی سی ئەی || دەستکەوتی تاکەکەسی لە کۆمیدیدا || rowspan=7 {{پاڵێوراو}} ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.hollywoodreporter.com/lists/2017-tca-award-nominations-1014665/item/individual-achievement-drama-tca-1014668 |سەردێڕ='Handmaid's Tale,' 'This Is Us' and 'Atlanta' Lead 2017 TV Critic Awards Nominations |یەکەم=Kate |دوایین=Stanhope |ئیش=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]] |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180116081057/https://www.hollywoodreporter.com/lists/2017-tca-award-nominations-1014665/item/individual-achievement-drama-tca-1014668 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | rowspan="4"|٢٠١٨ ||تەلەفیزیۆن ||باشترین ئەکتەر ||<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Critics' Choice Awards Nominations: 'The Shape Of Water', Netflix Lead |ناونیشان=https://deadline.com/2017/12/critics-choice-awards-nominations-the-shape-of-water-dunkirk-this-is-us-netflix-1202220528/ |وێبگە=[[Deadline Hollywood]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|یەکەم=Peter |دوایین=Hammond |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201129213443/https://deadline.com/2017/12/critics-choice-awards-nominations-the-shape-of-water-dunkirk-this-is-us-netflix-1202220528/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |خەڵک |کۆمیدی تەلەفیزیۆن بۆ ساڵی ٢٠١٨ |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.eonline.com/shows/peoples_choice_awards/news/963752/2018-people-s-choice-awards-complete-list-of-nominations|سەردێڕ=2018 People's Choice Awards: Complete List of Nominations|بڵاوکەرەوە=E! News|یەکەم=Johnni|دوایین=Macke|ڕێکەوت=٥ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181003114016/https://www.eonline.com/shows/peoples_choice_awards/news/963752/2018-people-s-choice-awards-complete-list-of-nominations|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |rowspan="3"|گۆڵد دێرب |ئەکتەری کۆمیدی |<ref name=GD18>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Montgomery |یەکەم١=Daniel |سەردێڕ=2018 Gold Derby TV Awards winners: 'Versace' and 'Handmaid's Tale' are top winners, but 'Game of Thrones' takes Best Drama |ناونیشان=https://www.goldderby.com/article/2018/2018-gold-derby-tv-awards-winners-versace-handmaids-tale-game-of-thrones-news-957368402/ |وێبگە=Gold Derby |ڕێکەوت=٦ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200523070426/https://www.goldderby.com/article/2018/2018-gold-derby-tv-awards-winners-versace-handmaids-tale-game-of-thrones-news-957368402/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |باشترینی ساڵ |<ref name=GD18 /> |- | rowspan="6" |٢٠١٩ |ئەکتەری کۆمیدی |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Montgomery |یەکەم١=Daniel |سەردێڕ=Gold Derby TV Decade Award winners: 'Breaking Bad,' 'Veep,' Ryan Murphy and more were the best from 2010–2019 |ناونیشان=https://www.goldderby.com/article/2019/gold-derby-tv-decade-award-winners-breaking-bad-ryan-murphy-news/ |وێبگە=Gold Derby |ڕێکەوت=٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191111174254/https://www.goldderby.com/article/2019/gold-derby-tv-decade-award-winners-breaking-bad-ryan-murphy-news/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | گۆڵدن گڵۆب || باشترین ئەکتەت || <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2018/film/news/golden-globe-nominations-2019-1203082075/|سەردێڕ=Golden Globe Nominations: Complete List|وێبگە=[[ڤارایتی|Variety]]|ڕێکەوت=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181206235056/https://variety.com/2018/film/news/golden-globe-nominations-2019-1203082075/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | خەڵک || ئەکتەری کۆمیدی بۆ ساڵی٢٠١٩ || {{براوە}} || <ref>{{بیرخستنەوەی گۆڤار|ناونیشان=https://ew.com/awards/2019/11/11/peoples-choice-awards-2019-full-list-winners/ |سەردێڕ=People's Choice Awards 2019 full list of winners |magazine=[[Entertainment Weekly]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|یەکەم=Rachel |دوایین=Yang |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20191130052743/https://ew.com/awards/2019/11/11/peoples-choice-awards-2019-full-list-winners/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |نیکلیدۆن |دڵخوازترین دەنگ بۆ ئەنمەیشن |تینی تایتنس بڕۆ |rowspan=2 {{پاڵێوراو}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-nominees-2019-1190854 |سەردێڕ=Kids' Choice Awards: 'Avengers: Infinity War of the teachers ' Tops Nominees; DJ Khaled to Host |دوایین=Howard |یەکەم=Annie |ئیش=[[ھۆلیوود ڕیپۆرتەر]] |ڕێکەوت=٢٦ی شوباتی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190227033741/https://www.hollywoodreporter.com/lists/kids-choice-awards-complete-list-nominees-2019-1190854 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠١٩}}</ref> |- |ڕۆژی ئێمی |باشترین ڕۆتینی ژیان |''پلانی دایکانە لەگەڵ کریستین بێل'' |<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Montgomery |یەکەم١=Daniel |سەردێڕ=Fork yeah! Kristen Bell could finally win Emmy in daytime after primetime snubs for 'Veronica Mars' and 'The Good Place' |ناونیشان=https://www.goldderby.com/article/2019/kristen-bell-momsplaining-the-good-place-daytime-emmys-news/ |newspaper=Goldderby |ڕێکەوت=٤ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200802235135/https://www.goldderby.com/article/2019/kristen-bell-momsplaining-the-good-place-daytime-emmys-news/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | خەڵاتی ھۆڵیھود || وێنەی ئەستێرە || rowspan="2" | ھەموو کارەکانت || {{براوە|Inducted}} || <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.today.com/today/tdna167751|سەردێڕ=Kristen Bell accepts star on Hollywood Walk of Fame with hilarious speech, cursing|یەکەم=Samantha|دوایین=Kubota|وێبگە=today.com|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210118002231/https://www.today.com/today/tdna167751|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |rowspan="4"|٢٠٢٠ |خەڵاتی فیلم |خەڵاتی بیبینە |{{براوە}} |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Furdyk |یەکەم١=Brent |سەردێڕ=Kristen Bell To Receive The #SeeHer Award At Critics' Choice Awards |ناونیشان=https://etcanada.com/news/561757/kristen-bell-to-receive-the-seeher-award-at-critics-choice-awards/ |وێبگە=ET Canada |ڕێکەوت=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210118002231/https://etcanada.com/news/561757/kristen-bell-to-receive-the-seeher-award-at-critics-choice-awards/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |- |خەڵاتی ژنە ڕۆژنامەنوسەکان |باشترین خانمە ئەکتەر |rowspan="2"|''بەستوو ٢'' |rowspan=3 {{پاڵێوراو}} |<ref name="EDA2019-1">{{بیرخستنەوەی وێب| ناونیشان=https://awfj.org/eda-awards-2/2019-eda-award-winners/| سەردێڕ=2019 EDA Award Winners| بڵاوکەرەوە=[[Alliance of Women Film Journalists]]| ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠| ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠| ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200110163620/https://awfj.org/eda-awards-2/2019-eda-award-winners/| ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- |خەڵاتی نیکلیدۆن |دڵخوازترین دەنگ بۆ ئەنمەیشن |<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2020/02/avengers-end-game-leads-nickelodeons-kids-choice-awards-nominations-billie-eilish-taylor-swift-chance-the-rapper-full-list-1202859259/|سەردێڕ=''Avengers: Endgame'' Leads Nickelodeon's Kids' Choice Awards Nominations; Chance The Rapper Set As Host|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|نووسەر=Denise Petski|ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200213182951/https://deadline.com/2020/02/avengers-end-game-leads-nickelodeons-kids-choice-awards-nominations-billie-eilish-taylor-swift-chance-the-rapper-full-list-1202859259/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |- | خەڵاتی خەڵک | کۆمیدی سەر تەلەفیزیۆن ٢٠٢٠ | شوێنێکی باش | <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Longeretta |یەکەم١=Emily |سەردێڕ=People's Choice Awards 2020: Complete List of Winners and Nominees |ناونیشان=https://www.usmagazine.com/entertainment/news/peoples-choice-awards-2020-complete-list-of-winners-and-nominees/ |وێبگە=[[Us Weekly]] |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210118002329/https://www.usmagazine.com/entertainment/news/peoples-choice-awards-2020-complete-list-of-winners-and-nominees/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Kristen Bell}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کایەی ڤیدیۆیی|ڕۆژنامەوانی|ھۆڵیوود|ژن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەلەڤیزیۆن|ئەنیمەیشن|شانۆ}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:کاسۆلیکە ڕۆمانیەکانی پێشوو]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:خانمەکتەرە مناڵە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرەکانی فیلمی ئەمریکی]] [[پۆل:مەسیحییە پێشووە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:سۆپرانۆ ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز سکۆتلاندی]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئەمریکییەکانی سەر ستەیج]] [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئەمریکی]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییە ئەمریکییەکان لە کایە ڤیدیۆییەکان]] [[پۆل:خانمەکتەرە دەنگییەکانی ئەمریکا]] lx5ot1ydwwfzxkpx194kh4d1hhb5wpu 0 245634 1588947 1500664 2026-06-06T14:46:53Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1588947 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک|[[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک| {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |خانەوادەی تودۆر |- |دەسەڵات |شانشینی ئینگڵەند،شانشینی ئیرلەند،وێڵس |- |دۆزینەوە |٥٣٨ساڵ پێش ئێستا |- |یەکەم پاشای |هێنری حەوتەم |- |کۆتا پاشای |ئیلیزابێثی یەکەم |- |خانەوادەکە |پاشای ئینگڵەند،پاشای ئیرلەند،پاشای فەرەنسا،،لۆردی ئیرلەند،شاژنی سکۆتلەند،شاژنی فەرەنسا،شازادەی وێڵس،گەورەی بێدفۆرد،گەورەی یۆرک،گەورەی کۆرنواڵ |} ]]خانەوادەی تودۆر ،گوڵی خانەوادەی تودۆر]] '''خانەوادەی  تودۆر''' (بە [[ئینگلیز|ئینگلیزی]] House of Tudor)خانەوادەیەکی خانەدان و شاهانە بوو ن کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک وێڵزی و ئینگلیزیبوون و لە ساڵی ١٤٨٥ تا ١٦٠٣ تەختی ئینگلیزیان بەدەستەوە بوو.ئەوان لە تودۆرەکانی پێنمینید و کاترینی ڤالۆیسەوە هاتوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref> پاشاکانی تیۆدۆر حوکمڕانی [[شانشینی ئینگلتەرا]] و ناوچەکانی دەکرد، لەوانەش وێڵزی باوباپیرانیان و لۆردشیپی [[ئێرلەندا]] (دواتر شانشینی ئێرلەندا) بۆ ماوەی ١١٨ ساڵ لەگەڵ پێنج پاشا: [[هێنری حەوتەم،]] [[هێنری هەشتەم]]، [[ئێدوارد شەشەم]]، [[مێری]] [[یەکەم]] و [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئەلیزابێسی یەکەم.]] تیودۆرەکانشوێنی ماڵی پلانتاجێتیان گرتەوە وەک فەرمانڕەوای شانشینی ئینگلتەرا، و ماڵی ستوارت شوێنی گرتەوە. یەکەم پاشای تیۆدۆر، هێنریحەوتەمی ئینگلتەرا، لە ڕێگەی دایکیەوە لە لقێکی شەرعیی ماڵی شاهانەی ئینگلیز لە لانکاستەرەوە هاتە خوارەوە،<ref name=":0" /> کە ماڵی کادێتەکانیپلانتاگێتەکان بوو. بنەماڵەی تیودۆر دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا هێنا و سەردەمی تیودۆریان لە دوای شەڕەکانی گوڵەکان(wars of the Roses) (١٤٥٥-١٤٨٧) دەستپێکرد، کە ماڵی سەرەکی لانکاستەری (کەتیودۆرەکان لەگەڵیدا یەکدەگرت) لە هێڵی نێردا لەناوچوو.هێنریحەوتەم (نەوەی ئێدوارد سێیەم، و کوڕی ئێدمۆند تیودۆر، برای نیوە برای هێنری شەشەم) سەرکەوتوو بوو لە نمایشکردنی خۆیۆ وەککاندیدێک نەک تەنها بۆ لایەنگرانی نەریتی لانکاستریا، بەڵکو بۆ لایەنگرانی ناڕازیی کادێتی ڕکابەرەکەیان پلانتاجینێت هاوس ئۆف یۆرک، وبە مافی فەتحکردن تەختی پاشایەتی گرتە دەست. دوای سەرکەوتنی لە شەڕی بۆسۆرس فیڵد (٢٢ی ئابی ١٤٨٥)، لە ساڵی ١٤٨٦دا پێگەیخۆی بەهێزتر کرد بە جێبەجێکردنی نەزرەکەی لە ساڵی ١٤٨٣ بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم ومیراتگری ئیدیعای یۆرکیستەکان بۆ تەخت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref>، بەم شێوەیە بە شێوەیەکی ڕەمزی یەکخستنی لایەنە شەڕکەرەکانی پێشووی لانکاستەر و یۆرک لەژێر شانشینی نوێ (کە بە گوڵەبەڕۆژەی تیودۆر نوێنەرایەتی دەکرێت). تیودۆرەکان دەسەڵاتی خۆیان لە ئینگلتەرای مۆدێرن درێژکردەوە،یەکێتییەکی تەواوی ئینگلتەرا و میرنشینی وێڵزیان لە ساڵی ١٥٤٢ بەدەستهێنا (یاساکانی وێڵز یاساکانی ١٥٣٥ و ١٥٤٢)، و بەسەرکەوتوویی دەسەڵاتی ئینگلیزیان بەسەر شانشینی ئێرلەندادا دووپاتکردەوە (کە بە یاسای تاجی ئێرلەندا ڕاگەیەندرا ١٥٤٢). هەروەهائیدیعای ناوەکی ئینگلیزییان بۆ شانشینی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] پاراست؛ هەرچەندە هیچ کامیان جەوهەرییان نەخستەڕوو، بەڵام هێنری هەشتەم شەڕیلەگەڵ فەرەنسا کرد بە پلەی یەکەم وەک پرسێکی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەڵام هەروەها جەختی لەسەر ئیدیعای نازناوەکە کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Life of King Henry VIII (1491-1547). Biography of Henry Tudor, King of England.|ناونیشان=https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.luminarium.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231120103944/https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوکچەکەی ماری یەکەم بە گەمارۆدانی کالێ لە ساڵی ١٥٥٨دا بۆ هەمیشە کۆنترۆڵی هەموو خاکەکانی فەرەنسای لەدەستدا.بە گشتیپاشاکانی تیودۆر بۆ ماوەی ١١٧ ساڵ حوکمڕانی دۆمەینەکانیان کرد. هێنری هەشتەم (لە ساڵانی ١٥٠٩-١٥٤٧) تاکە کوڕی هێنریحەوتەم بوو کە تا تەمەنی پێگەیشتن ژیا و سەلماندی کە فەرمانڕەوایەکی باڵادەستە. پرسەکانی دەوروبەری جێنشینی شاهانە (لەوانەشهاوسەرگیری و مافی جێنشینی ژنان) بوونە تەوەری سەرەکی سیاسی لە سەردەمی تیۆدۆردا، هەروەها چاکسازیی ئینگلیز لە ئاییندا،کاریگەری لەسەر داهاتووی تاج هەبوو. ئەلیزابێسی یەکەم لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا درێژترین پاشای تیۆدۆر بوو و سەردەمی ئەو کە بەسەردەمی ئەلیزابێس ناسرابوو، دوای حوکمڕانییە کورت و پڕ لە کێشەکانی خوشک و براکانی، ماوەی سەقامگیری دابین کرد. کاتێکئەلیزابێسی یەکەم بەبێ منداڵ کۆچی دوایی کرد، ئامۆزای ماڵی ستوارتی سکۆتلەندی شوێنی گرتەوە، لە یەکێتی تاجەکان لە ٢٤ی ئازاری١٦٠٣. یەکەم ستوارت کە بوو بە پاشای ئینگلتەرا (ڕ. ١٦٠٣-١٦٢٥)، من و جەیمس شەشەم، بوو نەوەى نەوەى مارگریت تیودۆرى کچىهێنری حەوتەم بوو، کە لە ساڵى ١٥٠٣دا لەگەڵ جەیمس چوارەمى سکۆتلەندا هاوسەرگیری کردبوو بەپێی پەیمانی ئاشتی هەمیشەیی لەساڵی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>١٥٠٢. == کلتور و جلوبەرگ == [[پەڕگە:Elizabeth I Rainbow Portrait3.jpg|وێنۆک|شێوازی جلو بەرگەکەیان]] ژمارەیەکی زۆر لە فیلمە درێژەکان لەسەر بنەمای مێژووی تودۆر دامەزراون.شاژن ئەلیزابێس بۆ چەندین نەوە لە لایەن سینەماکارانەوەخۆشەویستێکی تایبەتە. بە گوێرەی ئەلیزابێس ئەی ماکیاژەکانی ئیلیزابێث بێت، گوارە دڵۆپە مروارییەکان، ڕوفە ڕەق و ڕازاوەکان، پەنجەکاندڵۆپ دڵۆپ بە گەوهەر و جلەکان، کە جلەکانیان بە  ساتن سپی و مەخمەلی وەنەوشەیی و زێڕ و زیویان ڕازاوەتەوە و بە یاقوت و ئەڵماس وزۆر شتی تر ڕازاوەتەوە دەدرەوشێنەوە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref> == پاشاکانی خانەوادەی تودۆر == '''هێنری حەوتەم'''، دامەزرێنەری ماڵی شاهانەی تودۆر لەگەڵ بوون بە پاشا لە ساڵی ١٤٨٥، هێنری حەوتەم بە خێرایی هەنگاوی نا بۆ ئەوەی دەست بەسەر تەختی پاشایەتیدا بسەپێنێت. لە ١٨یکانویەی ١٤٨٦ ، ڕێزی لە بەڵێنێک گرت کە سێ ساڵ پێشتر درابوو و لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم هاوسەرگیری کرد. ئەوان ئامۆزای یەک  بوون، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref>بەو پێیەی هەردووکیان نەوەى نەوەى جۆن ئۆف گاونت بوون. ئەم هاوسەرگیرییە ماڵە شەڕکەرەکانی لانکاستەر ویۆرکی یەکخست و  بەهێزی بۆ سەر تەختی پاشایەتی بە منداڵەکانی ئەو دوو هاوسەرە بەخشی. یەکگرتنی ئەو دوو خانەوادەیە لە ڕێگەی ئەمهاوسەرگیرییەوە بە نیشانەی هێرالدیکی گوڵی تیودۆر هێما دەکرێت، کە تێکەڵەیەک لە گوڵی سپی یۆرک و گوڵی سووری لانکاستەر. [[پەڕگە:British School - Henry VII - Google Art Project.jpg|وێنۆک|پاشا هێنڕی حەفتەم ،یەکەم پاشای بنەماڵەکە]] [[پەڕگە:Hans Holbein, the Younger, Around 1497-1543 - Portrait of Henry VIII of England - Google Art Project.jpg|وێنۆک|دووەم پاشای بنەماڵەکە ،پاشا هێنری هەشتەم]] '''هێنری هەشتەم''' لە ٢٢ی نیسانی ١٥٠٩دا جێگەی تەختی پاشایەتی بوو، لە ١١ی حوزەیران لەگەڵ کاترینی ئەراگۆنهاوسەرگیری کرد؛ لە ٢٤ی حوزەیران لە وێستمینستەر  تاجی پاشایەتی لە  سەری دانرا. کاترین پێشتر هاوسەری ئارسەری برا گەورەکەیهێنری بووە (لە ساڵی ١٥٠٢ کۆچی دوایی کردووە)؛ ئەم ڕاستییە هەر لەسەرەتاوە ڕەوتی هاوسەرگیرییەکەی ئەوانی ئاڵۆزکرد. دەبوومۆڵەتێکی پاپا وەربگرن بۆ ئەوەی هێنری بتوانێت هاوسەرگیری لەگەڵ کاترین بکات و دانوستانەکان ماوەیەکی زۆری خایاند. سەرەڕایئەوەی باوکی هێنری پێش ئەوەی لەگەڵ کاترین هاوسەرگیری بکات مردووە، بەڵام بڕیاریدا بە هەر شێوەیەک بێت هاوسەرگیری لەگەڵدا بکاتو دڵنیابێت لەوەی هەمووان دەزانن کە بەنیازە ببێتە پاشای کوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:King Edward VI of England.jpg|وێنۆک|پاشای ئێدواردی ئینگڵەند ]] [[پەڕگە:Book of Common Prayer, 1549 (2).jpg|وێنۆک]] '''ئێدوارد شەشەم''' لاپەڕەی سەرەکی کتێبی نوێژی باوی قەشە کرانمەر، ساڵی ١٥٤٩ باسی ئەوەی کردوە کە هێنری لە ٢٨ی ژانویەی ١٥٤٧ کۆچی دواییکردوە، وەسیەتنامەکەی کچەکانی بە هاوسەرگیرییە هەڵوەشاوەکانی لەگەڵ کاترینی ئەراگۆن و ئان بۆلین بۆ هێڵی جێنشینی گەڕاندەوە. ئێدوارد، کوڕە نۆ ساڵانەکەی لەلایەن جین سیمۆرەوە، وەک ئێدوارد شەشەمی ئینگلتەرا شوێنی گرتەوە. بەداخەوە شانشینی پاشای گەنجبەزۆری لە نێوان ئاغاکاندا لە گێژاودا بوو کە هەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان لە شانشینیەکەدا بەهێز بکەن بە بەکارهێنانی ڕژێمێک  لەبەرژەوەندی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref> '''جین''' شاژنی نۆ ڕۆژە ئێدوارد شەشەم کە لە مردندایە، لە ژێر فشاری جۆن دودلی، دیوکی یاخود پیاو سالاری  یەکەمی نۆرسەمبەرلاند، بەهۆی بیروباوەڕیپرۆتستانتی ئامۆزاکەی و بووکەکەی نۆرسەمبەرلاند، خاتوون جین گرێی، وەک جێنشینی خۆی ناوبرد. دوودڵی ئێدوارد بۆ پەیڕەوکردنی هێڵیجێنشینی، کە ناوی مێری خوشکە نیوە خوشکەکەی وەک ڕیزەکەی داهاتوو ناوە، لە زانینی ئەوەوە سەرچاوەی گرت کە مێری کە بە توندیکاسۆلیکییە، ئینگلتەرا دەگەڕێنێتەوە بۆ ڤاتیکان. خاتوون جین گرای بەردەوام لە دادگا بوو دوای ئەوەی باوکی لە ئۆکتۆبەری ١٥٥١ کرا بەدوکی سۆفۆلک دایکی، فرانسیس گرێی، دوچێسی شاری سۆفۆلک، کچی ماری تیودۆر بوو کە خوشکی هێنری هەشتەم بوو. لە ٢١یئایاری ١٥٥٣ جین لەگەڵ کوڕی نۆرسەمبەرلاند بە ناوی لۆرد گیڵدفۆرد دودلی هاوسەرگیری کرد. ئەمە هەنگاوێکی سیاسی بوو کە لەلایەندوکەوە ڕێکخرابوو بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پرۆتستانتیزم وەک ئایینی نەتەوەیی دەمێنێتەوە ئەگەر جین ببێتە شاژن. ئێدوارد لە ٦ی تەمموزی١٥٥٣ کۆچی دوایی کرد و جینی تەمەن ١٦ ساڵ کە لە کاتی بیستنی هەواڵەکەدا بێهۆش بوو، لە ١٠ی تەمموز کرا بە شاژن. بەڵام سەرەڕایهەوڵەکانی دوکی نۆرسەمبەرلاند و باوکی جین، دوکی سۆفۆلک، پشتیوانی خەڵک لەگەڵ خاتوون مێری بوو، کە بەپێی وەسیەتنامەی هێنریهەشتەم میراتگری مافی خۆی بوو. لە ١٩ی تەمموزدا سۆفۆلک کچەکەی ڕازی کرد کە تەختی پاشایەتی کە هەرگیز نەیویستبوو،دەستبەرداری مێری بێت.لایەنگرانی مێری لەگەڵیدا بوون لە کاروانێکی سەرکەوتندا بۆ [[لەندەن]]، بە یاوەری خوشکە بچووکەکەی ئەلیزابێس. لیدی جین و باوکی بە تۆمەتی خیانەتێکی زۆر دەستگیرکران و لە تاوەری لەندەن زیندانی کران. باوکی لێخۆشبوو، بەڵام بەشداریکردنی لەیاخیبوونی وایتدا بووە هۆی لەسێدارەدانی دوای ماوەیەکی کەم. جین و هاوسەرەکەی لۆرد گیڵدفۆرد لە ١٢ی شوباتی ١٥٥٤دا سزایلەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و سەریان بڕی، جین تەمەنی تەنها ١٧ ساڵ بوو و ئەو شێوازە دڕندانەیەی کە ژیانی لەدەستچووبوو بۆتەختێک کە هەرگیز ئارەزووی نەدەکرد، هاوسۆزییەکی زۆری لەنێو خەڵکدا وروژاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Plantagenets - Timeline of the Kings and Queens of England|ناونیشان=http://projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=projectbritain.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315005114/http://www.projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Mary I in 1544.jpg|وێنۆک|ماری یەکەمی ئینگڵەند کە هەوڵیدا ئینگڵەند بگەڕێنێتەوە سەر ئاینی کاثۆلیکی ڕۆمانی]] '''مێری''' نیازی خۆی بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەی ئیسپانیا، فیلیپ، کوڕی چارڵی پێنجەمی ئامۆزاکەی، ئیمپراتۆری ڕۆمانی پیرۆزڕاگەیاند. ئاسۆی هاوپەیمانی هاوسەرگیری لەگەڵ ئیسپانیا لەڕادەبەدەر ناپەسەند بوو لەلایەن گەلی ئینگلیزەوە، کە نیگەران بوون لەوەیئیسپانیا ئینگلتەرا وەک مانگە دەستکردێک بەکاربهێنێت، ئینگلتەرا لە شەڕەکاندا بەشدار بکات بەبێ پشتیوانی جەماوەری خەڵک. ناڕەزاییجەماوەری گەشەی کرد؛ دەربارێکی پرۆتستانت، تۆماس وایاتی بچووک، سەرکردایەتی یاخیبوونێکی لە دژی مێری کرد کە ئامانجی لابردنیلە پۆستەکەی بوو و ئەلیزابێسی خوشکی نیوە لە شوێنی بخاتە شوێنی. پیلانەکە دۆزرایەوە و لایەنگرانی وایت ڕاو کران و کوژران. وایتخۆی ئەشکەنجە درا، بەو هیوایەی بەڵگەی ئەوە بدات کە ئەلیزابێس بەشدارە بۆ ئەوەی مێری بتوانێت بە تۆمەتی خیانەت لە سێدارە بدرێت. وایت ڕەتیکردەوە ئەلیزابێس بەشدار بکات و لە نیسانی ساڵی ١٥٥٤ سەری بڕی، ئەلیزابێس دوو مانگ لە تاوەری لەندەن زیندانی بوو، دواتربۆ ماوەی ساڵێک لە کۆشکی وودستۆک خراوەتە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605024015/http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|وێنۆک|[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|شاژن ئیلیزابێث]]]] '''ئەلیزابێسی یەکەم''' کە لە کاتی دەستبەکاربوونیدا لە ماڵی هاتفیڵد مابووەوە، بەڕێکەوت  بوو بۆ لەندەن و هەم چینی دەسەڵاتدار و هەم خەڵکیئاسایی.کاتێک ئەلیزابێس هاتە سەر تەختی پاشایەتی، ترسێکی زۆر لەنێو ئەندامانی ئەو ئەنجومەنەدا دروست بوو کە لەلایەن مەریەمەوەدەستنیشانکرابوو، چونکە زۆرێکیان (وەک باڵیۆزی ئیسپانیا ئاماژەی پێکردبوو) بەشدارییان لە چەندین پیلاندا کردبوو دژی ئەلیزابێس، وەکزیندانیکردنی لە تاوەرەکەدا، هەوڵیان دەدا ناچاری بکەن هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەیەکی بیانی بکات و بەو هۆیەوە لە پایەی دەهێنەدەرەوە  ، تەنانەت هەوڵی  مردنیشی دەدەن . لە وەڵامی ترسەکەیاندا، سێر ویلیام سیسیل کە پرۆتستانت بوو و سکرتێری پێشووی لۆردپرۆتێکتەر  دیوکی  سۆمەرسێت و دواتر دیوکی نۆرسەمبەرلاند وەک وەزیری سەرەکی خۆی هەڵبژارد. لە سەردەمی مەریەمدا، ڕزگاریبووبوو، و زۆرجار سەردانی ئەلیزابێسی دەکرد، بەڕواڵەت بۆ پێداچوونەوە بە حسابات و خەرجییەکانی. هەروەها ئەلیزابێس خۆشەویستیتایبەتی خۆی، کوڕی دوکی نۆرسەمبەرلاند لۆرد ڕۆبەرت دودلی، مامۆستای ئەسپەکەی دەستنیشان کرد، ئەمەش وایکرد کە بەردەوام پێگەیخۆی وەک و شاژن بپارێزێ .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Queen Elizabeth I - Poet Queen Elizabeth I Poems|ناونیشان=https://www.poemhunter.com/queen-elizabeth-i/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Poem Hunter|زمان=en-us}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timeref.com/familytrees/henry_ii_king_of_england_68.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.timeref.com}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} 1dzfc48ryz8ee2gtmqro8iemegpbinm 1588955 1588947 2026-06-06T16:00:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|House of Tudor}} 1588955 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک|[[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک| {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |خانەوادەی تودۆر |- |دەسەڵات |شانشینی ئینگڵەند،شانشینی ئیرلەند،وێڵس |- |دۆزینەوە |٥٣٨ساڵ پێش ئێستا |- |یەکەم پاشای |هێنری حەوتەم |- |کۆتا پاشای |ئیلیزابێثی یەکەم |- |خانەوادەکە |پاشای ئینگڵەند،پاشای ئیرلەند،پاشای فەرەنسا،،لۆردی ئیرلەند،شاژنی سکۆتلەند،شاژنی فەرەنسا،شازادەی وێڵس،گەورەی بێدفۆرد،گەورەی یۆرک،گەورەی کۆرنواڵ |} ]]خانەوادەی تودۆر ،گوڵی خانەوادەی تودۆر]] '''خانەوادەی  تودۆر''' (بە [[ئینگلیز|ئینگلیزی]] House of Tudor)خانەوادەیەکی خانەدان و شاهانە بوو ن کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک وێڵزی و ئینگلیزیبوون و لە ساڵی ١٤٨٥ تا ١٦٠٣ تەختی ئینگلیزیان بەدەستەوە بوو.ئەوان لە تودۆرەکانی پێنمینید و کاترینی ڤالۆیسەوە هاتوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref> پاشاکانی تیۆدۆر حوکمڕانی [[شانشینی ئینگلتەرا]] و ناوچەکانی دەکرد، لەوانەش وێڵزی باوباپیرانیان و لۆردشیپی [[ئێرلەندا]] (دواتر شانشینی ئێرلەندا) بۆ ماوەی ١١٨ ساڵ لەگەڵ پێنج پاشا: [[هێنری حەوتەم،]] [[هێنری هەشتەم]]، [[ئێدوارد شەشەم]]، [[مێری]] [[یەکەم]] و [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئەلیزابێسی یەکەم.]] تیودۆرەکانشوێنی ماڵی پلانتاجێتیان گرتەوە وەک فەرمانڕەوای شانشینی ئینگلتەرا، و ماڵی ستوارت شوێنی گرتەوە. یەکەم پاشای تیۆدۆر، هێنریحەوتەمی ئینگلتەرا، لە ڕێگەی دایکیەوە لە لقێکی شەرعیی ماڵی شاهانەی ئینگلیز لە لانکاستەرەوە هاتە خوارەوە،<ref name=":0" /> کە ماڵی کادێتەکانیپلانتاگێتەکان بوو. بنەماڵەی تیودۆر دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا هێنا و سەردەمی تیودۆریان لە دوای شەڕەکانی گوڵەکان(wars of the Roses) (١٤٥٥-١٤٨٧) دەستپێکرد، کە ماڵی سەرەکی لانکاستەری (کەتیودۆرەکان لەگەڵیدا یەکدەگرت) لە هێڵی نێردا لەناوچوو.هێنریحەوتەم (نەوەی ئێدوارد سێیەم، و کوڕی ئێدمۆند تیودۆر، برای نیوە برای هێنری شەشەم) سەرکەوتوو بوو لە نمایشکردنی خۆیۆ وەککاندیدێک نەک تەنها بۆ لایەنگرانی نەریتی لانکاستریا، بەڵکو بۆ لایەنگرانی ناڕازیی کادێتی ڕکابەرەکەیان پلانتاجینێت هاوس ئۆف یۆرک، وبە مافی فەتحکردن تەختی پاشایەتی گرتە دەست. دوای سەرکەوتنی لە شەڕی بۆسۆرس فیڵد (٢٢ی ئابی ١٤٨٥)، لە ساڵی ١٤٨٦دا پێگەیخۆی بەهێزتر کرد بە جێبەجێکردنی نەزرەکەی لە ساڵی ١٤٨٣ بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم ومیراتگری ئیدیعای یۆرکیستەکان بۆ تەخت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref>، بەم شێوەیە بە شێوەیەکی ڕەمزی یەکخستنی لایەنە شەڕکەرەکانی پێشووی لانکاستەر و یۆرک لەژێر شانشینی نوێ (کە بە گوڵەبەڕۆژەی تیودۆر نوێنەرایەتی دەکرێت). تیودۆرەکان دەسەڵاتی خۆیان لە ئینگلتەرای مۆدێرن درێژکردەوە،یەکێتییەکی تەواوی ئینگلتەرا و میرنشینی وێڵزیان لە ساڵی ١٥٤٢ بەدەستهێنا (یاساکانی وێڵز یاساکانی ١٥٣٥ و ١٥٤٢)، و بەسەرکەوتوویی دەسەڵاتی ئینگلیزیان بەسەر شانشینی ئێرلەندادا دووپاتکردەوە (کە بە یاسای تاجی ئێرلەندا ڕاگەیەندرا ١٥٤٢). هەروەهائیدیعای ناوەکی ئینگلیزییان بۆ شانشینی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] پاراست؛ هەرچەندە هیچ کامیان جەوهەرییان نەخستەڕوو، بەڵام هێنری هەشتەم شەڕیلەگەڵ فەرەنسا کرد بە پلەی یەکەم وەک پرسێکی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەڵام هەروەها جەختی لەسەر ئیدیعای نازناوەکە کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Life of King Henry VIII (1491-1547). Biography of Henry Tudor, King of England.|ناونیشان=https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.luminarium.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231120103944/https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوکچەکەی ماری یەکەم بە گەمارۆدانی کالێ لە ساڵی ١٥٥٨دا بۆ هەمیشە کۆنترۆڵی هەموو خاکەکانی فەرەنسای لەدەستدا.بە گشتیپاشاکانی تیودۆر بۆ ماوەی ١١٧ ساڵ حوکمڕانی دۆمەینەکانیان کرد. هێنری هەشتەم (لە ساڵانی ١٥٠٩-١٥٤٧) تاکە کوڕی هێنریحەوتەم بوو کە تا تەمەنی پێگەیشتن ژیا و سەلماندی کە فەرمانڕەوایەکی باڵادەستە. پرسەکانی دەوروبەری جێنشینی شاهانە (لەوانەشهاوسەرگیری و مافی جێنشینی ژنان) بوونە تەوەری سەرەکی سیاسی لە سەردەمی تیۆدۆردا، هەروەها چاکسازیی ئینگلیز لە ئاییندا،کاریگەری لەسەر داهاتووی تاج هەبوو. ئەلیزابێسی یەکەم لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا درێژترین پاشای تیۆدۆر بوو و سەردەمی ئەو کە بەسەردەمی ئەلیزابێس ناسرابوو، دوای حوکمڕانییە کورت و پڕ لە کێشەکانی خوشک و براکانی، ماوەی سەقامگیری دابین کرد. کاتێکئەلیزابێسی یەکەم بەبێ منداڵ کۆچی دوایی کرد، ئامۆزای ماڵی ستوارتی سکۆتلەندی شوێنی گرتەوە، لە یەکێتی تاجەکان لە ٢٤ی ئازاری١٦٠٣. یەکەم ستوارت کە بوو بە پاشای ئینگلتەرا (ڕ. ١٦٠٣-١٦٢٥)، من و جەیمس شەشەم، بوو نەوەى نەوەى مارگریت تیودۆرى کچىهێنری حەوتەم بوو، کە لە ساڵى ١٥٠٣دا لەگەڵ جەیمس چوارەمى سکۆتلەندا هاوسەرگیری کردبوو بەپێی پەیمانی ئاشتی هەمیشەیی لەساڵی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>١٥٠٢. == کلتور و جلوبەرگ == [[پەڕگە:Elizabeth I Rainbow Portrait3.jpg|وێنۆک|شێوازی جلو بەرگەکەیان]] ژمارەیەکی زۆر لە فیلمە درێژەکان لەسەر بنەمای مێژووی تودۆر دامەزراون.شاژن ئەلیزابێس بۆ چەندین نەوە لە لایەن سینەماکارانەوەخۆشەویستێکی تایبەتە. بە گوێرەی ئەلیزابێس ئەی ماکیاژەکانی ئیلیزابێث بێت، گوارە دڵۆپە مروارییەکان، ڕوفە ڕەق و ڕازاوەکان، پەنجەکاندڵۆپ دڵۆپ بە گەوهەر و جلەکان، کە جلەکانیان بە  ساتن سپی و مەخمەلی وەنەوشەیی و زێڕ و زیویان ڕازاوەتەوە و بە یاقوت و ئەڵماس وزۆر شتی تر ڕازاوەتەوە دەدرەوشێنەوە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref> == پاشاکانی خانەوادەی تودۆر == '''هێنری حەوتەم'''، دامەزرێنەری ماڵی شاهانەی تودۆر لەگەڵ بوون بە پاشا لە ساڵی ١٤٨٥، هێنری حەوتەم بە خێرایی هەنگاوی نا بۆ ئەوەی دەست بەسەر تەختی پاشایەتیدا بسەپێنێت. لە ١٨یکانویەی ١٤٨٦ ، ڕێزی لە بەڵێنێک گرت کە سێ ساڵ پێشتر درابوو و لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم هاوسەرگیری کرد. ئەوان ئامۆزای یەک  بوون، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref>بەو پێیەی هەردووکیان نەوەى نەوەى جۆن ئۆف گاونت بوون. ئەم هاوسەرگیرییە ماڵە شەڕکەرەکانی لانکاستەر ویۆرکی یەکخست و  بەهێزی بۆ سەر تەختی پاشایەتی بە منداڵەکانی ئەو دوو هاوسەرە بەخشی. یەکگرتنی ئەو دوو خانەوادەیە لە ڕێگەی ئەمهاوسەرگیرییەوە بە نیشانەی هێرالدیکی گوڵی تیودۆر هێما دەکرێت، کە تێکەڵەیەک لە گوڵی سپی یۆرک و گوڵی سووری لانکاستەر. [[پەڕگە:British School - Henry VII - Google Art Project.jpg|وێنۆک|پاشا هێنڕی حەفتەم ،یەکەم پاشای بنەماڵەکە]] [[پەڕگە:Hans Holbein, the Younger, Around 1497-1543 - Portrait of Henry VIII of England - Google Art Project.jpg|وێنۆک|دووەم پاشای بنەماڵەکە ،پاشا هێنری هەشتەم]] '''هێنری هەشتەم''' لە ٢٢ی نیسانی ١٥٠٩دا جێگەی تەختی پاشایەتی بوو، لە ١١ی حوزەیران لەگەڵ کاترینی ئەراگۆنهاوسەرگیری کرد؛ لە ٢٤ی حوزەیران لە وێستمینستەر  تاجی پاشایەتی لە  سەری دانرا. کاترین پێشتر هاوسەری ئارسەری برا گەورەکەیهێنری بووە (لە ساڵی ١٥٠٢ کۆچی دوایی کردووە)؛ ئەم ڕاستییە هەر لەسەرەتاوە ڕەوتی هاوسەرگیرییەکەی ئەوانی ئاڵۆزکرد. دەبوومۆڵەتێکی پاپا وەربگرن بۆ ئەوەی هێنری بتوانێت هاوسەرگیری لەگەڵ کاترین بکات و دانوستانەکان ماوەیەکی زۆری خایاند. سەرەڕایئەوەی باوکی هێنری پێش ئەوەی لەگەڵ کاترین هاوسەرگیری بکات مردووە، بەڵام بڕیاریدا بە هەر شێوەیەک بێت هاوسەرگیری لەگەڵدا بکاتو دڵنیابێت لەوەی هەمووان دەزانن کە بەنیازە ببێتە پاشای کوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:King Edward VI of England.jpg|وێنۆک|پاشای ئێدواردی ئینگڵەند ]] [[پەڕگە:Book of Common Prayer, 1549 (2).jpg|وێنۆک]] '''ئێدوارد شەشەم''' لاپەڕەی سەرەکی کتێبی نوێژی باوی قەشە کرانمەر، ساڵی ١٥٤٩ باسی ئەوەی کردوە کە هێنری لە ٢٨ی ژانویەی ١٥٤٧ کۆچی دواییکردوە، وەسیەتنامەکەی کچەکانی بە هاوسەرگیرییە هەڵوەشاوەکانی لەگەڵ کاترینی ئەراگۆن و ئان بۆلین بۆ هێڵی جێنشینی گەڕاندەوە. ئێدوارد، کوڕە نۆ ساڵانەکەی لەلایەن جین سیمۆرەوە، وەک ئێدوارد شەشەمی ئینگلتەرا شوێنی گرتەوە. بەداخەوە شانشینی پاشای گەنجبەزۆری لە نێوان ئاغاکاندا لە گێژاودا بوو کە هەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان لە شانشینیەکەدا بەهێز بکەن بە بەکارهێنانی ڕژێمێک  لەبەرژەوەندی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref> '''جین''' شاژنی نۆ ڕۆژە ئێدوارد شەشەم کە لە مردندایە، لە ژێر فشاری جۆن دودلی، دیوکی یاخود پیاو سالاری  یەکەمی نۆرسەمبەرلاند، بەهۆی بیروباوەڕیپرۆتستانتی ئامۆزاکەی و بووکەکەی نۆرسەمبەرلاند، خاتوون جین گرێی، وەک جێنشینی خۆی ناوبرد. دوودڵی ئێدوارد بۆ پەیڕەوکردنی هێڵیجێنشینی، کە ناوی مێری خوشکە نیوە خوشکەکەی وەک ڕیزەکەی داهاتوو ناوە، لە زانینی ئەوەوە سەرچاوەی گرت کە مێری کە بە توندیکاسۆلیکییە، ئینگلتەرا دەگەڕێنێتەوە بۆ ڤاتیکان. خاتوون جین گرای بەردەوام لە دادگا بوو دوای ئەوەی باوکی لە ئۆکتۆبەری ١٥٥١ کرا بەدوکی سۆفۆلک دایکی، فرانسیس گرێی، دوچێسی شاری سۆفۆلک، کچی ماری تیودۆر بوو کە خوشکی هێنری هەشتەم بوو. لە ٢١یئایاری ١٥٥٣ جین لەگەڵ کوڕی نۆرسەمبەرلاند بە ناوی لۆرد گیڵدفۆرد دودلی هاوسەرگیری کرد. ئەمە هەنگاوێکی سیاسی بوو کە لەلایەندوکەوە ڕێکخرابوو بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پرۆتستانتیزم وەک ئایینی نەتەوەیی دەمێنێتەوە ئەگەر جین ببێتە شاژن. ئێدوارد لە ٦ی تەمموزی١٥٥٣ کۆچی دوایی کرد و جینی تەمەن ١٦ ساڵ کە لە کاتی بیستنی هەواڵەکەدا بێهۆش بوو، لە ١٠ی تەمموز کرا بە شاژن. بەڵام سەرەڕایهەوڵەکانی دوکی نۆرسەمبەرلاند و باوکی جین، دوکی سۆفۆلک، پشتیوانی خەڵک لەگەڵ خاتوون مێری بوو، کە بەپێی وەسیەتنامەی هێنریهەشتەم میراتگری مافی خۆی بوو. لە ١٩ی تەمموزدا سۆفۆلک کچەکەی ڕازی کرد کە تەختی پاشایەتی کە هەرگیز نەیویستبوو،دەستبەرداری مێری بێت.لایەنگرانی مێری لەگەڵیدا بوون لە کاروانێکی سەرکەوتندا بۆ [[لەندەن]]، بە یاوەری خوشکە بچووکەکەی ئەلیزابێس. لیدی جین و باوکی بە تۆمەتی خیانەتێکی زۆر دەستگیرکران و لە تاوەری لەندەن زیندانی کران. باوکی لێخۆشبوو، بەڵام بەشداریکردنی لەیاخیبوونی وایتدا بووە هۆی لەسێدارەدانی دوای ماوەیەکی کەم. جین و هاوسەرەکەی لۆرد گیڵدفۆرد لە ١٢ی شوباتی ١٥٥٤دا سزایلەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و سەریان بڕی، جین تەمەنی تەنها ١٧ ساڵ بوو و ئەو شێوازە دڕندانەیەی کە ژیانی لەدەستچووبوو بۆتەختێک کە هەرگیز ئارەزووی نەدەکرد، هاوسۆزییەکی زۆری لەنێو خەڵکدا وروژاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Plantagenets - Timeline of the Kings and Queens of England|ناونیشان=http://projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=projectbritain.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315005114/http://www.projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Mary I in 1544.jpg|وێنۆک|ماری یەکەمی ئینگڵەند کە هەوڵیدا ئینگڵەند بگەڕێنێتەوە سەر ئاینی کاثۆلیکی ڕۆمانی]] '''مێری''' نیازی خۆی بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەی ئیسپانیا، فیلیپ، کوڕی چارڵی پێنجەمی ئامۆزاکەی، ئیمپراتۆری ڕۆمانی پیرۆزڕاگەیاند. ئاسۆی هاوپەیمانی هاوسەرگیری لەگەڵ ئیسپانیا لەڕادەبەدەر ناپەسەند بوو لەلایەن گەلی ئینگلیزەوە، کە نیگەران بوون لەوەیئیسپانیا ئینگلتەرا وەک مانگە دەستکردێک بەکاربهێنێت، ئینگلتەرا لە شەڕەکاندا بەشدار بکات بەبێ پشتیوانی جەماوەری خەڵک. ناڕەزاییجەماوەری گەشەی کرد؛ دەربارێکی پرۆتستانت، تۆماس وایاتی بچووک، سەرکردایەتی یاخیبوونێکی لە دژی مێری کرد کە ئامانجی لابردنیلە پۆستەکەی بوو و ئەلیزابێسی خوشکی نیوە لە شوێنی بخاتە شوێنی. پیلانەکە دۆزرایەوە و لایەنگرانی وایت ڕاو کران و کوژران. وایتخۆی ئەشکەنجە درا، بەو هیوایەی بەڵگەی ئەوە بدات کە ئەلیزابێس بەشدارە بۆ ئەوەی مێری بتوانێت بە تۆمەتی خیانەت لە سێدارە بدرێت. وایت ڕەتیکردەوە ئەلیزابێس بەشدار بکات و لە نیسانی ساڵی ١٥٥٤ سەری بڕی، ئەلیزابێس دوو مانگ لە تاوەری لەندەن زیندانی بوو، دواتربۆ ماوەی ساڵێک لە کۆشکی وودستۆک خراوەتە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605024015/http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|وێنۆک|[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|شاژن ئیلیزابێث]]]] '''ئەلیزابێسی یەکەم''' کە لە کاتی دەستبەکاربوونیدا لە ماڵی هاتفیڵد مابووەوە، بەڕێکەوت  بوو بۆ لەندەن و هەم چینی دەسەڵاتدار و هەم خەڵکیئاسایی.کاتێک ئەلیزابێس هاتە سەر تەختی پاشایەتی، ترسێکی زۆر لەنێو ئەندامانی ئەو ئەنجومەنەدا دروست بوو کە لەلایەن مەریەمەوەدەستنیشانکرابوو، چونکە زۆرێکیان (وەک باڵیۆزی ئیسپانیا ئاماژەی پێکردبوو) بەشدارییان لە چەندین پیلاندا کردبوو دژی ئەلیزابێس، وەکزیندانیکردنی لە تاوەرەکەدا، هەوڵیان دەدا ناچاری بکەن هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەیەکی بیانی بکات و بەو هۆیەوە لە پایەی دەهێنەدەرەوە  ، تەنانەت هەوڵی  مردنیشی دەدەن . لە وەڵامی ترسەکەیاندا، سێر ویلیام سیسیل کە پرۆتستانت بوو و سکرتێری پێشووی لۆردپرۆتێکتەر  دیوکی  سۆمەرسێت و دواتر دیوکی نۆرسەمبەرلاند وەک وەزیری سەرەکی خۆی هەڵبژارد. لە سەردەمی مەریەمدا، ڕزگاریبووبوو، و زۆرجار سەردانی ئەلیزابێسی دەکرد، بەڕواڵەت بۆ پێداچوونەوە بە حسابات و خەرجییەکانی. هەروەها ئەلیزابێس خۆشەویستیتایبەتی خۆی، کوڕی دوکی نۆرسەمبەرلاند لۆرد ڕۆبەرت دودلی، مامۆستای ئەسپەکەی دەستنیشان کرد، ئەمەش وایکرد کە بەردەوام پێگەیخۆی وەک و شاژن بپارێزێ .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Queen Elizabeth I - Poet Queen Elizabeth I Poems|ناونیشان=https://www.poemhunter.com/queen-elizabeth-i/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Poem Hunter|زمان=en-us}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timeref.com/familytrees/henry_ii_king_of_england_68.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.timeref.com}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{پۆلی کۆمنز|House of Tudor}} oks5hjctmbodv6tsnliksrmn2zgcjr0 1588973 1588955 2026-06-06T17:01:25Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:ژیاننامە|ژیاننامە]] و [[دەروازە:ئەورووپا|ئەورووپا]] 1588973 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} [[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک|[[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک| {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |خانەوادەی تودۆر |- |دەسەڵات |شانشینی ئینگڵەند،شانشینی ئیرلەند،وێڵس |- |دۆزینەوە |٥٣٨ساڵ پێش ئێستا |- |یەکەم پاشای |هێنری حەوتەم |- |کۆتا پاشای |ئیلیزابێثی یەکەم |- |خانەوادەکە |پاشای ئینگڵەند،پاشای ئیرلەند،پاشای فەرەنسا،،لۆردی ئیرلەند،شاژنی سکۆتلەند،شاژنی فەرەنسا،شازادەی وێڵس،گەورەی بێدفۆرد،گەورەی یۆرک،گەورەی کۆرنواڵ |} ]]خانەوادەی تودۆر ،گوڵی خانەوادەی تودۆر]] '''خانەوادەی  تودۆر''' (بە [[ئینگلیز|ئینگلیزی]] House of Tudor)خانەوادەیەکی خانەدان و شاهانە بوو ن کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک وێڵزی و ئینگلیزیبوون و لە ساڵی ١٤٨٥ تا ١٦٠٣ تەختی ئینگلیزیان بەدەستەوە بوو.ئەوان لە تودۆرەکانی پێنمینید و کاترینی ڤالۆیسەوە هاتوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref> پاشاکانی تیۆدۆر حوکمڕانی [[شانشینی ئینگلتەرا]] و ناوچەکانی دەکرد، لەوانەش وێڵزی باوباپیرانیان و لۆردشیپی [[ئێرلەندا]] (دواتر شانشینی ئێرلەندا) بۆ ماوەی ١١٨ ساڵ لەگەڵ پێنج پاشا: [[هێنری حەوتەم،]] [[هێنری هەشتەم]]، [[ئێدوارد شەشەم]]، [[مێری]] [[یەکەم]] و [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئەلیزابێسی یەکەم.]] تیودۆرەکانشوێنی ماڵی پلانتاجێتیان گرتەوە وەک فەرمانڕەوای شانشینی ئینگلتەرا، و ماڵی ستوارت شوێنی گرتەوە. یەکەم پاشای تیۆدۆر، هێنریحەوتەمی ئینگلتەرا، لە ڕێگەی دایکیەوە لە لقێکی شەرعیی ماڵی شاهانەی ئینگلیز لە لانکاستەرەوە هاتە خوارەوە،<ref name=":0" /> کە ماڵی کادێتەکانیپلانتاگێتەکان بوو. بنەماڵەی تیودۆر دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا هێنا و سەردەمی تیودۆریان لە دوای شەڕەکانی گوڵەکان(wars of the Roses) (١٤٥٥-١٤٨٧) دەستپێکرد، کە ماڵی سەرەکی لانکاستەری (کەتیودۆرەکان لەگەڵیدا یەکدەگرت) لە هێڵی نێردا لەناوچوو.هێنریحەوتەم (نەوەی ئێدوارد سێیەم، و کوڕی ئێدمۆند تیودۆر، برای نیوە برای هێنری شەشەم) سەرکەوتوو بوو لە نمایشکردنی خۆیۆ وەککاندیدێک نەک تەنها بۆ لایەنگرانی نەریتی لانکاستریا، بەڵکو بۆ لایەنگرانی ناڕازیی کادێتی ڕکابەرەکەیان پلانتاجینێت هاوس ئۆف یۆرک، وبە مافی فەتحکردن تەختی پاشایەتی گرتە دەست. دوای سەرکەوتنی لە شەڕی بۆسۆرس فیڵد (٢٢ی ئابی ١٤٨٥)، لە ساڵی ١٤٨٦دا پێگەیخۆی بەهێزتر کرد بە جێبەجێکردنی نەزرەکەی لە ساڵی ١٤٨٣ بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم ومیراتگری ئیدیعای یۆرکیستەکان بۆ تەخت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref>، بەم شێوەیە بە شێوەیەکی ڕەمزی یەکخستنی لایەنە شەڕکەرەکانی پێشووی لانکاستەر و یۆرک لەژێر شانشینی نوێ (کە بە گوڵەبەڕۆژەی تیودۆر نوێنەرایەتی دەکرێت). تیودۆرەکان دەسەڵاتی خۆیان لە ئینگلتەرای مۆدێرن درێژکردەوە،یەکێتییەکی تەواوی ئینگلتەرا و میرنشینی وێڵزیان لە ساڵی ١٥٤٢ بەدەستهێنا (یاساکانی وێڵز یاساکانی ١٥٣٥ و ١٥٤٢)، و بەسەرکەوتوویی دەسەڵاتی ئینگلیزیان بەسەر شانشینی ئێرلەندادا دووپاتکردەوە (کە بە یاسای تاجی ئێرلەندا ڕاگەیەندرا ١٥٤٢). هەروەهائیدیعای ناوەکی ئینگلیزییان بۆ شانشینی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] پاراست؛ هەرچەندە هیچ کامیان جەوهەرییان نەخستەڕوو، بەڵام هێنری هەشتەم شەڕیلەگەڵ فەرەنسا کرد بە پلەی یەکەم وەک پرسێکی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەڵام هەروەها جەختی لەسەر ئیدیعای نازناوەکە کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Life of King Henry VIII (1491-1547). Biography of Henry Tudor, King of England.|ناونیشان=https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.luminarium.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231120103944/https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوکچەکەی ماری یەکەم بە گەمارۆدانی کالێ لە ساڵی ١٥٥٨دا بۆ هەمیشە کۆنترۆڵی هەموو خاکەکانی فەرەنسای لەدەستدا.بە گشتیپاشاکانی تیودۆر بۆ ماوەی ١١٧ ساڵ حوکمڕانی دۆمەینەکانیان کرد. هێنری هەشتەم (لە ساڵانی ١٥٠٩-١٥٤٧) تاکە کوڕی هێنریحەوتەم بوو کە تا تەمەنی پێگەیشتن ژیا و سەلماندی کە فەرمانڕەوایەکی باڵادەستە. پرسەکانی دەوروبەری جێنشینی شاهانە (لەوانەشهاوسەرگیری و مافی جێنشینی ژنان) بوونە تەوەری سەرەکی سیاسی لە سەردەمی تیۆدۆردا، هەروەها چاکسازیی ئینگلیز لە ئاییندا،کاریگەری لەسەر داهاتووی تاج هەبوو. ئەلیزابێسی یەکەم لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا درێژترین پاشای تیۆدۆر بوو و سەردەمی ئەو کە بەسەردەمی ئەلیزابێس ناسرابوو، دوای حوکمڕانییە کورت و پڕ لە کێشەکانی خوشک و براکانی، ماوەی سەقامگیری دابین کرد. کاتێکئەلیزابێسی یەکەم بەبێ منداڵ کۆچی دوایی کرد، ئامۆزای ماڵی ستوارتی سکۆتلەندی شوێنی گرتەوە، لە یەکێتی تاجەکان لە ٢٤ی ئازاری١٦٠٣. یەکەم ستوارت کە بوو بە پاشای ئینگلتەرا (ڕ. ١٦٠٣-١٦٢٥)، من و جەیمس شەشەم، بوو نەوەى نەوەى مارگریت تیودۆرى کچىهێنری حەوتەم بوو، کە لە ساڵى ١٥٠٣دا لەگەڵ جەیمس چوارەمى سکۆتلەندا هاوسەرگیری کردبوو بەپێی پەیمانی ئاشتی هەمیشەیی لەساڵی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>١٥٠٢. == کلتور و جلوبەرگ == [[پەڕگە:Elizabeth I Rainbow Portrait3.jpg|وێنۆک|شێوازی جلو بەرگەکەیان]] ژمارەیەکی زۆر لە فیلمە درێژەکان لەسەر بنەمای مێژووی تودۆر دامەزراون.شاژن ئەلیزابێس بۆ چەندین نەوە لە لایەن سینەماکارانەوەخۆشەویستێکی تایبەتە. بە گوێرەی ئەلیزابێس ئەی ماکیاژەکانی ئیلیزابێث بێت، گوارە دڵۆپە مروارییەکان، ڕوفە ڕەق و ڕازاوەکان، پەنجەکاندڵۆپ دڵۆپ بە گەوهەر و جلەکان، کە جلەکانیان بە  ساتن سپی و مەخمەلی وەنەوشەیی و زێڕ و زیویان ڕازاوەتەوە و بە یاقوت و ئەڵماس وزۆر شتی تر ڕازاوەتەوە دەدرەوشێنەوە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref> == پاشاکانی خانەوادەی تودۆر == '''هێنری حەوتەم'''، دامەزرێنەری ماڵی شاهانەی تودۆر لەگەڵ بوون بە پاشا لە ساڵی ١٤٨٥، هێنری حەوتەم بە خێرایی هەنگاوی نا بۆ ئەوەی دەست بەسەر تەختی پاشایەتیدا بسەپێنێت. لە ١٨یکانویەی ١٤٨٦ ، ڕێزی لە بەڵێنێک گرت کە سێ ساڵ پێشتر درابوو و لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم هاوسەرگیری کرد. ئەوان ئامۆزای یەک  بوون، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref>بەو پێیەی هەردووکیان نەوەى نەوەى جۆن ئۆف گاونت بوون. ئەم هاوسەرگیرییە ماڵە شەڕکەرەکانی لانکاستەر ویۆرکی یەکخست و  بەهێزی بۆ سەر تەختی پاشایەتی بە منداڵەکانی ئەو دوو هاوسەرە بەخشی. یەکگرتنی ئەو دوو خانەوادەیە لە ڕێگەی ئەمهاوسەرگیرییەوە بە نیشانەی هێرالدیکی گوڵی تیودۆر هێما دەکرێت، کە تێکەڵەیەک لە گوڵی سپی یۆرک و گوڵی سووری لانکاستەر. [[پەڕگە:British School - Henry VII - Google Art Project.jpg|وێنۆک|پاشا هێنڕی حەفتەم ،یەکەم پاشای بنەماڵەکە]] [[پەڕگە:Hans Holbein, the Younger, Around 1497-1543 - Portrait of Henry VIII of England - Google Art Project.jpg|وێنۆک|دووەم پاشای بنەماڵەکە ،پاشا هێنری هەشتەم]] '''هێنری هەشتەم''' لە ٢٢ی نیسانی ١٥٠٩دا جێگەی تەختی پاشایەتی بوو، لە ١١ی حوزەیران لەگەڵ کاترینی ئەراگۆنهاوسەرگیری کرد؛ لە ٢٤ی حوزەیران لە وێستمینستەر  تاجی پاشایەتی لە  سەری دانرا. کاترین پێشتر هاوسەری ئارسەری برا گەورەکەیهێنری بووە (لە ساڵی ١٥٠٢ کۆچی دوایی کردووە)؛ ئەم ڕاستییە هەر لەسەرەتاوە ڕەوتی هاوسەرگیرییەکەی ئەوانی ئاڵۆزکرد. دەبوومۆڵەتێکی پاپا وەربگرن بۆ ئەوەی هێنری بتوانێت هاوسەرگیری لەگەڵ کاترین بکات و دانوستانەکان ماوەیەکی زۆری خایاند. سەرەڕایئەوەی باوکی هێنری پێش ئەوەی لەگەڵ کاترین هاوسەرگیری بکات مردووە، بەڵام بڕیاریدا بە هەر شێوەیەک بێت هاوسەرگیری لەگەڵدا بکاتو دڵنیابێت لەوەی هەمووان دەزانن کە بەنیازە ببێتە پاشای کوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:King Edward VI of England.jpg|وێنۆک|پاشای ئێدواردی ئینگڵەند ]] [[پەڕگە:Book of Common Prayer, 1549 (2).jpg|وێنۆک]] '''ئێدوارد شەشەم''' لاپەڕەی سەرەکی کتێبی نوێژی باوی قەشە کرانمەر، ساڵی ١٥٤٩ باسی ئەوەی کردوە کە هێنری لە ٢٨ی ژانویەی ١٥٤٧ کۆچی دواییکردوە، وەسیەتنامەکەی کچەکانی بە هاوسەرگیرییە هەڵوەشاوەکانی لەگەڵ کاترینی ئەراگۆن و ئان بۆلین بۆ هێڵی جێنشینی گەڕاندەوە. ئێدوارد، کوڕە نۆ ساڵانەکەی لەلایەن جین سیمۆرەوە، وەک ئێدوارد شەشەمی ئینگلتەرا شوێنی گرتەوە. بەداخەوە شانشینی پاشای گەنجبەزۆری لە نێوان ئاغاکاندا لە گێژاودا بوو کە هەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان لە شانشینیەکەدا بەهێز بکەن بە بەکارهێنانی ڕژێمێک  لەبەرژەوەندی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref> '''جین''' شاژنی نۆ ڕۆژە ئێدوارد شەشەم کە لە مردندایە، لە ژێر فشاری جۆن دودلی، دیوکی یاخود پیاو سالاری  یەکەمی نۆرسەمبەرلاند، بەهۆی بیروباوەڕیپرۆتستانتی ئامۆزاکەی و بووکەکەی نۆرسەمبەرلاند، خاتوون جین گرێی، وەک جێنشینی خۆی ناوبرد. دوودڵی ئێدوارد بۆ پەیڕەوکردنی هێڵیجێنشینی، کە ناوی مێری خوشکە نیوە خوشکەکەی وەک ڕیزەکەی داهاتوو ناوە، لە زانینی ئەوەوە سەرچاوەی گرت کە مێری کە بە توندیکاسۆلیکییە، ئینگلتەرا دەگەڕێنێتەوە بۆ ڤاتیکان. خاتوون جین گرای بەردەوام لە دادگا بوو دوای ئەوەی باوکی لە ئۆکتۆبەری ١٥٥١ کرا بەدوکی سۆفۆلک دایکی، فرانسیس گرێی، دوچێسی شاری سۆفۆلک، کچی ماری تیودۆر بوو کە خوشکی هێنری هەشتەم بوو. لە ٢١یئایاری ١٥٥٣ جین لەگەڵ کوڕی نۆرسەمبەرلاند بە ناوی لۆرد گیڵدفۆرد دودلی هاوسەرگیری کرد. ئەمە هەنگاوێکی سیاسی بوو کە لەلایەندوکەوە ڕێکخرابوو بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پرۆتستانتیزم وەک ئایینی نەتەوەیی دەمێنێتەوە ئەگەر جین ببێتە شاژن. ئێدوارد لە ٦ی تەمموزی١٥٥٣ کۆچی دوایی کرد و جینی تەمەن ١٦ ساڵ کە لە کاتی بیستنی هەواڵەکەدا بێهۆش بوو، لە ١٠ی تەمموز کرا بە شاژن. بەڵام سەرەڕایهەوڵەکانی دوکی نۆرسەمبەرلاند و باوکی جین، دوکی سۆفۆلک، پشتیوانی خەڵک لەگەڵ خاتوون مێری بوو، کە بەپێی وەسیەتنامەی هێنریهەشتەم میراتگری مافی خۆی بوو. لە ١٩ی تەمموزدا سۆفۆلک کچەکەی ڕازی کرد کە تەختی پاشایەتی کە هەرگیز نەیویستبوو،دەستبەرداری مێری بێت.لایەنگرانی مێری لەگەڵیدا بوون لە کاروانێکی سەرکەوتندا بۆ [[لەندەن]]، بە یاوەری خوشکە بچووکەکەی ئەلیزابێس. لیدی جین و باوکی بە تۆمەتی خیانەتێکی زۆر دەستگیرکران و لە تاوەری لەندەن زیندانی کران. باوکی لێخۆشبوو، بەڵام بەشداریکردنی لەیاخیبوونی وایتدا بووە هۆی لەسێدارەدانی دوای ماوەیەکی کەم. جین و هاوسەرەکەی لۆرد گیڵدفۆرد لە ١٢ی شوباتی ١٥٥٤دا سزایلەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و سەریان بڕی، جین تەمەنی تەنها ١٧ ساڵ بوو و ئەو شێوازە دڕندانەیەی کە ژیانی لەدەستچووبوو بۆتەختێک کە هەرگیز ئارەزووی نەدەکرد، هاوسۆزییەکی زۆری لەنێو خەڵکدا وروژاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Plantagenets - Timeline of the Kings and Queens of England|ناونیشان=http://projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=projectbritain.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315005114/http://www.projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Mary I in 1544.jpg|وێنۆک|ماری یەکەمی ئینگڵەند کە هەوڵیدا ئینگڵەند بگەڕێنێتەوە سەر ئاینی کاثۆلیکی ڕۆمانی]] '''مێری''' نیازی خۆی بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەی ئیسپانیا، فیلیپ، کوڕی چارڵی پێنجەمی ئامۆزاکەی، ئیمپراتۆری ڕۆمانی پیرۆزڕاگەیاند. ئاسۆی هاوپەیمانی هاوسەرگیری لەگەڵ ئیسپانیا لەڕادەبەدەر ناپەسەند بوو لەلایەن گەلی ئینگلیزەوە، کە نیگەران بوون لەوەیئیسپانیا ئینگلتەرا وەک مانگە دەستکردێک بەکاربهێنێت، ئینگلتەرا لە شەڕەکاندا بەشدار بکات بەبێ پشتیوانی جەماوەری خەڵک. ناڕەزاییجەماوەری گەشەی کرد؛ دەربارێکی پرۆتستانت، تۆماس وایاتی بچووک، سەرکردایەتی یاخیبوونێکی لە دژی مێری کرد کە ئامانجی لابردنیلە پۆستەکەی بوو و ئەلیزابێسی خوشکی نیوە لە شوێنی بخاتە شوێنی. پیلانەکە دۆزرایەوە و لایەنگرانی وایت ڕاو کران و کوژران. وایتخۆی ئەشکەنجە درا، بەو هیوایەی بەڵگەی ئەوە بدات کە ئەلیزابێس بەشدارە بۆ ئەوەی مێری بتوانێت بە تۆمەتی خیانەت لە سێدارە بدرێت. وایت ڕەتیکردەوە ئەلیزابێس بەشدار بکات و لە نیسانی ساڵی ١٥٥٤ سەری بڕی، ئەلیزابێس دوو مانگ لە تاوەری لەندەن زیندانی بوو، دواتربۆ ماوەی ساڵێک لە کۆشکی وودستۆک خراوەتە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605024015/http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|وێنۆک|[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|شاژن ئیلیزابێث]]]] '''ئەلیزابێسی یەکەم''' کە لە کاتی دەستبەکاربوونیدا لە ماڵی هاتفیڵد مابووەوە، بەڕێکەوت  بوو بۆ لەندەن و هەم چینی دەسەڵاتدار و هەم خەڵکیئاسایی.کاتێک ئەلیزابێس هاتە سەر تەختی پاشایەتی، ترسێکی زۆر لەنێو ئەندامانی ئەو ئەنجومەنەدا دروست بوو کە لەلایەن مەریەمەوەدەستنیشانکرابوو، چونکە زۆرێکیان (وەک باڵیۆزی ئیسپانیا ئاماژەی پێکردبوو) بەشدارییان لە چەندین پیلاندا کردبوو دژی ئەلیزابێس، وەکزیندانیکردنی لە تاوەرەکەدا، هەوڵیان دەدا ناچاری بکەن هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەیەکی بیانی بکات و بەو هۆیەوە لە پایەی دەهێنەدەرەوە  ، تەنانەت هەوڵی  مردنیشی دەدەن . لە وەڵامی ترسەکەیاندا، سێر ویلیام سیسیل کە پرۆتستانت بوو و سکرتێری پێشووی لۆردپرۆتێکتەر  دیوکی  سۆمەرسێت و دواتر دیوکی نۆرسەمبەرلاند وەک وەزیری سەرەکی خۆی هەڵبژارد. لە سەردەمی مەریەمدا، ڕزگاریبووبوو، و زۆرجار سەردانی ئەلیزابێسی دەکرد، بەڕواڵەت بۆ پێداچوونەوە بە حسابات و خەرجییەکانی. هەروەها ئەلیزابێس خۆشەویستیتایبەتی خۆی، کوڕی دوکی نۆرسەمبەرلاند لۆرد ڕۆبەرت دودلی، مامۆستای ئەسپەکەی دەستنیشان کرد، ئەمەش وایکرد کە بەردەوام پێگەیخۆی وەک و شاژن بپارێزێ .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Queen Elizabeth I - Poet Queen Elizabeth I Poems|ناونیشان=https://www.poemhunter.com/queen-elizabeth-i/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Poem Hunter|زمان=en-us}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timeref.com/familytrees/henry_ii_king_of_england_68.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.timeref.com}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{پۆلی کۆمنز|House of Tudor}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەورووپا}} tehidj9gqemvthhgyyy8ae8iifcvga2 1588988 1588973 2026-06-06T20:00:43Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1588988 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک|[[پەڕگە:Tudor Rose.svg|وێنۆک| {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |خانەوادەی تودۆر |- |دەسەڵات |شانشینی ئینگڵەند،شانشینی ئیرلەند،وێڵس |- |دۆزینەوە |٥٣٨ساڵ پێش ئێستا |- |یەکەم پاشای |هێنری حەوتەم |- |کۆتا پاشای |ئیلیزابێثی یەکەم |- |خانەوادەکە |پاشای ئینگڵەند،پاشای ئیرلەند،پاشای فەرەنسا،،لۆردی ئیرلەند،شاژنی سکۆتلەند،شاژنی فەرەنسا،شازادەی وێڵس،گەورەی بێدفۆرد،گەورەی یۆرک،گەورەی کۆرنواڵ |} ]]خانەوادەی تودۆر ،گوڵی خانەوادەی تودۆر]] '''خانەوادەی  تودۆر''' (بە [[ئینگلیز|ئینگلیزی]] House of Tudor)خانەوادەیەکی خانەدان و شاهانە بوو ن کە زۆربەیان بە ڕەچەڵەک وێڵزی و ئینگلیزیبوون و لە ساڵی ١٤٨٥ تا ١٦٠٣ تەختی ئینگلیزیان بەدەستەوە بوو.ئەوان لە تودۆرەکانی پێنمینید و کاترینی ڤالۆیسەوە هاتوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref> پاشاکانی تیۆدۆر حوکمڕانی [[شانشینی ئینگلتەرا]] و ناوچەکانی دەکرد، لەوانەش وێڵزی باوباپیرانیان و لۆردشیپی [[ئێرلەندا]] (دواتر شانشینی ئێرلەندا) بۆ ماوەی ١١٨ ساڵ لەگەڵ پێنج پاشا: [[هێنری حەوتەم،]] [[هێنری هەشتەم]]، [[ئێدوارد شەشەم]]، [[مێری]] [[یەکەم]] و [[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|ئەلیزابێسی یەکەم.]] تیودۆرەکانشوێنی ماڵی پلانتاجێتیان گرتەوە وەک فەرمانڕەوای شانشینی ئینگلتەرا، و ماڵی ستوارت شوێنی گرتەوە. یەکەم پاشای تیۆدۆر، هێنریحەوتەمی ئینگلتەرا، لە ڕێگەی دایکیەوە لە لقێکی شەرعیی ماڵی شاهانەی ئینگلیز لە لانکاستەرەوە هاتە خوارەوە،<ref name=":0" /> کە ماڵی کادێتەکانیپلانتاگێتەکان بوو. بنەماڵەی تیودۆر دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا هێنا و سەردەمی تیودۆریان لە دوای شەڕەکانی گوڵەکان(wars of the Roses) (١٤٥٥-١٤٨٧) دەستپێکرد، کە ماڵی سەرەکی لانکاستەری (کەتیودۆرەکان لەگەڵیدا یەکدەگرت) لە هێڵی نێردا لەناوچوو.هێنریحەوتەم (نەوەی ئێدوارد سێیەم، و کوڕی ئێدمۆند تیودۆر، برای نیوە برای هێنری شەشەم) سەرکەوتوو بوو لە نمایشکردنی خۆیۆ وەککاندیدێک نەک تەنها بۆ لایەنگرانی نەریتی لانکاستریا، بەڵکو بۆ لایەنگرانی ناڕازیی کادێتی ڕکابەرەکەیان پلانتاجینێت هاوس ئۆف یۆرک، وبە مافی فەتحکردن تەختی پاشایەتی گرتە دەست. دوای سەرکەوتنی لە شەڕی بۆسۆرس فیڵد (٢٢ی ئابی ١٤٨٥)، لە ساڵی ١٤٨٦دا پێگەیخۆی بەهێزتر کرد بە جێبەجێکردنی نەزرەکەی لە ساڵی ١٤٨٣ بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم ومیراتگری ئیدیعای یۆرکیستەکان بۆ تەخت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref>، بەم شێوەیە بە شێوەیەکی ڕەمزی یەکخستنی لایەنە شەڕکەرەکانی پێشووی لانکاستەر و یۆرک لەژێر شانشینی نوێ (کە بە گوڵەبەڕۆژەی تیودۆر نوێنەرایەتی دەکرێت). تیودۆرەکان دەسەڵاتی خۆیان لە ئینگلتەرای مۆدێرن درێژکردەوە،یەکێتییەکی تەواوی ئینگلتەرا و میرنشینی وێڵزیان لە ساڵی ١٥٤٢ بەدەستهێنا (یاساکانی وێڵز یاساکانی ١٥٣٥ و ١٥٤٢)، و بەسەرکەوتوویی دەسەڵاتی ئینگلیزیان بەسەر شانشینی ئێرلەندادا دووپاتکردەوە (کە بە یاسای تاجی ئێرلەندا ڕاگەیەندرا ١٥٤٢). هەروەهائیدیعای ناوەکی ئینگلیزییان بۆ شانشینی [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] پاراست؛ هەرچەندە هیچ کامیان جەوهەرییان نەخستەڕوو، بەڵام هێنری هەشتەم شەڕیلەگەڵ فەرەنسا کرد بە پلەی یەکەم وەک پرسێکی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەڵام هەروەها جەختی لەسەر ئیدیعای نازناوەکە کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Life of King Henry VIII (1491-1547). Biography of Henry Tudor, King of England.|ناونیشان=https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.luminarium.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231120103944/https://www.luminarium.org/renlit/tudorbio.htm|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای ئەوکچەکەی ماری یەکەم بە گەمارۆدانی کالێ لە ساڵی ١٥٥٨دا بۆ هەمیشە کۆنترۆڵی هەموو خاکەکانی فەرەنسای لەدەستدا.بە گشتیپاشاکانی تیودۆر بۆ ماوەی ١١٧ ساڵ حوکمڕانی دۆمەینەکانیان کرد. هێنری هەشتەم (لە ساڵانی ١٥٠٩-١٥٤٧) تاکە کوڕی هێنریحەوتەم بوو کە تا تەمەنی پێگەیشتن ژیا و سەلماندی کە فەرمانڕەوایەکی باڵادەستە. پرسەکانی دەوروبەری جێنشینی شاهانە (لەوانەشهاوسەرگیری و مافی جێنشینی ژنان) بوونە تەوەری سەرەکی سیاسی لە سەردەمی تیۆدۆردا، هەروەها چاکسازیی ئینگلیز لە ئاییندا،کاریگەری لەسەر داهاتووی تاج هەبوو. ئەلیزابێسی یەکەم لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا درێژترین پاشای تیۆدۆر بوو و سەردەمی ئەو کە بەسەردەمی ئەلیزابێس ناسرابوو، دوای حوکمڕانییە کورت و پڕ لە کێشەکانی خوشک و براکانی، ماوەی سەقامگیری دابین کرد. کاتێکئەلیزابێسی یەکەم بەبێ منداڵ کۆچی دوایی کرد، ئامۆزای ماڵی ستوارتی سکۆتلەندی شوێنی گرتەوە، لە یەکێتی تاجەکان لە ٢٤ی ئازاری١٦٠٣. یەکەم ستوارت کە بوو بە پاشای ئینگلتەرا (ڕ. ١٦٠٣-١٦٢٥)، من و جەیمس شەشەم، بوو نەوەى نەوەى مارگریت تیودۆرى کچىهێنری حەوتەم بوو، کە لە ساڵى ١٥٠٣دا لەگەڵ جەیمس چوارەمى سکۆتلەندا هاوسەرگیری کردبوو بەپێی پەیمانی ئاشتی هەمیشەیی لەساڵی <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>١٥٠٢. == کلتور و جلوبەرگ == [[پەڕگە:Elizabeth I Rainbow Portrait3.jpg|وێنۆک|شێوازی جلو بەرگەکەیان]] ژمارەیەکی زۆر لە فیلمە درێژەکان لەسەر بنەمای مێژووی تودۆر دامەزراون.شاژن ئەلیزابێس بۆ چەندین نەوە لە لایەن سینەماکارانەوەخۆشەویستێکی تایبەتە. بە گوێرەی ئەلیزابێس ئەی ماکیاژەکانی ئیلیزابێث بێت، گوارە دڵۆپە مروارییەکان، ڕوفە ڕەق و ڕازاوەکان، پەنجەکاندڵۆپ دڵۆپ بە گەوهەر و جلەکان، کە جلەکانیان بە  ساتن سپی و مەخمەلی وەنەوشەیی و زێڕ و زیویان ڕازاوەتەوە و بە یاقوت و ئەڵماس وزۆر شتی تر ڕازاوەتەوە دەدرەوشێنەوە .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=King Henry II|ناونیشان=https://www.lordsandladies.org/king-henry-ii.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.lordsandladies.org}}</ref> == پاشاکانی خانەوادەی تودۆر == '''هێنری حەوتەم'''، دامەزرێنەری ماڵی شاهانەی تودۆر لەگەڵ بوون بە پاشا لە ساڵی ١٤٨٥، هێنری حەوتەم بە خێرایی هەنگاوی نا بۆ ئەوەی دەست بەسەر تەختی پاشایەتیدا بسەپێنێت. لە ١٨یکانویەی ١٤٨٦ ، ڕێزی لە بەڵێنێک گرت کە سێ ساڵ پێشتر درابوو و لەگەڵ ئەلیزابێسی یۆرک، کچی شا ئێدوارد چوارەم هاوسەرگیری کرد. ئەوان ئامۆزای یەک  بوون، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tudor Definition & Meaning {{!}} Britannica Dictionary|ناونیشان=https://www.britannica.com/dictionary/Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en-US}}</ref>بەو پێیەی هەردووکیان نەوەى نەوەى جۆن ئۆف گاونت بوون. ئەم هاوسەرگیرییە ماڵە شەڕکەرەکانی لانکاستەر ویۆرکی یەکخست و  بەهێزی بۆ سەر تەختی پاشایەتی بە منداڵەکانی ئەو دوو هاوسەرە بەخشی. یەکگرتنی ئەو دوو خانەوادەیە لە ڕێگەی ئەمهاوسەرگیرییەوە بە نیشانەی هێرالدیکی گوڵی تیودۆر هێما دەکرێت، کە تێکەڵەیەک لە گوڵی سپی یۆرک و گوڵی سووری لانکاستەر. [[پەڕگە:British School - Henry VII - Google Art Project.jpg|وێنۆک|پاشا هێنڕی حەفتەم ،یەکەم پاشای بنەماڵەکە]] [[پەڕگە:Hans Holbein, the Younger, Around 1497-1543 - Portrait of Henry VIII of England - Google Art Project.jpg|وێنۆک|دووەم پاشای بنەماڵەکە ،پاشا هێنری هەشتەم]] '''هێنری هەشتەم''' لە ٢٢ی نیسانی ١٥٠٩دا جێگەی تەختی پاشایەتی بوو، لە ١١ی حوزەیران لەگەڵ کاترینی ئەراگۆنهاوسەرگیری کرد؛ لە ٢٤ی حوزەیران لە وێستمینستەر  تاجی پاشایەتی لە  سەری دانرا. کاترین پێشتر هاوسەری ئارسەری برا گەورەکەیهێنری بووە (لە ساڵی ١٥٠٢ کۆچی دوایی کردووە)؛ ئەم ڕاستییە هەر لەسەرەتاوە ڕەوتی هاوسەرگیرییەکەی ئەوانی ئاڵۆزکرد. دەبوومۆڵەتێکی پاپا وەربگرن بۆ ئەوەی هێنری بتوانێت هاوسەرگیری لەگەڵ کاترین بکات و دانوستانەکان ماوەیەکی زۆری خایاند. سەرەڕایئەوەی باوکی هێنری پێش ئەوەی لەگەڵ کاترین هاوسەرگیری بکات مردووە، بەڵام بڕیاریدا بە هەر شێوەیەک بێت هاوسەرگیری لەگەڵدا بکاتو دڵنیابێت لەوەی هەمووان دەزانن کە بەنیازە ببێتە پاشای کوێ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=House of Tudor {{!}} History, Monarchs, & Facts {{!}} Britannica|ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/House-of-Tudor|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com|زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:King Edward VI of England.jpg|وێنۆک|پاشای ئێدواردی ئینگڵەند ]] [[پەڕگە:Book of Common Prayer, 1549 (2).jpg|وێنۆک]] '''ئێدوارد شەشەم''' لاپەڕەی سەرەکی کتێبی نوێژی باوی قەشە کرانمەر، ساڵی ١٥٤٩ باسی ئەوەی کردوە کە هێنری لە ٢٨ی ژانویەی ١٥٤٧ کۆچی دواییکردوە، وەسیەتنامەکەی کچەکانی بە هاوسەرگیرییە هەڵوەشاوەکانی لەگەڵ کاترینی ئەراگۆن و ئان بۆلین بۆ هێڵی جێنشینی گەڕاندەوە. ئێدوارد، کوڕە نۆ ساڵانەکەی لەلایەن جین سیمۆرەوە، وەک ئێدوارد شەشەمی ئینگلتەرا شوێنی گرتەوە. بەداخەوە شانشینی پاشای گەنجبەزۆری لە نێوان ئاغاکاندا لە گێژاودا بوو کە هەوڵیان دەدا پێگەی خۆیان لە شانشینیەکەدا بەهێز بکەن بە بەکارهێنانی ڕژێمێک  لەبەرژەوەندی خۆیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref> '''جین''' شاژنی نۆ ڕۆژە ئێدوارد شەشەم کە لە مردندایە، لە ژێر فشاری جۆن دودلی، دیوکی یاخود پیاو سالاری  یەکەمی نۆرسەمبەرلاند، بەهۆی بیروباوەڕیپرۆتستانتی ئامۆزاکەی و بووکەکەی نۆرسەمبەرلاند، خاتوون جین گرێی، وەک جێنشینی خۆی ناوبرد. دوودڵی ئێدوارد بۆ پەیڕەوکردنی هێڵیجێنشینی، کە ناوی مێری خوشکە نیوە خوشکەکەی وەک ڕیزەکەی داهاتوو ناوە، لە زانینی ئەوەوە سەرچاوەی گرت کە مێری کە بە توندیکاسۆلیکییە، ئینگلتەرا دەگەڕێنێتەوە بۆ ڤاتیکان. خاتوون جین گرای بەردەوام لە دادگا بوو دوای ئەوەی باوکی لە ئۆکتۆبەری ١٥٥١ کرا بەدوکی سۆفۆلک دایکی، فرانسیس گرێی، دوچێسی شاری سۆفۆلک، کچی ماری تیودۆر بوو کە خوشکی هێنری هەشتەم بوو. لە ٢١یئایاری ١٥٥٣ جین لەگەڵ کوڕی نۆرسەمبەرلاند بە ناوی لۆرد گیڵدفۆرد دودلی هاوسەرگیری کرد. ئەمە هەنگاوێکی سیاسی بوو کە لەلایەندوکەوە ڕێکخرابوو بۆ دڵنیابوون لەوەی کە پرۆتستانتیزم وەک ئایینی نەتەوەیی دەمێنێتەوە ئەگەر جین ببێتە شاژن. ئێدوارد لە ٦ی تەمموزی١٥٥٣ کۆچی دوایی کرد و جینی تەمەن ١٦ ساڵ کە لە کاتی بیستنی هەواڵەکەدا بێهۆش بوو، لە ١٠ی تەمموز کرا بە شاژن. بەڵام سەرەڕایهەوڵەکانی دوکی نۆرسەمبەرلاند و باوکی جین، دوکی سۆفۆلک، پشتیوانی خەڵک لەگەڵ خاتوون مێری بوو، کە بەپێی وەسیەتنامەی هێنریهەشتەم میراتگری مافی خۆی بوو. لە ١٩ی تەمموزدا سۆفۆلک کچەکەی ڕازی کرد کە تەختی پاشایەتی کە هەرگیز نەیویستبوو،دەستبەرداری مێری بێت.لایەنگرانی مێری لەگەڵیدا بوون لە کاروانێکی سەرکەوتندا بۆ [[لەندەن]]، بە یاوەری خوشکە بچووکەکەی ئەلیزابێس. لیدی جین و باوکی بە تۆمەتی خیانەتێکی زۆر دەستگیرکران و لە تاوەری لەندەن زیندانی کران. باوکی لێخۆشبوو، بەڵام بەشداریکردنی لەیاخیبوونی وایتدا بووە هۆی لەسێدارەدانی دوای ماوەیەکی کەم. جین و هاوسەرەکەی لۆرد گیڵدفۆرد لە ١٢ی شوباتی ١٥٥٤دا سزایلەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و سەریان بڕی، جین تەمەنی تەنها ١٧ ساڵ بوو و ئەو شێوازە دڕندانەیەی کە ژیانی لەدەستچووبوو بۆتەختێک کە هەرگیز ئارەزووی نەدەکرد، هاوسۆزییەکی زۆری لەنێو خەڵکدا وروژاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History explorer: Stephen and Matilda's fight for the throne|ناونیشان=https://www.historyextra.com/membership/history-explorer-stephen-and-matildas-fight-for-the-throne/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=HistoryExtra|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Plantagenets - Timeline of the Kings and Queens of England|ناونیشان=http://projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=projectbritain.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315005114/http://www.projectbritain.com/monarchy/angevins.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> [[پەڕگە:Mary I in 1544.jpg|وێنۆک|ماری یەکەمی ئینگڵەند کە هەوڵیدا ئینگڵەند بگەڕێنێتەوە سەر ئاینی کاثۆلیکی ڕۆمانی]] '''مێری''' نیازی خۆی بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەی ئیسپانیا، فیلیپ، کوڕی چارڵی پێنجەمی ئامۆزاکەی، ئیمپراتۆری ڕۆمانی پیرۆزڕاگەیاند. ئاسۆی هاوپەیمانی هاوسەرگیری لەگەڵ ئیسپانیا لەڕادەبەدەر ناپەسەند بوو لەلایەن گەلی ئینگلیزەوە، کە نیگەران بوون لەوەیئیسپانیا ئینگلتەرا وەک مانگە دەستکردێک بەکاربهێنێت، ئینگلتەرا لە شەڕەکاندا بەشدار بکات بەبێ پشتیوانی جەماوەری خەڵک. ناڕەزاییجەماوەری گەشەی کرد؛ دەربارێکی پرۆتستانت، تۆماس وایاتی بچووک، سەرکردایەتی یاخیبوونێکی لە دژی مێری کرد کە ئامانجی لابردنیلە پۆستەکەی بوو و ئەلیزابێسی خوشکی نیوە لە شوێنی بخاتە شوێنی. پیلانەکە دۆزرایەوە و لایەنگرانی وایت ڕاو کران و کوژران. وایتخۆی ئەشکەنجە درا، بەو هیوایەی بەڵگەی ئەوە بدات کە ئەلیزابێس بەشدارە بۆ ئەوەی مێری بتوانێت بە تۆمەتی خیانەت لە سێدارە بدرێت. وایت ڕەتیکردەوە ئەلیزابێس بەشدار بکات و لە نیسانی ساڵی ١٥٥٤ سەری بڕی، ئەلیزابێس دوو مانگ لە تاوەری لەندەن زیندانی بوو، دواتربۆ ماوەی ساڵێک لە کۆشکی وودستۆک خراوەتە ژێر دەستبەسەری ماڵەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|سەردێڕ=Wayback Machine|ناونیشان=http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110605024015/http://www.royal.gov.uk/HistoryoftheMonarchy/KingsandQueensofEngland/TheTudors/EdwardVI.aspx|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown}}</ref> [[پەڕگە:Elizabeth I (Armada Portrait).jpg|وێنۆک|[[ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا|شاژن ئیلیزابێث]]]] '''ئەلیزابێسی یەکەم''' کە لە کاتی دەستبەکاربوونیدا لە ماڵی هاتفیڵد مابووەوە، بەڕێکەوت  بوو بۆ لەندەن و هەم چینی دەسەڵاتدار و هەم خەڵکیئاسایی.کاتێک ئەلیزابێس هاتە سەر تەختی پاشایەتی، ترسێکی زۆر لەنێو ئەندامانی ئەو ئەنجومەنەدا دروست بوو کە لەلایەن مەریەمەوەدەستنیشانکرابوو، چونکە زۆرێکیان (وەک باڵیۆزی ئیسپانیا ئاماژەی پێکردبوو) بەشدارییان لە چەندین پیلاندا کردبوو دژی ئەلیزابێس، وەکزیندانیکردنی لە تاوەرەکەدا، هەوڵیان دەدا ناچاری بکەن هاوسەرگیری لەگەڵ شازادەیەکی بیانی بکات و بەو هۆیەوە لە پایەی دەهێنەدەرەوە  ، تەنانەت هەوڵی  مردنیشی دەدەن . لە وەڵامی ترسەکەیاندا، سێر ویلیام سیسیل کە پرۆتستانت بوو و سکرتێری پێشووی لۆردپرۆتێکتەر  دیوکی  سۆمەرسێت و دواتر دیوکی نۆرسەمبەرلاند وەک وەزیری سەرەکی خۆی هەڵبژارد. لە سەردەمی مەریەمدا، ڕزگاریبووبوو، و زۆرجار سەردانی ئەلیزابێسی دەکرد، بەڕواڵەت بۆ پێداچوونەوە بە حسابات و خەرجییەکانی. هەروەها ئەلیزابێس خۆشەویستیتایبەتی خۆی، کوڕی دوکی نۆرسەمبەرلاند لۆرد ڕۆبەرت دودلی، مامۆستای ئەسپەکەی دەستنیشان کرد، ئەمەش وایکرد کە بەردەوام پێگەیخۆی وەک و شاژن بپارێزێ .<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Queen Elizabeth I - Poet Queen Elizabeth I Poems|ناونیشان=https://www.poemhunter.com/queen-elizabeth-i/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Poem Hunter|زمان=en-us}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئایاری ٢٠١٢|سەردێڕ=Leicester City Council - History of the Abbey; Cardinal Wolsey|ناونیشان=http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=web.archive.org|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509112412/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/ep/planning/conservation/scheduledmonuments/scheduledmonumentslist/leicesterabbey/theleicesterabbeystory/history-cardinalwolsey/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.timeref.com/familytrees/henry_ii_king_of_england_68.htm|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.timeref.com}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> {{بێپۆل|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{پۆلی کۆمنز|House of Tudor}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئەورووپا}} b0m869xv9vllkrz0k9tx51q6uelafe5 0 246996 1589009 1588254 2026-06-06T21:56:35Z ~2026-33574-11 76919 /* سپۆنسەری جل */ 1589009 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ئۆزبەکستان''' نوێنەرایەتی [[ئۆزبەکستان]] دەکات لە [[تۆپی پێ]]ی نێودەوڵەتیدا و لەلایەن یەکێتیی تۆپی پێی ئۆزبەکستانەوە کۆنتڕۆڵ دەکرێت کە دەستەی بەڕێوەبەری تۆپی پێی ئۆزبەکستانە. ئۆزبەکستان بەرزترین ئەنجامی کێبڕکێی لە نێوان تیمەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاستدا]] ھەیە. ھەرچەندە ھەرگیز نەیانتوانیوە سەرکەون بۆ [[جامی جیھانیی فیفا|مۆندیال]]، بەڵام ھەڵبژاردەکە لە دوای پێکھاتنی دوای سەربەخۆیییەوە سەرکەوتنی بۆ ھەموو [[جامی نەتەوەکانی ئاسیا|جامی ئاسیای یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا]] بەدەستھێناوە. لە [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١١|جامی ئاسیای ٢٠١١]]، ئۆزبەکستان بۆ یەکەمجار گەیشتە قۆناغی پێش کۆتایی پاڵەوانێتییەکە. لە پێشبڕکێکانی دیکەی وەک یارییەکانی ئاسیادا، ئۆزبەکستان لە ساڵی ١٩٩٤ لە ژاپۆن میدالیای زێڕی بەدەستھێنا، لە ھەمان کاتدا لە ساڵی ١٩٩٥ وەک دووەمی جامی نەتەوەکانی ئەفرۆ-ئاسیا کۆتایی ھات. ساڵی لەدایکبوونی تۆپی پێ لە ئۆزبەکستان ساڵی ١٩١٢یە، بەو پێیەی ئەو کاتە بوو کە تیپی تۆپی پێ لە [[خۆقەند]] دروست کرا. لە ساڵی ١٩٢٤ تا ١٩٩١ ئۆزبەکستان بەشێک بوو لە [[یەکێتیی سۆڤیەت]] وەک کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆزبەکستان (UzSSR). زۆربەی کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت بوونە ئەندامی [[یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا]] ([[ڕووسیا]]، [[ئوکراینا]]، [[بیلاڕووس|بێلاڕوس]]، [[مۆلدۆڤا|مۆڵدۆڤا]]، [[لاتڤیا]]، [[لیتوانیا]]، [[ئیستۆنیا]]، [[گورجستان|جۆرجیا]]، [[ئەرمەنستان|ئەرمینیا]] و [[ئازەربایجان]])، ھەروەھا [[ئۆزبەکستان|ئۆزبەکستانیش]] دەیویست ببێتە ئەندامی یەکێتی تۆپی پێی ئەورووپا؛ بەڵام وەک باقی کۆمارەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] ([[کازاخستان]] و [[قرغیزستان]] و [[تاجیکستان]] و [[تورکمانستان]])، [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا]] ھەڵبژارد. لە ساڵی ٢٠٠٢ کازاخستان بوو بە ئەندامی یەکێتیی تۆپی پێی ئەورووپا، بەڵام ئۆزبەکستان مانەوەی لە یەکێتی تۆپی پێی ئاسیای ھەڵبژارد. لە ساڵی ١٩٩٤ فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئۆزبەکستان بە فەرمی لەلایەن [[یەکێتیی تۆپی پێی ئاسیا|یەکێتی تۆپی پێی ئاسیا]] و [[فیفا]] پەسەندکرا. لە ھەمان ساڵدا ئۆزبەکستان لە پاڵەوانێتی نێودەوڵەتیدا [[:ru:Кубок Независимости Узбекистана по футболу ١٩٩٤|جامی سەربەخۆیی ئۆزبەکستانی]] بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠٢٦ بۆیەکەمینجار بەژداری [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٦|جامی جیھانیی فیفا]] دەکات. == ڕکابەرییەکان == [[پەڕگە:TUR-UZB_20190113_Asian_Cup_1.jpg|وێنۆک|280x280پیکسڵ| ھاندەرانی ئۆزبەکستان لە [[جامی نەتەوەکانی ئاسیای ٢٠١٩|جامی ئاسیای ٢٠١٩ لە ئیمارات]]]] ڕکابەرە سەرەکییەکانی ھەڵبژاردەی ئۆزبەکستان وڵاتانی [[ئاسیای ناوەندی|ئاسیای ناوەڕاست]] و ھەڵبژاردە نیشتمانییەکانی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کازاخستان|کازاخستان]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تاجیکستان|تاجیکستان]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی تورکمانستان|تورکمانستان]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی قرغیزستان|قرغیزستانن]]. یارییەکانی نێوان وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست ھەمیشە سەرنجی ھاندەرانی لە سەرانسەری ناوچەکەدا ورووژاندووە، سەرەڕای باڵادەستی ئۆزبەکستان لە دوای ڕووخانی [[یەکێتیی سۆڤیەت|یەکێتی سۆڤیەتەوە]]. تۆپی پێ یەکێکە لە ئامرازەکانی ڕکابەریی نێوان دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سۆڤیەت. == سپۆنسەری جل == {| class="wikitable" !دابینکەر ! ماوەی<ref name="sports">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Swag. Хипстеры. Adidas. Модный показ сборной Узбекистана - Узбекская кухня - Блоги|ناونیشان=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/uzbekfootball/911088.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160427054343/http://www.sports.ru/tribuna/blogs/uzbekfootball/911088.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=Sports.ru}}</ref><ref name="stadion">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Терма жамоаларимизда либос масаласи|ناونیشان=http://www.stadion.uz/news/detail/127417|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160608225732/http://www.stadion.uz/news/detail/127417|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|وێبگە=stadion.uz}}</ref> |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Germany}} [[ئەدیداس]] | ١٩٩٢–١٩٩٧ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|United Kingdom}} دەریاوان | ١٩٩٨ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Thailand}} گراند سپۆرت | ١٩٩٩ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Germany}} [[ئەدیداس]] | ٢٠٠٠ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Denmark}} ھومێل | ٢٠٠١–٢٠٠٢ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|United Kingdom}} ئومبرۆ | ٢٠٠٣ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Germany}} [[پوما]] | ٢٠٠٤–٢٠١٢ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Spain}} جۆما | ٢٠١٣–٢٠١٧ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Germany}} [[ئەدیداس]] | ٢٠١٨ |- | align="left" |{{ھێمای ئاڵا|Germany}}جاکۆ | ٢٠١٩–2025 |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [http://ufa.uz/?lang=en ماڵپەڕی فەرمی] {{In lang|en|uz}} * [https://www.fifa.com/about-fifa/associations/UZB ماڵپەری فیفا] * [https://www.the-afc.com/en/central/uzbekistan.html ماڵپەڕی AFC] {{پۆلی کۆمنز|Uzbekistan national association football team}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|وەرزش|تۆپی پێ}} [[پۆل:ھەڵبژاردەکانی تۆپی پێ]] kexon7wutd3yperfmraczmcp8acj3lr 4 249434 1588976 1588006 2026-06-06T17:55:06Z Alexis Jazz 32099 Updating gadget usage statistics from [[Special:GadgetUsage]] ([[phab:T121049]]) 1588976 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:Project:GUS2Wiki/top|{{/top}}|This page provides a historical record of [[Special:GadgetUsage]] through its page history. To get the data in CSV format, see wikitext. To customize this message or add categories, create [[/top]].}} داتای خوارەوە cacheکراوە و دوایین جار لە 2026-06-04T07:05:15Z نوێ کراوەتەوە. لە cacheدا لانی زۆر {{PLURAL:5000|یەک ئەنجام|5000 ئەنجام}} لەبەردەستە. {| class="sortable wikitable" ! ئامراز !! data-sort-type="number" | ژمارەی بەکارھێنەران !! data-sort-type="number" | بەکارھێنەرە چالاکەکان |- |AncreTitres || 18 || 2 |- |AutoUserStatus || 45 || 7 |- |BandeauxPortails || 57 || 10 |- |BiDiEditing || 28 || 2 |- |Bijar || 4 || 3 |- |Cat-a-lot || 51 || 9 |- |CatMaker || 86 || 12 |- |ChangeMonth || 33 || 1 |- |CleanDeleteReasons || 2 || 1 |- |CollapsibleNav || 11 || 1 |- |CommentsInLocalTime || 25 || 3 |- |DeleteBot || 2 || 2 |- |DisambiguationLinks || 25 || 3 |- |DiscussionCloser || 24 || 4 |- |DotsSyntaxHighlighter || 39 || 6 |- |ExternalSearch || 32 || 5 |- |Extra-Editbuttons || 114 || 15 |- |FlecheHaut || 42 || 3 |- |GlobalWatchlist || 23 || 1 |- |GoogleTrans || 51 || 4 |- |GreenRedirects || 29 || 6 |- |HideExLinkIcon || 18 || 1 |- |HideFundraisingNotice || 19 || 1 |- |HideInterwikiSearchResults || 17 || 1 |- |HighlightMyName || 40 || 7 |- |HistoryCount || 34 || 5 |- |HotCat || 127 || 13 |- |InterwikiOrder || 34 || 3 |- |JustifyParagraphs || 33 || 5 |- |LinkTranslator || 31 || 3 |- |LinksInfo || 20 || 1 |- |MenuTabsToggle || 10 || 0 |- |MuttasilAmLa || 34 || 4 |- |Navigation popups || 30 || 3 |- |NewImageThumb || 14 || 1 |- |NewPP-report || 36 || 4 |- |NoAnimations || 28 || 5 |- |NoSmallFonts || 14 || 1 |- |Numeral converter || 30 || 2 |- |OldDiff || 24 || 2 |- |OrphanCheck || 32 || 5 |- |PageDescriptions || 12 || 0 |- |PrettyLog || 31 || 4 |- |PrintOptions || 32 || 3 |- |ProveIt || 34 || 5 |- |RedirectMaker || 75 || 12 |- |ReferenceTooltips || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی |- |RenommageCategorie || 3 || 3 |- |ReqRev || 29 || 4 |- |ReqUpl || 34 || 6 |- |ShortNSSearch || 38 || 3 |- |Shortdesc-helper || 21 || 3 |- |StickyTableHeaders || 30 || 4 |- |SubPages || 57 || 6 |- |Talikat || 27 || 2 |- |ToolsIcon || 21 || 4 |- |TranslationAssistant || 34 || 2 |- |TranslationHelper || 63 || 1 |- |Twinkle || 30 || 9 |- |UTCLiveClock || 54 || 4 |- |UploadTemplates || 13 || 2 |- |VeSuperTool || 1 || 0 |- |WhatLinksHereActionLinks || 33 || 3 |- |WikidataInfo || 42 || 6 |- |WikidataTab || 40 || 5 |- |XTools-ArticleInfo || 50 || 8 |- |addsection-plus || 21 || 2 |- |asbox || 74 || 9 |- |autocomplete || 35 || 5 |- |autosign || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی || data-sort-value="Infinity" | بنچینەیی |- |censorship || 21 || 1 |- |close || 9 || 4 |- |dark-mode || 7 || 1 |- |dark-mode-toggle || 10 || 1 |- |disablesuggestions || 14 || 1 |- |dropdown-menus || 32 || 5 |- |editsection-left || 33 || 2 |- |edittop || 68 || 3 |- |exlinks || 29 || 2 |- |hdedit || 29 || 2 |- |hidebotedits || 35 || 4 |- |lastdiff || 24 || 2 |- |lastedited || 38 || 4 |- |markblocked || 35 || 6 |- |microblog || 21 || 3 |- |mobile-sidebar || 25 || 1 |- |modrollback || 5 || 2 |- |newsectionbottom || 12 || 0 |- |osm || 21 || 4 |- |purgetab || 40 || 5 |- |quickLinker || 42 || 10 |- |removeAccessKeys || 16 || 0 |- |responsiveContent || 7 || 0 |- |script-installer || 34 || 4 |- |searchFocus || 26 || 2 |- |signit || 19 || 1 |- |stru-contavisite || 28 || 3 |- |talkStyle || 13 || 0 |- |tasks || 36 || 3 |- |trending || 54 || 7 |- |userinfo || 47 || 8 |- |watchlist || 25 || 1 |- |widensearch || 7 || 0 |} * [[تایبەت:GadgetUsage]] * [[m:Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] <!-- data in CSV format: AncreTitres,18,2 AutoUserStatus,45,7 BandeauxPortails,57,10 BiDiEditing,28,2 Bijar,4,3 Cat-a-lot,51,9 CatMaker,86,12 ChangeMonth,33,1 CleanDeleteReasons,2,1 CollapsibleNav,11,1 CommentsInLocalTime,25,3 DeleteBot,2,2 DisambiguationLinks,25,3 DiscussionCloser,24,4 DotsSyntaxHighlighter,39,6 ExternalSearch,32,5 Extra-Editbuttons,114,15 FlecheHaut,42,3 GlobalWatchlist,23,1 GoogleTrans,51,4 GreenRedirects,29,6 HideExLinkIcon,18,1 HideFundraisingNotice,19,1 HideInterwikiSearchResults,17,1 HighlightMyName,40,7 HistoryCount,34,5 HotCat,127,13 InterwikiOrder,34,3 JustifyParagraphs,33,5 LinkTranslator,31,3 LinksInfo,20,1 MenuTabsToggle,10,0 MuttasilAmLa,34,4 Navigation popups,30,3 NewImageThumb,14,1 NewPP-report,36,4 NoAnimations,28,5 NoSmallFonts,14,1 Numeral converter,30,2 OldDiff,24,2 OrphanCheck,32,5 PageDescriptions,12,0 PrettyLog,31,4 PrintOptions,32,3 ProveIt,34,5 RedirectMaker,75,12 ReferenceTooltips,default,default RenommageCategorie,3,3 ReqRev,29,4 ReqUpl,34,6 ShortNSSearch,38,3 Shortdesc-helper,21,3 StickyTableHeaders,30,4 SubPages,57,6 Talikat,27,2 ToolsIcon,21,4 TranslationAssistant,34,2 TranslationHelper,63,1 Twinkle,30,9 UTCLiveClock,54,4 UploadTemplates,13,2 VeSuperTool,1,0 WhatLinksHereActionLinks,33,3 WikidataInfo,42,6 WikidataTab,40,5 XTools-ArticleInfo,50,8 addsection-plus,21,2 asbox,74,9 autocomplete,35,5 autosign,default,default censorship,21,1 close,9,4 dark-mode,7,1 dark-mode-toggle,10,1 disablesuggestions,14,1 dropdown-menus,32,5 editsection-left,33,2 edittop,68,3 exlinks,29,2 hdedit,29,2 hidebotedits,35,4 lastdiff,24,2 lastedited,38,4 markblocked,35,6 microblog,21,3 mobile-sidebar,25,1 modrollback,5,2 newsectionbottom,12,0 osm,21,4 purgetab,40,5 quickLinker,42,10 removeAccessKeys,16,0 responsiveContent,7,0 script-installer,34,4 searchFocus,26,2 signit,19,1 stru-contavisite,28,3 talkStyle,13,0 tasks,36,3 trending,54,7 userinfo,47,8 watchlist,25,1 widensearch,7,0 --> ap03p4e2p52pvey606fcno4n2cubp44 0 253724 1588945 1547380 2026-06-06T14:45:42Z ShamallBaqii 76577 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 1588945 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس-کەسایەتی}} '''سەید عەبدولڕەحیم''' (لەدایکبوون١٧ی ئابی ١٩٠٩ – مردن١١ی حوزەیرانی ١٩٦٣)، ناسراو بە '''ڕەحیم ساب'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sengupta|یەکەم=Somnath|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١١|سەردێڕ=Tactical Evolution of Indian Football (Part Two): Revolution Under Rahim Saab|ناونیشان=https://thehardtackle.com/2011/tactical-evolution-of-indian-football-part-two-revolution-under-rahim-saab/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211025021904/http://www.thehardtackle.com/2011/tactical-evolution-of-indian-football-part-two-revolution-under-rahim-saab/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=thehardtackle.com|بڵاوکەرەوە=The Hard Tackle|شوێن=Kolkata|زمان=en-US}}</ref> لە ساڵی ١٩٥٠ تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٦٣ ڕاھێنەری تۆپی پێی [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی ھیندستان|ھەڵبژاردەی ھیندستان]] بووە، و یاریزانی پێشووی هەڵبژاردەکە بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Erik Garin|دوایین٢=Novan Herfiyana|دوایین٣=Neil Morrison|ڕێکەوت=١٩٩٩|سەردێڕ=Asian Games 1954|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tablesa/asgames54.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150420135938/http://rsssf.com/tablesa/asgames54.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|وێبگە=[[RSSSF]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History in Timeline of Indian Football|ناونیشان=https://www.the-aiff.com/history|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200308124507/http://www.the-aiff.com/history|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی ئازاری ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=All India Football Federation}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Syed Abdul Rahim {{!}} The Architect of Modern Indian Football|ناونیشان=https://www.chaseyoursport.com/Indian-Football/Syed-Abdul-Rahim/1651|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210703131458/https://www.chaseyoursport.com/Indian-Football/Syed-Abdul-Rahim/1651|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Chase Your Sport|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Morrison|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١٢ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=1955 USSR and India reciprocal tours|ناونیشان=https://www.rsssf.org/tablesu/ussr-india-tours55.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150420150040/http://rsssf.com/tablesu/ussr-india-tours55.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی نیسانی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=RSSSF}}</ref> ماوەی ڕاھێنەرایەتیی ئەو بە «سەردەمی زێڕین»ی [[تۆپی پێ]] لە [[ھیندستان]] دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Venkatesan|یەکەم=Sudarshan|ڕێکەوت=٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=The Golden Age of Indian Football under Syed Abdul Rahim|ناونیشان=https://thesportsrush.com/the-golden-age-of-indian-football-under-syed-abdul-rahim/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210611181331/https://thesportsrush.com/the-golden-age-of-indian-football-under-syed-abdul-rahim/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=The SportsRush|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Quadrangular Football: India's Win|ناونیشان=https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&sjid=W0wMAAAAIBAJ&pg=4159%2C1770595|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ئیش=[[The Indian Express]]|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٣|شوێن=Rangoon, Burma|پەڕە=٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220513054108/https://news.google.com/newspapers?id=sMw-AAAAIBAJ&sjid=W0wMAAAAIBAJ&pg=4159%2C1770595|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alper|یەکەم=Tim|سەردێڕ=Asian Eye – Indian football still finding its feet :: Total Football Magazine – Premier League, Championship, League One, League Two, Non-League News|ناونیشان=http://www.totalfootballmag.com/features/columnists/asian-eye-indian-football-still-finding-its-feet/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211213074737/http://www.totalfootballmag.com/features/columnists/asian-eye-indian-football-still-finding-its-feet/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئایاری ٢٠١٥|وێبگە=totalfootballmag.com|بڵاوکەرەوە=Total Football Magazine}}</ref> لەژێر چاودێری ئەودا، ھەڵبژاردەی ھیندستان نازناوی «بەڕازیلی ئاسیا»ی بەدەستھێنا.<ref name="rich legacy">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Talnikar|یەکەم=Neil|ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Hyderabad Football: Retracing the city's rich legacy in the sport|ناونیشان=https://khelnow.com/football/isl-2019-20-hyderabad-football-history|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210501003445/https://khelnow.com/football/isl-2019-20-hyderabad-football-history|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئایاری ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠٢٢|وێبگە=khelnow.com|بڵاوکەرەوە=Khel Now}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=From facing death to playing through pain: The story of Jarnail Singh, Indian football's gutsy hero|ناونیشان=https://scroll.in/field/965595/from-facing-death-to-playing-through-pain-the-story-of-jarnail-singh-indian-footballs-gutsy-hero|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211230082001/https://scroll.in/field/965595/from-facing-death-to-playing-through-pain-the-story-of-jarnail-singh-indian-footballs-gutsy-hero|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=scroll.in|بڵاوکەرەوە=Scroll}}</ref> دواتر لە یارییەکانی ئاسیادا مەدالیای زێڕیان بەدەستھێنا لە ([[یارییەکانی ئاسیای ١٩٥١|١٩٥١-دەلھی]] و [[یارییەکانی ئاسیای ١٩٦٢|١٩٦٢-جاکارتا]])، ھەروەھا گەیشتنە یاریی پێش کۆتاییی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە لە ([[تۆپی پێ لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٥٦|١٩٥٦-مێلبۆرن]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Srivastava|یەکەم=Devam|ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|سەردێڕ=Legend Lost in Time: Neville D'Souza|ناونیشان=https://www.chaseyoursport.com/Indian-Football/Legend-Lost-in-time%C2%A0Neville-D-Souza/12|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210703131608/https://www.chaseyoursport.com/Indian-Football/Legend-Lost-in-time%C2%A0Neville-D-Souza/12|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.chaseyoursport.com|بڵاوکەرەوە=Chase Your Sport}}</ref> و ھیندستانیان کردە یەکەم وڵاتی [[ئاسیا]] کە گەیشتبێتە ئەم قۆناغە<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Home Sport Remembering 'the best football coach India'|ناونیشان=https://www.newindianexpress.com/sport/2009/aug/18/remembering-the-best-football-coach-india-78185.html|ئیش=New Indian Express|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211022151951/https://www.newindianexpress.com/sport/2009/aug/18/remembering-the-best-football-coach-india-78185.html}}</ref> نازناوی جامی کۆڵۆمبۆی ساڵانی—(١٩٥٢–١٩٥٤- بەدەستھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Syed Abdul Rahim: Remembering Indian football's hero as Ajay Devgn-starrer pays homage to legendary coach|ناونیشان=https://www.firstpost.com/sports/syed-abdul-rahim-remembering-indian-footballs-hero-as-ajay-devgn-starrer-pays-homage-to-legendary-coach-6054321.html|دوایین=Coutinho|یەکەم=Austin|ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠١٩|ئیش=FirstPost|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220922045328/https://www.firstpost.com/sports/syed-abdul-rahim-remembering-indian-footballs-hero-as-ajay-devgn-starrer-pays-homage-to-legendary-coach-6054321.html}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chaudhuri|یەکەم=Arunava|سەردێڕ=The Indian Senior Team at the 1962 D'Jakarta Asian Games|ناونیشان=http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1962asiangames.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111002162213/http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1962asiangames.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=www.indianfootball.de}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chaudhuri|یەکەم=Arunava|سەردێڕ=The Indian Senior Team at the 1960 Seoul Asia Cup Qualifiers|ناونیشان=http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1960asiacupq.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111002162157/http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1960asiacupq.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=www.indianfootball.de}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chaudhuri|یەکەم=Arunava|سەردێڕ=The Indian Senior Team at the 1961 Merdeka Cup|ناونیشان=http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1961merdekacup.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170220134029/http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1961merdekacup.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|وێبگە=www.indianfootball.de}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Chaudhuri|یەکەم=Arunava|سەردێڕ=The Indian Senior Team at the 1960 Rome Olympic Qualifiers|ناونیشان=http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1960olympicsq.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181130212111/http://www.indianfootball.de/specials/india/indianteam/1960olympicsq.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨}}</ref> ڕەحیم لە ١٢ی حوزەیرانی ١٩٦٣ بەھۆی [[شێرپەنجەی سییەکان|شێرپەنجەی سییەکانەوە]] کۆچی دوایی کرد، دوای ئەوەی بۆ ماوەی شەش مانگ لە جێگادا بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shukla|یەکەم=Kaushal|سەردێڕ=Indian Football: Visionary coach and master tactician, Syed Abdul Rahim's genius stands test of time|ناونیشان=https://scroll.in/field/959400/indian-football-visionary-coach-and-master-tactician-syed-abdul-rahims-genius-stands-test-of-time|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210109151030/https://scroll.in/field/959400/indian-football-visionary-coach-and-master-tactician-syed-abdul-rahims-genius-stands-test-of-time|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی شوباتی ٢٠٢١|وێبگە=Scroll.in|زمان=en-US}}</ref><ref name="SP">N. Ganesan, ''Loss to Indian Soccer'', Sport & Pastime, p. 14, 27 July 1963.</ref> ساڵی ٢٠٢٤ فیلمێکی تایبەت بەناوی مەیدان (Maidaan) لەسەر ژیانی پێشکەشکرا کە [[ئاجای دیڤگان]] ڕۆڵی ئەو لە فلیمەکە دەبینێ.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Sharma|یەکەم=Amit Ravindernath|سەردێڕ=Maidaan|ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.imdb.com/title/tt10869778/|type=Biography, Drama, History|ئەوانی تر=Ajay Devgn, Priyamani, Gajraj Rao|بڵاوکەرەوە=Bayview Projects, FreshLime Films, Zee Studios|ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> <blockquote></blockquote> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Syed Abdul Rahim}} [[پۆل:مردووانی ١٩٦٣]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩]] 5tbfpslzk8vvgfc7ide7oivso71v5iu 0 254236 1588993 1588891 2026-06-06T20:01:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1588993 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = ھونەر مزووری |وێنە = |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٤ |شوێنی لەدایکبوون = |ڕێکەوتی مردن = ٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |شوێنی مردن = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = [[ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[پێشکەشکار]] |منداڵەکان = }} '''ھونەر مزووری''' (١٩٨٤ – ٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ لە [[ھەولێر]])<ref name="spee">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=وێنە.. ڕۆژنامەنوسێکی دیاری کورد بەهۆی کۆرۆناوە کۆچی دوایکرد |ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=106164&Jor=1 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ڕۆژنامەنووس، میدیاکار و پێشکەشکارێکی کوردی دیار بوو.<ref name="harem">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنوس هونەر مزوری کۆچی دوایکرد |ناونیشان=https://www.haremnews.com/details/20780 |وێبگە=haremnews.com |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیاننامە و چالاکییەکان == ھونەر مزووری لە ساڵی ١٩٨٤ لەدایکبووە.<ref name="spee" /> ھەر لە تەمەنی لاوێتییەوە خولیای بۆ کاری ڕاگەیاندن ھەبووە و دەستپێکی کارەکانی لە ڕێگەی پێشکەشکردنی بەرنامەی ھەمەڕەنگەوە بووە.<ref name="harem" /> ژیانی تایبەتی پێکھێناوە و خاوەنی کوڕێکە.<ref name="harem" /> مزووری ماوەی ١٦ ساڵ لە بواری ڕۆژنامەنووسیدا کاروچاڵاکیی ئەنجامداوە و بۆ چەندین دەزگای ڕاگەیاندنی ناوخۆیی و دەرەکی کاری کردووە.<ref name="kurdiu">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنوس هونەر مزوری بەهۆی كۆڕۆناوە كۆچی دوایی كرد |ناونیشان=https://www.kurdiu.org/ku/b/494109 |وێبگە=kurdiu.org |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> سەرەتای دەرکەوتنی لە بواری میدیادا لە کەناڵی ئاسمانیی [[کوردستان تیڤی]] بووە،<ref name="spee" /> و دواتریش وەک کارمەند و پێشکەشکاری ھەردوو کەناڵی ئاسمانیی کوردستان تیڤی و زاگرۆس تیڤی کاری کردووە.<ref name="kurdistantv">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پێشکه‌شکارێکی پێشووی ده‌زگای سه‌ته‌لایتی کوردستان به‌ کۆرۆنا کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/116258 |وێبگە=Kurdistantv.net |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ساڵانی کۆتاییی ژیانیدا، بە شێوەی سەربەخۆ و وەک ڕۆژنامەنووسێکی ئازاد (فری لانس) کاری بۆ دەزگا جیاوازەکان کردووە.<ref name="kurdiu" /> مزووری لە دوایین بڵاوکراوەی خۆیدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠٢١دا، لەسەر پرسی تەمەن و مردن نووسیبووی: «پلان دامەنێ بۆ ساڵێک، پلان دابنێ بۆ بەیانی کە دەتەوێت چی بکەیت چونکە گەرەنتی نییە تەنانەت بەیانیش تەمەنت مابێت، ھەموو بەیانییەک زەخیرە کۆبکەرەوە لە چاکە و کردەوەی باش، لە خۆشیبینین لە کاتەکانت، لە ئاوەدانیی دڵت بە بیر و ئەندێشەی ئەرێنی و ژیان لەگەڵ خۆشەویستیی خودا و مرۆڤانی دەوروبەرت».<ref name="xendan">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڤایرۆسی كۆرۆنا كۆتایی به‌ ژیانی ڕۆژنامەنوس هونەر مزوری هێنا |ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews?jimare=134720&babet=1&relat=1024 |وێبگە=xendan.org |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == مردن == لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢١دا، ھونەر مزووری تووشی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا|ڤایرۆسی کۆرۆنا (کۆڤید-١٩)]] بوو، کە نزیکەی ٤٠ ڕۆژ ململانێی لەگەڵ نەخۆشییەکەدا کرد.<ref name="harem" /><ref name="gov">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پرسەنامەی فەرمانگەی میدیا و زانیاری، سەبارەت بە گیان لەدەستدانی ڕۆژنامەنووس هونەر مزووری |ناونیشان=https://gov.krd/dmi/activities/news-and-press-releases/2021/july/پرسەنامەی-فەرمانگەی-میدیا-و-زانیاری-سەبارەت-بە-گیان-لەدەستدانی-ڕۆژنامەنووس-هونەر-مزووری/ |وێبگە=gov.krd |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="voa">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنوس و پێشکەشکار هونەر مزووری کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/5986093.html |وێبگە=dangiamerika.com |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستییەوە، لە نەخۆشخانەی ڤالیا لە شاری [[ھەولێر]] خەوێندرا و بۆ ماوەی ٣٧ تا ٤٢ ڕۆژ لەژێر چاودێریی چڕی پزیشکیدا مایەوە.<ref name="kurdiu" /><ref name="kurdistantv" /> بەپێی وتەی کەسوکارەکەی، لە هەفتەی کۆتاییی ژیانیدا باری تەندروستیی لەپڕێکدا تێکچووە؛ بە جۆرێک کە سەرەتا دۆخی بەرەو چاکبوونەوەی تەواو ڕۆشتبوو، بەڵام بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دوانەئۆکسیدی کاربۆن لە جەستەیدا بۆ ١١٠ (لەکاتێکدا ئاسایییەکەی ٤٥ە)، پزیشکەکان ناچار بوون بێھۆشی بکەن تا ڕێگری بکەن لە گەیشتنی غازەکە بە مێشکی.<ref name="voa"/> ئێوارەی ڕۆژی شەممە ڕێکەوتی ٣١ی تەممووزی ٢٠٢١، لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا بەھۆی کاریگەرییەکانی ڤایرۆسەکەوە کۆچی دوایی کرد.<ref name="spee" /><ref name="harem" /><ref name="gov" /><ref name="voa" /> ھەر لە ھەمان ڕۆژدا لە شاری [[ھەولێر]] بە خاک سپێردرا.<ref name="spee" /> دوای کۆچی دوایی، فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکومەتی ھەرێمی کوردستان<ref name="gov" /> و دەزگای سەتەلایتی کوردستان<ref name="kurdistantv" /> بە فەرمی پرسە و سەرەخۆشیی خۆیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢١]] 2elpxqz06inliwai76a61qgmaxjvdos 1589015 1588993 2026-06-06T22:55:20Z Saad Goran 41181 زیادکردنی وێنە 1589015 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = ھونەر مزووری |وێنە = Hunar Mzuri.jpg |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٤ |شوێنی لەدایکبوون = |ڕێکەوتی مردن = ٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |شوێنی مردن = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = [[ڤایرۆسی کۆرۆنای ٢٠١٩|کۆڤید-١٩]] |نەتەوە = [[کورد]] |پیشە = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[پێشکەشکار]] |منداڵەکان = }} '''ھونەر مزووری''' (١٩٨٤ – ٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ لە [[ھەولێر]])<ref name="spee">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=وێنە.. ڕۆژنامەنوسێکی دیاری کورد بەهۆی کۆرۆناوە کۆچی دوایکرد |ناونیشان=https://speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=106164&Jor=1 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ڕۆژنامەنووس، میدیاکار و پێشکەشکارێکی کوردی دیار بوو.<ref name="harem">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنوس هونەر مزوری کۆچی دوایکرد |ناونیشان=https://www.haremnews.com/details/20780 |وێبگە=haremnews.com |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیاننامە و چالاکییەکان == ھونەر مزووری لە ساڵی ١٩٨٤ لەدایکبووە.<ref name="spee" /> ھەر لە تەمەنی لاوێتییەوە خولیای بۆ کاری ڕاگەیاندن ھەبووە و دەستپێکی کارەکانی لە ڕێگەی پێشکەشکردنی بەرنامەی ھەمەڕەنگەوە بووە.<ref name="harem" /> ژیانی تایبەتی پێکھێناوە و خاوەنی کوڕێکە.<ref name="harem" /> مزووری ماوەی ١٦ ساڵ لە بواری ڕۆژنامەنووسیدا کاروچاڵاکیی ئەنجامداوە و بۆ چەندین دەزگای ڕاگەیاندنی ناوخۆیی و دەرەکی کاری کردووە.<ref name="kurdiu">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنوس هونەر مزوری بەهۆی كۆڕۆناوە كۆچی دوایی كرد |ناونیشان=https://www.kurdiu.org/ku/b/494109 |وێبگە=kurdiu.org |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> سەرەتای دەرکەوتنی لە بواری میدیادا لە کەناڵی ئاسمانیی [[کوردستان تیڤی]] بووە،<ref name="spee" /> و دواتریش وەک کارمەند و پێشکەشکاری ھەردوو کەناڵی ئاسمانیی کوردستان تیڤی و زاگرۆس تیڤی کاری کردووە.<ref name="kurdistantv">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پێشکه‌شکارێکی پێشووی ده‌زگای سه‌ته‌لایتی کوردستان به‌ کۆرۆنا کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/116258 |وێبگە=Kurdistantv.net |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ساڵانی کۆتاییی ژیانیدا، بە شێوەی سەربەخۆ و وەک ڕۆژنامەنووسێکی ئازاد (فری لانس) کاری بۆ دەزگا جیاوازەکان کردووە.<ref name="kurdiu" /> مزووری لە دوایین بڵاوکراوەی خۆیدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک لە ڕێکەوتی ٢٩ی ئازاری ٢٠٢١دا، لەسەر پرسی تەمەن و مردن نووسیبووی: «پلان دامەنێ بۆ ساڵێک، پلان دابنێ بۆ بەیانی کە دەتەوێت چی بکەیت چونکە گەرەنتی نییە تەنانەت بەیانیش تەمەنت مابێت، ھەموو بەیانییەک زەخیرە کۆبکەرەوە لە چاکە و کردەوەی باش، لە خۆشیبینین لە کاتەکانت، لە ئاوەدانیی دڵت بە بیر و ئەندێشەی ئەرێنی و ژیان لەگەڵ خۆشەویستیی خودا و مرۆڤانی دەوروبەرت».<ref name="xendan">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڤایرۆسی كۆرۆنا كۆتایی به‌ ژیانی ڕۆژنامەنوس هونەر مزوری هێنا |ناونیشان=https://www.xendan.org/detailnews?jimare=134720&babet=1&relat=1024 |وێبگە=xendan.org |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == مردن == لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢١دا، ھونەر مزووری تووشی [[ڤایرۆسی کۆرۆنا|ڤایرۆسی کۆرۆنا (کۆڤید-١٩)]] بوو، کە نزیکەی ٤٠ ڕۆژ ململانێی لەگەڵ نەخۆشییەکەدا کرد.<ref name="harem" /><ref name="gov">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=پرسەنامەی فەرمانگەی میدیا و زانیاری، سەبارەت بە گیان لەدەستدانی ڕۆژنامەنووس هونەر مزووری |ناونیشان=https://gov.krd/dmi/activities/news-and-press-releases/2021/july/پرسەنامەی-فەرمانگەی-میدیا-و-زانیاری-سەبارەت-بە-گیان-لەدەستدانی-ڕۆژنامەنووس-هونەر-مزووری/ |وێبگە=gov.krd |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="voa">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنوس و پێشکەشکار هونەر مزووری کۆچی دوایی کرد |ناونیشان=https://www.dengiamerika.com/a/5986093.html |وێبگە=dangiamerika.com |ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> بەھۆی تێکچوونی باری تەندروستییەوە، لە نەخۆشخانەی ڤالیا لە شاری [[ھەولێر]] خەوێندرا و بۆ ماوەی ٣٧ تا ٤٢ ڕۆژ لەژێر چاودێریی چڕی پزیشکیدا مایەوە.<ref name="kurdiu" /><ref name="kurdistantv" /> بەپێی وتەی کەسوکارەکەی، لە هەفتەی کۆتاییی ژیانیدا باری تەندروستیی لەپڕێکدا تێکچووە؛ بە جۆرێک کە سەرەتا دۆخی بەرەو چاکبوونەوەی تەواو ڕۆشتبوو، بەڵام بەهۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی دوانەئۆکسیدی کاربۆن لە جەستەیدا بۆ ١١٠ (لەکاتێکدا ئاسایییەکەی ٤٥ە)، پزیشکەکان ناچار بوون بێھۆشی بکەن تا ڕێگری بکەن لە گەیشتنی غازەکە بە مێشکی.<ref name="voa"/> ئێوارەی ڕۆژی شەممە ڕێکەوتی ٣١ی تەممووزی ٢٠٢١، لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا بەھۆی کاریگەرییەکانی ڤایرۆسەکەوە کۆچی دوایی کرد.<ref name="spee" /><ref name="harem" /><ref name="gov" /><ref name="voa" /> ھەر لە ھەمان ڕۆژدا لە شاری [[ھەولێر]] بە خاک سپێردرا.<ref name="spee" /> دوای کۆچی دوایی، فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکومەتی ھەرێمی کوردستان<ref name="gov" /> و دەزگای سەتەلایتی کوردستان<ref name="kurdistantv" /> بە فەرمی پرسە و سەرەخۆشیی خۆیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کرد. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] [[پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢١]] epy8cerwzk543oa29e5zjkiy6mp4yqg 0 292933 1588994 1588881 2026-06-06T20:01:43Z AramBot 39807 بۆت: لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1588994 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:Durango, Mexico 6.jpg|وێنۆک|وێنەیەک لە سروشتی ویلایەتی دورانگۆی مەکسیک]] '''دورانگۆ''' (ناسراو بە ویلایەتی ئازادی دورانگۆ) یەکێکە لەو ۳۱ ویلایەتەی پێکەوە لەگەڵ مەکسیکۆ سیتی فیدراڵییەتی [[مەکسیک]] پێک دەهێنن. ئەم ویلایەتە دەکەوێتە باکوری ڕۆژئاوای وڵاتەوە و ژمارەی دانیشتووانەکەی ۱،۸۳۲،٦٥۰ کەسە، هەر بۆیە لە ڕیزبەندی پلەی دووهەمدا دێت لە دوای [[باخا کالیفۆرنیا سور]] بۆ ڕێژەی کەمی دانیشتوانی. پایتەختەکەی کە پێی دەگوترێت ڤیکتۆریا دێ [[دورانگۆ]] بە ناوی یەکەم سەرۆکی مەکسیکەوە نێو نراوە کە ناوی [[گوادەلوپێ ڤیکتۆریا]] بووە. == جوگرافیا == <big>'''زانیاری گشتی'''</big> ڕووبەری دورانگۆ ۱۲۳،٤٥۱کم ۲جایە، ئەمەش وا دەکات لە سەدا ٦.۳ی ناوچەی هەموو مەکسیک پێک بهێنێت. هەروەها چوارهەم گەورەترین ویلایەتە بە قەبارە و دەکەوێتە دوورەدەستی باکوری ڕۆژئاوای [[فەلاتی ناوەڕاستی مەکسیک]]، کە دەگاتەوە بە چییاکانی [[سیێرا مادرێی ڕۆژاوا]] - بڵندترین لووتکەکان. == سەرچاوەکان == ۱. https://en.wikipedia.org/wiki/Durango {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|مەکسیک|ئەمریکای لاتین}} {{پۆلی کۆمنز|Durango}} [[en:Durango]] [[پۆل:ویلایەتەکانی مەکسیک]] gmotdjbdgwlbtk553swnj6xk6ib2ltk 0 294531 1588934 1588854 2026-06-06T12:01:01Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588934 wikitext text/x-wiki {{Infobox|bodystyle=border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px !important; min-width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; overflow: hidden;|title=کۆلێژی ئەرکان|titlestyle=background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px;|image2=[[پەڕگە:ICON Staffa.png|260px|center]]|image2style=padding: 6px;|caption=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە هەرێمی کوردستانی عراق|captionstyle=font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px;|headerstyle=background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8;|header1=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە باشوری کوردستان|header2=ئامانجە ستراتیجیەکان و ئاستی کۆلێژی ئەرکان|label3=📜ئامانجی|data3=پێشخستنی ئەکادیمیانەی توانای زانستی سەربازی هێزی پێشمەرگەی کوردستان|label4=🏛️ ئاستی |data4=گەورەترین و پێشکەوتوترین زانکۆی سەربازی لە باشوری کوردستان|header5=📜 دامەزرێنەران و مێژوو|label6=فەرماندەر|data6= 👮‍♂️ بەڕێز مام جلال طاڵەبانی ڕێنمایی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی دەرکردووە |label7=دامەزرا لە|data7= 📅 ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|label8=دامەزرێنەر|data8=🧑‍✈️ لیوا روکن/ جلال محمود محمد علی|label9=. ڕاگــر|data9= 👤 عمید روکن/ فەرەیدون عودل حمە ڕەش لە ئێستادا ڕاگری کۆلیژە ساڵی 2026|header10=زانیاریی جوگرافی|label11=🗺️ وڵات|data11={{ئاڵا|عێراق}}|label12=🏔️ هەرێم|data12=[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[هەرێمی کوردستانی عراق]]|label13=📍 پارێزگا|data13=[[پارێزگای سلێمانی]]|label14=🏛️ ئیدارە|data14=[[ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕێن]]|label15=🏫 هاوتا|data15=کۆلێژەکە لەباشوری کوردستان بێ هاوتایە|header16=خوێندن و جۆری بڕوانامەکان|label17=بڕوانامەکان|data17=👨‍🏫بڕوانامەی ماجستێری سەربازی و سەرکردایەتی دەبەخشێت بە فێرخوازانی|label18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندکاران</div>|data18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🎓 ئەفسەرانی پێشمەرگە</div>|label19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندن</div>|data19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🗣️ خوێندن بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی یە</div>|header20=بارەگای کۆلێژ|data21=[[پەڕگە:BinaStaf.jpg|300px|center]]<br/><div style="font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px; font-weight: bold;">بارەگای کۆلێژی ئەرکان</div>}} '''<big>کۆلێژی ئەرکان (Staff College)</big>''' دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی عراق]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی پێشمەرگەی]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنیا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە: یەکەمیان لە شاری [[سلێمانی]] و دووەمیان لە شاری [[بەغدا]]<nowiki/>ی پایتەختی عێراقە، تەنیا ئەو دوو کۆلێژانە دەتوانن بڕوانامەی ماجستیر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی واتا قیادە ببەخشن بە ئەفسەرانی خوێندکار. <ref name="system2003">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> <big>'''مێژووی دامەزراندن'''</big> <big> کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان لەسەر ڕاسپاردەی مام [[جەلال تاڵەبانی]]<nowiki/>یەکەمین سەرۆک کۆماری کورد لە [[عێراق]] لە ٨ تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ لەشاری [[سلێمانی]] دامەزرا . دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد علی ئەنجامدرا، لەگەڵ پۆلێک ئەفسەر لە هەردوو پێکهاتەی کورد و عەرەب. دامەزرێنەرەکان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813174/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''شوێن'''</big> کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری [[سلێمانی]] </big>دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی [[چوارقوڕنە]] کە دەکەوێتە باشووری شاری [[ڕانیە]] و باکووری بەنداوی [[دووکان]]. لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا ]]ھەیە. == <big>'''پێکهاتەی پەیکەری کۆلێژ'''</big> == <big>'''کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:'''</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شاندێکی هاوبەشی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە و هاوپەیمانان کۆلێژی ئەرکانیان بەسەر کردەوە |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> #'''<big>باڵی کارگێڕی</big>''' بەڕێوەبردنی سەرجەم کاروبارەکانی ڕۆژانەی ناوخۆیی و،ڕێکخستن و پاراستنی و کۆلێژ لە ئەستۆدەگرێت و چاودێری کاروباری ئالیات و بەشە کارگێڕی و بەرگریەکان لە ئەستۆ دەگرێت. #'''<big>باڵی ئەرکان</big>''' چەندین خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی ئەرکان خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری سەربازی بەدەستدەهێنێت. #'''ب<big>اڵی سەرکردایەتی</big>''' کۆمەڵێک خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی سەرکردایەتیە (قیادە)خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) بەدەست دەهێنێت. #'''<big>باڵی مەشق و ھەماھەنگی</big>''' دابینکردنی سەرچاوەی زانستی پەرەپێدانی وانەکان و توێژینەوەکان لەئەستۆ دەگرێت و کتێب و کەرەستەی وانە خوێندن ، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی. دەستەبەردەکات بۆ بەشداربوانی سەرجەم خولەکانی کۆلێژەکە == <big>'''خولەکان'''</big> == [[پەڕگە:ئاهەنگی دەرچونی یەکێک لە خولەکان.jpg|وێنۆک|یەکێک لە ئاهەنگەکانی دەرچوون]]<big>کۆلێژی ئەرکان جگە لە '''خولەکانی باڵی ئەرکان و خولەکانی باڵی سەرکردایەتی'''، و</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>خولی دروستکردنی بڕیار</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813175/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>خولی پەرەپێدان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>خولی فەرماندەی فیڕقە خولی فەرماندەی یەکە خولی زمان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>و دەیەها خولی تر خولی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەر بەکارهێنانی تەکنەلۆجیای جی پی ئێس خولی دیاری کردنی فیزیکی شوێن لەسەر نەخشە دەکاتەوە. ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. چەندەها ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستهێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی هێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن.<ref name="ئەفسەران-٢٠٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣| ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/ئەفسەرانی-وەزارەتی-پێشمەرگە-بەشداری-لە-خوێندنی-کۆلێژی-ئەرکاندا-دەکەن/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=ئەفسەرانی وەزارەتی پێشمەرگە بەشداری لە خوێندنی کۆلێژی ئەرکاندا دەکەن |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> هەروەها لە کاتی دامەزراندنی هەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت. لە تەممووزی ٢٠٢٤ هەشتەمین خولی دەرچوونی ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو.<ref name="خولی-هەشتەم">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/هەشتەمین-خولی-دەرچوونى-ئەفسەران-لە-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوە-چوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=هەشتەمین خولی دەرچوونى ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوە چوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref></big> == '''<big>سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ</big>''' == بۆ ئامادەکردنی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ، لیژنەیەک پێکهێنرا بە سەرۆکایەتی یەکەم ڕاگری کۆلێژ بەناوی '''لیوا ڕوکن جلال محمود محمد علی''' و ئەندامێتی: '''لیوا ڕوکن اسماعیل سرحان حسین'''، '''عمید ڕوکن عبداللە عثمان رسول'''، '''عقید ڕوکن عیزالدین نیعمە ڕەمەزان، و مقدم ڕوکن ئامان ابراهیم منصور'''. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە داڕشتنی سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا. <ref name="system2003" /> <big>سیستەمی خوێندن</big> <big>شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات. سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکهاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. هەروەها خوێندن بە زمانەکانیی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزیە</big> == <big>'''هاوتاکردنی بڕوانامە ماستەرە دەرەکیەکان'''</big> == [[پەڕگە:بروانامە.jpg|وێنۆک|247x247px|[[شۆڕش ئیسماعیل|وەزیری پێشمەرگە و ڕاگری پێشوو]]]]<big>هەر ئەفسەرێک کە لەڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان خزمەتی سەربازی بکات، کاتێک وەزارەتی پێشمەرگە دەینێرێت بۆ خوێندن بۆ بەغدا یان وڵاتانی ناتۆ یاخود هەر وڵاتێکی تر کاتێک بڕوانامەی ماستەر بەدەست دەهێنێت پێویستە ئەو ئەفسەرە بڕوانامەکەی لە کۆلێژی ئەڕکان هەڵسەنگاندن و وردبینی و هاوتاکردنی بۆبکرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>لەسەر بنەمای یاسا بەرکارەکانی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان (نظام داخلی کلیة الارکان)</big> <big>کاتێک ئەو ئەفسەرەی بڕوانامەکەی بەدەستهێناوە کاتژمێرەکانی خوێندنی کەمتربێت لەو کاتژمیرانەی لە کۆلێژەکە دەخوێنرێت مەرج نیە دان بە بڕوانامەکەیدا بنرێت و لە ڕابردوودا چەندین کەیسی لەو جۆرە هەبووە</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == '''<big>ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان</big>''' == [[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|249x249پیکسڵ|ئاڕمی فەرمی کۆلێژی ئەرکان]]<big>ئاڕمەکە پازنەیەکی ناو سورە کە بە هێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک هەیە هاوشێوەی خۆری [[ئاڵای کوردستان|ئاڵای کوردستانە]]. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی هەیە. نوێنەرایەتی هێز دەکات لە بەشی خوارەوەدا بەرواری دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە هەروەها خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆی هەیە وەک لەوێنەکەدا دیارە.</big> '''شیکردنەوەی ڕەنگەکان و توخمەکانی ناو ئاڕمەکە بەو شێوەیەی خوارەوەن:''' #'''ڕەنگی سەوز:''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی گەلی کورد دەکات. #'''ڕەنگی سور:''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی [[کوردستان]] شەهید بوون. #'''ڕەنگی زەرد:''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێ جیا بۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی.([[نەورۆز]]) #'''ڕەنگی ڕەش:''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کوردبەدرێژایی مێژوو نمنەی ڕوخانی [[میرنشینە کوردییەکان]] و حکومەتی [[شێخ مەحموودی حەفید]] و [[کۆماری ئارارات]] و [[کۆماری کوردستان]] لە هەهاباد بۆب بارانکردنی شاری [[قەڵادزێ]] و ئەنفال و کیمیابارانی شاری [[ھەڵەبجە]] و دواتر کۆڕەوەمەزنەکە و هەر وەها ئەو جەنگ و کوردکوژیانەی لە پارچەکانی تری کوردستان توشی کورد هات #'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد بەر لە هێرشکردن و دەستپێکی هەر جەنگێک [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|370x370px|ئاڵای فەرمی کۆلیژی ئەرکان]] *'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکانبەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانست و زانستی سەربازیدا. *'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی [[پێشمەرگە]]<nowiki/>دەکان بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی [[نەتەوە|نەتەوەکەمانە]] بەرەو باڵا بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە [[زمانی کوردی]] بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە. <small>بەشێوەیەکی گستی ئاڕمی کۆلێژ هەڵگری پەیامێکی قوڵی عیرفانی و ئەدەبی و زانستی و جەنگی [[کورد|نەتەوەی کورد]]<nowiki/>ە تەواوی ڕەنگو ئامڕازەکان گوزارشت لە خواستی ڕوحی نەتەوەی کورد دەکەن</small> == مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە '''<big>خولی سەرکردایەتی</big>''' == پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت == '''ماوەی خولی سەرکردایەتی''' == ماوەی خولەکە لە دۆخی ئاساییدا بەشێوەیەکی گشتی 6 مانگە لە کاتی جەنگدا ئەگەر پێویست بکاتکاتەکەی هەندێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێسا ناوخۆییە بەرکارەکانی کۆلێژەکە == مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە '''<big>خولی ئەرکان</big>''' == پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت == ماوەی خولی ئەرکان == 2 ساڵ و 6 مانگ هەروەها جارجارە بەپێی پێویست یان لە ماوەی جەنگدا کاتەکەی شتێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێساناوخۆییە بەرکارەکانی == <big>پەیوەندییەکانی دەرەوە</big> == [[پەڕگە:کولیة الارکان.jpg|وێنۆک|دەروازەی بارەگای کۆلێژی ئەرکان|213x213پیکسڵ]]<big>کۆلێژی ئەرکان بەهۆی گرینگی لەڕوی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی وڵاتانی ئەندام لە [[ناتۆ]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>بۆ جەنگی دژ بە تیرۆر بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. شاندەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر هەفتانە و مانگانە سەردانی دەکەن.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == کتێبخانە == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی کتێبخانەیەکی فیزیکی گەورەیە و هەزاران سەرچاوەی زانستی و زانست سەربازی و سەرچاوەی جۆراوجۆر و سەدان نامەی ماستەوری تیدایە. لە ئێستادا کار لەسە پەرەپێدانی کتێبخانەیەکی ئەلیکترۆنیدەکرێت کە بە سەرجەم فۆڕماتە جیاوازەکانی ئەلیکترۆن کتێبی تێدایە تەنانەت بە شێوازی دەنگیش</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>سیستەمی ئایتی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەندین سیستەمی ئەلیکترۆنی خۆماڵی ناوخۆییی خۆیەتی کە زۆر پێشکەوتوون و لە بەڕێوەبردنی بەشەکان و نوسینگەکان و بەئەرشیفکردن و ڕایکردنی کاروبارەکانی ڕۆژانەدا سودی لێوەردەگیرێت بەجۆرێک پێشبینی دەکرێت کۆلێژی ئەرکان بەو نزیکانە ببێت بە خاوەنی ژیری دەستکردی ئۆفلاینی تایبەت بەخۆی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813177/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی تاقیگەی کۆمپیوتەر</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی تاقیگە هۆڵی کۆمپیوتەری تایبەت بەخۆیەتی کە بۆ مەشق و ڕاهێنان سودی لێوەردەگیرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813178/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>مۆزەخانە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی مۆزەخانەیەکی سەربازی تایبەت بەخۆیەتی دەوڵەمەندە بە ئەرشیفی ڕاگرە یەک لەدوای یەکەکان و مامۆستایان و میوانە بەڕێزەکان و ئەوکەسانەی کە خزمەتیان بە کۆلێژەکە کردووە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>لەڕوی ژینگە و خۆبژێویەوە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هەزاران دار و درەختی بەردار و بێبەرە چەندین پارچە سەوزایی زۆر گەورەی هەیە کە وادەکات ئاسودەیی دەرونی بۆ خوێندکارەکانی دابین بکا، هەروەها لەڕوی خۆبژێویەوە لە وەرزی کشتوکاڵدا بەشێک لە خۆراکی سەوزە و میوەی خۆی بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت</big> == <big>گۆڕەپانی مەشق</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی دوو گۆڕەپانی مەشقی جەستەیی تایبەت بەخۆیەتی</big> == <big>گۆڕەپانی تەقەکردن</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی یەک گۆڕەپانی تەقەکردنە (میدان رمی) بەبەردەوامییەکە سەربازیەکانی سنورەکە سودیان لێوەرگرتووە و سودی لێوەردەگرن</big> == <big>هۆڵەکانی نەخشەی سێ ڕەهەندی سری دایمێشن</big> == [[پەڕگە:3DHol.jpg|وێنۆک]] <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەند تاقیگەیەکی سێڕەهەندی فیزیکیە کە بۆ وانە خوێندن سودی لێوەردەگیرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>بەراوردی مێژوویی</big> == <big>بەراوردی مێژووی لەنێوان ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە [[سلێمانی]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن. |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و کۆلێژی ئادابی بەشی زمانی کوردی لە [[زانکۆی بەغدا]]، کە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد و خاکی کوردستان.</big> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! colspan="4" |'''ڕاگرە بەڕێزەکانی کۆلێژی ئەرکان بەپێی میژوو''' ! colspan="3" |ماوەی خزمەت |- !زنجیرە !پلە !ناوی تەواو !تێبینی !ڕۆژ !مانگ !ساڵ |- |1- یەکەم ڕاگر |لیوا ڕوکن |جلال محمود محمد علی |'''سەرۆکی''' تیمی دامەزرێنەر | | | |- |2- دووەم ڕاگر |لیوا ڕوکن |اسماعیل سرحان حسین |ئەندامی تیمی دامەزرێنەر | | | |- |3- سێیەم ڕاگر |لیوا ڕوکن |عبداللە رسول عثمان |ئەندامی تیمی دامەزرێنەر | | | |- |4- چوارەم ڕاگر |لیوا ڕوکن |سالار ابراهیم صابر |خوێندکاری پێشوی کۆلێژ | | | |- |5- پێنجەم ڕاگر |لیوا ڕوکن |ڕێبوار علی کریم محمد |خوێندکاری پێشوی کۆلێژ | | | |- |6- شەشەم ڕاگر |عمید ڕوکن |فەرەیدون عودل حمە ڕەش |خوێندکاری پێشوی کۆلێژ | | | |- |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:SalarIbrahymSab.jpg|ناوەڕاست|150x150پیکسڵ]]'''سالار ابراهیم''' | colspan="3" |[[پەڕگە:L.Rebwar.jpg|ناوەڕاست|150x150پیکسڵ]]'''ڕێبوار علی''' |- |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] | colspan="3" |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |} '''سەرچاوەکان و پۆلەکان:''' == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} === '''سەرچاوە فەرمی و ناوخۆییە سەربازییەکان:''' === # '''فەرمانی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکان''' <ref name="farman20033">فەرمانی سەربازی نهێنی ژمارە (10)، سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە (ق.ب.ک)، ٨/ت٢/٢٠٠٣. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> # '''سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان''' یەکێکیتر لە سەرچاوە هەرە گرینگەکان بریتیە لە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) <ref name="system20032">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (1)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> * '''تێبینی لەبەر هەستیاری زانیاریەکان و ناوەرۆکی فەرمانی دامەزراندن و دەستورە ناوخۆییەکان بڵاو ناکەینەوە''' <br /> {{شریتی دەروازە|کوردستان|عێراق|سەربازی=سەربازی}} [[پۆل:دامەزراوە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سلێمانی]] [[پۆل:قەڵادزێ]] [[پۆل:کۆلێژی ئەرکان]] [[پۆل:زانستی سەربازی]] e0pkfcpiyok4nvtmud3oc3nr839m97v 0 295552 1588960 1588287 2026-06-06T16:44:53Z MeerFarhad97 74793 1588960 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} }} {{Infobox writer|name=ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|birth_date=۱ی کانونی دووەمی ۱۸۷۹|death_date=۷ی حوزەیرانی ۱۹۷۰ (۹۰ ساڵ)|occupation=نووسەر (ڕۆمان، چیرۆک، یادداشت)|nationality=بەریتانی|education=[[زانکۆی کامبریج]]|genres=[[ڕیاڵیزم]]، [[مۆدێرنیزم]]، [[سیمبۆلیزم]]|image=E. M. Forster von Dora Carrington, 1924-25.jpg}} '''ئدوارد مۆرگان فۆرستەر''' لە دایکبووی ۱ی کانونی دووەمی ۱۸۷۹ نووسەرێکی بەریتانیی بوو. زیاتر بە ڕۆمانەکانی [[ژوورێک بە دیمەنێکەوە]] (١٩٠٨)، [[کۆتایی هاوارد]] (١٩١٠)، و [[ڕێڕەوێک بەرەو هیندستان]] (١٩٢٤) ناسراوە. فۆرستەر چەندین کورتە چیرۆک و گوتار و پەخشی تریشی نوسیوە، و هەروەها خاوەنی نوسینی ژیاننامە و شانۆنامەی پێشبڕکێشە. کورتە چیرۆکێکی بە ناونیشانی [[ئامێرەکە دەوستێت|ئامێرەکە دەوەستێت]] (١٩٠٩) زۆرجار وەک سەرەتای دروستکەری چیرۆکی خەیاڵی [[دیستۆپیا]]ی تەکنەلۆژی سەیر دەکرێت. ==سەرچاوەکان== * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster}} * {{Gutenberg author |id=975|name=Edward Morgan Forster}} * {{Internet Archive author |sname=Edward Morgan Forster |sopt=t}} * {{librivox author|id=1983}} * [http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm Mary Lago Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719212129/http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm |date=19 July 2013 }} at the [[University of Missouri]] Libraries. Research papers of a Forster scholar. * [https://www.bl.uk/people/e-m-forster E M Forster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910034249/https://www.bl.uk/people/e-m-forster |date=10 September 2016 }} at the British Library * [https://findingaids.library.columbia.edu/ead/nnc-rb/ldpd_4078777 Finding aid to E.M. Forster papers at Columbia University. Rare Book & Manuscript Library.] * [http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead/00039.xml&query=Forster&query-join=and E.M. Forster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218061703/http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead%2F00039.xml&query=Forster&query-join=and |date=18 February 2012 }} at the [[Harry Ransom Center]] at the [[University of Texas at Austin]] * [http://beta.worldcat.org/archivegrid/?p=1&q=e.m.+forster+1879 Additional E.M. Forster manuscript items] are housed at various archival repositories. * [http://emforster.de/ Aspects of E. M. Forster] * [http://www.musicandmeaning.com/forster/ "Only Connect": The unofficial Forster site] * [http://society.emforster.de/ International E.M. Forster Society] * [http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=forster_e_m E. M. Forster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730233939/http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=forster_e_m |date=30 July 2020 }} at the [[The Encyclopedia of Fantasy|Encyclopedia of Fantasy]] * [http://www.sf-encyclopedia.com/entry/forster_e_m E. M. Forster] at the [[The Encyclopedia of Science Fiction|Encyclopedia of Science Fiction]] * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.theparisreview.org/interviews/5219/the-art-of-fiction-no-1-e-m-forster|journal= The Paris Review|بەرگ= Spring ١٩٥٣|issue= 1|سەردێڕ=E. M. Forster, The Art of Fiction No. 1|ڕێکەوت=بەھاری ١٩٥٣|نووسەر= P. N. Furbank & F. J. H. Haskell}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وێژە|شانشینی یەکگرتوو|شیعر|ھونەرەکان|نووسین|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{پۆلی کۆمنز|E. M. Forster}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] [[پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان]] 3vcgpvxl5abzu73wt5yxmo8jqua7w48 1588991 1588960 2026-06-06T20:01:13Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} 1588991 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{وتاری نوێ بەبێ بەسەرداچوونەوە}} }} {{Infobox writer|name=ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|birth_date=۱ی کانونی دووەمی ۱۸۷۹|death_date=۷ی حوزەیرانی ۱۹۷۰ (۹۰ ساڵ)|occupation=نووسەر (ڕۆمان، چیرۆک، یادداشت)|nationality=بەریتانی|education=[[زانکۆی کامبریج]]|genres=[[ڕیاڵیزم]]، [[مۆدێرنیزم]]، [[سیمبۆلیزم]]|image=E. M. Forster von Dora Carrington, 1924-25.jpg}} '''ئدوارد مۆرگان فۆرستەر''' لە دایکبووی ۱ی کانونی دووەمی ۱۸۷۹ نووسەرێکی بەریتانیی بوو. زیاتر بە ڕۆمانەکانی [[ژوورێک بە دیمەنێکەوە]] (١٩٠٨)، [[کۆتایی هاوارد]] (١٩١٠)، و [[ڕێڕەوێک بەرەو هیندستان]] (١٩٢٤) ناسراوە. فۆرستەر چەندین کورتە چیرۆک و گوتار و پەخشی تریشی نوسیوە، و هەروەها خاوەنی نوسینی ژیاننامە و شانۆنامەی پێشبڕکێشە. کورتە چیرۆکێکی بە ناونیشانی [[ئامێرەکە دەوستێت|ئامێرەکە دەوەستێت]] (١٩٠٩) زۆرجار وەک سەرەتای دروستکەری چیرۆکی خەیاڵی [[دیستۆپیا]]ی تەکنەلۆژی سەیر دەکرێت. ==سەرچاوەکان== * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster}} * {{Gutenberg author |id=975|name=Edward Morgan Forster}} * {{Internet Archive author |sname=Edward Morgan Forster |sopt=t}} * {{librivox author|id=1983}} * [http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm Mary Lago Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719212129/http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm |date=19 July 2013 }} at the [[University of Missouri]] Libraries. Research papers of a Forster scholar. * [https://www.bl.uk/people/e-m-forster E M Forster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910034249/https://www.bl.uk/people/e-m-forster |date=10 September 2016 }} at the British Library * [https://findingaids.library.columbia.edu/ead/nnc-rb/ldpd_4078777 Finding aid to E.M. Forster papers at Columbia University. Rare Book & Manuscript Library.] * [http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead/00039.xml&query=Forster&query-join=and E.M. Forster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218061703/http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead%2F00039.xml&query=Forster&query-join=and |date=18 February 2012 }} at the [[Harry Ransom Center]] at the [[University of Texas at Austin]] * [http://beta.worldcat.org/archivegrid/?p=1&q=e.m.+forster+1879 Additional E.M. Forster manuscript items] are housed at various archival repositories. * [http://emforster.de/ Aspects of E. M. Forster] * [http://www.musicandmeaning.com/forster/ "Only Connect": The unofficial Forster site] * [http://society.emforster.de/ International E.M. Forster Society] * [http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=forster_e_m E. M. Forster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730233939/http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=forster_e_m |date=30 July 2020 }} at the [[The Encyclopedia of Fantasy|Encyclopedia of Fantasy]] * [http://www.sf-encyclopedia.com/entry/forster_e_m E. M. Forster] at the [[The Encyclopedia of Science Fiction|Encyclopedia of Science Fiction]] * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ناونیشان=http://www.theparisreview.org/interviews/5219/the-art-of-fiction-no-1-e-m-forster|journal= The Paris Review|بەرگ= Spring ١٩٥٣|issue= 1|سەردێڕ=E. M. Forster, The Art of Fiction No. 1|ڕێکەوت=بەھاری ١٩٥٣|نووسەر= P. N. Furbank & F. J. H. Haskell}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وێژە|شانشینی یەکگرتوو|شیعر|ھونەرەکان|نووسین|کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە}} {{پۆلی کۆمنز|E. M. Forster}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٩]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٠]] [[پۆل:کەسایەتییە بەڕیتانییەکان بە ڕەگەز ئێرلەندی]] [[پۆل:نووسەرانی کورتەچیرۆکی ئینگلیز]] [[پۆل:نووسەرە مۆدێرنەکان]] f32r5yfvc12bq52oej7gvxnx84lvp8c 0 296385 1588932 1588874 2026-06-06T12:00:41Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588932 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''ئەمازۆن فایەر تی ڤی''' زنجیرەیەکە لە لێدەرە میدیایییە دیجیتاڵییەکان و [[مایکرۆ کۆنسڵ|مایکرۆ کۆنسڵەکان]] کە لەلایەن [[ئەمازۆن (کۆمپانیا)|ئەمازۆن]]ەوە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٤وە پەرەی پێدراوە.<ref name="Johnson19">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Johnson |یەکەم=Dave |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.businessinsider.com/what-is-amazon-fire-tv|سەردێڕ=Not sure which Fire TV to buy? Here's how the models actually compare. |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٠|وێبگە=[[Business Insider]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Solomon |یەکەم=Kate |ڕێکەوت=٢ی نیسانی ٢٠١٤|ناونیشان=http://www.techradar.com/news/television/amazon-fire-tv-is-amazon-s-streaming-box-1239265?src=rss&attr=all|سەردێڕ=Amazon Fire TV is Amazon's powerful new streaming box |ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Tam |یەکەم=Donna |ناونیشان=https://www.cnet.com/uk/news/amazon-unveils-streaming-video/|سەردێڕ=Amazon unveils $99 Amazon Fire TV for streaming video |ڕێکەوتی سەردان=٢ی نیسانی ٢٠١٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://screencloud.com/hardware/beginners-guide-amazon-fire-tv-stick|سەردێڕ=A Beginner’s Guide to the Amazon Fire TV Stick - ScreenCloud |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئایاری ٢٠٢٥|وێبگە=screencloud.com |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Whelton |یەکەم=Anne |ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ناونیشان=https://businessandfinance.com/november-2014-tech-update/|سەردێڕ=November 2014 Tech Update |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Business & Finance}}</ref> ئامێرەکان کەرەستەی تۆڕی بچووکن کە ناوەڕۆکی دەنگی و ڤیدیۆیی دیجیتاڵیی [[میدیای ستریمینگ|ستریمینگکراو]] لەڕێگەی [[ئینتەرنێت|ئینتەرنێتەوە]] بۆ تەلەڤیزیۆنێکی کوالێتی بەرز (High-definition) دەگوازنەوە. ھەروەھا ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدەن دەستیان بە ناوەڕۆکی ناوخۆیی بگات و [[کایەی ڤیدیۆیی|کایە ڤیدیۆیییەکان]] بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی ھاوپێچ یان کۆنتڕۆڵکەرێکی تری کایە ئەنجام بدەن، یان بە بەکارھێنانی [[ڕیمۆت کۆنتڕۆڵ]]ی [[ئەپڵیکەیشنی مۆبایل]] لەسەر ئامێرێکی تر. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Amazon Fire TV}} {{تووڵی دەروازە|کایەی ڤیدیۆیی|ئینتەرنێت|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|تەکنۆلۆژیا|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:مایکرۆ کۆنسڵەکان]] 0a27bhi7dx8g1oq3jtlbpq504w93vgi 0 296388 1588933 1588856 2026-06-06T12:00:51Z AramBot 39807 بۆت: پارامەترە واڵاکان لابران؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588933 wikitext text/x-wiki {{سەبارەت بە|میرەکەی سۆران|میرەکەی [[میرنشینی حەکاری|ھەکاری]]|عیززەددین شێری ھەکاری}} {{Infobox royalty|name=میر عیززەددین شێر{{ھن}} میر عیززەددین|title={{Script/Arabic|[[میر (نازناو)|میر]]}}|reign=؟–١٥٣٤|predecessor=[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]]|successor=[[میر سەیفەددینی سۆران]]|issue=قوولی بەگ{{ھن}}میر عیسا{{ھن}}میر سەیفەددین|full name={{Script/Arabic|میر عیززەددین کوڕی میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ کوڕی میر عیسا}}|royal house=[[File:Soran Empire flag in the shape of coat of arms.png|Soran Emirate flag|15px]] [[میرانی سۆران]]|father=[[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]]|religion=[[ئیسلام]]|succession={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر (نازناو)|میر]]ی [[میرنشینی سۆران|سۆران]]|image=NiniveNabiYunisOutside.jpg|caption=<small>باس لەوە دەکرێت کە میر عیززەددین چەند مزگەوت و مەدرەسەیەک (فێرگەیەک)یشی لە شاری [[کەرکووک]] دروست کردبێت، بە ھەمان شێوە لە [[ھەولێر]]یش، بەڵام دیار نییە کامە مەدرەسە و مزگەوتانەن بە تەواوەتی. ھەروەھا باس لەوە دەکرێت کە قوببەی [[مزگەوتی نەبی یوونس]]یشی نوێ کردبێتەوە.<small/>|death_date=١٥٣٤|death_place=ھەولێر (؟)}} '''میر عیززەددین کوڕی میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ'''، ناسراو بە '''میر عیززەددین''' یان '''میر عیززەدین شێر''' یەکێک بوو لە میرەکانی [[میرنشینی سۆران]] لە سەدەی ١٦یەم، کە بە نزیکەیی لە دەیەی ١٥٣٠ لە [[ھەولێر|ھەولێرەوە]] حکومڕانیی میرنشینی سۆرانی دەکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF|سەردێڕ=شەڕەفنامە|پەڕەکان=٣٤٠–٣٤١}}</ref> میر عیززەددین شێر کوڕی [[میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ|میر سەیدی]] بوو، کە لە شەقڵاوەوە حکومڕانیی دەکرد. میر عیززەددین شێر شاری [[ھەولێری]] کرد بە ناوەندی میرنشین و بۆ ماوەیەک لەوێوە حکومڕانیی سۆرانی کرد.<ref name=":2">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=محەممەد ئەمین زەکی بەگ|ناونیشان=https://books.vejin.net/ck/text/28485|سەردێڕ=کورد و کوردستان، میرنشینی سۆران|ساڵ=١٩٣١|بەرگ=٢}}</ref> میر عیززەددین دوو برای ھەبوو، بە ناوەکانی سەیفەددین و سولەیمان، سەیفەددین ھەر زوو بە گەنجی کۆچی دواییی کرد.<ref name=":1" /> زۆربەی سەرنجەکان لەسەر میر عیززەددین شێری سۆران بۆ ١٥٣٤ دەگەڕێتەوە کاتێک سوڵتان [[سولەیمان قانوونی|سولەیمانی قانوونی]] دەگەڕایەوە لە [[گرتنی بەغدا (١٥٣٤)|گرتنی بەغدا (لە ١٥٣٤)]]. کاتێک کە سوڵتان سولەیمانی قانوونی دەگەڕایەوە، فەرمانی کوشتنی میر عیززەددین شێری دەرکرد و میر عیززەددین لەسێدارەدرا. دەگوترێ کە بەھۆی تۆمەت ھەڵبەستنێک بووە بۆ میر عیززەددین،<ref name=":2" /> لە کاتێکدا ھەندێک سەرچاوە باس لەوە دەکەن کە میر عیززەددین میری ناوچەیەکی بەرفراوان بووە و وەکوو دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی کاری کردووە، بەڵام ژێربەژێر دەستی لەگەڵ [[سەفەوییەکان|دەوڵەتی سەفەوی]] ھەبووە، ھەربۆیە فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو لەلایەن سولەیمانی قانوونی.<ref name=":7">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Guli |یەکەم=Nizar |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Mîrnişînên Dasin ȗ Şêxan li Serdemê Osmanîyan (1515- 1750) Vêkolîneke Dokûmenkarî- The Emirate of Dasin and Sheikhan in the Ottoman Era 1515-1755 A Documentary Study |ناونیشان=https://www.academia.edu/127632052/M%C3%AErni%C5%9F%C3%AEn%C3%AAn_Dasin_%C8%97_%C5%9E%C3%AAxan_li_Serdem%C3%AA_Osman%C3%AEyan_1515_1750_V%C3%AAkol%C3%AEneke_Dok%C3%BBmenkar%C3%AE_The_Emirate_of_Dasin_and_Sheikhan_in_the_Ottoman_Era_1515_1755_A_Documentary_Study |journal=Peywend}}</ref> سوڵتان سولەیمانیش ھەولێر و دەوروبەری دا بە [[حوسێن بەگی داسنی|حوسێن بەگی داسنیی]] میری [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]] و بۆ ساڵی ١٥٣٥، حوسێن بەگ لە ھەولێر حوکمی کرد. بەڵام پاش ماوەیەک لە کوشتنی میر عیززەددین، براکەی، میر سولەیمانیش کۆچی دواییی کرد، ھەر لەبەر ئەمەش، فەرماندرا، کە تەواوی ناوچەی سۆران بە سەنجەقی ھەولێرەوە گرێبدرێ و میرنشینی سۆرانیش لە دەست میراتگرە ھێڵییەکەی دەرچوو و ھەڵوەشایەوە و تەواوی ناوچەی سۆران خرایە سەر [[میرنشینی شێخان|میرنشینی داسنی]].<ref name=":1" /><ref name=":7" />{{Sfn|Lescot|1938}}{{Sfn|Gülcü|2016}} == پاشھات == ئیدی میر عیززەددین کوژرا و ھەولێر و ناوچەکانی سۆران بە میرنشینی داسنیی ئێزدی گرێدرا. دوای ماوەیەک، ئەندامێکی بنەماڵەی سۆران بە ناوی [[میر سەیفەددینی سۆران|میر سەیفەددین]] دەرکەوت و ئەو بووە ھۆی دامەزراندنەوەی میرنشینی سۆران، کە دەکات بە کوڕی ئامۆزای میر عیززەددین شێر، چەند جارێک ھێرشی کردە سەر حوسێن بەگی داسنی، بەڵام ھەموو جارێک تێکشکا. میر سەیفەددینیش پەنای بۆ بێگە بەگی میری [[ئەردەڵان]] برد، بەڵام یارمەتیی نەدا. پشتگیرییە چاوەڕوانکراوەکە بەدی نەھات، ھەربۆیە میر سەیفەددین گەڕایەوە بۆ سۆران. لەو کاتەدا حوسێن بەگ داسنی لەوێ ئامادە نەبوو.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |سەردێڕ=Hussein Beg Dasini und die Schlacht um Arbil |ناونیشان=https://www.ezidipress.com/blog/hussein-beg-dasini-und-die-schlacht-um-arbil/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ |وێبگە=ÊzîdîPress |زمان=de}}</ref> میر سەیفەدین ئەمەی قۆستەوە و توانیی زۆربەی ھۆزە کوردییەکانی ئەوێ یەکبخات و بە ژمارەیەکی زۆر شەڕکەرەوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێک بکات و [[شەڕی ھەولێر (١٥٣٤)|ھێرشی کردە]] سەر [[ھەولێر]].<ref name=":0" /><ref name=":7" /> لە کۆتاییدا میر سەیفەددین ھێزێکی لە سۆران کۆکردەوە و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد و ھێرشی کردە سەر ھەولێر، لە کاتێکدا [[حوسێن بەگی داسنی]] ئامادە نەبوو. دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و حوسێن بەگی ناچار کرد بە ڕێپێوان بگەڕێتەوە دژی. لە شەڕی دواتردا میر سەیفەددین ھێزەکانی داسنیی تێکشکاند. ئەو گێڕانەوەیەی ڕۆجەر لێسکۆت کە تاوەکوو ئێستا پارێزراوە باس لەوە دەکات کە بە نزیکەیی ٥٠٠ پیاوی داسنیی ئێزدی کوژران و میر سەیفەددین غەنیمەتێکی بەرچاوی دووژمنیشی برد لە کەلوپەل و کاڵا و چەکەکانی دووژمن.{{Sfn|Lescot|1938}} ئەردنچ گووڵجوو پوختەیەکی ھاوشێوە بە زمانی تورکی باسدەکات و باس لەوە دەکات کە میر سەیفەددین ھەولێری گرتووە و حوسێن بەگی داسنی شکستی ھێناوە و نزیکەی ٥٠٠ ئێزیدیی پێشەنگ کوژران. گووڵجوو ھەروەھا باس لەوە دەکات کە حوسێن بەگ دواتر چەند ھەوڵێکی دا بۆ وەرگرتنەوەی ھەولێر، بەڵام شکستی ھێنا و ھەولێر و زەوییەکانی سۆران لە دەستی میر سەیفەددین مانەوە.{{Sfn|Gülcü|2016}} == سەرچاوەکان == <references /> {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|مێژوو|کوردستان|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:میرەکانی سۆران]] [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:مردووانی ١٥٣٤]] [[پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نەزانراو]] [[پۆل:لەدایکبووانی ?]] [[پۆل:کوردەکانی عوسمانی]] [[پۆل:کوردەکانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:مردووانی سەدەی ١٦یەم]] [[پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٦یەم لە ئاسیا]] [[پۆل:لەسێدارەدراوانی کورد]] p18bfwsdox0zfv2m8tn70tdb5ekgrvq 0 296389 1588941 1588923 2026-06-06T14:32:10Z MeerFarhad97 74793 1588941 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ۱Q۸٤ | author = [[هاروکی موراکامی]] | language = ژاپۆنی | genre = [[مێژووی جێگرەوە]]، [[جیهانی جیاواز]]، [[ڕیالیزمی جادوویی]] | isbn = 978-0-307-59331-3 | published = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩ }}'''١Q٨٤''' بە زمانی [[ژاپۆنی]]: (いちきゅうはちよん) ڕۆمانێکی ژاپۆنییە لە نوسینی [[هاروکی موراکامی]]، کە لە نێوان ساڵەکانی ۲۰۰۹ بۆ ۲۰۱۰ بە سێ بەش لە چاپ دراوە. کتێبەکە فۆکەس دەخاتە سەر ساڵی ۱۹۸٤ێکی خەیاڵی و بەراوردی دەکات بە ڕاستییەکان.[[پەڕگە:1Q84.jpg|چەپ|210x210پیکسڵ]] == سەرچاوەکان == * [http://1q84.shinchosha.co.jp/ Official site] {{in lang|ja}} * [http://www.randomhouse.com/features/murakami/site.php?id=xml/books/1q84/about.xml Random House's site for the American edition] * [https://www.youtube.com/watch?v=ICjVqeKw10g Book trailer for American edition] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|ژاپۆن|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|1Q84}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ژاپۆنی]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:خەیاڵی دیستۆپی]] [[پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە جڵەوکردنی عەقڵ]] [[پۆل:پڕوپاگەندە لە خەیاڵدا]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکانی ٢٠١٠]] k3ymx6wuvg7v70qcwltqhsiv0vjdob4 1588974 1588941 2026-06-06T17:01:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەکانی [[دەروازە:وێژە|وێژە]]، [[دەروازە:دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠٠٠]] و [[دەروازە:دەیەی ٢٠١٠|دەیەی ٢٠١٠]] 1588974 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ۱Q۸٤ | author = [[هاروکی موراکامی]] | language = ژاپۆنی | genre = [[مێژووی جێگرەوە]]، [[جیهانی جیاواز]]، [[ڕیالیزمی جادوویی]] | isbn = 978-0-307-59331-3 | published = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩ }}'''١Q٨٤''' بە زمانی [[ژاپۆنی]]: (いちきゅうはちよん) ڕۆمانێکی ژاپۆنییە لە نوسینی [[هاروکی موراکامی]]، کە لە نێوان ساڵەکانی ۲۰۰۹ بۆ ۲۰۱۰ بە سێ بەش لە چاپ دراوە. کتێبەکە فۆکەس دەخاتە سەر ساڵی ۱۹۸٤ێکی خەیاڵی و بەراوردی دەکات بە ڕاستییەکان.[[پەڕگە:1Q84.jpg|چەپ|210x210پیکسڵ]] == سەرچاوەکان == * [http://1q84.shinchosha.co.jp/ Official site] {{in lang|ja}} * [http://www.randomhouse.com/features/murakami/site.php?id=xml/books/1q84/about.xml Random House's site for the American edition] * [https://www.youtube.com/watch?v=ICjVqeKw10g Book trailer for American edition] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|ژاپۆن|کۆمەڵگا|وێژە|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|1Q84}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ژاپۆنی]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:خەیاڵی دیستۆپی]] [[پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە جڵەوکردنی عەقڵ]] [[پۆل:پڕوپاگەندە لە خەیاڵدا]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکانی ٢٠١٠]] 2mjwxp7bpzfxc6wa6aiygz8ntfxe8w2 1588987 1588974 2026-06-06T20:00:33Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1588987 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox book | name = ۱Q۸٤ | author = [[هاروکی موراکامی]] | language = ژاپۆنی | genre = [[مێژووی جێگرەوە]]، [[جیهانی جیاواز]]، [[ڕیالیزمی جادوویی]] | isbn = 978-0-307-59331-3 | published = ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٩ }}'''١Q٨٤''' بە زمانی [[ژاپۆنی]]: (いちきゅうはちよん) ڕۆمانێکی ژاپۆنییە لە نوسینی [[هاروکی موراکامی]]، کە لە نێوان ساڵەکانی ۲۰۰۹ بۆ ۲۰۱۰ بە سێ بەش لە چاپ دراوە. کتێبەکە فۆکەس دەخاتە سەر ساڵی ۱۹۸٤ێکی خەیاڵی و بەراوردی دەکات بە ڕاستییەکان.[[پەڕگە:1Q84.jpg|چەپ|210x210پیکسڵ]] == سەرچاوەکان == * [http://1q84.shinchosha.co.jp/ Official site] {{in lang|ja}} * [http://www.randomhouse.com/features/murakami/site.php?id=xml/books/1q84/about.xml Random House's site for the American edition] * [https://www.youtube.com/watch?v=ICjVqeKw10g Book trailer for American edition] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|ژاپۆن|کۆمەڵگا|وێژە|دەیەی ٢٠٠٠|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|1Q84}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ژاپۆنی]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکان]] [[پۆل:خەیاڵی دیستۆپی]] [[پۆل:خەیاڵ سەبارەت بە جڵەوکردنی عەقڵ]] [[پۆل:پڕوپاگەندە لە خەیاڵدا]] [[پۆل:ڕۆمانە ژاپۆنییەکانی ٢٠١٠]] 2nlpy83nzudbdr19pjenc8vzbw3r7lr 0 296390 1588930 1588924 2026-06-06T12:00:21Z AramBot 39807 بۆت: چاکسازیی ژمارەکان؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588930 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:KurdishTranslationOfPedroParamo.jpg|چەپ|251x251پیکسڵ|alt=پێدرۆ پارامۆ|بەرگی پێدرۆ پارامۆ بە وەرگێڕدراوی کوردی کە لەلایەن دەزگای ماڵی وەفاییەوە چاپ کراوە. ]] {{زانیاریی کتێب|نووسەر=خوان ڕۆڵفۆ|ناونیشانی سەرەکی=پێدرۆ پارامۆ|وڵات=[[مەکسیک]]|زمان=ئیسپانی|ڕێکەوتی دەرچوون=۱۹٥٥|لاپەڕەکان=۱۳٦ لاپەڕە}} '''پێدرۆ پارامۆ''' ڕۆمانێکی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆیە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٥دا چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم ڕۆمانە ڕەگ و ڕیشەی کولتووری مەکسیکی و بیروباوەڕەکانی لەسەر ژیانی دوای مردن لە ڕێگەی کارەکتەرە قووڵە ئاڵۆزەکان و ڕۆحانیەت و گواستنەوەی بەردەوام لە نێوان کایە/ڕەهەندەکاندا پیشان دەدات کە کرۆنۆلۆژییەکی ناهێڵی لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter=The Ghosts of Comala: Haunted Meaning in Pedro Páramo (Introduction) |شوێنی بڵاوکردنەوە=[[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]], United States of America |translator=Margaret Sayers Peden |بڵاوکەرەوە=[[University of Texas Press]] ([[University of Texas at Austin]]) |ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Pedro Páramo |یەکەم=Danny J. |دوایین=Anderson |editor1-first=Juan |editor1-last=Rulfo |ناونیشان=http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |format=PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20021201224709/http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧١٢١-٥}} *Zepeda, Jorge. [http://clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm ''La recepción inicial de Pedro Páramo (1955–1963)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203055047/http://www.clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm |date=2007-02-03 }}. México: Fundación Juan Rulfo / Editorial RM, 2005. 378 pp.&nbsp;{{ISBN|968-5208-44-1}}. == بەستەرە دەرەکییەکان == *{{IMDb title|qid=Q7159883|id=tt0062108|title=Pedro Páramo (1967)}} *{{IMDb title|qid=Q129715009|id=tt0329492|title=Pedro Páramo (1978)}} *{{IMDb title|qid=Q129715023|id=tt0341516|title=Pedro Páramo (1981)}} *{{IMDb title|qid=Q127850160|id=tt27717667|title=Pedro Páramo (2024)}} *''[https://archive.today/20240524155501/https://www.webcitation.org/5knv4yZb5?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/pp/pp.html Pedro Páramo (2004)]'' the theatre by [https://archive.today/20240524155425/https://www.webcitation.org/5knv4nq1e?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/index.html Theatre Formation Paribartak] of India * [http://alextorio.bandcamp.com/album/ghosts-of-comala ''Ghosts of Comala (2012)''], Alex Torío studio album inspired by the novel *[https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1981-02-03_10_5/page/n68/mode/1up ''Pedro Páramo'' (1979)] Review of 1981 Boston stage production, adapted by [[Sidney Goldfarb]] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|مەکسیک|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Pedro Paramo}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئیسپانی]] [[پۆل:ڕۆمانە مەکسیکییەکان]] [[پۆل:‌ڕۆمانەکانی ١٩٥٥]] 8a9nfxp3ai7dzgd2e4fdr27nt8f0eg4 1588957 1588930 2026-06-06T16:02:39Z AramBot 39807 بۆت: گۆڕینی بەستەری پۆلی کۆمنز لە [[:Commons:Category:Pedro Paramo|Pedro Paramo]] بۆ [[:Commons:Category:Pedro Páramo|Pedro Páramo]] 1588957 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:KurdishTranslationOfPedroParamo.jpg|چەپ|251x251پیکسڵ|alt=پێدرۆ پارامۆ|بەرگی پێدرۆ پارامۆ بە وەرگێڕدراوی کوردی کە لەلایەن دەزگای ماڵی وەفاییەوە چاپ کراوە. ]] {{زانیاریی کتێب|نووسەر=خوان ڕۆڵفۆ|ناونیشانی سەرەکی=پێدرۆ پارامۆ|وڵات=[[مەکسیک]]|زمان=ئیسپانی|ڕێکەوتی دەرچوون=۱۹٥٥|لاپەڕەکان=۱۳٦ لاپەڕە}} '''پێدرۆ پارامۆ''' ڕۆمانێکی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆیە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٥دا چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم ڕۆمانە ڕەگ و ڕیشەی کولتووری مەکسیکی و بیروباوەڕەکانی لەسەر ژیانی دوای مردن لە ڕێگەی کارەکتەرە قووڵە ئاڵۆزەکان و ڕۆحانیەت و گواستنەوەی بەردەوام لە نێوان کایە/ڕەهەندەکاندا پیشان دەدات کە کرۆنۆلۆژییەکی ناهێڵی لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter=The Ghosts of Comala: Haunted Meaning in Pedro Páramo (Introduction) |شوێنی بڵاوکردنەوە=[[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]], United States of America |translator=Margaret Sayers Peden |بڵاوکەرەوە=[[University of Texas Press]] ([[University of Texas at Austin]]) |ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Pedro Páramo |یەکەم=Danny J. |دوایین=Anderson |editor1-first=Juan |editor1-last=Rulfo |ناونیشان=http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |format=PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20021201224709/http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧١٢١-٥}} *Zepeda, Jorge. [http://clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm ''La recepción inicial de Pedro Páramo (1955–1963)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203055047/http://www.clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm |date=2007-02-03 }}. México: Fundación Juan Rulfo / Editorial RM, 2005. 378 pp.&nbsp;{{ISBN|968-5208-44-1}}. == بەستەرە دەرەکییەکان == *{{IMDb title|qid=Q7159883|id=tt0062108|title=Pedro Páramo (1967)}} *{{IMDb title|qid=Q129715009|id=tt0329492|title=Pedro Páramo (1978)}} *{{IMDb title|qid=Q129715023|id=tt0341516|title=Pedro Páramo (1981)}} *{{IMDb title|qid=Q127850160|id=tt27717667|title=Pedro Páramo (2024)}} *''[https://archive.today/20240524155501/https://www.webcitation.org/5knv4yZb5?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/pp/pp.html Pedro Páramo (2004)]'' the theatre by [https://archive.today/20240524155425/https://www.webcitation.org/5knv4nq1e?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/index.html Theatre Formation Paribartak] of India * [http://alextorio.bandcamp.com/album/ghosts-of-comala ''Ghosts of Comala (2012)''], Alex Torío studio album inspired by the novel *[https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1981-02-03_10_5/page/n68/mode/1up ''Pedro Páramo'' (1979)] Review of 1981 Boston stage production, adapted by [[Sidney Goldfarb]] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|مەکسیک|کۆمەڵگا}} {{پۆلی کۆمنز|Pedro Páramo}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئیسپانی]] [[پۆل:ڕۆمانە مەکسیکییەکان]] [[پۆل:‌ڕۆمانەکانی ١٩٥٥]] mphmhindfmky5phnq1x75m1ww5dbwj6 1588972 1588957 2026-06-06T17:01:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:وێژە|وێژە]] 1588972 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:KurdishTranslationOfPedroParamo.jpg|چەپ|251x251پیکسڵ|alt=پێدرۆ پارامۆ|بەرگی پێدرۆ پارامۆ بە وەرگێڕدراوی کوردی کە لەلایەن دەزگای ماڵی وەفاییەوە چاپ کراوە. ]] {{زانیاریی کتێب|نووسەر=خوان ڕۆڵفۆ|ناونیشانی سەرەکی=پێدرۆ پارامۆ|وڵات=[[مەکسیک]]|زمان=ئیسپانی|ڕێکەوتی دەرچوون=۱۹٥٥|لاپەڕەکان=۱۳٦ لاپەڕە}} '''پێدرۆ پارامۆ''' ڕۆمانێکی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆیە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٥دا چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم ڕۆمانە ڕەگ و ڕیشەی کولتووری مەکسیکی و بیروباوەڕەکانی لەسەر ژیانی دوای مردن لە ڕێگەی کارەکتەرە قووڵە ئاڵۆزەکان و ڕۆحانیەت و گواستنەوەی بەردەوام لە نێوان کایە/ڕەهەندەکاندا پیشان دەدات کە کرۆنۆلۆژییەکی ناهێڵی لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter=The Ghosts of Comala: Haunted Meaning in Pedro Páramo (Introduction) |شوێنی بڵاوکردنەوە=[[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]], United States of America |translator=Margaret Sayers Peden |بڵاوکەرەوە=[[University of Texas Press]] ([[University of Texas at Austin]]) |ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Pedro Páramo |یەکەم=Danny J. |دوایین=Anderson |editor1-first=Juan |editor1-last=Rulfo |ناونیشان=http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |format=PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20021201224709/http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧١٢١-٥}} *Zepeda, Jorge. [http://clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm ''La recepción inicial de Pedro Páramo (1955–1963)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203055047/http://www.clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm |date=2007-02-03 }}. México: Fundación Juan Rulfo / Editorial RM, 2005. 378 pp.&nbsp;{{ISBN|968-5208-44-1}}. == بەستەرە دەرەکییەکان == *{{IMDb title|qid=Q7159883|id=tt0062108|title=Pedro Páramo (1967)}} *{{IMDb title|qid=Q129715009|id=tt0329492|title=Pedro Páramo (1978)}} *{{IMDb title|qid=Q129715023|id=tt0341516|title=Pedro Páramo (1981)}} *{{IMDb title|qid=Q127850160|id=tt27717667|title=Pedro Páramo (2024)}} *''[https://archive.today/20240524155501/https://www.webcitation.org/5knv4yZb5?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/pp/pp.html Pedro Páramo (2004)]'' the theatre by [https://archive.today/20240524155425/https://www.webcitation.org/5knv4nq1e?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/index.html Theatre Formation Paribartak] of India * [http://alextorio.bandcamp.com/album/ghosts-of-comala ''Ghosts of Comala (2012)''], Alex Torío studio album inspired by the novel *[https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1981-02-03_10_5/page/n68/mode/1up ''Pedro Páramo'' (1979)] Review of 1981 Boston stage production, adapted by [[Sidney Goldfarb]] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|مەکسیک|کۆمەڵگا|وێژە}} {{پۆلی کۆمنز|Pedro Páramo}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئیسپانی]] [[پۆل:ڕۆمانە مەکسیکییەکان]] [[پۆل:‌ڕۆمانەکانی ١٩٥٥]] 19b6rnjwh7t8kl7v9pigo8hjsqoxlj8 1588989 1588972 2026-06-06T20:00:53Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1588989 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} [[پەڕگە:KurdishTranslationOfPedroParamo.jpg|چەپ|251x251پیکسڵ|alt=پێدرۆ پارامۆ|بەرگی پێدرۆ پارامۆ بە وەرگێڕدراوی کوردی کە لەلایەن دەزگای ماڵی وەفاییەوە چاپ کراوە. ]] {{زانیاریی کتێب|نووسەر=خوان ڕۆڵفۆ|ناونیشانی سەرەکی=پێدرۆ پارامۆ|وڵات=[[مەکسیک]]|زمان=ئیسپانی|ڕێکەوتی دەرچوون=۱۹٥٥|لاپەڕەکان=۱۳٦ لاپەڕە}} '''پێدرۆ پارامۆ''' ڕۆمانێکی نووسەری مەکسیکی خوان ڕۆڵفۆیە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٥دا چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم ڕۆمانە ڕەگ و ڕیشەی کولتووری مەکسیکی و بیروباوەڕەکانی لەسەر ژیانی دوای مردن لە ڕێگەی کارەکتەرە قووڵە ئاڵۆزەکان و ڕۆحانیەت و گواستنەوەی بەردەوام لە نێوان کایە/ڕەهەندەکاندا پیشان دەدات کە کرۆنۆلۆژییەکی ناهێڵی لەخۆدەگرێت. == سەرچاوەکان == *{{بیرخستنەوەی کتێب|chapter=The Ghosts of Comala: Haunted Meaning in Pedro Páramo (Introduction) |شوێنی بڵاوکردنەوە=[[Austin, Texas|Austin]], [[Texas]], United States of America |translator=Margaret Sayers Peden |بڵاوکەرەوە=[[University of Texas Press]] ([[University of Texas at Austin]]) |ساڵ=٢٠٠٢|سەردێڕ=Pedro Páramo |یەکەم=Danny J. |دوایین=Anderson |editor1-first=Juan |editor1-last=Rulfo |ناونیشان=http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |format=PDF |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20021201224709/http://www.utexas.edu/utpress/excerpts/rulped-intro.html |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٩٢-٧٧١٢١-٥}} *Zepeda, Jorge. [http://clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm ''La recepción inicial de Pedro Páramo (1955–1963)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203055047/http://www.clubcultura.com/clubliteratura/clubescritores/juanrulfo/especial_recep.htm |date=2007-02-03 }}. México: Fundación Juan Rulfo / Editorial RM, 2005. 378 pp.&nbsp;{{ISBN|968-5208-44-1}}. == بەستەرە دەرەکییەکان == *{{IMDb title|qid=Q7159883|id=tt0062108|title=Pedro Páramo (1967)}} *{{IMDb title|qid=Q129715009|id=tt0329492|title=Pedro Páramo (1978)}} *{{IMDb title|qid=Q129715023|id=tt0341516|title=Pedro Páramo (1981)}} *{{IMDb title|qid=Q127850160|id=tt27717667|title=Pedro Páramo (2024)}} *''[https://archive.today/20240524155501/https://www.webcitation.org/5knv4yZb5?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/pp/pp.html Pedro Páramo (2004)]'' the theatre by [https://archive.today/20240524155425/https://www.webcitation.org/5knv4nq1e?url=http://www.geocities.com/paribartakss/TFP/index.html Theatre Formation Paribartak] of India * [http://alextorio.bandcamp.com/album/ghosts-of-comala ''Ghosts of Comala (2012)''], Alex Torío studio album inspired by the novel *[https://archive.org/details/sim_boston-phoenix_1981-02-03_10_5/page/n68/mode/1up ''Pedro Páramo'' (1979)] Review of 1981 Boston stage production, adapted by [[Sidney Goldfarb]] {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|مەکسیک|کۆمەڵگا|وێژە}} {{پۆلی کۆمنز|Pedro Páramo}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئیسپانی]] [[پۆل:ڕۆمانە مەکسیکییەکان]] [[پۆل:‌ڕۆمانەکانی ١٩٥٥]] oeu7kajj0bdazpgcipt4i47d30afb0v 118 296392 1588984 1588926 2026-06-06T19:19:43Z Sakura emad 42467 Sakura emad پەڕەی [[صابر نامق زێباری]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[ڕەشنووس:صابر نامق زێباری]]: بەپێی وتووێژی پەڕە: بڕوانە [[لێدوانی_بەکارھێنەر:Thehamazebari]] 1588926 wikitext text/x-wiki {{سخ-و٧|ئاگاداری=بەڵێ}} '''صابر نامق زێباری''' ناسراو بە '''عقید صابر نامق جێبرانی''' (لەدایکبووی [[1962]] لە گوندی جێبران، [[باشووری کوردستان]]) ئەفسەرێکی باڵا و فەرماندەیەکی مەیدانیی دیاری هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانە. ناوبراو بە پلەی عەقید لە چوارچێوەی هێزەکانی یەکەی 80ی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە خزمەت دەکات. جگە لە پێگە سەربازییەکەی، وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی، ماقوڵ و ڕیشسپی لە ناو عەشیرەتی زێباری و دەڤەری [[ئاکرێ]] و [[شێخان (قەزا)|شێخان]] ناسراوە و خاوەن پێگەیە. [[پەڕگە: Sabir Namig Zebari.jpg⁠.jpg |. عەقید صابر نامق زێباری لە ڕیزەکانی هێزەکانی پێشمەرگە]] == پاشخان و سەرەتای ژیان == صابر نامق لە ساڵی 1962 لە گوندی جێبران، کە دەکەوێتە بناری چیای ستراتیژیی مەقلوب، لەدایکبووە. قۆناغی منداڵی و سەرەتای ژیانی هاوکات بوو لەگەڵ ئاڵۆزییە سیاسی و سەربازییەکانی باشووری کوردستان. لە ساڵی 1975، لە ئەنجامی سیاسەتی کۆچی زۆرەملێ (تەعریب)، خێزانەکەی هاوشێوەی سەدان خێزانی تری ناوچەکە ناچار بە جێهێشتنی گوندەکەیان کران و بۆ کۆمەڵگای زۆرەملێی چرە گواسترانەوە. ئەم قۆناغە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر دروستبوونی هزر و بیروباوەڕی نیشتمانیی ناوبراو هەبوو. == ژیانی سەربازی و خەباتی پێشمەرگایەتی == دوای سەرکوتکردنی ڕژێم و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی مەزنی گەلی کوردستان لە بەهاری ساڵی [[ڕاپەڕین|1991]]، سابیر نامق بڕیاری دا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە بکات بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی قەوارەی هەرێمی کوردستان. ناوبراو بە درێژایی زیاتر لە 33 ساڵ خزمەتی بەردەوام، لە ناوچە و هێزە جیاوازەکانی پێشمەرگە لە سنووری ئاکرێ و مەقلوب ئەرکی جۆراوجۆری فەرماندەیی و سەربازیی ڕاپەڕاندووە. بەهۆی لێهاتوویی و ئەزموونە مەیدانییەکەیەوە، پلە سەربازییەکانی بڕیوە: * لە ساڵی [[2014]] پلەی سەربازیی «موقەدەم» (Lieutenant Colonel)ی پێبەخشرا. * دواتر بەهۆی بەردەوامی لە خزمەت و سەرکردایەتیکردنی سەرکوتووانەی هێزەکان، بەرزکرایەوە بۆ پلەی «عەقید» (Colonel). * ناوبراو بۆ ماوەیەکی درێژ لە فەرماندەی سپیلکی هێزی 2 خزمەتی کردووە . == بەشداری لە شەڕی دژی داعش (2014–2017) == لە هاوینی ساڵی 2014، کاتێک چەکدارانی ڕێکخراوی تیرۆریستی [[داعش]] هێرشیان کردە سەر سنوورەکانی هەرێمی کوردستان، عەقید صابر نامق وەک فەرماندەیەکی مەیدانی ئامادەیی هەبوو لە بەرەکانی پێشەوەی شەڕ بۆ بەرگریکردن لە خاک و هاوڵاتیانی کوردستان. ناوبراو بەشدارییەکی کارای لە پڕۆسە سەربازییەکان و ڕزگارکردنەوەی ناوچە داگیرکراوەکاندا کرد لە چەندین میحوەری جیاواز و گرنگدا، لەوانە: * '''میحوەری تلسقوف و باشیک:''' بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەوییەکانی داعش بەرەو سنووری پارێزگای دهۆک. * '''میحوەری زوممار و ڕەبیعە:''' بەشداریکردن لە شەڕە قورسەکانی کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچە ستراتیژییەکانی هاوسنوور لەگەڵ سووریا. * '''میحوەری سنونێ و شنگال:''' پێشکەشکردنی پشتگیری سەربازی بۆ ڕزگارکردنی خوشک و برایانی ئێزدی و پاککردنەوەی چیای شنگال. * '''میحوەری سحێلا، کەسکێ، و عیونات:''' پاراستنی هێڵە سنوورییەکان و تێکشکاندنی هێرشە خۆکوژییەکانی دوژمن. == پێگەی کۆمەڵایەتی و جڤاکی == عەقید صابر نامق، هاوشانی کارە سەربازییەکانی، هەمیشە وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی خاوەن متمانە لە نێو دانیشتووانی ناوچەی شێخان و ئاکرێ و لەناو عەشیرەتی زێباریدا ناسراوە. لە ئێستادا کە لە کۆمەڵگای چرە نیشتەجێیە، کاتەکانی تەرخان کردووە بۆ خزمەتکردنی خەڵک و بەشداریکردنی کارا لە چارەسەرکردنی کێشە عەشایەری و کۆمەڵایەتییەکان، نزیککردنەوەی لایەنەکان و چەسپاندنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی، کە بەهۆی ئەم کارانەیەوە وەک ڕێدین‌سپی (ڕیشسپی)یەکی جێگەی ڕێز سەیر دەکرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پۆلێنەکان == [[پۆل:لەدایکبووانی 1962]] [[پۆل:خەڵکی ئاکرێ]] [[پۆل:خەڵکی شێخان]] [[پۆل:پێشمەرگە]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی شەڕی داعش]] [[پۆل:ئەفسەرانی پێشمەرگە]] 9569sx6d8f37j4me90scnevfb8a5fb7 1588985 1588984 2026-06-06T19:20:05Z Sakura emad 42467 پێداچوونەوەی 1588921ی گەڕاندەوە بۆ پێداچوونەوەی [[Special:Contributions/Thehamazebari|Thehamazebari]] ([[en:User:BrandonXLF/Restorer|گەڕاندنەوە]]) 1588985 wikitext text/x-wiki '''صابر نامق زێباری''' ناسراو بە '''عقید صابر نامق جێبرانی''' (لەدایکبووی [[1962]] لە گوندی جێبران، [[باشووری کوردستان]]) ئەفسەرێکی باڵا و فەرماندەیەکی مەیدانیی دیاری هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانە. ناوبراو بە پلەی عەقید لە چوارچێوەی هێزەکانی یەکەی 80ی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە خزمەت دەکات. جگە لە پێگە سەربازییەکەی، وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی، ماقوڵ و ڕیشسپی لە ناو عەشیرەتی زێباری و دەڤەری [[ئاکرێ]] و [[شێخان (قەزا)|شێخان]] ناسراوە و خاوەن پێگەیە. [[پەڕگە: Sabir Namig Zebari.jpg⁠.jpg |. عەقید صابر نامق زێباری لە ڕیزەکانی هێزەکانی پێشمەرگە]] == پاشخان و سەرەتای ژیان == صابر نامق لە ساڵی 1962 لە گوندی جێبران، کە دەکەوێتە بناری چیای ستراتیژیی مەقلوب، لەدایکبووە. قۆناغی منداڵی و سەرەتای ژیانی هاوکات بوو لەگەڵ ئاڵۆزییە سیاسی و سەربازییەکانی باشووری کوردستان. لە ساڵی 1975، لە ئەنجامی سیاسەتی کۆچی زۆرەملێ (تەعریب)، خێزانەکەی هاوشێوەی سەدان خێزانی تری ناوچەکە ناچار بە جێهێشتنی گوندەکەیان کران و بۆ کۆمەڵگای زۆرەملێی چرە گواسترانەوە. ئەم قۆناغە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر دروستبوونی هزر و بیروباوەڕی نیشتمانیی ناوبراو هەبوو. == ژیانی سەربازی و خەباتی پێشمەرگایەتی == دوای سەرکوتکردنی ڕژێم و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی مەزنی گەلی کوردستان لە بەهاری ساڵی [[ڕاپەڕین|1991]]، سابیر نامق بڕیاری دا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە بکات بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی قەوارەی هەرێمی کوردستان. ناوبراو بە درێژایی زیاتر لە 33 ساڵ خزمەتی بەردەوام، لە ناوچە و هێزە جیاوازەکانی پێشمەرگە لە سنووری ئاکرێ و مەقلوب ئەرکی جۆراوجۆری فەرماندەیی و سەربازیی ڕاپەڕاندووە. بەهۆی لێهاتوویی و ئەزموونە مەیدانییەکەیەوە، پلە سەربازییەکانی بڕیوە: * لە ساڵی [[2014]] پلەی سەربازیی «موقەدەم» (Lieutenant Colonel)ی پێبەخشرا. * دواتر بەهۆی بەردەوامی لە خزمەت و سەرکردایەتیکردنی سەرکوتووانەی هێزەکان، بەرزکرایەوە بۆ پلەی «عەقید» (Colonel). * ناوبراو بۆ ماوەیەکی درێژ لە فەرماندەی سپیلکی هێزی 2 خزمەتی کردووە . == بەشداری لە شەڕی دژی داعش (2014–2017) == لە هاوینی ساڵی 2014، کاتێک چەکدارانی ڕێکخراوی تیرۆریستی [[داعش]] هێرشیان کردە سەر سنوورەکانی هەرێمی کوردستان، عەقید صابر نامق وەک فەرماندەیەکی مەیدانی ئامادەیی هەبوو لە بەرەکانی پێشەوەی شەڕ بۆ بەرگریکردن لە خاک و هاوڵاتیانی کوردستان. ناوبراو بەشدارییەکی کارای لە پڕۆسە سەربازییەکان و ڕزگارکردنەوەی ناوچە داگیرکراوەکاندا کرد لە چەندین میحوەری جیاواز و گرنگدا، لەوانە: * '''میحوەری تلسقوف و باشیک:''' بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەوییەکانی داعش بەرەو سنووری پارێزگای دهۆک. * '''میحوەری زوممار و ڕەبیعە:''' بەشداریکردن لە شەڕە قورسەکانی کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچە ستراتیژییەکانی هاوسنوور لەگەڵ سووریا. * '''میحوەری سنونێ و شنگال:''' پێشکەشکردنی پشتگیری سەربازی بۆ ڕزگارکردنی خوشک و برایانی ئێزدی و پاککردنەوەی چیای شنگال. * '''میحوەری سحێلا، کەسکێ، و عیونات:''' پاراستنی هێڵە سنوورییەکان و تێکشکاندنی هێرشە خۆکوژییەکانی دوژمن. == پێگەی کۆمەڵایەتی و جڤاکی == عەقید صابر نامق، هاوشانی کارە سەربازییەکانی، هەمیشە وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی خاوەن متمانە لە نێو دانیشتووانی ناوچەی شێخان و ئاکرێ و لەناو عەشیرەتی زێباریدا ناسراوە. لە ئێستادا کە لە کۆمەڵگای چرە نیشتەجێیە، کاتەکانی تەرخان کردووە بۆ خزمەتکردنی خەڵک و بەشداریکردنی کارا لە چارەسەرکردنی کێشە عەشایەری و کۆمەڵایەتییەکان، نزیککردنەوەی لایەنەکان و چەسپاندنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی، کە بەهۆی ئەم کارانەیەوە وەک ڕێدین‌سپی (ڕیشسپی)یەکی جێگەی ڕێز سەیر دەکرێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == پۆلێنەکان == [[پۆل:لەدایکبووانی 1962]] [[پۆل:خەڵکی ئاکرێ]] [[پۆل:خەڵکی شێخان]] [[پۆل:پێشمەرگە]] [[پۆل:کەسایەتییەکانی شەڕی داعش]] [[پۆل:ئەفسەرانی پێشمەرگە]] cuc0r47e3rmhys61o10rksn6tsdlhjb 0 296393 1588931 1588922 2026-06-06T12:00:31Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1588931 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=عەلی بەگ داسنی |title=|reign=|predecessor=میر حەسەن بەگ|successor=دیار نییە بە تەواوەتی|issue=|full name={{Script/Arabic|حوسێن کوڕی حەسەن بەگی داسنی}}|royal house=|father=حەسەن بەگ|religion=[[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]|succession={{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میر (نازناو)|میر]]ی [[میرنشینی شێخان|داسنی]]|image=|caption=|succession2=|succession3=|succession1=|suc-type1=١٥٣٤ }} '''عەلی بەگ داسنی''' میرێکی کوردی ئێزیدی بوو و دوایین ئەمیری [[میرنشینی شێخان]] بوو لە ساڵی ١٨٠٩ تا لەسێدارەدانی لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد سۆران]] لە ساڵی ١٨٣٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=ناوی گەلی عەلی بەگ لە چییەوە هاتووە؟ |ناونیشان=https://ku.964media.com/261805/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=+964}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} rv59l7uar6r3ni077i1k1sw1iog2w9w 1588992 1588931 2026-06-06T20:01:23Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:بێپۆل|بێپۆل]]}} 1588992 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox royalty|name=عەلی بەگ داسنی |title=|reign=|predecessor=میر حەسەن بەگ|successor=دیار نییە بە تەواوەتی|issue=|full name={{Script/Arabic|حوسێن کوڕی حەسەن بەگی داسنی}}|royal house=|father=حەسەن بەگ|religion=[[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]|succession={{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میر (نازناو)|میر]]ی [[میرنشینی شێخان|داسنی]]|image=|caption=|succession2=|succession3=|succession1=|suc-type1=١٥٣٤ }} '''عەلی بەگ داسنی''' میرێکی کوردی ئێزیدی بوو و دوایین ئەمیری [[میرنشینی شێخان]] بوو لە ساڵی ١٨٠٩ تا لەسێدارەدانی لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەمەد سۆران]] لە ساڵی ١٨٣٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=ناوی گەلی عەلی بەگ لە چییەوە هاتووە؟ |ناونیشان=https://ku.964media.com/261805/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=+964}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} mr1i7s5snv214xl0s1qeg3t0rw5y05y 3 296394 1588975 1588929 2026-06-06T17:17:22Z Thehamazebari 76897 /* صابر نامق زێباری بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردرا */ وەڵامدانەوە 1588975 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت! == {{زانیارییەکانی بەخێرھاتن}} سڵاو، Thehamazebari، و [[د:بەخێرھاتنی نوێ|بەخێربێیت]] بۆ ویکیپیدیا! ھیوادارم ئەم کۆمەڵگەیەت بە دڵ بێت و بڕیاری مانەوە بدەیت. بە داخەوە، یەکێک یان زیاتر لەو پەڕانەی تۆ دروستت کردبوون، وەک [[::صابر نامق زێباری]]، لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک لە [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]]ی ویکیپیدیا نەگونجێت، و لەوانەشە زوو بسڕدرێتەوە. پەڕەیەک ھەیە بە ناوی '''[[ویکیپیدیا:یەکەم وتارت|یەکەم وتارت]]''' کە چەند ئامۆژگارییەکی تێدایە، و لەوانەیە پێویست بکات بیخوێنیتەوە. ئەگەر لە شتێکدا سەرت لێ تێک چووە و پێویستیت بە یارمەتییە، تکایە [[وپ:پرسگا|لە پرسگا پرسیار بکە]]، تا بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان ھەموو پرسیارەکانتان وەڵام بدەنەوە! ھەروەھا دەتوانیت لەسەر ئەم پەڕەیە '''{{دا|یارمەتیم دەوێت}}''' دابنێیت، دواتر یەکێک دەیبینێت و یارمەتیت دەدات. لە خوارەوە چەند بەستەرێک ھەن کە دەتوانن بە خێرایی وەڵامی پرسیارەکانتان بدەنەوە: * [[ویکیپیدیا:بەشداریکردن لە ویکیپیدیا|بەشداریکردن لە ویکیپیدیا]] * [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان|ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] * [[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکەکەی ویکیپیدیا]] * [[یارمەتی:ناوەرۆک|پەڕەکانی یارمەتی]] * [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] * [[یارمەتی:ڕێنمایی خێرا|ڕێنمایی خێرا]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری|فێرکاری پلە بە پلە]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری دەستکاریکردنی ویکیپیدیا بە وێنە|فێرکاری بە وێنە]] * [[ویکیپیدیا:سێحربازی وتارەکان|سێحربازی وتارەکان]] ھیوادارم چێژ لە مانەوەت ببینیت و ببیت بە ئەندامێکی ھەمیشەیی! تکایە ھەمیشە بیرت بێت کە وتووێژەکانت [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو بکەیت]] بە دانانی چوار دانە لە '''~''' (<nowiki>~~~~</nowiki>) لە کۆتایی وتووێژەکانتدا، ئەمە بە شێوەیەکی خۆگەڕ ناوەکەت و ڕێکەوت و کاتی نووسینەوەی لێدوانەکەت پشان دەدات. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان ھێشتا وەڵامت دەست نەکەوتووە، تکایە [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بخوێنەرەوە، لەوانەیە پرسیارەکەت لە مێژە وەڵام درابێتەوە، یانیش دەتوانیت لەسەر پەڕەی وتووێژەکەم پرسیارێکی نوێ بکەیت. دووبارە بەخێربێیت!&nbsp;[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٦، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == [[:صابر نامق زێباری]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:صابر نامق زێباری]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:صابر نامق زێباری|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%B1+%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%82+%D8%B2%DB%8E%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٦، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو خاتوو Sakura emad، هیوادارم باش بن. :من نووسەری وتاری (صابر نامق زێباری)م. تێگەیشتم کە وتارەکە بەهۆی پێوەری و٧ (نەبوونی ئاماژە بە گرنگی و سەرچاوە) سڕدراوەتەوە. :عەقید سابیر کەسایەتییەکی سەربازیی دیارە لە هێزەکانی پێشمەرگە (یەکەی 80) و ڕۆڵی مەیدانی گرنگی هەبووە لە شەڕی دژی داعش لە میحوەرەکانی تلسقوف و باشیک، هەروەها کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی ناسراوە لە دەڤەری ئاکرێ و شێخان. :من سەرچاوە و بەڵگەی فەرمیم لایە کە گرنگی و پێگەی ناوبراو دەسەلمێنن. تکایە ئەگەر دەکرێت وتارەکە بگەڕێننەوە بۆ دۆخی ڕەشنووس (Draft) یان دەرفەتم پێبدەن تا سەرچاوە متمانەپێکراوەکان و لینکە فەرمییەکانی بۆ زیاد بکەم بۆ ئەوەی یاساکانی ویکیپیدیا بە تەواوی جێبەجێ ببن. :زۆر سوپاس بۆ ماندووبوون و هاوکاریتان. [[بەکارھێنەر:Thehamazebari|Thehamazebari]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Thehamazebari|لێدوان]]) ١٧:١٧، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:سابٱر نامق زۋباری]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:سابٱر نامق زۋباری]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:سابٱر نامق زۋباری|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%B1%D8%B1+%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%82+%D8%B2%DB%8B%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٨، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) kzc7y007wk1x7a6bs72629wcr53ss80 1588986 1588975 2026-06-06T19:24:12Z Sakura emad 42467 /* صابر نامق زێباری بۆ سڕینەوەی خێرا ھەڵبژێردرا */ وەڵامدانەوە 1588986 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت! == {{زانیارییەکانی بەخێرھاتن}} سڵاو، Thehamazebari، و [[د:بەخێرھاتنی نوێ|بەخێربێیت]] بۆ ویکیپیدیا! ھیوادارم ئەم کۆمەڵگەیەت بە دڵ بێت و بڕیاری مانەوە بدەیت. بە داخەوە، یەکێک یان زیاتر لەو پەڕانەی تۆ دروستت کردبوون، وەک [[::صابر نامق زێباری]]، لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک لە [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]]ی ویکیپیدیا نەگونجێت، و لەوانەشە زوو بسڕدرێتەوە. پەڕەیەک ھەیە بە ناوی '''[[ویکیپیدیا:یەکەم وتارت|یەکەم وتارت]]''' کە چەند ئامۆژگارییەکی تێدایە، و لەوانەیە پێویست بکات بیخوێنیتەوە. ئەگەر لە شتێکدا سەرت لێ تێک چووە و پێویستیت بە یارمەتییە، تکایە [[وپ:پرسگا|لە پرسگا پرسیار بکە]]، تا بەکارھێنەرە پێشکەوتووەکان ھەموو پرسیارەکانتان وەڵام بدەنەوە! ھەروەھا دەتوانیت لەسەر ئەم پەڕەیە '''{{دا|یارمەتیم دەوێت}}''' دابنێیت، دواتر یەکێک دەیبینێت و یارمەتیت دەدات. لە خوارەوە چەند بەستەرێک ھەن کە دەتوانن بە خێرایی وەڵامی پرسیارەکانتان بدەنەوە: * [[ویکیپیدیا:بەشداریکردن لە ویکیپیدیا|بەشداریکردن لە ویکیپیدیا]] * [[ویکیپیدیا:ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان|ژیاننامەی کەسایەتییە زیندووەکان]] * [[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکەکەی ویکیپیدیا]] * [[یارمەتی:ناوەرۆک|پەڕەکانی یارمەتی]] * [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] * [[یارمەتی:ڕێنمایی خێرا|ڕێنمایی خێرا]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری|فێرکاری پلە بە پلە]] * [[ویکیپیدیا:فێرکاری دەستکاریکردنی ویکیپیدیا بە وێنە|فێرکاری بە وێنە]] * [[ویکیپیدیا:سێحربازی وتارەکان|سێحربازی وتارەکان]] ھیوادارم چێژ لە مانەوەت ببینیت و ببیت بە ئەندامێکی ھەمیشەیی! تکایە ھەمیشە بیرت بێت کە وتووێژەکانت [[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو بکەیت]] بە دانانی چوار دانە لە '''~''' (<nowiki>~~~~</nowiki>) لە کۆتایی وتووێژەکانتدا، ئەمە بە شێوەیەکی خۆگەڕ ناوەکەت و ڕێکەوت و کاتی نووسینەوەی لێدوانەکەت پشان دەدات. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان ھێشتا وەڵامت دەست نەکەوتووە، تکایە [[ویکیپیدیا:پرسیارە دووپاتکراوەکان|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بخوێنەرەوە، لەوانەیە پرسیارەکەت لە مێژە وەڵام درابێتەوە، یانیش دەتوانیت لەسەر پەڕەی وتووێژەکەم پرسیارێکی نوێ بکەیت. دووبارە بەخێربێیت!&nbsp;[[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٦، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == [[:صابر نامق زێباری]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:صابر نامق زێباری]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:صابر نامق زێباری|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%B1+%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%82+%D8%B2%DB%8E%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٦، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو خاتوو Sakura emad، هیوادارم باش بن. :من نووسەری وتاری (صابر نامق زێباری)م. تێگەیشتم کە وتارەکە بەهۆی پێوەری و٧ (نەبوونی ئاماژە بە گرنگی و سەرچاوە) سڕدراوەتەوە. :عەقید سابیر کەسایەتییەکی سەربازیی دیارە لە هێزەکانی پێشمەرگە (یەکەی 80) و ڕۆڵی مەیدانی گرنگی هەبووە لە شەڕی دژی داعش لە میحوەرەکانی تلسقوف و باشیک، هەروەها کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتی ناسراوە لە دەڤەری ئاکرێ و شێخان. :من سەرچاوە و بەڵگەی فەرمیم لایە کە گرنگی و پێگەی ناوبراو دەسەلمێنن. تکایە ئەگەر دەکرێت وتارەکە بگەڕێننەوە بۆ دۆخی ڕەشنووس (Draft) یان دەرفەتم پێبدەن تا سەرچاوە متمانەپێکراوەکان و لینکە فەرمییەکانی بۆ زیاد بکەم بۆ ئەوەی یاساکانی ویکیپیدیا بە تەواوی جێبەجێ ببن. :زۆر سوپاس بۆ ماندووبوون و هاوکاریتان. [[بەکارھێنەر:Thehamazebari|Thehamazebari]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Thehamazebari|لێدوان]]) ١٧:١٧، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::سڵاو @[[بەکارھێنەر:Thehamazebari|Thehamazebari]] بە چاوان {{کرا}} بڕوانە [[ڕەشنووس:صابر نامق زێباری]] بەوپێیەی بەم شێوەیە قسەت کرد و تێیدا دیارە کە کارە تەکنییکییەکانی ویکیپیدیا دەزانی ، پێشم وایە دەزانی چیدەکەی و لەگەڵ سیاسەتی [[ویکیپیدیا:بایەخداری]] بیگونجێنی. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١٩:٢٤، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ==[[:سابٱر نامق زۋباری]] بۆ [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|سڕینەوەی خێرا]] ھەڵبژێردرا == [[پەڕگە:Ambox warning pn.svg|48px|ڕاست|alt=|link=]] تاگێک لەسەر [[:سابٱر نامق زۋباری]] داندراوە کە داوا دەکات کە بە خێرایی بسڕدرێتەوە لە ویکیپیدیا چوونکە وتارێکە لەبارەی کەسێک، شتێک، ڕێکخراوێک (گرووپی مۆسیقی، بانک، کۆمپانیا، ھتد.)، ناوەڕۆکێکی وێب یان ڕووداوێکی ڕێکخراو کە ئاماژە بە گرنگی یان پێویستی بابەتەکەی نادات و [[وپ:بایەخداری|بێبایەخە]]. ئەمە لەژێر [[وپ:پسخ#و٧|پێوەری ژمارە ٧ی وتارەکان بۆ سڕینەوەی خێرا]] ئەنجام دراوە. لەژێر [[ویکیپیدیا:پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا|پێوەرەکانی سڕینەوەی خێرا]]، ئەو پەڕانەی کە لەگەڵ چەند پێوەرێکی دیاریکراودا یەکدەگرن لەوانەیە بسڕدرێنەوە. ئەگەر پێت وایە ئەم پەڕەیە نابێت بسڕدرێتەوە لەبەر ئەم ھۆکارە، لەوانەیە '''پێویست بکات ناڕەزایی دەرببڕیت''' [[:سابٱر نامق زۋباری|بە سەردانکردنی پەڕەکە]] و کرتەکردن لەسەر ئەو دوگمەیەی کە دەڵێت «دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سڕینەوە» کە ھەلێکت پێ دەدات بۆ ڕوونکردنەوە کە بۆچی نابێت پەڕەکە بسڕدرێتەوە. بەھەرحاڵ، ئاگاداربە کە ھەرکاتێک پەڕەیەک تاگی سڕینەوەی خێرای لێ درا، لەوانەیە بەبێ دواخستن بسڕدرێتەوە. تکایە خۆت تاگی سڕینەوە لە پەڕەکە لامەبە. سەیری [[ویکیپیدیا:سیاسەتەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکان و ڕێساکان]] بکە تاکوو لە داھاتوودا ئەمە ڕوونەداتەوە. ئەگەر پەڕەکە سڕدراوەتەوە، و دەتەوێت بھێندرێتەوە بۆ باشترکردنەوەی، تکایە پەیوەندی ببەستە لەگەڵ {{Querylink|Special:Log|qs=type=delete&page=%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%B1%D8%B1+%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%82+%D8%B2%DB%8B%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C|بەڕێوەبەرێکی سڕینەوە}}، ئەگەر لە پێشوودا ئەمەت ئەنجام داوە، تکایە چاوەڕێی وەڵام بە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|—— 🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ١١:٢٨، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6ho3kv3kez3br8lenblajrsplvs7d7w 1 296395 1588936 2026-06-06T13:23:14Z حوسێن 42516 /* نێوانویکی */ بەشی نوێ 1588936 wikitext text/x-wiki == نێوانویکی == @[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]], @[[بەکارھێنەر:Aza|Aza]], @[[بەکارھێنەر:Calak|Calak]] و @[[بەکارھێنەر:Pirehelokan|Pirehelokan]]، سڵاو. نێوانویکیی ئەم وتارە ھەڵە نییە؟ سەگاو (یان سەگاوی یانیش سەگڵاو) دەبێ بە ئینگلیزی otter بێ، beaver لە کوردستان نییە تا ناومان بۆی ھەبێ. ئەم وتارەیش ئەگەر لەسەر beaver نووسراوە، دەبێ ناوەکەی بگۆڕین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٣:٢٣، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6607eoki3bs4b1phfuky857dg91kzc0 0 296396 1588937 2026-06-06T13:40:10Z Hivja 64112 پەڕەی دروست کرد بە «{{Infobox legislature | background_color = | text_color = | name = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم | native_name = {{lang|fa|{{noitalic|مجمع تشخیص مصلحت نظام}}}} | coa_pic = | session_room = | house_type = <nowiki>Advisory council</nowiki> | leader1_type = Chairperson | leader1 = [[سادق لاریجانی]] | party1 = | election1 = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠...»ەوە 1588937 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | background_color = | text_color = | name = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم | native_name = {{lang|fa|{{noitalic|مجمع تشخیص مصلحت نظام}}}} | coa_pic = | session_room = | house_type = <nowiki>Advisory council</nowiki> | leader1_type = Chairperson | leader1 = [[سادق لاریجانی]] | party1 = | election1 = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | leader2_type = Secretary | leader2 = عەباسعەلی کەدخودایی | party2 = | election2 = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | leader3_type = Spokesperson | leader3 = موحسین دێھنەوی | party3 = | election3 = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | members = ٤٨ | structure1 = {{Switcher|[[پەڕگە:Edc 2022.svg|300px]]|By faction|[[پەڕگە:EDC 2022 - present.svg|300px]]|By party}} | political_groups1 = {{Collapsible list | title = By faction |{{Color box|#0077B6}} [[Iranian Principlists|Principlists]] (36) |{{Color box|#48D1CC}} [[Iranian Reformists|Reformists]] (6) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} {{Collapsible list | title = By party |{{Color box|#8D9075}} [[Society of Seminary Teachers of Qom|SST]] (9) |{{Color box|#050065}} [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] (6) |{{Color box|#77A2CE}} [[Iranian Principlists|Independent principlists]] (6) |{{Color box|#93E1DD}} [[Iranian Reformists|Independent reformists]] (3) |{{Color box|#00844B}} [[Islamic Coalition Party|ICP]] (3) |{{Color box|#EFDB50}} [[Islamic Society of Engineers|ISE]] (3) |{{Color box|#7996E2}} [[Combatant Clergy Association|CCA]] (2) |{{Color box|#B0C4DE}} [[Front of Islamic Revolution Stability|FIRS]] (1) |{{Color box|#000000}} [[Society of Pathseekers of the Islamic Revolution|SPIR]] (1) |{{Color box|#0A479C}} [[Society of Devotees of the Islamic Revolution|SDIR]] (1) |{{Color box|#0E6130}} [[Progress and Justice Population of Islamic Iran|PJPII]] (1) |{{Color box|#008080}} [[Resistance Front of Islamic Iran|RFII]] (1) |{{Color box|#0997E1}} [[Association of Combatant Clerics|ACC]] (1) |{{Color box|#FFFFFF}} [[Omid Iranian Foundation|OIF]] (1) |{{Color box|#E30E21}} [[Executives of Construction Party|ECP]] (1) |{{Color box|#CDCDCD}} [[Independent Politician|Independents]] (5) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} | meeting_place = | website = {{Official website|http://www.maslahat.ir}} }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و لە ئێستادا ئەندامانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] gm1blwj682hj1ypflxsh7zelem9bs8v 1588938 1588937 2026-06-06T13:41:16Z Hivja 64112 1588938 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | background_color = | text_color = | name = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم | native_name = {{lang|fa|{{noitalic|مجمع تشخیص مصلحت نظام}}}} | coa_pic = | session_room = | house_type = <nowiki>Advisory council</nowiki> | leader1_type = Chairperson | leader1 = [[سادق لاریجانی]] | party1 = | election1 = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | leader2_type = Secretary | leader2 = عەباسعەلی کەدخودایی | party2 = | election2 = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | leader3_type = Spokesperson | leader3 = موحسین دێھنەوی | party3 = | election3 = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | members = ٤٨ | structure1 = {{Switcher|[[پەڕگە:Edc 2022.svg|300px]]|By faction|[[پەڕگە:EDC 2022 - present.svg|300px]]|By party}} | political_groups1 = {{Collapsible list | title = By faction |{{Color box|#0077B6}} [[Iranian Principlists|Principlists]] (36) |{{Color box|#48D1CC}} [[Iranian Reformists|Reformists]] (6) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} {{Collapsible list | title = By party |{{Color box|#8D9075}} [[Society of Seminary Teachers of Qom|SST]] (9) |{{Color box|#050065}} [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] (6) |{{Color box|#77A2CE}} [[Iranian Principlists|Independent principlists]] (6) |{{Color box|#93E1DD}} [[Iranian Reformists|Independent reformists]] (3) |{{Color box|#00844B}} [[Islamic Coalition Party|ICP]] (3) |{{Color box|#EFDB50}} [[Islamic Society of Engineers|ISE]] (3) |{{Color box|#7996E2}} [[Combatant Clergy Association|CCA]] (2) |{{Color box|#B0C4DE}} [[Front of Islamic Revolution Stability|FIRS]] (1) |{{Color box|#000000}} [[Society of Pathseekers of the Islamic Revolution|SPIR]] (1) |{{Color box|#0A479C}} [[Society of Devotees of the Islamic Revolution|SDIR]] (1) |{{Color box|#0E6130}} [[Progress and Justice Population of Islamic Iran|PJPII]] (1) |{{Color box|#008080}} [[Resistance Front of Islamic Iran|RFII]] (1) |{{Color box|#0997E1}} [[Association of Combatant Clerics|ACC]] (1) |{{Color box|#FFFFFF}} [[Omid Iranian Foundation|OIF]] (1) |{{Color box|#E30E21}} [[Executives of Construction Party|ECP]] (1) |{{Color box|#CDCDCD}} [[Independent Politician|Independents]] (5) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} | meeting_place = | website = {{Official website|http://www.maslahat.ir}} }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] 9gyvwkjkbwu47xcu98pdswseegk16fq 1588939 1588938 2026-06-06T14:02:16Z Hivja 64112 1588939 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | background_color = | text_color = | name = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم | native_name = {{lang|fa|{{noitalic|مجمع تشخیص مصلحت نظام}}}} | coa_pic = | session_room = | house_type = <nowiki>Advisory council</nowiki> | leader1_type = Chairperson | leader1 = [[سادق لاریجانی]] | party1 = | election1 = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | leader2_type = Secretary | leader2 = عەباسعەلی کەدخودایی | party2 = | election2 = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | leader3_type = Spokesperson | leader3 = موحسین دێھنەوی | party3 = | election3 = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | members = ٤٨ | structure1 = {{Switcher|[[پەڕگە:Edc 2022.svg|300px]]|By faction|[[پەڕگە:EDC 2022 - present.svg|300px]]|By party}} | political_groups1 = {{Collapsible list | title = By faction |{{Color box|#0077B6}} [[Iranian Principlists|Principlists]] (36) |{{Color box|#48D1CC}} [[Iranian Reformists|Reformists]] (6) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} {{Collapsible list | title = By party |{{Color box|#8D9075}} [[Society of Seminary Teachers of Qom|SST]] (9) |{{Color box|#050065}} [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] (6) |{{Color box|#77A2CE}} [[Iranian Principlists|Independent principlists]] (6) |{{Color box|#93E1DD}} [[Iranian Reformists|Independent reformists]] (3) |{{Color box|#00844B}} [[Islamic Coalition Party|ICP]] (3) |{{Color box|#EFDB50}} [[Islamic Society of Engineers|ISE]] (3) |{{Color box|#7996E2}} [[Combatant Clergy Association|CCA]] (2) |{{Color box|#B0C4DE}} [[Front of Islamic Revolution Stability|FIRS]] (1) |{{Color box|#000000}} [[Society of Pathseekers of the Islamic Revolution|SPIR]] (1) |{{Color box|#0A479C}} [[Society of Devotees of the Islamic Revolution|SDIR]] (1) |{{Color box|#0E6130}} [[Progress and Justice Population of Islamic Iran|PJPII]] (1) |{{Color box|#008080}} [[Resistance Front of Islamic Iran|RFII]] (1) |{{Color box|#0997E1}} [[Association of Combatant Clerics|ACC]] (1) |{{Color box|#FFFFFF}} [[Omid Iranian Foundation|OIF]] (1) |{{Color box|#E30E21}} [[Executives of Construction Party|ECP]] (1) |{{Color box|#CDCDCD}} [[Independent Politician|Independents]] (5) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} | meeting_place = | website = {{Official website|http://www.maslahat.ir}} }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] 7ign1bsfrg51vzoik34aplcon93fikm 1588940 1588939 2026-06-06T14:03:53Z Hivja 64112 1588940 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | background_color = | text_color = | name = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم | native_name = {{lang|fa|{{noitalic|مجمع تشخیص مصلحت نظام}}}} | coa_pic = | session_room = | house_type = <nowiki>Advisory council</nowiki> | leader1_type = Chairperson | leader1 = [[سادق لاریجانی]] | party1 = | election1 = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | leader2_type = Secretary | leader2 = عەباسعەلی کەدخودایی | party2 = | election2 = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | leader3_type = Spokesperson | leader3 = موحسین دێھنەوی | party3 = | election3 = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | members = ٤٨ | structure1 = {{Switcher|[[پەڕگە:Edc 2022.svg|300px]]|By faction|[[پەڕگە:EDC 2022 - present.svg|300px]]|By party}} | political_groups1 = {{Collapsible list | title = By faction |{{Color box|#0077B6}} [[Iranian Principlists|Principlists]] (36) |{{Color box|#48D1CC}} [[Iranian Reformists|Reformists]] (6) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} {{Collapsible list | title = By party |{{Color box|#8D9075}} [[Society of Seminary Teachers of Qom|SST]] (9) |{{Color box|#050065}} [[Islamic Revolutionary Guard Corps|IRGC]] (6) |{{Color box|#77A2CE}} [[Iranian Principlists|Independent principlists]] (6) |{{Color box|#93E1DD}} [[Iranian Reformists|Independent reformists]] (3) |{{Color box|#00844B}} [[Islamic Coalition Party|ICP]] (3) |{{Color box|#EFDB50}} [[Islamic Society of Engineers|ISE]] (3) |{{Color box|#7996E2}} [[Combatant Clergy Association|CCA]] (2) |{{Color box|#B0C4DE}} [[Front of Islamic Revolution Stability|FIRS]] (1) |{{Color box|#000000}} [[Society of Pathseekers of the Islamic Revolution|SPIR]] (1) |{{Color box|#0A479C}} [[Society of Devotees of the Islamic Revolution|SDIR]] (1) |{{Color box|#0E6130}} [[Progress and Justice Population of Islamic Iran|PJPII]] (1) |{{Color box|#008080}} [[Resistance Front of Islamic Iran|RFII]] (1) |{{Color box|#0997E1}} [[Association of Combatant Clerics|ACC]] (1) |{{Color box|#FFFFFF}} [[Omid Iranian Foundation|OIF]] (1) |{{Color box|#E30E21}} [[Executives of Construction Party|ECP]] (1) |{{Color box|#CDCDCD}} [[Independent Politician|Independents]] (5) |{{Color box|#FFFFFF}} Vacant (6) }} | meeting_place = | website = {{Official website|http://www.maslahat.ir}} }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] emb98syw9i999fixo9ibsph30pix1zx 1588942 1588940 2026-06-06T14:33:06Z Hivja 64112 /* */ 1588942 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم | ناوی خۆماڵی = مجمع تشخیص مصلحت نظام | زمانی_ناوی_خۆماڵی = فارسی | ناو_وەک_خۆی = | خوول = | ئاڕم = | سەرنووسی_ئاڕم = | قەبارەی_ئاڕم = | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] n8be7ry6okk6c4izk331o5eki69b6kq 1588944 1588942 2026-06-06T14:42:21Z Hivja 64112 /* */ 1588944 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] mfx2g9v1rihub1jnb1da72g25c9rzpj 1588956 1588944 2026-06-06T16:02:02Z Hivja 64112 1588956 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{legend|{{party color|Combatant Clergy Association}}|[[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]|border=1px solid #AAAAAA}}{{legend|{{party color|Society of Seminary Teachers of Qom}}|[[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:{{party color|Combatant Clergy Association}};"|١ |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:{{party color|Combatant Clergy Association}};"|٢ |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:{{party color|Combatant Clergy Association}};"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{small|(Acting)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:{{party color|Society of Seminary Teachers of Qom}};"| ٣ |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:{{party color|Combatant Clergy Association}};"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:{{party color|Society of Seminary Teachers of Qom}};"| ٤ |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] egvwci6z2utql3su1wevta4oys8p2ag 1588961 1588956 2026-06-06T16:48:19Z Hivja 64112 /* سەرۆکەکان */ 1588961 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرۆکەکان == * تێبینیی ڕەنگەکان: ** {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} ** {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"|١ |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"|٢ |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{small|(Acting)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| ٣ |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| ٤ |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] sfhjlg8fh4trsyg9ogppw5xxyxsol0y 1588962 1588961 2026-06-06T16:48:36Z Hivja 64112 1588962 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"|١ |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"|٢ |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{small|(Acting)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| ٣ |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| ٤ |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] 0nf6bumfy5vpmira649vpkdov3zvnhw 1588963 1588962 2026-06-06T16:49:09Z Hivja 64112 1588963 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"|١ |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"|٢ |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| ٣ |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| — |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| ٤ |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] 23ls6r3wrts6bcr6egwg9gdpyazztm2 1588964 1588963 2026-06-06T16:50:52Z Hivja 64112 /* سەرۆکەکان */ 1588964 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|١}} |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|٢}} |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٣}} |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٤}} |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] k05vwo7hfy6audd6k3fgzt1njks6rdl 1588965 1588964 2026-06-06T16:51:32Z Hivja 64112 /* سەرۆکەکان */ 1588965 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری{{ھن}}باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|١}} |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|٢}} |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٣}} |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٤}} |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] d53arsycbnj76h3o0t4x26ulfj0et9p 1588969 1588965 2026-06-06T16:58:58Z Hivja 64112 /* */ 1588969 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ەوە تاوەکوو ئێستا، [[سادق لاریجانی]] سەرۆکایەتیی ئەنجومەنەکەی پێیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/80121|سەردێڕ=سادق لاریجانی بوو به‌ سه‌رۆکی ئه‌نجوومه‌نی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئێران|بڵاوکەرەرە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری{{ھن}}باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|١}} |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|٢}} |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٣}} |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٤}} |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] eols6ozlbd6a94jbk37ate705llyng4 1588970 1588969 2026-06-06T16:59:49Z Hivja 64112 /* */ 1588970 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ەوە تاوەکوو ئێستا، [[سادق لاریجانی]] سەرۆکایەتیی ئەنجومەنەکەی پێیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/80121|سەردێڕ=سادق لاریجانی بوو به‌ سه‌رۆکی ئه‌نجوومه‌نی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئێران|بڵاوکەرەوە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری{{ھن}}باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|١}} |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|٢}} |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٣}} |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٤}} |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] [[en:Expediency Discernment Council]] csb90ecym1zxefwt0p3aonfsv446eo3 1588977 1588970 2026-06-06T18:00:26Z AramBot 39807 بۆت: خاوێنکردنەوەی بەستەرە کۆنەکانی نێوانویکی 1588977 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی ئەنجومەنی یاسادانان | ناو = ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم{{ھن}}مجمع تشخیص مصلحت نظام | خوول = | ئاڕم = Emblem of Iran.svg | سەرنووسی_ئاڕم = ھێمای [[حکوومەتی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] کە لەلایەن ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەمەوە بەکاردەھێنرێت | قەبارەی_ئاڕم = 200px | جێگرەوەی_ئاڕم = | وێنەی_لۆگۆ = | سەرنووسی_لۆگۆ = | قەبارەی_لۆگۆ = | جێگرەوەی_لۆگۆ = | جۆری_ئەنجومەن = | پێکھاتە = | ئەنجومەنەکان = | سنوورەکانی_خوول = | جۆری_ئەنجومەن = <nowiki>ئەنجومەنی ڕاوێژکاری</nowiki> | دامەزراندن = {{ڕێکەوتی سەرەتا و تەمەن|١٩٨٨|٠٢|٠٦}} | جیابوونەوە = | پێشینە = | پاشینە = | دانیشتنی_نوێ = | جۆری_سەرکردە١ = سەرۆک | سەرکردە١ = [[سادق لاریجانی]] | حیزب١ = | ھەڵبژاردن١ = ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ | جۆری_سەرکردە٢ = سکرتێر | سەرکردە٢ = عەباسعەلی کەدخودایی | حیزب٢ = | ھەڵبژاردن٢ = ٩ی ئایاری ٢٠٢٦ | جۆری_سەرکردە٣ = وتەبێژ | سەرکردە٣ = موحسین دێھنەوی | حیزب٣ = | ھەڵبژاردن٣ = ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ | جۆری_سەرکردە٤ = | سەرکردە٤ = | حیزب٤ = | ھەڵبژاردن٤ = | کورسییەکان = ٤٨ | ئەنجومەن١ = | ئەنجومەن٢ = | پێکھاتە١ = Edc 2022.svg | قەبارەی_پێکھاتە١ = 300px | جێگرەوەی_پێکھاتە١ = | پێکھاتە٢ = | قەبارەی_پێکھاتە٢ = | جێگرەوەی_پێکھاتە٢ = | گرووپە_سیاسییەکان١ = * {{Color box|#0077B6}} [[بەرەی بناژۆخوازان (ئێران)|بناژۆخوازەکان]] (٣٨) * {{Color box|#48D1CC}} [[بەرەی چاکسازیخوازان (ئێران)|چاکسازیخوازەکان]] (٧) * {{Color box|#FFFFFF}} بەتاڵ (٣) | گرووپە_سیاسییەکان٢ = | کۆمیتەکان١ = | کۆمیتە_دەمیەکەکان = | سیستەمی_دەنگدان١ = | دوایین_ھەڵبژاردن١ = | ھەڵبژاردنی_داھاتوو١ = | ژووری_دانیشتن = | قەبارەی_دانیشتن = | جێگرەوەی_دانیشتن = | شوێنی_کۆبوونەوە = کۆشکی سێنا، شەقامی ئیمام خومەینی، [[تاران]] | ماڵپەر = {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} | بەرپێنووس = | درووشم = }} '''ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم''' ({{بە فارسی|مجمع تشخیص مصلحت نظام}})<ref>[http://www.majma.ir/ مجمع تشخیص مصلحت نظام<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127140629/http://www.majma.ir/ |date=2006-11-27 }}</ref> ئەنجومەنێکی بەڕێوەبەرایەتیی [[ئێران]]ە کە لەدوای پێداچوونەوە بۆ [[دەستووری کۆماری ئیسلامیی ئێران|دەستوور]] لە ٦ی شوباتی ١٩٨٨دا دامەزراوە<ref>[http://www.farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm Foreign press and media department<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821193912/http://farhang.gov.ir/iran-media/psir.htm |date=2007-08-21 }}</ref> و ئەندامەکانی لەلایەن [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵا]]وە دادەنرێن.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm Expediency Council] ''BBC News''</ref> و ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتادا بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و کێشەکانی نێوان [[ئەنجومەنی ڕاوێژی ئیسلامی|مەجلیس]] و [[ئەنجومەنی پارێزەران]] دامەزرا، بەڵام دەسەڵاتەکەی زیاتر وەک ڕۆڵی ڕاوێژکارییە بۆ ڕێبەری باڵا. لەدوای ساڵی ٢٠٠٥، ئەنجومەنەکە لەلایەن [[مەحموود ئەحمەدینەژاد]]ەوە دەسەڵاتێکی زیاتری پێدرا.<ref>Majd, Hooman, ''The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran'', Doubleday, 2008, pp. 246-7.</ref> ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە ھەر پێنج ساڵ جارێک لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێن.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/Expediency.html |title=Islamic Republic of Iran Expediency Discernment Council of the System |access-date=2013-07-05 |archive-date=2013-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094534/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/Expediency.html |url-status=dead }}</ref> لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ەوە تاوەکوو ئێستا، [[سادق لاریجانی]] سەرۆکایەتیی ئەنجومەنەکەی پێیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/80121|سەردێڕ=سادق لاریجانی بوو به‌ سه‌رۆکی ئه‌نجوومه‌نی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئێران|بڵاوکەرەوە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرۆکەکان == تێبینیی ڕەنگەکان: * {{Color box|#7996E2}} [[کۆمەڵەی ڕۆحانییە خەباتکارەکان]]{{ھن}} * {{Color box|#8d9075}} [[کۆمەڵگای مامۆستایانی ناوچەی زانستیی قوم]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan=2|ڕیز !colspan=2|سەرۆک !colspan=2|ماوەی دەسەڵات !rowspan=2|[[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری{{ھن}}باڵا]] |- !ناو !وێنە !ڕێکەوتی{{ھن}}دەستبەکاربوون !ڕێکەوتی{{ھن}}تەواوبوون |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|١}} |[[عەلی خامنەیی]] |[[پەڕگە:Portrait of Ali Khamenei - circa 1987.jpg|80px]] |٧ی شوباتی ١٩٨٨ |٤ی حوزەیرانی ١٩٨٩ |[[ڕووحوڵڵا خومەینی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|٢}} |[[ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی]] |[[پەڕگە:Akbar Hashemi Rafsanjani by Fars 01.jpg|80px]] |٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٩ |٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |rowspan=4|[[عەلی خامنەیی]] |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |١ی شوباتی ٢٠٢٧ |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |- |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٣}} |[[مەحموود ھاشمی شاھروودی]] |[[پەڕگە:Ayatollah Mahmoud Hashemi Shahroudi in Qom(cropped).jpg|80px]] |١٤ی ئابی ٢٠١٧ |٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨{{ھن}}{{بچووک|(مردن لە کاتی دەسەڵات)}} |- !style="background:#7996E2; color:white;"| {{ڕەش|–}} |[[محەممەدعەلی مووەحیدی کرمانی]]{{Clear}}{{بچووک|(کاتی)}} |[[پەڕگە:Ayatollah Movahedi-Kermani at Principlists Congress.jpg|80px]] |٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/10/08/1909684/%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF چه‌کسی در فقدان آیت‌الله شاهرودی مجمع تشخیص مصلحت را اداره می‌کند؟]</ref> |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |- !style="background:#8d9075; color:white;"| {{ڕەش|٤}} |[[سادق لاریجانی]] |[[پەڕگە:Sixth International Conference in Support of the Palestinian Intifada, Tehran (15) (crop of Sadeq Larijani).jpg|80px]] |٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ |خاوەن پۆست |[[عەلی خامنەیی]]{{ھن}}{{بچووک|([[تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی|تیرۆرکردن]] لە کاتی دەسەڵات)}}{{ھن|٢}}[[موجتەبا خامنەیی]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Expediency Discernment Council}} * {{وێبگەی فەرمی|http://www.maslahat.ir/}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|ئێران}} {{ئێران-کۆلکە}} [[پۆل:حکوومەتی ئێران]] fu25hdtul9kxhjify0krttv8h0douoe 0 296397 1588959 2026-06-06T16:43:08Z MeerFarhad97 74793 پەڕەی دروست کرد بە «'''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی...»ەوە 1588959 wikitext text/x-wiki '''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی ۱۹۲۰ەکان. ئەم ڕۆمانە وەک یەکێک لە ١٠٠ بەرهەمە گەورەکانی ئەدەبیاتی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لەلایەن کتێبخانەی مۆدێرن هەڵبژێردراوە و خاوەنی خەڵاتی [[یادەوەری جەیمس تایت بلاک]]ە بۆ ساڵی ١٩٢٤ی چیرۆکی خەیاڵی. == سەرچاوەکان == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster/a-passage-to-india}} * [http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india ''A Passage to India''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723170710/http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india |date=23 July 2021 }} at the [[British Library]]{{Gutenberg book|61221|A Passage To India}} * {{librivox book | title=A Passage To India | author=Forster}} * [http://www.sparknotes.com/lit/passage/ Detailed analyses, chapter summaries, a quiz and essay questions], by SparkNotes * [https://www.theguardian.com/books/1924/jun/20/classics Original 1924 review] reprinted by ''The Guardian'' * {{cite web|last= Whitman |first= Walt |author-link= Walt Whitman |title= Passage to India |work= [[Leaves of Grass]] |type= poem |year= 1871 |url= http://whitmanarchive.org/published/LG/1881/poems/239}}, from which the title of Forster's novel was derived * * S. M. Chanda: <nowiki>''</nowiki>A Passage to India: a close look in studies in literature<nowiki>''</nowiki> (Atlantic Publishers, New Delhi 2003) 2yo0bcuqz1rsx35eopvm4a4ljamtmi6 1588966 1588959 2026-06-06T16:52:11Z MeerFarhad97 74793 1588966 wikitext text/x-wiki '''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی ۱۹۲۰ەکان. ئەم ڕۆمانە وەک یەکێک لە ١٠٠ بەرهەمە گەورەکانی ئەدەبیاتی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لەلایەن کتێبخانەی مۆدێرن هەڵبژێردراوە و خاوەنی خەڵاتی [[یادەوەری جەیمس تایت بلاک]]ە بۆ ساڵی ١٩٢٤ی چیرۆکی خەیاڵی. == سەرچاوەکان == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster/a-passage-to-india}} * [http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india ''A Passage to India''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723170710/http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india |date=23 July 2021 }} at the [[British Library]]{{Gutenberg book|61221|A Passage To India}} * {{librivox book | title=A Passage To India | author=Forster}} * [http://www.sparknotes.com/lit/passage/ Detailed analyses, chapter summaries, a quiz and essay questions], by SparkNotes * [https://www.theguardian.com/books/1924/jun/20/classics Original 1924 review] reprinted by ''The Guardian'' * {{cite web|last= Whitman |first= Walt |author-link= Walt Whitman |title= Passage to India |work= [[Leaves of Grass]] |type= poem |year= 1871 |url= http://whitmanarchive.org/published/LG/1881/poems/239}}, from which the title of Forster's novel was derived * S. M. Chanda: <nowiki>''</nowiki>A Passage to India: a close look in studies in literature<nowiki>''</nowiki> (Atlantic Publishers, New Delhi 2003) {{پۆلی کۆمنز|A Passage to India}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] bnsewejepl110tqgti6jmjsp3skjnpf 1588968 1588966 2026-06-06T16:55:48Z MeerFarhad97 74793 1588968 wikitext text/x-wiki '''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی ۱۹۲۰ەکان. ئەم ڕۆمانە وەک یەکێک لە ١٠٠ بەرهەمە گەورەکانی ئەدەبیاتی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لەلایەن کتێبخانەی مۆدێرن هەڵبژێردراوە و خاوەنی خەڵاتی [[یادەوەری جەیمس تایت بلاک]]ە بۆ ساڵی ١٩٢٤ی چیرۆکی خەیاڵی. == سەرچاوەکان == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster/a-passage-to-india}} * [http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india ''A Passage to India''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723170710/http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india |date=23 July 2021 }} at the [[British Library]]{{Gutenberg book|61221|A Passage To India}} * {{librivox book | title=A Passage To India | author=Forster}} * [http://www.sparknotes.com/lit/passage/ Detailed analyses, chapter summaries, a quiz and essay questions], by SparkNotes * [https://www.theguardian.com/books/1924/jun/20/classics Original 1924 review] reprinted by ''The Guardian'' * {{cite web|last= Whitman |first= Walt |author-link= Walt Whitman |title= Passage to India |work= [[Leaves of Grass]] |type= poem |year= 1871 |url= http://whitmanarchive.org/published/LG/1881/poems/239}}, from which the title of Forster's novel was derived * S. M. Chanda: <nowiki>''</nowiki>A Passage to India: a close look in studies in literature<nowiki>''</nowiki> (Atlantic Publishers, New Delhi 2003) {{پۆلی کۆمنز|A Passage to India}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] 8a7w0uz0fqb3y7uhk2qli60hiu5s6wv 1588971 1588968 2026-06-06T17:00:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:ھیندستان|ھیندستان]] 1588971 wikitext text/x-wiki '''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی ۱۹۲۰ەکان. ئەم ڕۆمانە وەک یەکێک لە ١٠٠ بەرهەمە گەورەکانی ئەدەبیاتی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لەلایەن کتێبخانەی مۆدێرن هەڵبژێردراوە و خاوەنی خەڵاتی [[یادەوەری جەیمس تایت بلاک]]ە بۆ ساڵی ١٩٢٤ی چیرۆکی خەیاڵی. == سەرچاوەکان == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster/a-passage-to-india}} * [http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india ''A Passage to India''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723170710/http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india |date=23 July 2021 }} at the [[British Library]]{{Gutenberg book|61221|A Passage To India}} * {{librivox book | title=A Passage To India | author=Forster}} * [http://www.sparknotes.com/lit/passage/ Detailed analyses, chapter summaries, a quiz and essay questions], by SparkNotes * [https://www.theguardian.com/books/1924/jun/20/classics Original 1924 review] reprinted by ''The Guardian'' * {{cite web|last= Whitman |first= Walt |author-link= Walt Whitman |title= Passage to India |work= [[Leaves of Grass]] |type= poem |year= 1871 |url= http://whitmanarchive.org/published/LG/1881/poems/239}}, from which the title of Forster's novel was derived * S. M. Chanda: <nowiki>''</nowiki>A Passage to India: a close look in studies in literature<nowiki>''</nowiki> (Atlantic Publishers, New Delhi 2003) {{پۆلی کۆمنز|A Passage to India}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|ھیندستان}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] rq0ocy71j9q0c1q7x72fy9sjy84jl24 1588990 1588971 2026-06-06T20:01:03Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگەکانی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}} و {{[[داڕێژە:ھەتیو|ھەتیو]]}} 1588990 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی ۱۹۲۰ەکان. ئەم ڕۆمانە وەک یەکێک لە ١٠٠ بەرهەمە گەورەکانی ئەدەبیاتی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لەلایەن کتێبخانەی مۆدێرن هەڵبژێردراوە و خاوەنی خەڵاتی [[یادەوەری جەیمس تایت بلاک]]ە بۆ ساڵی ١٩٢٤ی چیرۆکی خەیاڵی. == سەرچاوەکان == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster/a-passage-to-india}} * [http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india ''A Passage to India''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723170710/http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india |date=23 July 2021 }} at the [[British Library]]{{Gutenberg book|61221|A Passage To India}} * {{librivox book | title=A Passage To India | author=Forster}} * [http://www.sparknotes.com/lit/passage/ Detailed analyses, chapter summaries, a quiz and essay questions], by SparkNotes * [https://www.theguardian.com/books/1924/jun/20/classics Original 1924 review] reprinted by ''The Guardian'' * {{cite web|last= Whitman |first= Walt |author-link= Walt Whitman |title= Passage to India |work= [[Leaves of Grass]] |type= poem |year= 1871 |url= http://whitmanarchive.org/published/LG/1881/poems/239}}, from which the title of Forster's novel was derived * S. M. Chanda: <nowiki>''</nowiki>A Passage to India: a close look in studies in literature<nowiki>''</nowiki> (Atlantic Publishers, New Delhi 2003) {{پۆلی کۆمنز|A Passage to India}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|ھیندستان}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] 4ubijr7sj8tek39vykpo8jlp9cq214g 1588997 1588990 2026-06-06T21:00:57Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1588997 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} }} '''دەروازەیەک بۆ هیندستان''' ڕۆمانێکی ساڵی ۱۹۲٤ە و بەرهەمی ڕۆماننووسی ئینگلیز [[ئدوارد مۆرگان فۆرستەر|ئدوارد مۆرگان فۆرستەرە]]. چیرۆکی ڕۆمانەکە فۆکەس دەخاتە سەر [[بەریتانی ڕاج]] و [[جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستان|جوڵانەوەی سەربەخۆیی هیندستانی]] ساڵانی ۱۹۲۰ەکان. ئەم ڕۆمانە وەک یەکێک لە ١٠٠ بەرهەمە گەورەکانی ئەدەبیاتی ئینگلیزی سەدەی بیستەم لەلایەن کتێبخانەی مۆدێرن هەڵبژێردراوە و خاوەنی خەڵاتی [[یادەوەری جەیمس تایت بلاک]]ە بۆ ساڵی ١٩٢٤ی چیرۆکی خەیاڵی. == سەرچاوەکان == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/e-m-forster/a-passage-to-india}} * [http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india ''A Passage to India''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723170710/http://www.bl.uk/works/a-passage-to-india |date=23 July 2021 }} at the [[British Library]]{{Gutenberg book|61221|A Passage To India}} * {{librivox book | title=A Passage To India | author=Forster}} * [http://www.sparknotes.com/lit/passage/ Detailed analyses, chapter summaries, a quiz and essay questions], by SparkNotes * [https://www.theguardian.com/books/1924/jun/20/classics Original 1924 review] reprinted by ''The Guardian'' * {{cite web|last= Whitman |first= Walt |author-link= Walt Whitman |title= Passage to India |work= [[Leaves of Grass]] |type= poem |year= 1871 |url= http://whitmanarchive.org/published/LG/1881/poems/239}}, from which the title of Forster's novel was derived * S. M. Chanda: <nowiki>''</nowiki>A Passage to India: a close look in studies in literature<nowiki>''</nowiki> (Atlantic Publishers, New Delhi 2003) {{پۆلی کۆمنز|A Passage to India}} {{تووڵی دەروازە|کتێب|ڕۆمانەکان|سیاسەت|شانشینی یەکگرتوو|ھیندستان}} [[پۆل:ڕۆمانەکان]] [[پۆل:ڕۆمانەکان بە زمانی ئینگلیزی]] [[پۆل:ڕۆمانە ئینگلیزییەکان]] [[پۆل:زنجیرە درامییەکانی بی بی سی]] [[پۆل:ڕۆمانە بریتانیایییەکان کە کراونەتە فیلم]] h6mp316m8cyjdo1dg6qlhm8lylrtsz9 3 296398 1588998 2026-06-06T21:01:01Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1588998 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ٢١:٠١، ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) cpvboo5l6vzee7px6huta5cvd4jccz8