ویکیپیدیا ckbwiki https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%BE%DB%8E%DA%A9 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter میدیا تایبەت وتووێژ بەکارھێنەر لێدوانی بەکارھێنەر ویکیپیدیا لێدوانی ویکیپیدیا پەڕگە وتووێژی پەڕگە میدیاویکی وتووێژی میدیاویکی داڕێژە وتووێژی داڕێژە یارمەتی وتووێژی یارمەتی پۆل وتووێژی پۆل دەروازە لێدوانی دەروازە ویکیپرۆژە لێدوانی ویکیپرۆژە ڕەشنووس لێدوانی ڕەشنووس TimedText TimedText talk مۆدیوول لێدوانی مۆدیوول Event Event talk 10 1544 1589389 1589254 2026-06-09T23:27:16Z Hivja 64112 /* */ 1589389 wikitext text/x-wiki {{لە ھەواڵەکاندا/وێنە | وێنە = ھەڵکەوت عەزیز.jpg <!--تێبینی: پەڕگەی نەپارێزراوی کۆمنز بەکار مەھێنە. پاراستنە تاڤگەیییەکەی ئێمە پەسەندی ناکەن. --> | پانی = 140px<!--بەگشتی 120 بۆ وێنە ستوونییەکان، 160 بۆ وێنە ئاسۆیییەکان و 140 بۆ وێنە چوارگۆشەیییەکان--> | شرۆڤە = ھەڵکەوت عەزیز | جێگری وێنە = ھەڵکەوت عەزیز | بەستەر = | لێوار = no | بەری شرۆڤە = ڕاست }} <!-- * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتایی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێک ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. --> <!-- تکایە نوێترینی ھەواڵەکان لە خوارووی ئێرە دابنێ. نابێت زیاتر لە ٥ ھەواڵ دابنرێن و پێویستە ھەواڵە کۆنەکان ئەرشیڤ بکرێن. --> * [[٨ی حوزەیران]] – '''[[ھەڵکەوت عەزیز]]''' ''(لە وێنەکەدا)''، ڕۆژنامەوان و ھەواڵنێری کورد لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. * [[١٤ی ئایار]] – [[عەلی زەیدی]] وەک [[سەرۆک وەزیرانی عێراق]] دەستبەکار بوو و [[ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق]] متمانەی بە '''[[حکوومەتی عەلی زەیدی|کابینەکەی]]''' بەخشی. * [[٩ی ئایار]] – '''[[پیتەر ماگیار]]''' وەک [[سەرۆک وەزیرانی مەجارستان]] دەستبەکار بوو و جێگای [[ڤیکتۆر ئۆربان]]ی گرتەوە. * [[٦ی ئایار]] – '''[[تێد تەرنەر]]'''، خاوەن میدیا و خێرخوازی ئەمریکی لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد. * [[٢ی ئایار]] – لە درێژەی شەپۆلی نوێی [[سزای مەرگ|لەسێدارەدانەکان]] لە [[ئێران]]، '''[[ناسر بەکرزادە]]'''، بەندکراوی سیاسیی کورد لەسێدارە درا. <!--کۆتاییی ھەواڵەکان--> {{لە ھەواڵەکاندا/پێپەڕە |nocurrenteventslink = {{{nocurrenteventslink|}}} |currentevents = <!-- ڕووداوەکانی «بەردەوامە» لێرە دەبن. بەپێی کاتی ڕوودانیان لە تازەوە بۆ کۆن پێڕستیان بکە. سوود لە جیاکردنەوە بە * ببینە ئەگەر زۆر بوون. --> * <!-- ٢ی ئازاری ٢٠٢٦ --> [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|شەڕی ئێران]] ([[شەڕی ٢٠٢٦ی لوبنان|شەڕی لوبنان]]) * <!-- ١٥ی نیسانی ٢٠٢٣ --> [[ململانێی سوودان (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی سوودان]] * <!-- ٩ی ئازاری ٢٠٢٢ --> [[ھێرشی ڕووسیا بۆ ئوکراینا]] <!--*--><!--ڕێکەوت--> <!--[[ڕووداو]]--> |recentdeaths = <!-- «دوایین مردنەکان» لێرە دەبن. * بەکاربھێنە بۆ شێوازی پێڕستکردن. ھەمیشە بە ھێڵێکی نوێ دەست پێ بکە و بە شکاندنی ھێڵێک کۆتاییی پێ بھێنە. لەنێوان ھەر ھەواڵێکی مردن ھێڵی بۆش بەجێ مەھێڵە. پێویستە ئەوپەڕی ٦ دوایین مردوو لێرە بن. ھەر ھەواڵێکی کۆنتر لە ٣٠ ڕۆژ لاببە. --> * <!-- ٦ی حوزەیران --> [[ئەنتۆنی گویدێرا]] * <!-- ٢٦ی ئایار --> [[ھاوارد ستۆرم]] * <!-- ٢٢ی ئایار --> [[گریز چاپمان]] * <!-- ٢٢ی ئایار --> [[چارڵز سیۆفی]] * <!-- ١٨ی ئایار --> [[تۆم کەین]] * <!-- ١٥ی ئایار --> [[عیزەدین حەداد]] }}<noinclude> {{active editnotice}} {{بەڵگەنامە}} </noinclude> [[پۆل:ویکیپیدیا لە ھەواڵەکاندا]] rkggsucbnmv8zoe959hq393hisst5or 0 2226 1589417 1480432 2026-06-10T06:54:54Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Etymology" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357972687|Germany]]" 1589417 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا |native_name = Bundesrepublik Deutschland |common_name = ئەڵمانیا |national_anthem = [[سروودی ئەڵمانیا]]{{ھن}}[[پەڕگە:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]] |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |map2_width = 250px |map_caption = {{map caption |location_color=سەوزی تاریک |region=ئەورووپا |region_color=ڕەساسی تاریک |subregion= [[یەکێتیی ئەورووپا]] |subregion_color=سەوز |legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] |demonym = [[ئەڵمانی]] |capital = [[بەرلین]] |latd=٥٢ |latm=٣١ |latNS=N |longd=١٣ |longm=٢٣ |longEW=E |largest_city = [[بەرلین]] |government_type = [[فێدراڵیزم|فێدراڵی]] [[سیستمی پەرلەمانی|پەرلەمانی]] [[کۆمار]]ی |leader_title1 = [[سەرۆککۆمار]] |leader_name1 = [[فرانک ڤالتەر شتاینمایەر]] |leader_title2 = [[ڕاوێژکاری ئەڵمانیا|ڕاوێژکار]] |leader_name2 = [[ئۆلاف شۆڵز]] |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |leader_title5 = |leader_name5 = |legislature = {{clear}} |upper_house = [[بووندێسراتی ئەڵمانیا|بووندێسرات]] |lower_house = [[بووندێستاگ]] |sovereignty_type = [[شانشینی ئەڵمانیا|دروستبوون]] |established_event1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] |established_date1 = ٢ی شوباتی ٩٦٢ |established_event2 = [[یەکێتیی ئەڵمانیا]] |established_date2 = ٨ی حوزەیرانی ١٨١٥ |established_event3 = [[یەکخستنی ئەڵمانیا|ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیا]] |established_date3 = ٨١ی کانوونی دووەمی ١٨٧١ |established_event4 = [[کۆماری ڤایمەر]] |established_date4 = ١١ی ئابی ١٩١٩ |established_event5 = [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدڕاڵی]] |established_date5 = ٢٣ی ئازاری ١٩٤٩ |established_event6 = [[کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپی|ئیئیسی]] |established_date6 = ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨ |established_event7 = [[یەکبوونی ئەڵمانیا|یەکبوون]] |established_date7 = ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ |area_km2 = ٣٥٧٬١٦٨ |area_sq_mi = ١٣٧٬٨٤٧ |area_rank = 63rd |area_magnitude = 1 E11 |population_estimate = |population_estimate_year = ٢٠١٩ |population_estimate_rank = 16th |population_density_km2 = ٢٢٧ |population_density_sq_mi = ٥٨٣ |population_density_rank = 58th |GDP_PPP_year = ٢٠١٥ |GDP_PPP = ٣٫٨٤٢$ ترلیۆن |GDP_PPP_rank = 5th |GDP_PPP_per_capita = $٤٧٬٠٣٣ |GDP_PPP_per_capita_rank = 20th |GDP_nominal = ٣٫٣٧١$ ترلیۆن |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_per_capita_rank = 20th |GDP_nominal_year = ٢٠١٥ |GDP_nominal_per_capita = $٤١٬٢٦٧ |Gini_year = ٢٠١٤ |Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ٣٠٫٧ | Gini_ref =<ref name=eurogini>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|ناونیشان=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|بڵاوکەرەوە=Eurostat Data Explorer|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ٢٠١٤<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ٠٫٩١٦ <!--number only--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |سەردێڕ=2015 Human Development Report |ڕێکەوت=٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=United Nations Development Programme |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160319110553/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |HDI_rank = 6th |currency = [[یۆرۆ]] ([[یۆرۆ|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +١ |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +٢ |drives_on = ڕاست |cctld = [[.de]] و [[.eu]] |calling_code = [[Telephone numbers in Germany|49]] }} '''ئەڵمانیا''' ({{بە ئەڵمانی|Deutschland}}) [[کۆمار]]ێکی یەکگرتووی [[دیموکراسی|دیموکراتیی]]ە،<ref name=":0">http://wiki.answers.com/Q/Is_Germany_a_democratic_country</ref> یەکێکە لە ئەندامانی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتیی ئەووروپا]].<ref>ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا، http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719104706/http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm |date=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ناوی تەواوی: کۆماری [[فیدراڵیزم|فیدراڵی]]ی ئەڵمانیا ({{بە ئەڵمانی|Bundesrepublik Deutschland}}).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120128125828/http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپاوە،<ref>ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپا، http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902200658/https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> لە باکوورەوە سنووری ھەیە لەگەڵ: [[دەریای باڵتیک]]، [[دانمارک]]، [[دەریای باکوور]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140919193843/https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە باشوورەوە: [[نەمسا]] و [[سویسرا]]،<ref name="وەشانی ئەرشیڤکراو">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mapsofworld.com/germany/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170904025102/https://www.mapsofworld.com/germany/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ڕۆژھەڵاتەوە: [[پۆڵەندا]]، [[چیک]]،<ref name="وەشانی ئەرشیڤکراو"/> لە ڕۆژاواوە: [[فەڕەنسا]]، [[لوکسەمبورگ]]، [[ھۆڵەندا]].<ref name="وەشانی [[ئەرشیڤ]]کراو"/> ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمەتری دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی ٨٣٬١٦٦٬٧١١ کەسە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht|ناونیشان=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Statistisches Bundesamt|زمان=de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190823083410/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بە زۆرترین دانیشتووان و چڕترین [[وڵات]] لە وڵاتەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] دادەنرێت و لە لیستی وڵاتەکان بەپێی ژمارەی پەنابەران، سێیەمین وڵاتە لە ڕووی زۆریی ژمارەی پەنابەرانەوە. [[بەرلین]] گەورەترین شارەکەیەتی و پایتەختە و ناوەندی دەسەڵات لەوێدایە. سیستەمی ڕامیاریی یەکگرتووی فیدراڵییە. بە شێوازی کۆماریی [[پەرلەمان]]ی بەڕێوەدەبردرێت، لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە ئەڵمانیا ١٦ ھەرێمی یەکگرتوو لە خۆ دەگرێت و ھەموو ھەرێمێک سەروەریی تایبەتی خۆی ھەیە. == پێناسەی ناو == وشەی ئەڵمانی (دۆیچ) (بە [[ئەڵمانی]]: Deutsch) لە [[زمانی ئاڵمانی سەرووی کۆن|زمانی ئەڵمانیی سەرووی کۆنەوە]] ھاتووە و بە واتای ''تایبەت بە خەڵک''ە. لە سەدەی پانزدەھەمی زایینی دا ناوی فەرمی حکوومەتی ئەڵمانیا تۆیتۆنیۆم ڕێگنۆم (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Teutonium Regnum) بوو کە بە واتای حکوومەتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانە. ناوی ئێستای ئەڵمانیا واتە "Deutschland" ھەر لەم وشەوە وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113002443/http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ناونانی == {{زیاتر|Names of Germany|Germani|Germania}}وشەی ئینگلیزیی (Germany) لە وشەی لاتینیی (Germania)ەوە وەرگیراوە، کە دوای ئەوەی جوولیۆس قەیسەر بۆ ئەو گەلانەی بەکارھێنا کە دەکەوتنە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ڕاین، ھاتە ناو زمان و بەکارھێنانەوە.[١] زاراوەی ئەڵمانیی (Deutschland)، کە لە بنەڕەتدا (diutisciu land) بووە (بە واتای 'خاکی ئەڵمانەکان')، لە وشەی (deutsch) وەرگیراوە (بەراوردی بکە بە وشەی Dutch)، کە ئەویش لە وشەی ئەڵمانیی بەرزی کۆنی (diutisc) بە واتای 'ھی گەل' یان 'سەر بە گەل' (لە diot یان diota بە واتای 'گەل') کەوتووەتەوە. ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا بۆ جیاکردنەوەی زمانی خەڵکی ڕەشۆکی لە زمانی لاتینی و ئەو زمانە ڕۆمانسییانەی لە لاتینییەوە پەیدا بوون، بەکارھاتووە. ئەم وشەیەش لە لای خۆیەوە لە پرۆتۆ-جێرمانیی (*þiudiskaz) بە واتای 'ھی گەل' (ھەروەھا بڕوانە شێوە لاتینیکراوەکەی: Theodiscus) داتاشراوە، کە ئەویش لە (*þeudō) وەرگیراوە، و لە پرۆتۆ-ھیندۆ-ئەورووپیی (*tewtéh₂-) بە واتای 'گەل' سەرچاوەی گرتووە، کە ھاوکات وشەی (Teutons - تیوتۆنەکان)یش ھەر لەم ڕەگەوە ھاتووە.[٢] == مێژوو == === ھۆزە ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی فڕانکەکان === [[پەڕگە:Imperium Romanum Germania.png|200px|وێنۆک|ڕاست|نەخشەی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لەگەڵ ئەڵمانیا]] بەپێی زانیارییەکان وا دەرکەوتووە کە ھۆزە ئەڵمانییەکان لە [[سەردەمی برۆنز]] یان سەردەمی ئاسنی پێش [[ئیمپراتۆری ڕۆم|ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم]] پێک ھاتوون. ئەوان لە سەرەتادا لە باشووری [[سکاندیناڤیا]] و باکووری ئەڵمانیا بوون و دواتر لە سەدەی یەکەمی بەر لە لەدایکبوونی [[مەسیح]]، بەرەو باشوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا ڕۆیشتوون و لێرەدا، واتە لە ڕۆژھەڵات و ناوەندی [[ئەورووپا]]، لەگەڵ ھۆزە [[کێلتەکان]]، گوولەکان، ئێرانییەکان، بالتیکییەکان و سلاڤیکەکان ئاشنا بوون. لە سەردەمی ئیمپڕاتۆریی ئاگۆستووس بە سەر ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمدا، بۆ یەکەم جار لەلایەن ڕۆمییەکانەوە ھێرش کرایە سەر ئەڵمانیا و ھۆزە ئەڵمانییەکان. لە نێوان ئەم ھۆزانەدا، ھۆزی چێرووشان بە سەرکردایەتیی ئارمینیووس توانییان ڕۆمییەکان شکست پێ بێنن. دوای ئەم [[شەڕ]]ە، لە ساڵی ١٠٠ زایینیدا بۆ یەکەم جار ناوی ھۆزە ئەڵمانییەکان بە ناوی ئەو ھۆزانەی کە لە نێوان دوو [[ڕاین|ڕووباری ڕاین]] و [[دانووب]]دا دەژیێن، ھاتە ناو مێژوونامەی ڕۆمییەکان. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە زۆرینەی ئەو شوێنەی کە ئێستا بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت (وەکوو: ''ئەڵمانیای ھاوچەرخ''، [[نەمسا]]، باشووری باڤاریا و ڕۆژاوای ڕینلەند) بوون بە ژێردەستی ھۆزە ئەڵمانییەکان. ئەمانە ھەرکامێکیان دواتر بوون بە یەکێک لە پارێزگاکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم.<ref>Claster, Jill N. (1982). Medieval Experience: 300–1400. New York University Press. p. 35. ISBN 0-8147-1381-5.</ref> لە سەدەی سێیەمی زایینیدا، ھەندێک لە گەورەترین ھۆزەکانی ڕۆژاوای ئەڵمانیا بەیەکەوە تێکەڵ بوون. لە ساڵی ٢٦٠ی زاییندا ئەردەکانی ئاڵمان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم. لە دوای ھێرشی ھوونەکان لە ساڵی ٣٧٥ی زایینی و ھەروەھا دابەزینی ھێزی ناوەندی دەستھەڵاتی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لە ساڵی ٣٩٥ی زایینیدا ھۆزە ئەڵمانیایییە گەورەکان بەرەو باشووری خۆراوا ڕۆیشتن، جا لەورا بوو کە ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت بۆ یەکەم جار پێک ھات.<ref>Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> === سەردەمی ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم === [[پەڕگە:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|130px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی مارتین لووتەر بناغەدانەری ئایینی پرۆتستان]] لە ٢٥ی دێسەمبەری ساڵی ٨٠٠ زایینیدا، پاشای فرانکەکان، [[شارلمان]]، ئیمپڕاتۆرییەتی جارۆلیژیانی دروست کرد، کە لە ساڵی ٨٤٣ی زایینیدا لەناوچوو و بوو بە دوو ئیمپڕاتۆرییەتی تر. ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم لە بەشی ڕۆژاوای ئەم جیابوونەوەیە پێک ھات.<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> ڕووبەری ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە لە ڕووباری ئیدێرەوە بوو ھەتا قەراخی باکووری [[دەریای ناوین]]. لەو سەردەمەدا ئەڵمانیا لەژێر دەسەڵاتی چەند پاشای بچووک و گەورەدا بوو. ھەتا ساڵی ١٥١٧ زایینی و ھاتنی ''[[مارتن لووتر]]'' ھەندێک ململانێی زۆر ھەبوو لە نێوان پاشا ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمدا. ھاتنی ''مارتین لووەتەر،'' دەستپێکردنی ئەو بە بناغەدانانی ئایینی پرۆتستان و بەفەرمیبوونی ئەم ئایینە لە زۆربەی ناوچە ئەڵمانیایییەکان بوو بەھۆی کێشەیەکی زۆر گەورە لە نێوان ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم و ئەڵمانیا کە لە کۆتاییدا بوو بەھۆی دەستپێکردنی [[شەڕی سی ساڵە]] لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا. ئەم شەڕە کە لە نێوان ساڵانی ١٦١٨–١٦٤٨ی زایینیدا بەردەوام بوو، بوو بەھۆی خراپی و ئاڵۆزییەکی زۆر گەورە لە ناوچە ئەڵمانیایییەکان و ھەر بەم ھۆیەوە دانیشتووانی ئەڵمانیا ٣٠٪ دابەزیی. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا ئاشتیی وێستفالیا لە ساڵی ١٦٤٨ پێک ھات و شەڕی نێوان ناوچە جیاوازەکان لە بواری ئایینییەوە کۆتاییی پێ ھات، بەڵام لەھەمان کاتدا بوو بەھۆی پارچەپارچە بوونی ئەڵمانیا لە نێوان ناوچە دابەشکاراوەکان بەھۆی ئایینەوە. لە ساڵی ١٧٤٠ جیاوازی کەوتە نێوان پاشای نەمسا و پاشای پرۆس و ئیتر لە ساڵی ١٨٠٦ بەھۆی ھێرشی ناپۆلیۆن ئەم دوو وڵاتە ئەڵمانیزمانە بەتەواوی و بۆ ھەمیشە لە یەک جیا بوونەوە.<ref>Philpott, Daniel (January 2000). "The Religious Roots of Modern International Relations". World Politics 52 (2): 206–245. doi:10.1017/S0043887100002604.</ref><ref>Gagliardo, G. , Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806, Indiana University Press, 1980, p. 12-13.</ref> === کونفێدراسیۆن و ئیمپڕاتۆرییەتی ئەڵمانیا === [[پەڕگە:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|270px|وێنۆک|ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا (١٨٧١–١٩١٨)]] لە دوای ڕووخانی ئیمپڕاتۆرییەتی ناپۆلیۆن لە فەڕەنسا و کۆبوونەوەی ڤییەنا لە ساڵی ١٨١٤، کۆنفێدراسیۆنی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Deutscher Bund) پێک ھات، کە بەرھەمی یەکگرتنی لاوازی ٣٩ پارێزگای ئەڵمانی بوو، بەھۆی ناکۆکیی نێوان ئەم پارێزگا سەربەخۆیانە و دەستدرێژییەکانی دەسەڵاتدارانی نەمسایی و بەھێزبوونی بزووتنەوەی ئازادی خوازی لەناو کۆمەڵگای ئەو دەمی ئەڵمانیادا، ئەم کۆنفێدراسیۆنە تووشی گرفت بوو. لە ھەمان کاتدا سەرکەوتنی شۆڕشی فەڕەنسا و ئەو ئامانجە ئازادیخوازانە و نیشتمانپەرستانە کە ئەو خستییە بەرچاو [[کۆمەڵگا]]ی ئەڵمانیا لە کۆتاییدا بوو بەھۆی شۆڕشی ئەڵمانیایییەکان لە ساڵی ١٨٤٨دا. لە ئاکامی ئەم شۆڕشەدا نازناوی ئیمپڕاتۆر بەخشرا بە فرێدریک ویڵھێڵمی چوارەم، بەڵام ئەو ئەم نازناوەی قبووڵ نەکرد و داوای بناغەدانانی دەستووری بنەڕەتیی کرد و خۆی بوو بە پێشەوای ئەم بزووتنەوەیە ھەتا ئەو کاتەی کە ئەم دەستوورە جێگیر بوو.<ref name="state.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی دواییدا، کێشەیەکی گەورە کەوتە نێوان پەرلەمانی ئەڵمانیا و پاشا ویلیامی یەکەم. ئەم کێشانە بوو بەھۆی ململانێی چەکداری و پاشا بەھۆی پێشگرتن لە ئاڵۆزتربوونی باروودۆخەکە، ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی کرد بە [[سەرۆک وەزیران]]. بیسمارک لە ساڵی ١٨٦٤ شەڕی بە سەر دانمارکدا سەپاند و لەم شەڕەیشدا سەرکەوتوو بوو، دوای ئەمە بیسمارک ھێرشی کردە سەر نەمسا و ئەو وڵاتەیشی شکاند، لەدوای ئەم شەرە، ئەو فەڕانسەیشی شکست پێ ھێنا و کۆنفێدراسیۆنی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانی باکووری دروست کرد. ئەو بەم کارە توانیی دەستی نەمسا لە دەسەڵاتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکان کوڵ بکاتەوە. ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە نوێیە ئەڵمانییە، بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی. لە دوای ئەمانە بوو کە ھێزی ئەڵمانیا لە ئاستی جیھانیدا ھەڵکشا و دەستی کرد بە ئیستعمار و داگیرکردنی ھەندێک وڵات لە ئەفریقا و شوێنی تر لە جیھان. بۆ وێنە کامێرۆن و تۆگۆ.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> تیرۆری شازادەی نەمسا لە ٢٨ی جوونی ساڵی ١٩١٤ بوو بەھۆی دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]. لەم جەنگەدا ئەڵمانیا یەکێک بوو لە ئەندامانی [[ھێزە ناوەندییەکان]]. لەم جەنگەدا ھێزە ناوەندییەکان دۆڕان و لە ئاکامدا ئەڵمانیا زۆرتر لە ٢ ملیۆن ئەندامی لەشکری لەدەست چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120516110055/http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ جەنگی جیھانیی یەکەم کۆتاییی ھات. لە ١٨ تشرینی دووەم، ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا، ویلھێڵمی دووەم و دیکەی شازادەکانی ئەڵمانیا سەرۆکایەتییان بەجێ ھێشت. ئەڵمانیا لە جوونی ١٩١٩ [[پەیمانی ڤێرسای]] واژوو کرد. ئەم پەیمانە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە بە سووکایەتی دادەنرا و ڕەنگە یەکێک بێت لە سەرچاوەکانی پێکھاتنی [[نازیسم]].<ref>Lee, Stephen J. (2003). Europe, 1890–1945. Routledge. p. 131. ISBN 978-0-415-25455-7.</ref> === سەردەمی کۆماری وایمار و دەسەڵاتی نازییەکان === [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|170px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]، چانسێلۆری ئەڵمانیا (١٩٣٣–١٩٤٥)]] لە سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشی ئەڵمانیا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی سیستەمی کۆماریی ڕاگەیاند؛ بەڵام ململانەی نێوان ھێزە سیاسییەکان بۆ مسۆگرکردنی دەسەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئابی ١٩١٩ بە نووسەرانی دەستووری بنەڕەتیی وایمار کۆتاییی ھات.<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> بەھۆی ئەو ناکۆکییە [[ئابووری]]انەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕووی دا و لەسەرکاربوونی دەوڵەتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامدانی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پەیوەندیی نێوان گەل و حکوومەت لە یەک پچڕا. لە ١٩٣٢، حکوومەتی وایمار بەھۆی واژووکردنی [[پەیمانی ڤێرسای]] بە [[خیانەت]] لە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کومۆنیست زۆربەی پەرلەمانیان لەژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری [[پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ]]، [[ئادۆڵف ھیتلەر]] بە ڕاوێژکار (بە [[عەرەبی]]: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣) ھیتلەر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی [[تۆتالیتاریزم|تۆتالیتێر]]، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە سەرلەنوێ دروستکردنی [[ئابوور]]ی و بازرگانیی ئەڵمانیا، ھەروەھا ھێزە لەشکرییەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140703143804/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>Stackelberg, Roderick (1999). Hitler's Germany: Origins, interpretations, legacies. Routledge. p. 103. ISBN 978-0-415-20115-5.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140705130826/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٩٣٥، ئەڵمانیا دەستی بە سەر [[زارلاند]] و [[ڕاینلەند-پالاتینات|ڕاینلەند]]دا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بەپێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرابوون.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> لە ساڵی ١٩٣٨ [[نەمسا]] و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ [[چیکوسڵۆڤاکیا]] کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی سێپتەمبری ١٩٣٩ ئەرتەشی [[ڤێرماخت]] ھێرشی کردە سەر [[پۆڵەندا]]، لە لایەکی دیکەیشەوە [[ئەرتەشی سوور|سوپای سوور]]یش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیەکی زۆر کورتدا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگەر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، [[بریتانیا|بەریتانیا]] و [[فەڕانسە|فەڕەنسا]] دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند.<ref name="Fulbrook 1991, pp. 190–195">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> ئەمە بوو بە سەرەتای [[شەڕی جیھانی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ماوەیەکی کورتدا، ئەڵمانیا و [[وڵاتەکانی تەوەر]] توانییان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی [[ئورووپا|ئەورووپا]] و باکووری [[ئەفریقا]]دا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و [[وڵاتەکانی تەوەر|ھاوپەیمانەکانی]] تێکۆشان کە بریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک ڕێکەوتننامەی دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] کە ئەمە بەھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیەک لە نێوان ''یەکێتیی سۆڤیەت و ''ئەڵمانیا'' چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا، [[ئیمپراتۆری ژاپۆن|ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆن]]یش ھێرشی کرە سەر [[ھێرشی پێرل ھاربر|پێرل ھاربر]]ی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و بەو جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان ''ھێزەکانی تەوەر'' و [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانی وڵاتەکان]]. شەڕی ئەڵمانیا و ''یەکێتیی سۆڤیەت'' لە ستالینگراد کە بە [[شەڕی ستالینگراد]] ناسرا، بوو بەھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد بە پاشەکشان لە بەرە ڕۆژھەڵاتییەکان.<ref name="Fulbrook 1991, pp. 190–195"/> لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ [[ئیتاڵیا]] کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە بەرەیەکی نوێی لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە [[ڕۆژی دی]]دا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ڕۆژاواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو [[بەرلین|پایتەخت]] کرد. لە ٨ی مانگی مەیی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی ''[[سوپای سوور]]''، شەر کۆتاییی ھات.<ref>Steinberg, Heinz Günter (1991) (in German). Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990. Kulturstiftung der dt. Vertriebenen. ISBN 978-3-88557-089-9.</ref>'' ھەر لە ساڵانی جەنگی جیھانیی دووەمدا بوو کە حکوومەتی نازییەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتییەکان، ئەمە دواتر بە [[ھۆلۆکۆست]] ناسرا. لەم سەردەمەدا چەندین ملیۆن کەس لە [[جوو|جووەکان]]، [[شاھیدانی یەھۆوە]]، [[خەڵکی ئسلاڤیک|ئسلاڤیکەکان]] و … بەھۆی ئەوەی کە لە ڕووی نەژادەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورەوە و سووتان.<ref>Niewyk, Donald L. ; Nicosia, Francis R. (2000). The Columbia Guide to the Holocaust. Columbia University Press. pp. 45–52. ISBN 978-0-231-11200-0.</ref> بەپێی ئامارەکان جەنگی جیھانیی دووەم بوو بەھۆی کوژرانی زۆرتر لە ٤٠ ملیۆن مرۆڤ لە سەرانسەری ئەورووپادا.<ref>"Leaders mourn Soviet wartime dead". BBC News. 9 May 2005. Retrieved 18 March 2011.</ref> لەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥٫٣ ملیۆن سەربازی لە دەستدا.<ref>Rűdiger Overmans. Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1</ref> لە دوای کۆتاییی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دادگایەک بە ناوی [[دادگەھی نۆرێنبێرگ|دادگای نۆرێنبێرگ]] ساز کرا بۆ سزادانی [[تاوان]]ە جەنگییەکانی نازییەکان.<ref>Overy, Richard (17 February 2011). "Nuremberg: Nazis on Trial". BBC History. Retrieved 25 March 2011.</ref> ھەروەھا لە ئەم جەنگەدا ملیۆنەھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران.<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (This study was prepared by the German Armed Forces Military History Research Office, an agency of the German government)</ref><ref>Peter Antill; Peter Dennis (10 October 2005). Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich. Osprey Publishing. p. 85. ISBN 978-1-84176-915-8. Retrieved 24 June 2011.</ref><ref>Bonn: Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948: Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974: Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (This is a study of German expulsion casualties due to "war crimes" prepared by the German government Archives)</ref><ref>Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32</ref><ref>Robert N. Proctor, Racial Hygiene: Medicine under the Nazis, Harvard 1988,</ref> بەھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە جەنگدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیکەی ١٥ ملیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانییەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەرکران، زۆرێک لە ژنە ئەڵمانییەکان لە ئەم وڵاتانەدا [[دەستدرێژی سێکسی|دەستدرێژیی سێکسی]] کرایە سەریان و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانیی زۆریان بەسەردا ھات.<ref>Beevor, Antony (2003) [2002]. Berlin: The downfall 1945. Penguin. pp. 31–32, 409–412. ISBN 978-0-14-028696-0.</ref> === ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، ئەڵمانیای ڕۆژاوا === [[پەڕگە:Map-Germany-1945.svg|230px|وێنۆک|دابەشبوونی ئەڵمانیا لە نێوان ھێزە گەورەکاندا]] لە دوای ڕووخانی ڕژیمی نازی، ئەڵمانیا و شاری بەرلین بوون بە دوو بەشەوە. بەشی ڕۆژاوا کە کەوتە بن دەستی ھاوپەیمانەکان (واتە: [[فەڕەنسا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[بریتانیا|بەریتانیا]]) بۆ خۆی کرا بە چوار بەشی دیکە. ئەم چوار بەشە بوون بە شوێنی جێگیربوونی ئەو ئەڵمانیاییانەی کە لە وڵاتە دراوسێکان بەھۆی دژایەتی دەرکرابوون.<ref>Richard J. Evans, "The Other Horror, Review of Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans After the Second World War, by R.M. Douglas", The New Republic, 25 June 2012. Retrieved 1 July 2012</ref> ئەم بەشانە لە ٢٣ی مەیی ١٩٤٩ زایینی پێکەوە لکێندران و بوون بە [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدرالیی ئەڵمانیا]]. بەشەکەی دیکە کەوتە بن دەستی [[یەکێتی سۆڤیەت]] و لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩دا بوو بە [[ئەڵمانیای رۆژھەڵات|کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا]]. ئەم دوو کۆمارە بە شێوەی نافەرمی بە ناوی «ئەڵمانیای ڕۆژاوا» و «ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات» دەناسران. ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی، بەڵام ئەڵمانیای ڕۆژاوا پایتەختی خۆی گواستەوە بۆ شاری [[بۆن، ئەڵمانیا|بۆن]]، بەڵام ئەم شارەی بە ناوی پایتەختی کاتی ناساند و بەم جۆرە نواندی کە کۆماری ڕۆژھەڵات دەبێ ڕۆژێک بڕوات و ئەڵمانیا یەک بگرێتەوە.<ref>Wise, Michael Z. (1998). Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy. Princeton Architectural Press. p. 23. ISBN 978-1-56898-134-5.</ref> ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا یەکیان گرت. دواتر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە پرۆژەیەکی گەورە بۆ گەشەپێدانی [[ئابووری]] لە ساڵی ١٩٥٠ زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی [[کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی]]. لە ھەمان کاتدا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی [[بلۆکی ڕۆژھەڵات]].<ref>maw/dpa (11 March 2008). "New Study Finds More Stasi Spooks". Spiegel Online – english site (www.spiegel.de/international). Der Spiegel. Retrieved 30 October 2011. "189,000 people were informers for the Stasi – the former Communist secret police – when East Germany collapsed in 1989 – 15,000 more than previous studies had suggested. [...] about one in 20 members of the former East German Communist party, the SED, was a secret police informant."</ref> بەڵام بەھۆی لاوازبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]]، بارودۆخی ئابووری لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک نەگەیشت بە ئاستی ئەڵمانیای ڕۆژاوا. ئەم بارودۆخە بوو بەھۆی کۆچکردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١، ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی [[بەرلین]]، بۆ ئەوەی کە پێش بەم کۆچانە بگرێت. ئەم دیوارە (ناسراو بە [[دیواری بەرلین]]) بوو بە سیمبۆلێک بۆ [[شەڕی سارد]]. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسان بوو بە سیمبۆلێک لە کۆتاییھاتنی شەڕی سارد.<ref>"Germany". U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref> === یەکگرتنەوەی دوو ئەڵمانیا === لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر [[ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین]]، [[بەرلین]] جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا.<ref>"Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands" (in German). Bundesministerium der Justiz. 26 April 1994. Retrieved 19 April 2011.</ref> یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو [[یەکێتیی ئەورووپا]] و ھەروەھا [[ناتۆ]]. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ [[باڵکان]] و دواتریش بۆ [[ئەفغانستان]] بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی [[ئەلقاعیدە]].<ref>Merz, Sebastian (November 2007). "Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush" (PDF). Stockholm International Peace Research Institute. pp. 2, 3. Retrieved 16 April 2011.</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Deutschland topo.jpg|230px|وێنۆک|وێنەی تۆپۆگرافی ئەڵمانیا]] ئەڵمانیا کەوتوەتە ڕۆژاوا و ناوەندی کیشوەری ئەورووپا. ئەڵمانیا لە باکوورەوە لەگەڵ [[دانمارک]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[پۆڵەندا]] و کۆماری چیک، لە باشوور لەگەڵ نەمسا و سویسرا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ فەڕەنسا و لوکسەمبورگ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و ھوڵندا ھاوسنوورە. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمیتری چوارگۆشە کە بریتییە لە ٣٤٩٬٢٢٣ ک.م. ٤. گ. وشکایی و لە ٧٬٧٩٨ ک.م. ٤. گ ئاو پێک ھاتووە. ئەڵمانیا لە ڕووی پانایییەوە حەوتەمین وڵاتی گەورەیە لە ئەورووپا و ٦٢ەمینە لە جیھاندا.<ref name="cia.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160211075204/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١١ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شوێنە بەرچاوە جوگرافییەکانی ئەڵمانیا ئەمانەن: زنجیرە چیاکانی [[ئەڵپ]] لە باشوور، دەریای باکوور لە باکوور، دەریای بەلتیک لە باکووری ڕۆژھەڵات، دارستانە گەورەکان لە بەشی ناوەندی و باکوور. ھەروەھا ئەڵمانیا خاوەنی چەندین ڕووباری پڕئاوە وەکوو: ڕاین، دانووب و ئەلبە. ئەڵمانیا خاوەنی ھەندێک مەعدەنی ئۆرانیۆم، زووخاڵ، مس، نیکل، خوێ و ئاوە.<ref name="cia.gov"/> === کەشوھەوا === ئەڵمانیا خاوەنی کەشوھەوایەکی شێدارە. باکووری ئەڵمانیا بەھۆی نزیکی لە دەریاوە ھەوایەکی ناوەندی ھەیە، و بە ھاوینا ھەوا فێنکە و بە زستانیشدا زۆر ھەوا سارد نابێت. لە باکوور زۆر جار ھەوا بارانییە و زۆر کەم پێش دێت کە دەمای ھەوا لە ٣٠ پلەی سانتیگراد بچێتە سەرترەوە.<ref name="germanculture.com.ua">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160205082859/http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی ھەوایەکی کیشوەرییە، واتە زستانەکان دەتوانێت زۆر سارد بێت و ھەروەھا ھاوینەکەیشی دەتوانێت زۆر گەرم بێت. وشکەساڵیش زۆرجار پێش دێت ئەویش جاری وایە بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لە باشووری ئەڵمانیا واتە دەڤەری زنجیرە چیاکانی ئەڵپ ھەوا زۆر ساردە و بۆرانی سەرما زۆر جار ڕوو دەدات.<ref name="germanculture.com.ua"/> === ژیانی سروشتی === بەپێی بەراوەردێکی ساڵی ٢٠٠٨، زەویی کشتوکاڵ ٣٤٪، دارستان ٣٠٫١٪، بەرزونزمی ١٣٫٤٪ و زەمینی ژێری شار و خانە ١١٫٨٪ خاکی ئەڵمانیایان داپۆشیوە. لە ئەڵمانیا زۆر چەشن دار، گوڵ، قەوزە و قارچکی جۆراوجۆر دەژین، کە زۆربەیان تایبەت بە بەشی ناوەندی ئەورووپان. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین پارکی سروشتی نەتەوەیییە.<ref>Bekker, Henk (2005). Adventure Guide Germany. Hunter. p. 14. ISBN 978-1-58843-503-3.</ref> == سیاسەت == [[پەڕگە:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|230px|وێنۆک|بینای ڕایشستاگ شوێنی پارلەمانی ئەڵمانیا (بووندێستاگ)]] ئەڵمانیا کۆمارێکی، فدڕالی، پارلەمانتارییەتی، نوێنەرایەتی دیموکراتە. ئەو قانوونگەلە کە ئێستا ئەڵمانیای پێ بەڕێوە دەبرێت ھەمووی لەسەر ئەو قانوونە بنچینەیییەوە دانراوە کە لە دوای ڕووخانی ئەڵمانیای نازی و لە ساڵی ١٩٤٩دا دانراوە، ئەم قانوونە بە قانوونی بنەڕەتی (بە [[ئەڵمانی]]: Grundgesetz) ناسراوە. بۆ ھەر گۆڕانکارییەک لە قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا دەبێت دوو لە سێی ئەندامانی پارلەمان لە سەری ڕێک بکەون. بناغە ھەمیشەیی و غەیرە قابیلی گۆڕانەکانی قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا ئەمانن: ڕێز گرتن لە کەرامەتی ئینسانی، جیاوازی ھێزەکان، سیستەمی فیدڕاڵی و سەروەری قانوونن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170619180331/https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرۆککۆمار سەرۆکی وڵاتە و ئەرکە نوێنەرایەتییەکان و دەسەڵاتەکانی تایبەت لە ئەستۆی ئەوە؛ بەڵام ئەو کەسەی کە کارە ئیجرایییەکانی بە دەستە سەرۆک وەزیرانە؛ کە لە ئێستادا خانمی [[ئەنگێلا مێرکڵ]]ە.<ref name="state.gov"/> === پارێزگاکان === ئەڵمانیا خاوەنی ١٦ پارێزگای کە بە کۆ پێیان دەڵێن لاندێر (بە [[ئەڵمانی]]: Länder).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130910131911/http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەک لە ئەم پارێزگاگەلە خاوەنی دەستووری (قانوون) خۆیانن و بەم ھۆیەوە لە زۆربەی کاروبارە ناوخۆیییەکانیادا سەربەخۆن. بەپێی دابەشکارییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ئەڵمانیا ٤٠٣ ناوچەی ھەیە؛ کە ٣٠١ لە ئەوان گوندستان و ١٠٢یش شارستانن. {{نەخشەی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا}} {| class="wikitable" |- ! پارێزگا!! پایتەخت!! ڕووبەر (کیلۆمەتری چوارگۆشە)!! ژمارەی دانیشتووان |- | [[ڕاین-وێستفالیای باکوور]] || [[دوسێلدۆرف]] || ٣٤٬٠٤٣ || ١٧٬٨٤٥٬١٥٤ |- | [[باڤاریا]] || [[میونخ]] || ٧٠٬٥٤٩ || ١٢٬٥٣٨٬٦٩٦ |- | [[بادێن-ڤورتمبێرگ]] || [[شتوتگارت]] || ٣٥٬٧٥٢ || ١٠٬٧٥٣٬٨٨٠ |- | [[ساکسۆنیای خواروو]] || [[ھانۆفێر]] || ٤٧٬٦١٨ || ٧٬٩١٨٬٢٩٣ |- | [[ھێسن]] || [[ڤیسبادن]] || ٢١٬١١٥ || ٦٬٠٦٧٬٠٢١ |- | [[ساکسۆنیا]] || [[درێسدێن]] || ١٨٬٤١٦ || ٤٬١٤٩٬٤٧٧ |- | [[ڕاینلەند-پالاتینات]] || [[ماینز]] || ١٩٬٨٤٧ || ٤٬٠٠٣٬٧٤٥ |- | [[بەرلین]] || [[بەرلین]] || ٨٩٢ || ٣٬٤٦٠٬٧٢٥ |- | [[شلێسڤیگ-ھۆلشتاین]] || [[کیل]] || ١٥٬٧٦٣ || ٢٬٨٣٤٬٢٥٩ |- | [[براندنبورگ]] || [[پۆتسدام]] || ٢٩٬٤٧٧ || ٢٬٥٠٣٬٢٧٣ |- | [[ساکسۆنیا-ئەنھالت]] || [[ماگدێبورگ]] || ٢٠٬٤٤٥ || ٢٬٣٣٥٬٠٠٦ |- | [[تویرینگن]] || [[ئێرفۆرت]] || ١٦٬١٧٢ || ٢٬٢٣٥٬٠٢٥ |- | [[ھامبورگ]] || [[ھامبورگ]] || ٧٥٥ || ١٬٧٨٦٬٤٤٨ |- | [[مێکلنبورگ-فۆرپۆمەرن]] || [[شوێرین]] || ٢٣٬١٧٤ || ١٬٦٤٢٬٣٢٧ |- | [[زارلەند]] || [[زاربروکن]] || ٢٬٥٦٩ || ١٬٠١٧٬٥٦٧ |- | [[برێمن]] || [[برێمن]] || ٤٠٤ || ٦٦٠٬٩٩٩ |} {| border="٠" |---- |} === پێوەندییەکانی ئەڵمانیا لەگەڵ دەرەوەی وڵات === [[پەڕگە:33rdG8Leaders.jpg|170px|وێنۆک|ئەنگیلا مێکل لە ٣٣ەمین کۆبوونەوەی جی٨]] ئەڵمانیا ٢٢٩ کونسوول خانە و شوێنی سیاسی تری لە وڵاتانی جیھان ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170629103334/http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەم ھۆیەوە ئەڵمانیا لەگەڵ ١٩٠ وڵات پێوەندی ھەیە. بەپێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١١ ئەڵمانیا گەورەترین بەشداربووی بوودجەی ساڵانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] بووە (٢٠ لە سەد) ھەروەھا سێیەمین بووە لە دانی بوودجەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] (بە گوێرەی ٨ لە سەد).<ref>http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623054849/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST%2FADM%2FSER.B%2F824 |date=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref> ئەڵمانیا ئەندامی [[ناتۆ]]، ڕێکخراوی ھاوکاری ئابووری و گەشەکردن (OECD)، جی٨ (G8)، جی٢٠ (G20)، [[بانکی جیھانی]]، سنووقی نێونەتەوەیی پووڵە(IMF). ئەڵمانیا ڕۆڵێکی زۆر گرینگی ھەیە لە یەکێتی ئەورووپا و ھاوکات لەگەڵ ئەوەش پێوەندییێکی پتەوی ھەیە لەگەڵ فەڕەنسا.<ref>[http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html "Declaration by the Franco-German Defence and Security Council"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German%2C4519.html |date=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}. French Embassy UK. 13 May 2004. Retrieved 19 March 2011.</ref><ref>Freed, John C. (4 April 2008). [http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html "The leader of Europe? Answers an ocean apart"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628215610/http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |date=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}. ڕۆژنامەی نیۆیۆرکتایمز ڕێکەوتی ٢٨ی مارچی ٢٠١١.</ref> لە ساڵانی [[شەڕی سارد]]دا، دابەشبوونی ئەڵمانیا ببوو بە ھێمایەک لە ناکۆکی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.<ref>Harrison, Hope (2004). [http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf "American détente and German ostpolitik, 1969–1972"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108170102/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |date= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}. Bulletin Supplement (German Historical Institute) 1. Retrieved 26 March 2011.</ref> دواتر لە سەردەمی گێرھارد شروودێر ئەڵمانیا پەلاماری دا کە ڕۆڵێکی گەورەتری ھەبێت لە ناتۆدا، لە بەرئەمەش بوو بە یەکێک لە ھێزە سەرەکییەکانی شەڕی [[کۆسۆڤۆ]] لەگەڵ یووگوولاڤیا. ئەمە یەکەم جار بوو لە دوای شەڕی جیھانی دووەم کە ئەڵمانیا ھێزەکانی خۆی ڕەوانەی دەرەوەی وڵات دەکرد.<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html "Germany's New Face Abroad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124205747/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}. [[:en:Deutsche Welle|Deutsche Welle]]. 14 October 2005. Retrieved 26 March 2011.</ref> ئەڵمانیا یەکێکە لە نزیکترین ھاوپەیمانەکانی [[ئەمریکا]].<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm "Germany"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧}}. U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٤٨ ئیجرای [[پلانی ماڕشاڵ]] بوو بەھۆی پەیوەندییێکی بەھێزی کەلتووری لە نێوان دوو وڵاتەکەدا، ھەرچەند کاتێک کە شروودێر کەمێک ناڕەزایەتی سەبارەت بە ھێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، ئەمە وەکوو کۆتاییێک بۆ سەر [[ئاتلانتیسیزم]] و ساردی پێوەندی نێوان ئەڵمانیا و ئەمریکا ناوی لێ برا.<ref>[http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 "Ready for a Bush hug?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428085649/http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧}}. The Economist. 6 July 2006. Retrieved 19 March 2011.</ref> ئەم دوو وڵاتە لە بواری ئابووریشەوە پێوەندییەکی پتەویان ھەیە بۆ وێنە: ٨/٨٪ ھەناردەی ئەڵمانیا بەرەو ئەمریکا دەڕوات و ھەروەھا ٦/٦٪ ھاوردەکەیشی لەوێڕا دێت.<ref>[http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf "U.S.-German Economic Relations Factsheet"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |date=١١ی ئایاری ٢٠١١}}. U.S. Embassy in Berlin. May 2006. Retrieved 26 March 2011.</ref> === ئەرتەش === [[پەڕگە:Leopard 2 A5 der Bundeswehr.jpg|وێنۆک|تانکی لیۆپاردی ٢ دەستکردی ئەرتەشی ئەڵمانیا|ڕاست]] ئەرتەشی ئەڵمانیا بە [[بووندێسوێر]] دەناسرێت و لە سێ بەشی ھیر (ئەرتەشی زەمینی)، مارین (ئەرتەشی دەریایی)، لووفتوافێ (ئەرتەشی ھەوایی)، ڕێکخراوی پزیشکی بووندسوێر و سترەیکرافتبەسیس (ھێزی پشتیوانی) پێک ھاتووە. ڕۆڵی سوپای ئەڵمانیا لە بەندی ژمارە ٨٧ی [[یاسا]]ی بنەڕەتی ئاوا وەسف کراوە: «ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ئەرکی بەرگری و پاراستنی لە ئەستۆیە.» لەبەر ئەمەش ھەتا ساڵانی پێش ١٩٩٠ تەنھا ئەرکی ئەرتەش بەشداری لە قەیرانەکاندا بوو. ئەم بەشدارییە ھەم لە ناو دوو ئاڵمانەکە و ھەم لە دەرەوەی ئەواندا جێبەجێ دەبوو. لەدوای ١٩٩٠ و لەناوچوونی بارودۆخی شەڕی سارد و ناکۆکی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات، لە ساڵی ١٩٩٤ دادگای فدڕاڵی قانوونی بنەڕەتی، واتایەکی نوێی بەخشی بە «پاراستن»، کە بریتی بوو لەمە کە پاراستن تەنھا بە واتای پاراستنی سنوورەکانی ئەڵمانیا نییە بەڵکوو بەرگریکردن لە پێش ھاتنی شەڕ، یارمەتی لە قەیرانەکان و ھەروەھا یارمەتی بە ئاسایشی ئەڵمانیایە لە بەشەکانی دیکەی جیھان. لە ساڵی ٢٠١١دا بووجەی ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ١/٣٪ [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]](GDP) بووە کە لە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ دیکەی وڵاتە پێشکەوتووەکان زۆر نرخێکی کەمە. ئەڵمانیا لەمبارەوە لە ڕێزبەندی بووجەی ئەرتەشەوە لە جیھاندا ٩مە.<ref>[http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view "The 15 countries with the highest military expenditure in 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501075718/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |date= ١ی ئایاری ٢٠١٢}}. Stockholm International Peace Research Institute. September 2011. Retrieved 7 April 2012.</ref> لە کاتی ئاسایشدا سەرۆکی ئەرتەشی ئەڵمانیا وەزیری بەرگرییە، بەڵام ئەگەر شەڕ دەست پێ بکات سەرۆکوەزیران دەبێتە ڕابەری ئەرتەش.<ref>[http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf "Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528210503/http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |date=٢٨ی ئایاری ٢٠١٧}} (in German). Bundesministerium der Justiz. Retrieved 19 March 2011.</ref> لە مانگی ماڕچی ساڵی ٢٠١٢ ئەرتەشی ئەڵمانیا ١٨٣٠٠٠ کەس، ئەندام پسپۆڕی شەڕکردن و ١٧٠٠٠ کەسیش، ئەندامی ئیختیاری ھەبووە.<ref>[http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ "Die Stärke der Streitkräfte"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822234553/https://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT// |date=٢٢ی ئابی ٢٠١٦}} (in German). Bundeswehr. 23 March 2012. Retrieved 20 April 2012.</ref> == ئابووری == ئەڵمانیا لەدوای ئەمریکا و چین و ژاپۆن چوارەم گەورەترین ئابووری جیھانە و گەورەترین ئابووری ئەورووپایە. سێیەم وڵاتی ھەناردەکردنە لە جیھاندا. بە ڕێژەی ٧٠٪، کەرتی خزمەتگوزاری گەورەترین پشکی بەرھەمی ناوخۆیی گشتی وڵات پێکدێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glunz|یەکەم=Andreas|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Economic Key Facts Germany - KPMG Germany|ناونیشان=https://kpmg.com/de/en/home/insights/overview/economic-key-facts-germany.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=KPMG|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.economywatch.com/world_economy/germany/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161126094051/http://www.economywatch.com/world_economy/germany |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ئەیلوولی ڕێژەی ھەڵئاوسان ٢٫٥٪ بوو و ڕێژەی بێکاریش نزیکەی ٥٫٥٪ بووە.<ref>ھەڵئاوسان و بێکاری ئەیلوولی ٢٠١١، http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ٢٠١١ وەھەروەھا ئەڵمانیا یەکێکە لە وڵاتە ئەندامییەکانی گرووپی ٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=[[:en:G8]] |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170830033201/[[:en:G8]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئایین == (مەسیحی) ئایینی مەسیحی گەورەترین ئایینە لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٣٠٠ی زایینیدا ناسێندرا بە ناوچەی ئەڵمانیای مۆدێرن، لەکاتێکدا بەشێک لەو ناوچەیە سەر بە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو، و دواتر، کاتێک فرانکەکان و ھۆزەکانی تری ژێرمانی لە سەدەی پێنجەمەوە بوون بە مەسیحی. ناوچەکە تا سەردەمی شارلمانگ لە سەدەی ھەشتەم و نۆدا بە تەواوی بووە بە مەسیحی. دوای ئەوەی چاکسازی لەلایەن مارتن لووەتەرەوە لە سەرەتای سەدەی ١٦ دەستیپێکرد، زۆر کەس کەنیسەی کاسۆلیکییان بەجێھێشت و بوونە پرۆتستانت، بە شێوەیەکی سەرەکی لووەتەران و کالڤینیست. بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢١ لە ٥٢٫٧٪ مەسیحی بوون لەنێویاندا ٤٩٫٧٪ ئەندامی دوو کەنیسەی گەورەی مەسیحی بوون. نزیکەی نیوەی مەسیحییەکان لە ئەڵمانیا کاسۆلیکن، زۆربەیان [[ڕۆمان]]ی کاسۆلیکن؛ ئایینی کاسۆلیکی لە بەشی باشوور و ڕۆژاوای وڵات بەھێزترە. نزیکەی نیوەی سەر بە کەنیسەی ئینجیلی ئەڵمانیا (EKD) کە لە ناوچەکانی باکووردا زاڵن، و ئەوانی دیکەش سەر بە چەندین ئایینی بچووکی مەسیحی وەک یەکێتی کڵێسا ئازادەکانی ئینجیلی لە ئەڵمانیا، کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات یان شایەتحاڵانی یەھۆڤا. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢١ مەسیحییەکان دابەشبوونە بەسەر کەنیسەکان بەم شێوەیە. 🔺کەنیسەی کاسۆلیکی (٢٦٪) 🔺کەنیسەی ئینجیلی (٢٣٫٧٪) 🔺ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات (١٫٩٪) 🔺 مەسیحییەکانی تر لە دوای مەسیحییەت، [[ئیسلام]] گەورەترین ئایینی غەیرە مەسیحییە لە وڵاتکەدا. لە نێوان ٣٫٠ بۆ ٤٫٧ ملیۆن موسڵمان ھەیە کە نزیکەی ٣٫٦٪ی دانیشتووانەکەیە. زۆرینەی موسڵمانان لە ئەڵمانیا بە ڕەچەڵەک تورکن، دواتر ئەوانەی لە پاکستان و وڵاتانی یوگۆسلاڤیای پێشوو و وڵاتانی عەرەبی و ئێران و ئەفغانستانەوە ھاتوون. ئەم ژمارەیە ئایینە جیاوازەکانی ئیسلام لەخۆدەگرێت، وەک سوننە و شیعە و ئەحمەدی و عەلەوی. موسڵمانان بۆ یەکەمجار وەک بەشێک لە پەیوەندییە دیپلۆماسی و سەربازی و ئابوورییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ھاتنە ئەڵمانیالە سەدەی ١٨دا. موسڵمانان دابەشبوونە بەسەر چەندین مەزھەبدا بەمشێوەیە. سوننە. ٢٬٦٤٠٬٠٠٠ ملیۆن ئەلیڤیس. ٥٠٠٬٠٠٠ ھەزار دوازدە شیعە. ٢٢٥٬٥٠٠ ھەزار عەلەوی. ٧٠ ھەزار جەماعەتی مۆسڵمانانی ئەحمەدی دۆیچلاند. ٣٥٫٠٠٠ ھەزار سۆفییەکان. ١٠ ھەزار سەلەفییەکان. ٩٧٠٠ ئیسماعیلییەکان. ١٫٩٠٠ زەیدس. ٨٠٠ کەس ئیبادیس. ٢٧٠ کەس بزووتنەوەی ئەحمەدی لاھور. ٦٠کەس ئایینی جوولەکە (یەھوودی) دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی چوارەم. لە ساڵی ١٩١٠ نزیکەی ٦٠٠ ھەزار جوولەکە لە ئەڵمانیا دەژیا. دوای ئەوەی ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٣٣ دەسەڵاتی گرتە دەست، بە شێوەیەکی سیستماتیکی دەستی کرد بە گۆشەگیریکردنی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] بە شێوەیەکی سیستماتیکی جوولەکەکان لە ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیا بە داگیرکردنی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤١ دەستی پێکرد. تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم نزیکەی ٦ ملیۆن جوولەکە لەلایەن حکوومەتی نازییەکانەوە کوژران. کۆی گشتی شوێنکەتووانی ئایینی جوولەکە (یەھوودی) ١٠٠٬٠٠٠ ھەزارە کە دەکاتە لە (٠٫١٪) ئایینی (بوودا) سێیەم گەورەترین گرووپی باوەڕدارانن لە ئەڵمانیا دوای ئایینە جیاوازەکانی ئایینی مەسیحی و ئیسلام. نزیکەی ٢٧٠ ھەزار کەسی بوودایی ھەن کە لە ئەڵمانیا دەژین. زۆربەیان شوێنکەوتووی قوتابخانەی بوودایی تێراڤادان بە تایبەتی خەڵکی سریلانکا. جگە لەوەش، شوێنکەوتوانی ڤاجرایانا ھەن کە بە بوودایی تبتیش ناودەبرێن ھەروەھا شوێنکەوتوانی ئایینی بوودایی نیچیرێن بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژاپۆنەوە و ئایینی بوودای زین لە [[ژاپۆن]]ەوە، ھەروەھا. نزیکەی ٥٩ ھەزار بوودایی خەڵکی تایلەندن کە پەیڕەوی لە قوتابخانەی تێراڤادا دەکەن و ٤٨ پەرستگا لە ئەڵمانیا دەھێڵنەوە و یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگەی بوودایی بوودایییەکانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی لە ئەڵمانیا پێکدەھێنن. بەشێکی زۆر لە بوودایییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا بەشێکن لە [[کۆمەڵگە]]ی ڤێتنامییەکان. ئایینی (ھیندۆسی) نزیکەی ١٠٠ھەزار ھیندۆسی لە ئەڵمانیا دەژین زۆربەیان ھیدۆسی تامیلن لە سریلانکا نزیکەی بۆ ٤٥٬٠٠٠)؛ لە [[ھیندستان]]ەوە نزیکەی ٣٥ بۆ ٤٠ ھەزار کەسن؛ بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی یان ئەورووپی نزیکەی ٧٥٠٠ کەسن و نزیکەی ٥٠٠٠ ھیندۆس بەڕەچەڵەک خەڵکی ئەفغانستانن. ھەروەھا ھیندۆسەکانی نیپاڵ لە ئەڵمانیا ھەن بەڵام ئەم ژمارەیە زۆر کەمە. جگە لەوەش، ھیندۆسەکان لە ئەڵمانیا ھەن کە شوێنکەوتووی بزووتنەوە ئایینییە نوێیەکانن وەک بزووتنەوەی ھارێ کریشنا، بەکتی یۆگا، و مێدیتەیشنی زاڵ. بەڵام کۆی ژمارەی ئەم شوێنکەوتوانە لە ئەڵمانیا بە بەراورد کەمە. ھەروھا جگە لەمانە چەندین کەمینە ئایینی تر ھەن لەوانەش. [ئایینی.سیخی] لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ھەزار سیخی لە ئەڵمانیا دەژین. [ئایینی ئێزدی کوردی] ژمارەیان نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەس دەبێت. == چاند == ئەڵمانیا خاوەن چەندین کەسایەتی مێژوویییە لە ھۆزانڤانان و نووسەران و بیرمەندان و شانۆکاران و ھەروەھا ٢٤٠ ھەزار ناوەندی پاڵپشتیکردنی [[شانۆ]]ی لێیە کە ساڵانە بە ملیۆنان کەس سەردانییان دەکات لە ئارەزوومەندانی بوارەکە، و ھەروەھا ئەڵمانیا ئاستێکی بەرزی تۆمارکردووە لە یەکسانی ڕەگەزی و مافی بە کەمئەندامان داوە و ھاوڕەگەزخوازیشی قبووڵکردووە کە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزخوازان تاڕادەیەک بەیاسایی کراوە، لەڕێگای ڕاپرسیشەوە زانراوە ئەڵمانیا ئەرێنیترین وڵاتە کە کاریگەری ھەبێت لەسەر جیھان. === وێژە و فەلسەفە === یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی چاندی ئەڵمانی وێژەی ئەڵمانییە. وێژەی ئەڵمانی دەگەڕێتەوە بۆ [[سەدەکانی ناوین]]. جگە لە وێژەی فۆلکلۆر ئەڵمانیا ژمارەیەکی زۆر ھەڵبەستوان و نووسەری ھەیە. ڕەنگە بەناوبانگترین نووسەران و ھەڵبەستوانانی [[ئەڵمانی]] [[گۆتە]]، [[لێسینگ]] و [[شیلێر]] بن. ھەروەھا لە سەدەی بیستەمدا کەسانی وەکوو [[ھێرمان ھێسە]]ی بووە کە [[خەڵاتی نۆبێل]]ی وێژەیان وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170922195028/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == خەڵکی ئەڵمانیا == بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئەڵمانیا ٨٤٬٥٣٤٬٧٥١ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٧ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. چڕی دانیشتووان لە ئەڵمانیا ٢٤٠کەسە لەھەر کیلۆمەترێکدا (٦٢٣کەس لەھەر میلێکدا) بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ لە ٧٦٫٣٪ شارەکان دەژین تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٥٫٧ ساڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> لانی کەم شەش ملیۆن پەنابەر لە ئەڵمانیا دەژین کە پێکدێن لە پەنابەری سیاسی و کۆچبەران و کرێکاران و ھەندێکیشیان لەگەڵ خێزانەکانیان، گەلێک لەو پەنابەرانە لەوڵاتانی ھەژار و مەترسی ژیان پەنایان بۆ ئالمانیا بردووە وەک وڵاتێکی [[سەلامەتی]] لە ژیان، تەنیا پەنابەری ھاتوو لە [[تورکیا]] نزیکەی ١٫٩ ملیۆنە کە لە تورک و کوردەکان پێکدێن. == زمان == [[پەڕگە:Knowledge German EU map.png|وێنۆک|دابەشبوونی زمانی ئەڵمانی لە ئەورووپادا]] زمانی [[ئەڵمانی]] زمانی فەرمی و زۆرینەی ئەڵمانیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەڵمانی یەکێکە لە ٢٣ زمانی فەرمیی [[یەکێتیی ئەورووپا]] و یەکێکە لە سێ زمانی سەرەکیی پڕئاخێوەری ئەم ناوچەیە. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین زمانی ناوچەیییە و زۆربەی کەمینەکانیش زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە، زۆربەی ئەم کەمینانە ئەو کۆچبەرانەن کە لە وڵاتانی دیکەوە چوونەتە ئەڵمانیا کە لە ئەوان [[تورکی]]، [[کوردی]]، [[زمانی پۆڵەندی|پۆڵەندی]] و [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] زمانە پڕئاخێوەرەکانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == وەرزش == بیست و حەوت ملیۆن ئەڵمانی ئەندامی یانە وەرزشییەکانن، و پتر لە دوازدە ملیۆن کەسیش بە شێوەیەکی تاکەکەسی وەرزش دەکەن. یاریی [[تۆپی پێ]] باوترین یاریی وەرزشییە. بە ھەبوونی پتر لە ٦٫٣ ملیۆن ئەندام، یەکێتیی تۆپی پێی ئەڵمانیا گەورەترین ڕێکخراوە لە جۆری خۆیدا لە جیھاندا. [[بۆندسلیگا]] کە خولی ناوخۆییی ئەڵمانیایە بۆ تۆپی پێ دووەم پڕھاندەرترین ئامادەبووی نێو یاریگایە لە نێو ھەموو خولە جیھانییەکان. ھەروەھا وڵاتەکە میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202144033/https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ی کردووە، و بووەتە براوەی [[جامی جیھانیی فیفا]] ئەوەش لە ساڵانی ١٩٥٤ و ١٩٧٤ و ١٩٩٠ و ٢٠١٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170701214842/https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەڵبژاردە و خولی ئەڵمانیا چەندین یاریزانی تۆپی پێی پیشەگەریان پێگەیاندووە لەوێنەی [[فرانس بێکنباوەر]]، [[گێرد مۆلەر]]، [[یۆرگن کلینسمان]]، [[لۆتەر ماتیۆس]]، [[ئۆلیڤەر کان]]، [[میرۆسلاڤ کلۆزە]]، [[مایکل بالاک]] و چەندانی تر. ئەڵمانیا میوانداریی دوو ئۆڵەمپیادی ھاوینە کردووە لە ساڵانی ١٩٣٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170829213336/https://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ١٩٧٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170826024740/https://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزشە باوەکانی تری ئەڵمانیا بریتین لە [[وەرزشە زستانییەکان]]، [[مستانی|بۆکسێن]]، [[تۆپی سەبەتە|باسکە]]، [[تۆپی دەست]]، [[ھۆکیی سەر سەھۆڵ]]، [[تێنس]]، [[ئەسپ سواری|ئەسپسواری]]، و [[گۆڵف]].<ref name=":0"/> == ئەمانەش ببینە == * [[سنووری نەمسا-ئەڵمانیا]] * [[ھۆڵی شارەوانی ھامبورگ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Germany}} {{وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا}} {{ئەندامانی ناتۆ}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا}} {{پایتەختەکانی ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|شەڕ|مێژوو|ئەورووپا|کۆمەڵگا|جوگرافیا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئەڵمانیا| ]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧١]] [[پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا]] [[پۆل:ئەورووپای ناوەندی]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەڵپ]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠]] n78frairex53y72zlee9gfte68zn1o0 1589429 1589417 2026-06-10T07:25:41Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Politics" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357972687|Germany]]" 1589429 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا |native_name = Bundesrepublik Deutschland |common_name = ئەڵمانیا |national_anthem = [[سروودی ئەڵمانیا]]{{ھن}}[[پەڕگە:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]] |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |map2_width = 250px |map_caption = {{map caption |location_color=سەوزی تاریک |region=ئەورووپا |region_color=ڕەساسی تاریک |subregion= [[یەکێتیی ئەورووپا]] |subregion_color=سەوز |legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] |demonym = [[ئەڵمانی]] |capital = [[بەرلین]] |latd=٥٢ |latm=٣١ |latNS=N |longd=١٣ |longm=٢٣ |longEW=E |largest_city = [[بەرلین]] |government_type = [[فێدراڵیزم|فێدراڵی]] [[سیستمی پەرلەمانی|پەرلەمانی]] [[کۆمار]]ی |leader_title1 = [[سەرۆککۆمار]] |leader_name1 = [[فرانک ڤالتەر شتاینمایەر]] |leader_title2 = [[ڕاوێژکاری ئەڵمانیا|ڕاوێژکار]] |leader_name2 = [[ئۆلاف شۆڵز]] |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |leader_title5 = |leader_name5 = |legislature = {{clear}} |upper_house = [[بووندێسراتی ئەڵمانیا|بووندێسرات]] |lower_house = [[بووندێستاگ]] |sovereignty_type = [[شانشینی ئەڵمانیا|دروستبوون]] |established_event1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] |established_date1 = ٢ی شوباتی ٩٦٢ |established_event2 = [[یەکێتیی ئەڵمانیا]] |established_date2 = ٨ی حوزەیرانی ١٨١٥ |established_event3 = [[یەکخستنی ئەڵمانیا|ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیا]] |established_date3 = ٨١ی کانوونی دووەمی ١٨٧١ |established_event4 = [[کۆماری ڤایمەر]] |established_date4 = ١١ی ئابی ١٩١٩ |established_event5 = [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدڕاڵی]] |established_date5 = ٢٣ی ئازاری ١٩٤٩ |established_event6 = [[کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپی|ئیئیسی]] |established_date6 = ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨ |established_event7 = [[یەکبوونی ئەڵمانیا|یەکبوون]] |established_date7 = ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ |area_km2 = ٣٥٧٬١٦٨ |area_sq_mi = ١٣٧٬٨٤٧ |area_rank = 63rd |area_magnitude = 1 E11 |population_estimate = |population_estimate_year = ٢٠١٩ |population_estimate_rank = 16th |population_density_km2 = ٢٢٧ |population_density_sq_mi = ٥٨٣ |population_density_rank = 58th |GDP_PPP_year = ٢٠١٥ |GDP_PPP = ٣٫٨٤٢$ ترلیۆن |GDP_PPP_rank = 5th |GDP_PPP_per_capita = $٤٧٬٠٣٣ |GDP_PPP_per_capita_rank = 20th |GDP_nominal = ٣٫٣٧١$ ترلیۆن |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_per_capita_rank = 20th |GDP_nominal_year = ٢٠١٥ |GDP_nominal_per_capita = $٤١٬٢٦٧ |Gini_year = ٢٠١٤ |Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ٣٠٫٧ | Gini_ref =<ref name=eurogini>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|ناونیشان=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|بڵاوکەرەوە=Eurostat Data Explorer|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ٢٠١٤<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ٠٫٩١٦ <!--number only--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |سەردێڕ=2015 Human Development Report |ڕێکەوت=٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=United Nations Development Programme |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160319110553/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |HDI_rank = 6th |currency = [[یۆرۆ]] ([[یۆرۆ|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +١ |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +٢ |drives_on = ڕاست |cctld = [[.de]] و [[.eu]] |calling_code = [[Telephone numbers in Germany|49]] }} '''ئەڵمانیا''' ({{بە ئەڵمانی|Deutschland}}) [[کۆمار]]ێکی یەکگرتووی [[دیموکراسی|دیموکراتیی]]ە،<ref name=":0">http://wiki.answers.com/Q/Is_Germany_a_democratic_country</ref> یەکێکە لە ئەندامانی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتیی ئەووروپا]].<ref>ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا، http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719104706/http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm |date=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ناوی تەواوی: کۆماری [[فیدراڵیزم|فیدراڵی]]ی ئەڵمانیا ({{بە ئەڵمانی|Bundesrepublik Deutschland}}).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120128125828/http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپاوە،<ref>ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپا، http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902200658/https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> لە باکوورەوە سنووری ھەیە لەگەڵ: [[دەریای باڵتیک]]، [[دانمارک]]، [[دەریای باکوور]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140919193843/https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە باشوورەوە: [[نەمسا]] و [[سویسرا]]،<ref name="وەشانی ئەرشیڤکراو">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mapsofworld.com/germany/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170904025102/https://www.mapsofworld.com/germany/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ڕۆژھەڵاتەوە: [[پۆڵەندا]]، [[چیک]]،<ref name="وەشانی ئەرشیڤکراو"/> لە ڕۆژاواوە: [[فەڕەنسا]]، [[لوکسەمبورگ]]، [[ھۆڵەندا]].<ref name="وەشانی [[ئەرشیڤ]]کراو"/> ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمەتری دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی ٨٣٬١٦٦٬٧١١ کەسە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht|ناونیشان=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Statistisches Bundesamt|زمان=de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190823083410/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بە زۆرترین دانیشتووان و چڕترین [[وڵات]] لە وڵاتەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] دادەنرێت و لە لیستی وڵاتەکان بەپێی ژمارەی پەنابەران، سێیەمین وڵاتە لە ڕووی زۆریی ژمارەی پەنابەرانەوە. [[بەرلین]] گەورەترین شارەکەیەتی و پایتەختە و ناوەندی دەسەڵات لەوێدایە. سیستەمی ڕامیاریی یەکگرتووی فیدراڵییە. بە شێوازی کۆماریی [[پەرلەمان]]ی بەڕێوەدەبردرێت، لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە ئەڵمانیا ١٦ ھەرێمی یەکگرتوو لە خۆ دەگرێت و ھەموو ھەرێمێک سەروەریی تایبەتی خۆی ھەیە. == پێناسەی ناو == وشەی ئەڵمانی (دۆیچ) (بە [[ئەڵمانی]]: Deutsch) لە [[زمانی ئاڵمانی سەرووی کۆن|زمانی ئەڵمانیی سەرووی کۆنەوە]] ھاتووە و بە واتای ''تایبەت بە خەڵک''ە. لە سەدەی پانزدەھەمی زایینی دا ناوی فەرمی حکوومەتی ئەڵمانیا تۆیتۆنیۆم ڕێگنۆم (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Teutonium Regnum) بوو کە بە واتای حکوومەتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانە. ناوی ئێستای ئەڵمانیا واتە "Deutschland" ھەر لەم وشەوە وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113002443/http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ناونانی == {{زیاتر|Names of Germany|Germani|Germania}}وشەی ئینگلیزیی (Germany) لە وشەی لاتینیی (Germania)ەوە وەرگیراوە، کە دوای ئەوەی جوولیۆس قەیسەر بۆ ئەو گەلانەی بەکارھێنا کە دەکەوتنە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ڕاین، ھاتە ناو زمان و بەکارھێنانەوە.[١] زاراوەی ئەڵمانیی (Deutschland)، کە لە بنەڕەتدا (diutisciu land) بووە (بە واتای 'خاکی ئەڵمانەکان')، لە وشەی (deutsch) وەرگیراوە (بەراوردی بکە بە وشەی Dutch)، کە ئەویش لە وشەی ئەڵمانیی بەرزی کۆنی (diutisc) بە واتای 'ھی گەل' یان 'سەر بە گەل' (لە diot یان diota بە واتای 'گەل') کەوتووەتەوە. ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا بۆ جیاکردنەوەی زمانی خەڵکی ڕەشۆکی لە زمانی لاتینی و ئەو زمانە ڕۆمانسییانەی لە لاتینییەوە پەیدا بوون، بەکارھاتووە. ئەم وشەیەش لە لای خۆیەوە لە پرۆتۆ-جێرمانیی (*þiudiskaz) بە واتای 'ھی گەل' (ھەروەھا بڕوانە شێوە لاتینیکراوەکەی: Theodiscus) داتاشراوە، کە ئەویش لە (*þeudō) وەرگیراوە، و لە پرۆتۆ-ھیندۆ-ئەورووپیی (*tewtéh₂-) بە واتای 'گەل' سەرچاوەی گرتووە، کە ھاوکات وشەی (Teutons - تیوتۆنەکان)یش ھەر لەم ڕەگەوە ھاتووە.[٢] == مێژوو == === ھۆزە ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی فڕانکەکان === [[پەڕگە:Imperium Romanum Germania.png|200px|وێنۆک|ڕاست|نەخشەی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لەگەڵ ئەڵمانیا]] بەپێی زانیارییەکان وا دەرکەوتووە کە ھۆزە ئەڵمانییەکان لە [[سەردەمی برۆنز]] یان سەردەمی ئاسنی پێش [[ئیمپراتۆری ڕۆم|ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم]] پێک ھاتوون. ئەوان لە سەرەتادا لە باشووری [[سکاندیناڤیا]] و باکووری ئەڵمانیا بوون و دواتر لە سەدەی یەکەمی بەر لە لەدایکبوونی [[مەسیح]]، بەرەو باشوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا ڕۆیشتوون و لێرەدا، واتە لە ڕۆژھەڵات و ناوەندی [[ئەورووپا]]، لەگەڵ ھۆزە [[کێلتەکان]]، گوولەکان، ئێرانییەکان، بالتیکییەکان و سلاڤیکەکان ئاشنا بوون. لە سەردەمی ئیمپڕاتۆریی ئاگۆستووس بە سەر ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمدا، بۆ یەکەم جار لەلایەن ڕۆمییەکانەوە ھێرش کرایە سەر ئەڵمانیا و ھۆزە ئەڵمانییەکان. لە نێوان ئەم ھۆزانەدا، ھۆزی چێرووشان بە سەرکردایەتیی ئارمینیووس توانییان ڕۆمییەکان شکست پێ بێنن. دوای ئەم [[شەڕ]]ە، لە ساڵی ١٠٠ زایینیدا بۆ یەکەم جار ناوی ھۆزە ئەڵمانییەکان بە ناوی ئەو ھۆزانەی کە لە نێوان دوو [[ڕاین|ڕووباری ڕاین]] و [[دانووب]]دا دەژیێن، ھاتە ناو مێژوونامەی ڕۆمییەکان. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە زۆرینەی ئەو شوێنەی کە ئێستا بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت (وەکوو: ''ئەڵمانیای ھاوچەرخ''، [[نەمسا]]، باشووری باڤاریا و ڕۆژاوای ڕینلەند) بوون بە ژێردەستی ھۆزە ئەڵمانییەکان. ئەمانە ھەرکامێکیان دواتر بوون بە یەکێک لە پارێزگاکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم.<ref>Claster, Jill N. (1982). Medieval Experience: 300–1400. New York University Press. p. 35. ISBN 0-8147-1381-5.</ref> لە سەدەی سێیەمی زایینیدا، ھەندێک لە گەورەترین ھۆزەکانی ڕۆژاوای ئەڵمانیا بەیەکەوە تێکەڵ بوون. لە ساڵی ٢٦٠ی زاییندا ئەردەکانی ئاڵمان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم. لە دوای ھێرشی ھوونەکان لە ساڵی ٣٧٥ی زایینی و ھەروەھا دابەزینی ھێزی ناوەندی دەستھەڵاتی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لە ساڵی ٣٩٥ی زایینیدا ھۆزە ئەڵمانیایییە گەورەکان بەرەو باشووری خۆراوا ڕۆیشتن، جا لەورا بوو کە ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت بۆ یەکەم جار پێک ھات.<ref>Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> === سەردەمی ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم === [[پەڕگە:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|130px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی مارتین لووتەر بناغەدانەری ئایینی پرۆتستان]] لە ٢٥ی دێسەمبەری ساڵی ٨٠٠ زایینیدا، پاشای فرانکەکان، [[شارلمان]]، ئیمپڕاتۆرییەتی جارۆلیژیانی دروست کرد، کە لە ساڵی ٨٤٣ی زایینیدا لەناوچوو و بوو بە دوو ئیمپڕاتۆرییەتی تر. ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم لە بەشی ڕۆژاوای ئەم جیابوونەوەیە پێک ھات.<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> ڕووبەری ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە لە ڕووباری ئیدێرەوە بوو ھەتا قەراخی باکووری [[دەریای ناوین]]. لەو سەردەمەدا ئەڵمانیا لەژێر دەسەڵاتی چەند پاشای بچووک و گەورەدا بوو. ھەتا ساڵی ١٥١٧ زایینی و ھاتنی ''[[مارتن لووتر]]'' ھەندێک ململانێی زۆر ھەبوو لە نێوان پاشا ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمدا. ھاتنی ''مارتین لووەتەر،'' دەستپێکردنی ئەو بە بناغەدانانی ئایینی پرۆتستان و بەفەرمیبوونی ئەم ئایینە لە زۆربەی ناوچە ئەڵمانیایییەکان بوو بەھۆی کێشەیەکی زۆر گەورە لە نێوان ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم و ئەڵمانیا کە لە کۆتاییدا بوو بەھۆی دەستپێکردنی [[شەڕی سی ساڵە]] لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا. ئەم شەڕە کە لە نێوان ساڵانی ١٦١٨–١٦٤٨ی زایینیدا بەردەوام بوو، بوو بەھۆی خراپی و ئاڵۆزییەکی زۆر گەورە لە ناوچە ئەڵمانیایییەکان و ھەر بەم ھۆیەوە دانیشتووانی ئەڵمانیا ٣٠٪ دابەزیی. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا ئاشتیی وێستفالیا لە ساڵی ١٦٤٨ پێک ھات و شەڕی نێوان ناوچە جیاوازەکان لە بواری ئایینییەوە کۆتاییی پێ ھات، بەڵام لەھەمان کاتدا بوو بەھۆی پارچەپارچە بوونی ئەڵمانیا لە نێوان ناوچە دابەشکاراوەکان بەھۆی ئایینەوە. لە ساڵی ١٧٤٠ جیاوازی کەوتە نێوان پاشای نەمسا و پاشای پرۆس و ئیتر لە ساڵی ١٨٠٦ بەھۆی ھێرشی ناپۆلیۆن ئەم دوو وڵاتە ئەڵمانیزمانە بەتەواوی و بۆ ھەمیشە لە یەک جیا بوونەوە.<ref>Philpott, Daniel (January 2000). "The Religious Roots of Modern International Relations". World Politics 52 (2): 206–245. doi:10.1017/S0043887100002604.</ref><ref>Gagliardo, G. , Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806, Indiana University Press, 1980, p. 12-13.</ref> === کونفێدراسیۆن و ئیمپڕاتۆرییەتی ئەڵمانیا === [[پەڕگە:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|270px|وێنۆک|ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا (١٨٧١–١٩١٨)]] لە دوای ڕووخانی ئیمپڕاتۆرییەتی ناپۆلیۆن لە فەڕەنسا و کۆبوونەوەی ڤییەنا لە ساڵی ١٨١٤، کۆنفێدراسیۆنی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Deutscher Bund) پێک ھات، کە بەرھەمی یەکگرتنی لاوازی ٣٩ پارێزگای ئەڵمانی بوو، بەھۆی ناکۆکیی نێوان ئەم پارێزگا سەربەخۆیانە و دەستدرێژییەکانی دەسەڵاتدارانی نەمسایی و بەھێزبوونی بزووتنەوەی ئازادی خوازی لەناو کۆمەڵگای ئەو دەمی ئەڵمانیادا، ئەم کۆنفێدراسیۆنە تووشی گرفت بوو. لە ھەمان کاتدا سەرکەوتنی شۆڕشی فەڕەنسا و ئەو ئامانجە ئازادیخوازانە و نیشتمانپەرستانە کە ئەو خستییە بەرچاو [[کۆمەڵگا]]ی ئەڵمانیا لە کۆتاییدا بوو بەھۆی شۆڕشی ئەڵمانیایییەکان لە ساڵی ١٨٤٨دا. لە ئاکامی ئەم شۆڕشەدا نازناوی ئیمپڕاتۆر بەخشرا بە فرێدریک ویڵھێڵمی چوارەم، بەڵام ئەو ئەم نازناوەی قبووڵ نەکرد و داوای بناغەدانانی دەستووری بنەڕەتیی کرد و خۆی بوو بە پێشەوای ئەم بزووتنەوەیە ھەتا ئەو کاتەی کە ئەم دەستوورە جێگیر بوو.<ref name="state.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی دواییدا، کێشەیەکی گەورە کەوتە نێوان پەرلەمانی ئەڵمانیا و پاشا ویلیامی یەکەم. ئەم کێشانە بوو بەھۆی ململانێی چەکداری و پاشا بەھۆی پێشگرتن لە ئاڵۆزتربوونی باروودۆخەکە، ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی کرد بە [[سەرۆک وەزیران]]. بیسمارک لە ساڵی ١٨٦٤ شەڕی بە سەر دانمارکدا سەپاند و لەم شەڕەیشدا سەرکەوتوو بوو، دوای ئەمە بیسمارک ھێرشی کردە سەر نەمسا و ئەو وڵاتەیشی شکاند، لەدوای ئەم شەرە، ئەو فەڕانسەیشی شکست پێ ھێنا و کۆنفێدراسیۆنی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانی باکووری دروست کرد. ئەو بەم کارە توانیی دەستی نەمسا لە دەسەڵاتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکان کوڵ بکاتەوە. ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە نوێیە ئەڵمانییە، بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی. لە دوای ئەمانە بوو کە ھێزی ئەڵمانیا لە ئاستی جیھانیدا ھەڵکشا و دەستی کرد بە ئیستعمار و داگیرکردنی ھەندێک وڵات لە ئەفریقا و شوێنی تر لە جیھان. بۆ وێنە کامێرۆن و تۆگۆ.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> تیرۆری شازادەی نەمسا لە ٢٨ی جوونی ساڵی ١٩١٤ بوو بەھۆی دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]. لەم جەنگەدا ئەڵمانیا یەکێک بوو لە ئەندامانی [[ھێزە ناوەندییەکان]]. لەم جەنگەدا ھێزە ناوەندییەکان دۆڕان و لە ئاکامدا ئەڵمانیا زۆرتر لە ٢ ملیۆن ئەندامی لەشکری لەدەست چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120516110055/http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ جەنگی جیھانیی یەکەم کۆتاییی ھات. لە ١٨ تشرینی دووەم، ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا، ویلھێڵمی دووەم و دیکەی شازادەکانی ئەڵمانیا سەرۆکایەتییان بەجێ ھێشت. ئەڵمانیا لە جوونی ١٩١٩ [[پەیمانی ڤێرسای]] واژوو کرد. ئەم پەیمانە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە بە سووکایەتی دادەنرا و ڕەنگە یەکێک بێت لە سەرچاوەکانی پێکھاتنی [[نازیسم]].<ref>Lee, Stephen J. (2003). Europe, 1890–1945. Routledge. p. 131. ISBN 978-0-415-25455-7.</ref> === سەردەمی کۆماری وایمار و دەسەڵاتی نازییەکان === [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|170px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]، چانسێلۆری ئەڵمانیا (١٩٣٣–١٩٤٥)]] لە سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشی ئەڵمانیا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی سیستەمی کۆماریی ڕاگەیاند؛ بەڵام ململانەی نێوان ھێزە سیاسییەکان بۆ مسۆگرکردنی دەسەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئابی ١٩١٩ بە نووسەرانی دەستووری بنەڕەتیی وایمار کۆتاییی ھات.<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> بەھۆی ئەو ناکۆکییە [[ئابووری]]انەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕووی دا و لەسەرکاربوونی دەوڵەتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامدانی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پەیوەندیی نێوان گەل و حکوومەت لە یەک پچڕا. لە ١٩٣٢، حکوومەتی وایمار بەھۆی واژووکردنی [[پەیمانی ڤێرسای]] بە [[خیانەت]] لە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کومۆنیست زۆربەی پەرلەمانیان لەژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری [[پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ]]، [[ئادۆڵف ھیتلەر]] بە ڕاوێژکار (بە [[عەرەبی]]: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣) ھیتلەر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی [[تۆتالیتاریزم|تۆتالیتێر]]، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە سەرلەنوێ دروستکردنی [[ئابوور]]ی و بازرگانیی ئەڵمانیا، ھەروەھا ھێزە لەشکرییەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140703143804/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>Stackelberg, Roderick (1999). Hitler's Germany: Origins, interpretations, legacies. Routledge. p. 103. ISBN 978-0-415-20115-5.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140705130826/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٩٣٥، ئەڵمانیا دەستی بە سەر [[زارلاند]] و [[ڕاینلەند-پالاتینات|ڕاینلەند]]دا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بەپێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرابوون.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> لە ساڵی ١٩٣٨ [[نەمسا]] و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ [[چیکوسڵۆڤاکیا]] کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی سێپتەمبری ١٩٣٩ ئەرتەشی [[ڤێرماخت]] ھێرشی کردە سەر [[پۆڵەندا]]، لە لایەکی دیکەیشەوە [[ئەرتەشی سوور|سوپای سوور]]یش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیەکی زۆر کورتدا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگەر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، [[بریتانیا|بەریتانیا]] و [[فەڕانسە|فەڕەنسا]] دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند.<ref name="Fulbrook 1991, pp. 190–195">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> ئەمە بوو بە سەرەتای [[شەڕی جیھانی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ماوەیەکی کورتدا، ئەڵمانیا و [[وڵاتەکانی تەوەر]] توانییان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی [[ئورووپا|ئەورووپا]] و باکووری [[ئەفریقا]]دا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و [[وڵاتەکانی تەوەر|ھاوپەیمانەکانی]] تێکۆشان کە بریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک ڕێکەوتننامەی دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] کە ئەمە بەھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیەک لە نێوان ''یەکێتیی سۆڤیەت و ''ئەڵمانیا'' چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا، [[ئیمپراتۆری ژاپۆن|ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆن]]یش ھێرشی کرە سەر [[ھێرشی پێرل ھاربر|پێرل ھاربر]]ی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و بەو جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان ''ھێزەکانی تەوەر'' و [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانی وڵاتەکان]]. شەڕی ئەڵمانیا و ''یەکێتیی سۆڤیەت'' لە ستالینگراد کە بە [[شەڕی ستالینگراد]] ناسرا، بوو بەھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد بە پاشەکشان لە بەرە ڕۆژھەڵاتییەکان.<ref name="Fulbrook 1991, pp. 190–195"/> لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ [[ئیتاڵیا]] کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە بەرەیەکی نوێی لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە [[ڕۆژی دی]]دا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ڕۆژاواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو [[بەرلین|پایتەخت]] کرد. لە ٨ی مانگی مەیی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی ''[[سوپای سوور]]''، شەر کۆتاییی ھات.<ref>Steinberg, Heinz Günter (1991) (in German). Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990. Kulturstiftung der dt. Vertriebenen. ISBN 978-3-88557-089-9.</ref>'' ھەر لە ساڵانی جەنگی جیھانیی دووەمدا بوو کە حکوومەتی نازییەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتییەکان، ئەمە دواتر بە [[ھۆلۆکۆست]] ناسرا. لەم سەردەمەدا چەندین ملیۆن کەس لە [[جوو|جووەکان]]، [[شاھیدانی یەھۆوە]]، [[خەڵکی ئسلاڤیک|ئسلاڤیکەکان]] و … بەھۆی ئەوەی کە لە ڕووی نەژادەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورەوە و سووتان.<ref>Niewyk, Donald L. ; Nicosia, Francis R. (2000). The Columbia Guide to the Holocaust. Columbia University Press. pp. 45–52. ISBN 978-0-231-11200-0.</ref> بەپێی ئامارەکان جەنگی جیھانیی دووەم بوو بەھۆی کوژرانی زۆرتر لە ٤٠ ملیۆن مرۆڤ لە سەرانسەری ئەورووپادا.<ref>"Leaders mourn Soviet wartime dead". BBC News. 9 May 2005. Retrieved 18 March 2011.</ref> لەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥٫٣ ملیۆن سەربازی لە دەستدا.<ref>Rűdiger Overmans. Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1</ref> لە دوای کۆتاییی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دادگایەک بە ناوی [[دادگەھی نۆرێنبێرگ|دادگای نۆرێنبێرگ]] ساز کرا بۆ سزادانی [[تاوان]]ە جەنگییەکانی نازییەکان.<ref>Overy, Richard (17 February 2011). "Nuremberg: Nazis on Trial". BBC History. Retrieved 25 March 2011.</ref> ھەروەھا لە ئەم جەنگەدا ملیۆنەھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران.<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (This study was prepared by the German Armed Forces Military History Research Office, an agency of the German government)</ref><ref>Peter Antill; Peter Dennis (10 October 2005). Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich. Osprey Publishing. p. 85. ISBN 978-1-84176-915-8. Retrieved 24 June 2011.</ref><ref>Bonn: Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948: Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974: Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (This is a study of German expulsion casualties due to "war crimes" prepared by the German government Archives)</ref><ref>Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32</ref><ref>Robert N. Proctor, Racial Hygiene: Medicine under the Nazis, Harvard 1988,</ref> بەھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە جەنگدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیکەی ١٥ ملیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانییەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەرکران، زۆرێک لە ژنە ئەڵمانییەکان لە ئەم وڵاتانەدا [[دەستدرێژی سێکسی|دەستدرێژیی سێکسی]] کرایە سەریان و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانیی زۆریان بەسەردا ھات.<ref>Beevor, Antony (2003) [2002]. Berlin: The downfall 1945. Penguin. pp. 31–32, 409–412. ISBN 978-0-14-028696-0.</ref> === ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، ئەڵمانیای ڕۆژاوا === [[پەڕگە:Map-Germany-1945.svg|230px|وێنۆک|دابەشبوونی ئەڵمانیا لە نێوان ھێزە گەورەکاندا]] لە دوای ڕووخانی ڕژیمی نازی، ئەڵمانیا و شاری بەرلین بوون بە دوو بەشەوە. بەشی ڕۆژاوا کە کەوتە بن دەستی ھاوپەیمانەکان (واتە: [[فەڕەنسا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[بریتانیا|بەریتانیا]]) بۆ خۆی کرا بە چوار بەشی دیکە. ئەم چوار بەشە بوون بە شوێنی جێگیربوونی ئەو ئەڵمانیاییانەی کە لە وڵاتە دراوسێکان بەھۆی دژایەتی دەرکرابوون.<ref>Richard J. Evans, "The Other Horror, Review of Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans After the Second World War, by R.M. Douglas", The New Republic, 25 June 2012. Retrieved 1 July 2012</ref> ئەم بەشانە لە ٢٣ی مەیی ١٩٤٩ زایینی پێکەوە لکێندران و بوون بە [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدرالیی ئەڵمانیا]]. بەشەکەی دیکە کەوتە بن دەستی [[یەکێتی سۆڤیەت]] و لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩دا بوو بە [[ئەڵمانیای رۆژھەڵات|کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا]]. ئەم دوو کۆمارە بە شێوەی نافەرمی بە ناوی «ئەڵمانیای ڕۆژاوا» و «ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات» دەناسران. ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی، بەڵام ئەڵمانیای ڕۆژاوا پایتەختی خۆی گواستەوە بۆ شاری [[بۆن، ئەڵمانیا|بۆن]]، بەڵام ئەم شارەی بە ناوی پایتەختی کاتی ناساند و بەم جۆرە نواندی کە کۆماری ڕۆژھەڵات دەبێ ڕۆژێک بڕوات و ئەڵمانیا یەک بگرێتەوە.<ref>Wise, Michael Z. (1998). Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy. Princeton Architectural Press. p. 23. ISBN 978-1-56898-134-5.</ref> ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا یەکیان گرت. دواتر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە پرۆژەیەکی گەورە بۆ گەشەپێدانی [[ئابووری]] لە ساڵی ١٩٥٠ زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی [[کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی]]. لە ھەمان کاتدا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی [[بلۆکی ڕۆژھەڵات]].<ref>maw/dpa (11 March 2008). "New Study Finds More Stasi Spooks". Spiegel Online – english site (www.spiegel.de/international). Der Spiegel. Retrieved 30 October 2011. "189,000 people were informers for the Stasi – the former Communist secret police – when East Germany collapsed in 1989 – 15,000 more than previous studies had suggested. [...] about one in 20 members of the former East German Communist party, the SED, was a secret police informant."</ref> بەڵام بەھۆی لاوازبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]]، بارودۆخی ئابووری لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک نەگەیشت بە ئاستی ئەڵمانیای ڕۆژاوا. ئەم بارودۆخە بوو بەھۆی کۆچکردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١، ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی [[بەرلین]]، بۆ ئەوەی کە پێش بەم کۆچانە بگرێت. ئەم دیوارە (ناسراو بە [[دیواری بەرلین]]) بوو بە سیمبۆلێک بۆ [[شەڕی سارد]]. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسان بوو بە سیمبۆلێک لە کۆتاییھاتنی شەڕی سارد.<ref>"Germany". U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref> === یەکگرتنەوەی دوو ئەڵمانیا === لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر [[ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین]]، [[بەرلین]] جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا.<ref>"Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands" (in German). Bundesministerium der Justiz. 26 April 1994. Retrieved 19 April 2011.</ref> یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو [[یەکێتیی ئەورووپا]] و ھەروەھا [[ناتۆ]]. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ [[باڵکان]] و دواتریش بۆ [[ئەفغانستان]] بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی [[ئەلقاعیدە]].<ref>Merz, Sebastian (November 2007). "Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush" (PDF). Stockholm International Peace Research Institute. pp. 2, 3. Retrieved 16 April 2011.</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Deutschland topo.jpg|230px|وێنۆک|وێنەی تۆپۆگرافی ئەڵمانیا]] ئەڵمانیا کەوتوەتە ڕۆژاوا و ناوەندی کیشوەری ئەورووپا. ئەڵمانیا لە باکوورەوە لەگەڵ [[دانمارک]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[پۆڵەندا]] و کۆماری چیک، لە باشوور لەگەڵ نەمسا و سویسرا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ فەڕەنسا و لوکسەمبورگ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و ھوڵندا ھاوسنوورە. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمیتری چوارگۆشە کە بریتییە لە ٣٤٩٬٢٢٣ ک.م. ٤. گ. وشکایی و لە ٧٬٧٩٨ ک.م. ٤. گ ئاو پێک ھاتووە. ئەڵمانیا لە ڕووی پانایییەوە حەوتەمین وڵاتی گەورەیە لە ئەورووپا و ٦٢ەمینە لە جیھاندا.<ref name="cia.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160211075204/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١١ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شوێنە بەرچاوە جوگرافییەکانی ئەڵمانیا ئەمانەن: زنجیرە چیاکانی [[ئەڵپ]] لە باشوور، دەریای باکوور لە باکوور، دەریای بەلتیک لە باکووری ڕۆژھەڵات، دارستانە گەورەکان لە بەشی ناوەندی و باکوور. ھەروەھا ئەڵمانیا خاوەنی چەندین ڕووباری پڕئاوە وەکوو: ڕاین، دانووب و ئەلبە. ئەڵمانیا خاوەنی ھەندێک مەعدەنی ئۆرانیۆم، زووخاڵ، مس، نیکل، خوێ و ئاوە.<ref name="cia.gov"/> === کەشوھەوا === ئەڵمانیا خاوەنی کەشوھەوایەکی شێدارە. باکووری ئەڵمانیا بەھۆی نزیکی لە دەریاوە ھەوایەکی ناوەندی ھەیە، و بە ھاوینا ھەوا فێنکە و بە زستانیشدا زۆر ھەوا سارد نابێت. لە باکوور زۆر جار ھەوا بارانییە و زۆر کەم پێش دێت کە دەمای ھەوا لە ٣٠ پلەی سانتیگراد بچێتە سەرترەوە.<ref name="germanculture.com.ua">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160205082859/http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی ھەوایەکی کیشوەرییە، واتە زستانەکان دەتوانێت زۆر سارد بێت و ھەروەھا ھاوینەکەیشی دەتوانێت زۆر گەرم بێت. وشکەساڵیش زۆرجار پێش دێت ئەویش جاری وایە بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لە باشووری ئەڵمانیا واتە دەڤەری زنجیرە چیاکانی ئەڵپ ھەوا زۆر ساردە و بۆرانی سەرما زۆر جار ڕوو دەدات.<ref name="germanculture.com.ua"/> === ژیانی سروشتی === بەپێی بەراوەردێکی ساڵی ٢٠٠٨، زەویی کشتوکاڵ ٣٤٪، دارستان ٣٠٫١٪، بەرزونزمی ١٣٫٤٪ و زەمینی ژێری شار و خانە ١١٫٨٪ خاکی ئەڵمانیایان داپۆشیوە. لە ئەڵمانیا زۆر چەشن دار، گوڵ، قەوزە و قارچکی جۆراوجۆر دەژین، کە زۆربەیان تایبەت بە بەشی ناوەندی ئەورووپان. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین پارکی سروشتی نەتەوەیییە.<ref>Bekker, Henk (2005). Adventure Guide Germany. Hunter. p. 14. ISBN 978-1-58843-503-3.</ref> == سیاسەت == [[پەڕگە:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|230px|وێنۆک|بینای ڕایشستاگ شوێنی پارلەمانی ئەڵمانیا (بووندێستاگ)]] ئەڵمانیا کۆمارێکی، فدڕالی، پارلەمانتارییەتی، نوێنەرایەتی دیموکراتە. ئەو قانوونگەلە کە ئێستا ئەڵمانیای پێ بەڕێوە دەبرێت ھەمووی لەسەر ئەو قانوونە بنچینەیییەوە دانراوە کە لە دوای ڕووخانی ئەڵمانیای نازی و لە ساڵی ١٩٤٩دا دانراوە، ئەم قانوونە بە قانوونی بنەڕەتی (بە [[ئەڵمانی]]: Grundgesetz) ناسراوە. بۆ ھەر گۆڕانکارییەک لە قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا دەبێت دوو لە سێی ئەندامانی پارلەمان لە سەری ڕێک بکەون. بناغە ھەمیشەیی و غەیرە قابیلی گۆڕانەکانی قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا ئەمانن: ڕێز گرتن لە کەرامەتی ئینسانی، جیاوازی ھێزەکان، سیستەمی فیدڕاڵی و سەروەری قانوونن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170619180331/https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرۆککۆمار سەرۆکی وڵاتە و ئەرکە نوێنەرایەتییەکان و دەسەڵاتەکانی تایبەت لە ئەستۆی ئەوە؛ بەڵام ئەو کەسەی کە کارە ئیجرایییەکانی بە دەستە سەرۆک وەزیرانە؛ کە لە ئێستادا خانمی [[ئەنگێلا مێرکڵ]]ە.<ref name="state.gov"/> === پارێزگاکان === ئەڵمانیا خاوەنی ١٦ پارێزگای کە بە کۆ پێیان دەڵێن لاندێر (بە [[ئەڵمانی]]: Länder).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130910131911/http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەک لە ئەم پارێزگاگەلە خاوەنی دەستووری (قانوون) خۆیانن و بەم ھۆیەوە لە زۆربەی کاروبارە ناوخۆیییەکانیادا سەربەخۆن. بەپێی دابەشکارییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ئەڵمانیا ٤٠٣ ناوچەی ھەیە؛ کە ٣٠١ لە ئەوان گوندستان و ١٠٢یش شارستانن. {{نەخشەی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا}} {| class="wikitable" |- ! پارێزگا!! پایتەخت!! ڕووبەر (کیلۆمەتری چوارگۆشە)!! ژمارەی دانیشتووان |- | [[ڕاین-وێستفالیای باکوور]] || [[دوسێلدۆرف]] || ٣٤٬٠٤٣ || ١٧٬٨٤٥٬١٥٤ |- | [[باڤاریا]] || [[میونخ]] || ٧٠٬٥٤٩ || ١٢٬٥٣٨٬٦٩٦ |- | [[بادێن-ڤورتمبێرگ]] || [[شتوتگارت]] || ٣٥٬٧٥٢ || ١٠٬٧٥٣٬٨٨٠ |- | [[ساکسۆنیای خواروو]] || [[ھانۆفێر]] || ٤٧٬٦١٨ || ٧٬٩١٨٬٢٩٣ |- | [[ھێسن]] || [[ڤیسبادن]] || ٢١٬١١٥ || ٦٬٠٦٧٬٠٢١ |- | [[ساکسۆنیا]] || [[درێسدێن]] || ١٨٬٤١٦ || ٤٬١٤٩٬٤٧٧ |- | [[ڕاینلەند-پالاتینات]] || [[ماینز]] || ١٩٬٨٤٧ || ٤٬٠٠٣٬٧٤٥ |- | [[بەرلین]] || [[بەرلین]] || ٨٩٢ || ٣٬٤٦٠٬٧٢٥ |- | [[شلێسڤیگ-ھۆلشتاین]] || [[کیل]] || ١٥٬٧٦٣ || ٢٬٨٣٤٬٢٥٩ |- | [[براندنبورگ]] || [[پۆتسدام]] || ٢٩٬٤٧٧ || ٢٬٥٠٣٬٢٧٣ |- | [[ساکسۆنیا-ئەنھالت]] || [[ماگدێبورگ]] || ٢٠٬٤٤٥ || ٢٬٣٣٥٬٠٠٦ |- | [[تویرینگن]] || [[ئێرفۆرت]] || ١٦٬١٧٢ || ٢٬٢٣٥٬٠٢٥ |- | [[ھامبورگ]] || [[ھامبورگ]] || ٧٥٥ || ١٬٧٨٦٬٤٤٨ |- | [[مێکلنبورگ-فۆرپۆمەرن]] || [[شوێرین]] || ٢٣٬١٧٤ || ١٬٦٤٢٬٣٢٧ |- | [[زارلەند]] || [[زاربروکن]] || ٢٬٥٦٩ || ١٬٠١٧٬٥٦٧ |- | [[برێمن]] || [[برێمن]] || ٤٠٤ || ٦٦٠٬٩٩٩ |} {| border="٠" |---- |} === پێوەندییەکانی ئەڵمانیا لەگەڵ دەرەوەی وڵات === [[پەڕگە:33rdG8Leaders.jpg|170px|وێنۆک|ئەنگیلا مێکل لە ٣٣ەمین کۆبوونەوەی جی٨]] ئەڵمانیا ٢٢٩ کونسوول خانە و شوێنی سیاسی تری لە وڵاتانی جیھان ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170629103334/http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەم ھۆیەوە ئەڵمانیا لەگەڵ ١٩٠ وڵات پێوەندی ھەیە. بەپێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١١ ئەڵمانیا گەورەترین بەشداربووی بوودجەی ساڵانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] بووە (٢٠ لە سەد) ھەروەھا سێیەمین بووە لە دانی بوودجەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] (بە گوێرەی ٨ لە سەد).<ref>http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623054849/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST%2FADM%2FSER.B%2F824 |date=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref> ئەڵمانیا ئەندامی [[ناتۆ]]، ڕێکخراوی ھاوکاری ئابووری و گەشەکردن (OECD)، جی٨ (G8)، جی٢٠ (G20)، [[بانکی جیھانی]]، سنووقی نێونەتەوەیی پووڵە(IMF). ئەڵمانیا ڕۆڵێکی زۆر گرینگی ھەیە لە یەکێتی ئەورووپا و ھاوکات لەگەڵ ئەوەش پێوەندییێکی پتەوی ھەیە لەگەڵ فەڕەنسا.<ref>[http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html "Declaration by the Franco-German Defence and Security Council"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German%2C4519.html |date=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}. French Embassy UK. 13 May 2004. Retrieved 19 March 2011.</ref><ref>Freed, John C. (4 April 2008). [http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html "The leader of Europe? Answers an ocean apart"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628215610/http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |date=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}. ڕۆژنامەی نیۆیۆرکتایمز ڕێکەوتی ٢٨ی مارچی ٢٠١١.</ref> لە ساڵانی [[شەڕی سارد]]دا، دابەشبوونی ئەڵمانیا ببوو بە ھێمایەک لە ناکۆکی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.<ref>Harrison, Hope (2004). [http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf "American détente and German ostpolitik, 1969–1972"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108170102/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |date= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}. Bulletin Supplement (German Historical Institute) 1. Retrieved 26 March 2011.</ref> دواتر لە سەردەمی گێرھارد شروودێر ئەڵمانیا پەلاماری دا کە ڕۆڵێکی گەورەتری ھەبێت لە ناتۆدا، لە بەرئەمەش بوو بە یەکێک لە ھێزە سەرەکییەکانی شەڕی [[کۆسۆڤۆ]] لەگەڵ یووگوولاڤیا. ئەمە یەکەم جار بوو لە دوای شەڕی جیھانی دووەم کە ئەڵمانیا ھێزەکانی خۆی ڕەوانەی دەرەوەی وڵات دەکرد.<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html "Germany's New Face Abroad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124205747/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}. [[:en:Deutsche Welle|Deutsche Welle]]. 14 October 2005. Retrieved 26 March 2011.</ref> ئەڵمانیا یەکێکە لە نزیکترین ھاوپەیمانەکانی [[ئەمریکا]].<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm "Germany"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧}}. U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٤٨ ئیجرای [[پلانی ماڕشاڵ]] بوو بەھۆی پەیوەندییێکی بەھێزی کەلتووری لە نێوان دوو وڵاتەکەدا، ھەرچەند کاتێک کە شروودێر کەمێک ناڕەزایەتی سەبارەت بە ھێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، ئەمە وەکوو کۆتاییێک بۆ سەر [[ئاتلانتیسیزم]] و ساردی پێوەندی نێوان ئەڵمانیا و ئەمریکا ناوی لێ برا.<ref>[http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 "Ready for a Bush hug?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428085649/http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧}}. The Economist. 6 July 2006. Retrieved 19 March 2011.</ref> ئەم دوو وڵاتە لە بواری ئابووریشەوە پێوەندییەکی پتەویان ھەیە بۆ وێنە: ٨/٨٪ ھەناردەی ئەڵمانیا بەرەو ئەمریکا دەڕوات و ھەروەھا ٦/٦٪ ھاوردەکەیشی لەوێڕا دێت.<ref>[http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf "U.S.-German Economic Relations Factsheet"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |date=١١ی ئایاری ٢٠١١}}. U.S. Embassy in Berlin. May 2006. Retrieved 26 March 2011.</ref> === ئەرتەش === [[پەڕگە:Leopard 2 A5 der Bundeswehr.jpg|وێنۆک|تانکی لیۆپاردی ٢ دەستکردی ئەرتەشی ئەڵمانیا|ڕاست]] ئەرتەشی ئەڵمانیا بە [[بووندێسوێر]] دەناسرێت و لە سێ بەشی ھیر (ئەرتەشی زەمینی)، مارین (ئەرتەشی دەریایی)، لووفتوافێ (ئەرتەشی ھەوایی)، ڕێکخراوی پزیشکی بووندسوێر و سترەیکرافتبەسیس (ھێزی پشتیوانی) پێک ھاتووە. ڕۆڵی سوپای ئەڵمانیا لە بەندی ژمارە ٨٧ی [[یاسا]]ی بنەڕەتی ئاوا وەسف کراوە: «ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ئەرکی بەرگری و پاراستنی لە ئەستۆیە.» لەبەر ئەمەش ھەتا ساڵانی پێش ١٩٩٠ تەنھا ئەرکی ئەرتەش بەشداری لە قەیرانەکاندا بوو. ئەم بەشدارییە ھەم لە ناو دوو ئاڵمانەکە و ھەم لە دەرەوەی ئەواندا جێبەجێ دەبوو. لەدوای ١٩٩٠ و لەناوچوونی بارودۆخی شەڕی سارد و ناکۆکی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات، لە ساڵی ١٩٩٤ دادگای فدڕاڵی قانوونی بنەڕەتی، واتایەکی نوێی بەخشی بە «پاراستن»، کە بریتی بوو لەمە کە پاراستن تەنھا بە واتای پاراستنی سنوورەکانی ئەڵمانیا نییە بەڵکوو بەرگریکردن لە پێش ھاتنی شەڕ، یارمەتی لە قەیرانەکان و ھەروەھا یارمەتی بە ئاسایشی ئەڵمانیایە لە بەشەکانی دیکەی جیھان. لە ساڵی ٢٠١١دا بووجەی ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ١/٣٪ [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]](GDP) بووە کە لە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ دیکەی وڵاتە پێشکەوتووەکان زۆر نرخێکی کەمە. ئەڵمانیا لەمبارەوە لە ڕێزبەندی بووجەی ئەرتەشەوە لە جیھاندا ٩مە.<ref>[http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view "The 15 countries with the highest military expenditure in 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501075718/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |date= ١ی ئایاری ٢٠١٢}}. Stockholm International Peace Research Institute. September 2011. Retrieved 7 April 2012.</ref> لە کاتی ئاسایشدا سەرۆکی ئەرتەشی ئەڵمانیا وەزیری بەرگرییە، بەڵام ئەگەر شەڕ دەست پێ بکات سەرۆکوەزیران دەبێتە ڕابەری ئەرتەش.<ref>[http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf "Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528210503/http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |date=٢٨ی ئایاری ٢٠١٧}} (in German). Bundesministerium der Justiz. Retrieved 19 March 2011.</ref> لە مانگی ماڕچی ساڵی ٢٠١٢ ئەرتەشی ئەڵمانیا ١٨٣٠٠٠ کەس، ئەندام پسپۆڕی شەڕکردن و ١٧٠٠٠ کەسیش، ئەندامی ئیختیاری ھەبووە.<ref>[http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ "Die Stärke der Streitkräfte"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822234553/https://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT// |date=٢٢ی ئابی ٢٠١٦}} (in German). Bundeswehr. 23 March 2012. Retrieved 20 April 2012.</ref> == ئابووری == ئەڵمانیا لەدوای ئەمریکا و چین و ژاپۆن چوارەم گەورەترین ئابووری جیھانە و گەورەترین ئابووری ئەورووپایە. سێیەم وڵاتی ھەناردەکردنە لە جیھاندا. بە ڕێژەی ٧٠٪، کەرتی خزمەتگوزاری گەورەترین پشکی بەرھەمی ناوخۆیی گشتی وڵات پێکدێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glunz|یەکەم=Andreas|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Economic Key Facts Germany - KPMG Germany|ناونیشان=https://kpmg.com/de/en/home/insights/overview/economic-key-facts-germany.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=KPMG|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.economywatch.com/world_economy/germany/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161126094051/http://www.economywatch.com/world_economy/germany |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ئەیلوولی ڕێژەی ھەڵئاوسان ٢٫٥٪ بوو و ڕێژەی بێکاریش نزیکەی ٥٫٥٪ بووە.<ref>ھەڵئاوسان و بێکاری ئەیلوولی ٢٠١١، http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ٢٠١١ وەھەروەھا ئەڵمانیا یەکێکە لە وڵاتە ئەندامییەکانی گرووپی ٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=[[:en:G8]] |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170830033201/[[:en:G8]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئایین == (مەسیحی) ئایینی مەسیحی گەورەترین ئایینە لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٣٠٠ی زایینیدا ناسێندرا بە ناوچەی ئەڵمانیای مۆدێرن، لەکاتێکدا بەشێک لەو ناوچەیە سەر بە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو، و دواتر، کاتێک فرانکەکان و ھۆزەکانی تری ژێرمانی لە سەدەی پێنجەمەوە بوون بە مەسیحی. ناوچەکە تا سەردەمی شارلمانگ لە سەدەی ھەشتەم و نۆدا بە تەواوی بووە بە مەسیحی. دوای ئەوەی چاکسازی لەلایەن مارتن لووەتەرەوە لە سەرەتای سەدەی ١٦ دەستیپێکرد، زۆر کەس کەنیسەی کاسۆلیکییان بەجێھێشت و بوونە پرۆتستانت، بە شێوەیەکی سەرەکی لووەتەران و کالڤینیست. بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢١ لە ٥٢٫٧٪ مەسیحی بوون لەنێویاندا ٤٩٫٧٪ ئەندامی دوو کەنیسەی گەورەی مەسیحی بوون. نزیکەی نیوەی مەسیحییەکان لە ئەڵمانیا کاسۆلیکن، زۆربەیان [[ڕۆمان]]ی کاسۆلیکن؛ ئایینی کاسۆلیکی لە بەشی باشوور و ڕۆژاوای وڵات بەھێزترە. نزیکەی نیوەی سەر بە کەنیسەی ئینجیلی ئەڵمانیا (EKD) کە لە ناوچەکانی باکووردا زاڵن، و ئەوانی دیکەش سەر بە چەندین ئایینی بچووکی مەسیحی وەک یەکێتی کڵێسا ئازادەکانی ئینجیلی لە ئەڵمانیا، کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات یان شایەتحاڵانی یەھۆڤا. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢١ مەسیحییەکان دابەشبوونە بەسەر کەنیسەکان بەم شێوەیە. 🔺کەنیسەی کاسۆلیکی (٢٦٪) 🔺کەنیسەی ئینجیلی (٢٣٫٧٪) 🔺ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات (١٫٩٪) 🔺 مەسیحییەکانی تر لە دوای مەسیحییەت، [[ئیسلام]] گەورەترین ئایینی غەیرە مەسیحییە لە وڵاتکەدا. لە نێوان ٣٫٠ بۆ ٤٫٧ ملیۆن موسڵمان ھەیە کە نزیکەی ٣٫٦٪ی دانیشتووانەکەیە. زۆرینەی موسڵمانان لە ئەڵمانیا بە ڕەچەڵەک تورکن، دواتر ئەوانەی لە پاکستان و وڵاتانی یوگۆسلاڤیای پێشوو و وڵاتانی عەرەبی و ئێران و ئەفغانستانەوە ھاتوون. ئەم ژمارەیە ئایینە جیاوازەکانی ئیسلام لەخۆدەگرێت، وەک سوننە و شیعە و ئەحمەدی و عەلەوی. موسڵمانان بۆ یەکەمجار وەک بەشێک لە پەیوەندییە دیپلۆماسی و سەربازی و ئابوورییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ھاتنە ئەڵمانیالە سەدەی ١٨دا. موسڵمانان دابەشبوونە بەسەر چەندین مەزھەبدا بەمشێوەیە. سوننە. ٢٬٦٤٠٬٠٠٠ ملیۆن ئەلیڤیس. ٥٠٠٬٠٠٠ ھەزار دوازدە شیعە. ٢٢٥٬٥٠٠ ھەزار عەلەوی. ٧٠ ھەزار جەماعەتی مۆسڵمانانی ئەحمەدی دۆیچلاند. ٣٥٫٠٠٠ ھەزار سۆفییەکان. ١٠ ھەزار سەلەفییەکان. ٩٧٠٠ ئیسماعیلییەکان. ١٫٩٠٠ زەیدس. ٨٠٠ کەس ئیبادیس. ٢٧٠ کەس بزووتنەوەی ئەحمەدی لاھور. ٦٠کەس ئایینی جوولەکە (یەھوودی) دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی چوارەم. لە ساڵی ١٩١٠ نزیکەی ٦٠٠ ھەزار جوولەکە لە ئەڵمانیا دەژیا. دوای ئەوەی ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٣٣ دەسەڵاتی گرتە دەست، بە شێوەیەکی سیستماتیکی دەستی کرد بە گۆشەگیریکردنی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] بە شێوەیەکی سیستماتیکی جوولەکەکان لە ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیا بە داگیرکردنی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤١ دەستی پێکرد. تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم نزیکەی ٦ ملیۆن جوولەکە لەلایەن حکوومەتی نازییەکانەوە کوژران. کۆی گشتی شوێنکەتووانی ئایینی جوولەکە (یەھوودی) ١٠٠٬٠٠٠ ھەزارە کە دەکاتە لە (٠٫١٪) ئایینی (بوودا) سێیەم گەورەترین گرووپی باوەڕدارانن لە ئەڵمانیا دوای ئایینە جیاوازەکانی ئایینی مەسیحی و ئیسلام. نزیکەی ٢٧٠ ھەزار کەسی بوودایی ھەن کە لە ئەڵمانیا دەژین. زۆربەیان شوێنکەوتووی قوتابخانەی بوودایی تێراڤادان بە تایبەتی خەڵکی سریلانکا. جگە لەوەش، شوێنکەوتوانی ڤاجرایانا ھەن کە بە بوودایی تبتیش ناودەبرێن ھەروەھا شوێنکەوتوانی ئایینی بوودایی نیچیرێن بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژاپۆنەوە و ئایینی بوودای زین لە [[ژاپۆن]]ەوە، ھەروەھا. نزیکەی ٥٩ ھەزار بوودایی خەڵکی تایلەندن کە پەیڕەوی لە قوتابخانەی تێراڤادا دەکەن و ٤٨ پەرستگا لە ئەڵمانیا دەھێڵنەوە و یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگەی بوودایی بوودایییەکانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی لە ئەڵمانیا پێکدەھێنن. بەشێکی زۆر لە بوودایییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا بەشێکن لە [[کۆمەڵگە]]ی ڤێتنامییەکان. ئایینی (ھیندۆسی) نزیکەی ١٠٠ھەزار ھیندۆسی لە ئەڵمانیا دەژین زۆربەیان ھیدۆسی تامیلن لە سریلانکا نزیکەی بۆ ٤٥٬٠٠٠)؛ لە [[ھیندستان]]ەوە نزیکەی ٣٥ بۆ ٤٠ ھەزار کەسن؛ بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی یان ئەورووپی نزیکەی ٧٥٠٠ کەسن و نزیکەی ٥٠٠٠ ھیندۆس بەڕەچەڵەک خەڵکی ئەفغانستانن. ھەروەھا ھیندۆسەکانی نیپاڵ لە ئەڵمانیا ھەن بەڵام ئەم ژمارەیە زۆر کەمە. جگە لەوەش، ھیندۆسەکان لە ئەڵمانیا ھەن کە شوێنکەوتووی بزووتنەوە ئایینییە نوێیەکانن وەک بزووتنەوەی ھارێ کریشنا، بەکتی یۆگا، و مێدیتەیشنی زاڵ. بەڵام کۆی ژمارەی ئەم شوێنکەوتوانە لە ئەڵمانیا بە بەراورد کەمە. ھەروھا جگە لەمانە چەندین کەمینە ئایینی تر ھەن لەوانەش. [ئایینی.سیخی] لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ھەزار سیخی لە ئەڵمانیا دەژین. [ئایینی ئێزدی کوردی] ژمارەیان نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەس دەبێت. == چاند == ئەڵمانیا خاوەن چەندین کەسایەتی مێژوویییە لە ھۆزانڤانان و نووسەران و بیرمەندان و شانۆکاران و ھەروەھا ٢٤٠ ھەزار ناوەندی پاڵپشتیکردنی [[شانۆ]]ی لێیە کە ساڵانە بە ملیۆنان کەس سەردانییان دەکات لە ئارەزوومەندانی بوارەکە، و ھەروەھا ئەڵمانیا ئاستێکی بەرزی تۆمارکردووە لە یەکسانی ڕەگەزی و مافی بە کەمئەندامان داوە و ھاوڕەگەزخوازیشی قبووڵکردووە کە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزخوازان تاڕادەیەک بەیاسایی کراوە، لەڕێگای ڕاپرسیشەوە زانراوە ئەڵمانیا ئەرێنیترین وڵاتە کە کاریگەری ھەبێت لەسەر جیھان. === وێژە و فەلسەفە === یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی چاندی ئەڵمانی وێژەی ئەڵمانییە. وێژەی ئەڵمانی دەگەڕێتەوە بۆ [[سەدەکانی ناوین]]. جگە لە وێژەی فۆلکلۆر ئەڵمانیا ژمارەیەکی زۆر ھەڵبەستوان و نووسەری ھەیە. ڕەنگە بەناوبانگترین نووسەران و ھەڵبەستوانانی [[ئەڵمانی]] [[گۆتە]]، [[لێسینگ]] و [[شیلێر]] بن. ھەروەھا لە سەدەی بیستەمدا کەسانی وەکوو [[ھێرمان ھێسە]]ی بووە کە [[خەڵاتی نۆبێل]]ی وێژەیان وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170922195028/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == خەڵکی ئەڵمانیا == بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئەڵمانیا ٨٤٬٥٣٤٬٧٥١ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٧ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. چڕی دانیشتووان لە ئەڵمانیا ٢٤٠کەسە لەھەر کیلۆمەترێکدا (٦٢٣کەس لەھەر میلێکدا) بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ لە ٧٦٫٣٪ شارەکان دەژین تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٥٫٧ ساڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> لانی کەم شەش ملیۆن پەنابەر لە ئەڵمانیا دەژین کە پێکدێن لە پەنابەری سیاسی و کۆچبەران و کرێکاران و ھەندێکیشیان لەگەڵ خێزانەکانیان، گەلێک لەو پەنابەرانە لەوڵاتانی ھەژار و مەترسی ژیان پەنایان بۆ ئالمانیا بردووە وەک وڵاتێکی [[سەلامەتی]] لە ژیان، تەنیا پەنابەری ھاتوو لە [[تورکیا]] نزیکەی ١٫٩ ملیۆنە کە لە تورک و کوردەکان پێکدێن. == زمان == [[پەڕگە:Knowledge German EU map.png|وێنۆک|دابەشبوونی زمانی ئەڵمانی لە ئەورووپادا]] زمانی [[ئەڵمانی]] زمانی فەرمی و زۆرینەی ئەڵمانیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەڵمانی یەکێکە لە ٢٣ زمانی فەرمیی [[یەکێتیی ئەورووپا]] و یەکێکە لە سێ زمانی سەرەکیی پڕئاخێوەری ئەم ناوچەیە. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین زمانی ناوچەیییە و زۆربەی کەمینەکانیش زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە، زۆربەی ئەم کەمینانە ئەو کۆچبەرانەن کە لە وڵاتانی دیکەوە چوونەتە ئەڵمانیا کە لە ئەوان [[تورکی]]، [[کوردی]]، [[زمانی پۆڵەندی|پۆڵەندی]] و [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] زمانە پڕئاخێوەرەکانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == وەرزش == بیست و حەوت ملیۆن ئەڵمانی ئەندامی یانە وەرزشییەکانن، و پتر لە دوازدە ملیۆن کەسیش بە شێوەیەکی تاکەکەسی وەرزش دەکەن. یاریی [[تۆپی پێ]] باوترین یاریی وەرزشییە. بە ھەبوونی پتر لە ٦٫٣ ملیۆن ئەندام، یەکێتیی تۆپی پێی ئەڵمانیا گەورەترین ڕێکخراوە لە جۆری خۆیدا لە جیھاندا. [[بۆندسلیگا]] کە خولی ناوخۆییی ئەڵمانیایە بۆ تۆپی پێ دووەم پڕھاندەرترین ئامادەبووی نێو یاریگایە لە نێو ھەموو خولە جیھانییەکان. ھەروەھا وڵاتەکە میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202144033/https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ی کردووە، و بووەتە براوەی [[جامی جیھانیی فیفا]] ئەوەش لە ساڵانی ١٩٥٤ و ١٩٧٤ و ١٩٩٠ و ٢٠١٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170701214842/https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەڵبژاردە و خولی ئەڵمانیا چەندین یاریزانی تۆپی پێی پیشەگەریان پێگەیاندووە لەوێنەی [[فرانس بێکنباوەر]]، [[گێرد مۆلەر]]، [[یۆرگن کلینسمان]]، [[لۆتەر ماتیۆس]]، [[ئۆلیڤەر کان]]، [[میرۆسلاڤ کلۆزە]]، [[مایکل بالاک]] و چەندانی تر. ئەڵمانیا میوانداریی دوو ئۆڵەمپیادی ھاوینە کردووە لە ساڵانی ١٩٣٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170829213336/https://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ١٩٧٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170826024740/https://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزشە باوەکانی تری ئەڵمانیا بریتین لە [[وەرزشە زستانییەکان]]، [[مستانی|بۆکسێن]]، [[تۆپی سەبەتە|باسکە]]، [[تۆپی دەست]]، [[ھۆکیی سەر سەھۆڵ]]، [[تێنس]]، [[ئەسپ سواری|ئەسپسواری]]، و [[گۆڵف]].<ref name=":0"/> == پۆستە رامیاریەکانی == {{زیاتر|Names of Germany|Germani|Germania}}  وشەی ئینگلیزیی (Germany) لە وشەی لاتینیی (Germania)ەوە وەرگیراوە، کە دوای ئەوەی جوولیۆس قەیسەر بۆ ئەو گەلانەی بەکارھێنا کە دەکەوتنە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری ڕاین، ھاتە ناو زمان و بەکارھێنانەوە.[١] زاراوەی ئەڵمانیی (Deutschland)، کە لە بنەڕەتدا (diutisciu land) بووە (بە واتای 'خاکی ئەڵمانەکان')، لە وشەی (deutsch) وەرگیراوە (بەراوردی بکە بە وشەی Dutch)، کە ئەویش لە وشەی ئەڵمانیی بەرزی کۆنی (diutisc) بە واتای 'ھی گەل' یان 'سەر بە گەل' (لە diot یان diota بە واتای 'گەل') کەوتووەتەوە. ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا بۆ جیاکردنەوەی زمانی خەڵکی ڕەشۆکی لە زمانی لاتینی و ئەو زمانە ڕۆمانسییانەی لە لاتینییەوە پەیدا بوون، بەکارھاتووە. ئەم وشەیەش لە لای خۆیەوە لە پرۆتۆ-جێرمانیی (*þiudiskaz) بە واتای 'ھی گەل' (ھەروەھا بڕوانە شێوە لاتینیکراوەکەی: Theodiscus) داتاشراوە، کە ئەویش لە (*þeudō) وەرگیراوە، و لە پرۆتۆ-ھیندۆ-ئەورووپیی (*tewtéh₂-) بە واتای 'گەل' سەرچاوەی گرتووە، کە ھاوکات وشەی (Teutons - تیوتۆنەکان)یش ھەر لەم ڕەگەوە ھاتووە.[٢] ئەڵمانیا کۆمارێکی دیموکراتیی نوێنەرایەتیی پەرلەمانیی فیدراڵییە. دەسەڵاتی یاسادانانی فیدراڵی لە دەست پەرلەماندایە، کە پێکدێت لە بووندێستاگ (پەرلەمانی فیدراڵی) و بووندێسرات (ئەنجومەنی فیدراڵی)، کە پێکەوە دەزگای یاسادانان پێکدەھێنن. بووندێستاگ لە ڕێگەی ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆوە و بە بەکارھێنانی سیستەمی نوێنەرایەتیی ڕێژەییی تێکەڵ ھەڵدەبژێردرێت. ئەندامانی بووندێسرات نوێنەرایەتیی حکوومەتی شازدە ھەرێمە فیدراڵییەکە دەکەن و لەلایەن ئەوانەوە دیاری دەکرێن. سیستەمی سیاسیی ئەڵمانیا لە چوارچێوەیەکدا کار دەکات کە لە دەستووری ساڵی ١٩٤٩دا داڕێژراوە و بە Grundgesetz (یاسای بنەڕەتی) ناسراوە. ھەموارکردنەوەکانی دەستوور بە شێوەیەکی گشتی پێویستیان بە دەنگی زۆرینەی دوو لەسەر سێی ھەردوو پەرلەمانی بووندێستاگ و بووندێسرات ھەیە؛ لەگەڵ ئەوەشدا بنەما بنەڕەتییەکانی دەستوور، وەک ئەوەی لەو ماددانەدا ھاتووە کە زامنی کەرامەتی مرۆڤ، جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، پێکھاتەی فیدراڵی و سەروەریی یاسا دەکەن، بۆ ھەمیشە نەگۆڕ و کارپێکراون. سەرۆک کۆمار، کە لە ساڵی ٢٠١٧ەوە «فرانک-ڤاڵتەر شتاینمایەر» ئەو پۆستەی بەدەستەوەیە، سەرۆکی دەوڵەتە و زیاتر دەسەڵات و ئەرکە تەشریفاتی و نوێنەرایەتییەکانی پێسپێردراوە. ئەو لەلایەن بووندێسڤێرزاملوونگ (کۆنگرەی فیدراڵی)یەوە ھەڵدەبژێردرێت، کە دامەزراوەیەکە پێکدێت لە ئەندامانی بووندێستاگ و ھەمان ژمارە لە نوێنەرانی ھەرێمەکان. دووەم باڵاترین بەرپرس لە ڕیزبەندیی پرۆتۆکۆلی ئەڵمانیادا بریتییە لە بووندێستاگسپرێسیدێنت (سەرۆکی بووندێستاگ)، کە لەلایەن بووندێستاگەوە ھەڵدەبژێردرێت و بەرپرسە لە سەرپەرشتیکردنی دانیشتنە ڕۆژانەکانی ئەو دامەزراوەیە. سێیەم باڵاترین بەرپرس و سەرۆکی حکوومەت بریتییە لە ڕاوێژکار، کە لەلایەن بووندێسپرێسیدێنت (سەرۆک کۆمار)ەوە دیاری دەکرێت، ئەمەش دوای ئەوەی لەلایەن ئەو پارتە یان ھاوپەیمانییەی کە زۆرترین کورسیی لە بووندێستاگدا ھەیە، ھەڵدەبژێردرێت. ڕاوێژکار، کە لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە «فریدریش مێرتس» ئەو پۆستەی بەدەستەوەیە، سەرۆکی حکوومەتە و لە ڕێگەی کابینەکەیەوە دەسەڵاتی جێبەجێکردن پەیڕەو دەکات. لە ساڵی ١٩٤٩ەوە، ھەریەک لە پارتی «یەکێتیی دیموکراتیی مەسیحی»ی ڕاستڕەوی ناوەڕاست و «پارتی سۆسیال دیموکرات»ی چەپڕەوی ناوەڕاست، باڵادەستییان بەسەر سیستەمی پارتایەتیی وڵاتەکەدا ھەبووە. تا ئێستا ھەموو ڕاوێژکارەکانی ئەڵمانیا ئەندامی یەکێک لەم دوو پارتە بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، پارتی لیبڕاڵی بچووکتر بە ناوی «پارتی دیموکراتیی ئازاد» و پارتی «ھاوپەیمانی ٩٠/سەوزەکان»، وەکوو ھاوبەشی بچووک لە حکوومەتە ھاوپەیمانییەکاندا بەشدار بوون. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە، پارتی سۆسیالیستیی دیموکراتی بە ناوی «چەپ» (The Left) بووەتە پێکھاتەیەکی ھەمیشەیی لە بووندێستاگی ئەڵمانیدا، ھەروەھا پارتی «جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا»ی ڕاستڕەوی توندڕەویش لە ساڵی ٢٠١٧ەوە بە ھەمان شێوە جێگەی خۆی لە پەرلەماندا کردووەتەوە. === ھەرێمە پێکھێنەرەکان === ئەڵمانیا فیدراسیۆنێکە کە لە شازدە ھەرێمی پێکھێنەر پێکدێت کە پێیان دەوترێت لێندەر (Länder)، لەو ژمارەیەش سیانزەیان بەناو «ھەرێمە ڕووبەرییەکان» (Flächenländer) ناسراون. دوو ھەرێم، کە بریتین لە بەرلین و ھامبۆرگ، شار-ھەرێمن (Stadtstaaten)، کە تێیاندا ھیچ جیاکارییەک لە نێوان حکوومەتی ھەرێمەکە و ئیدارە خۆجێییەکاندا نییە. ھەرێمی برێمن، ھەرچەندە بە فەرمی ئەویش بە شار-ھەرێم دەناسرێت، بەڵام پێکدێت لە شاری برێمن کە تێیدا حکوومەتی ھەرێمەکە لە ھەمان کاتدا وەک ئیدارەی شارەوانیش کار دەکات، لەگەڵ ناوچەی دابڕاوی برێمرھاڤن. ھەر ھەرێمێک (Land) دەستووری تایبەت بە خۆی ھەیە و لە ڕووی ڕێکخستنییەوە تا ڕادەیەکی زۆر سەربەخۆیە (خاوەن خۆبەڕێوەبەرییە). تا ساڵی ٢٠١٧، ئەڵمانیا لەسەر ئاستی شارەوانی دابەش کراوە بۆ ٤٠١ ناوچە (Kreise)؛ کە ئەم ناوچانەش پێکدێن لە ٢٩٤ ناوچەی گوندنشین و ١٠٧ ناوچەی شارنشین. ئەڵمانیا خاوەنی سیستەمێکی یاسای مەدەنییە کە لەسەر بنەمای یاسای ڕۆمانی دامەزراوە، لەگەڵ پشتبەستن بە ھەندێک سەرچاوەی یاسای جێرمانی. بووندێسڤێرفاسوونگسگێریشت (دادگای دەستووریی فیدراڵی) دادگای باڵای ئەڵمانیایە کە بەرپرسە لە پرسە دەستوورییەکان، و دەسەڵاتی پێداچوونەوەی دادوەریی ھەیە. سیستەمی دادگا باڵا تایبەتمەندەکانی ئەڵمانیا پێکدێت لە دادگای دادپەروەریی فیدراڵی بۆ دۆسیە مەدەنی و تاوانکارییەکان، شانبەشانی ھەریەک لە دادگای کاری فیدراڵی، دادگای کۆمەڵایەتیی فیدراڵی، دادگای داراییی فیدراڵی، و دادگای کارگێڕیی فیدراڵی بۆ پرسەکانی تر. یاسا تاوانکاری و تایبەتەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی و بە ڕیزبەندی، لە ھەردوو شترافگێزێتسبوخ (Strafgesetzbuch - یاسای سزادان) و بوورگەرلیشێس گێزێتسبوخ (Bürgerliches Gesetzbuch - یاسای مەدەنی) بە شێوەی کۆدی یاسایی داڕێژراون. سیستەمی سزادانی ئەڵمانی ئامانجیەتی شیاندنەوە بۆ تاوانباران بکات و کۆمەڵگە بپارێزێت. جگە لە تاوانە سووکەکان کە لەلایەن تەنھا یەک دادوەری پیشەگەرەوە دەبینرێن، ھەروەھا تاوانە سیاسییە مەترسیدارەکان، سەرجەم تۆمەتەکانی تر لەلایەن دادگا تێکەڵەکانەوە یەکلایی دەکرێنەوە، کە تێیدا دادوەرە ناپیشەگەرەکان (Schöffen - شۆفێن) و دادوەرە پیشەگەرەکان پێکەوە دادگاییەکە بەڕێوە دەبەن. لە ساڵی ٢٠١٦دا، ڕێژەی کوشتن لە ئەڵمانیا لە ئاستێکی نزمدا بوو کە بریتی بوو لە ١.١٨ حاڵەتی کوشتن بۆ ھەر ١٠٠ ھەزار کەسێک. لە ساڵی ٢٠١٨دا، ڕێژەی گشتیی تاوان لە وڵاتەکەدا بۆ نزمترین ئاستی خۆی لە دوای ساڵی ١٩٩٢ەوە دابەزی، لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ڕاگەیەندرا کە تاوانی توندوتیژی گەیشتووەتە بەرزترین ئاستی ١٥ ساڵی ڕابردوو، و ھاوکات ڕێژەی گشتیی تاوانیش بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. ھاوسەرگیریی ھاوڕەگەزەکان لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٢٠١٧ەوە یاساییە، و مافەکانی کەسانی ئێڵ جی بی تی (LGBT) لە وڵاتەکەدا بە شێوەیەکی گشتی پارێزراون. == ئەمانەش ببینە == * [[سنووری نەمسا-ئەڵمانیا]] * [[ھۆڵی شارەوانی ھامبورگ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Germany}} {{وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا}} {{ئەندامانی ناتۆ}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا}} {{پایتەختەکانی ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|شەڕ|مێژوو|ئەورووپا|کۆمەڵگا|جوگرافیا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئەڵمانیا| ]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧١]] [[پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا]] [[پۆل:ئەورووپای ناوەندی]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەڵپ]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠]] ka7xjql4ga2bdval5eqbrns246ldyrf 1589437 1589429 2026-06-10T08:51:44Z Tessla 41338 Restored revision 1480432 by [[Special:Contributions/مامۆستا|مامۆستا]] ([[User talk:مامۆستا|talk]]): گەورەکردنی وتار تەنیا ئەوە نییە بەژیریی دەستکرد وەرگێڕان بکەیت و ڕاستەوخۆ داینبێیت، پێویستی بە ڕێکوپێکردن هەیە. وشە ئینگلیزییەکان لابدە و سەرچاوەکان وەک خۆیان دابنێنەوە (TwinkleGlobal) 1589437 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا |native_name = Bundesrepublik Deutschland |common_name = ئەڵمانیا |national_anthem = [[سروودی ئەڵمانیا]]{{ھن}}[[پەڕگە:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg|center]] |image_flag = Flag of Germany.svg |image_coat = Coat of Arms of Germany.svg |image_map = EU-Germany.svg |map2_width = 250px |map_caption = {{map caption |location_color=سەوزی تاریک |region=ئەورووپا |region_color=ڕەساسی تاریک |subregion= [[یەکێتیی ئەورووپا]] |subregion_color=سەوز |legend=EU-Germany.svg}} |official_languages = [[زمانی ئەڵمانی|ئەڵمانی]] |demonym = [[ئەڵمانی]] |capital = [[بەرلین]] |latd=٥٢ |latm=٣١ |latNS=N |longd=١٣ |longm=٢٣ |longEW=E |largest_city = [[بەرلین]] |government_type = [[فێدراڵیزم|فێدراڵی]] [[سیستمی پەرلەمانی|پەرلەمانی]] [[کۆمار]]ی |leader_title1 = [[سەرۆککۆمار]] |leader_name1 = [[فرانک ڤالتەر شتاینمایەر]] |leader_title2 = [[ڕاوێژکاری ئەڵمانیا|ڕاوێژکار]] |leader_name2 = [[ئۆلاف شۆڵز]] |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |leader_title5 = |leader_name5 = |legislature = {{clear}} |upper_house = [[بووندێسراتی ئەڵمانیا|بووندێسرات]] |lower_house = [[بووندێستاگ]] |sovereignty_type = [[شانشینی ئەڵمانیا|دروستبوون]] |established_event1 = [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی پیرۆز]] |established_date1 = ٢ی شوباتی ٩٦٢ |established_event2 = [[یەکێتیی ئەڵمانیا]] |established_date2 = ٨ی حوزەیرانی ١٨١٥ |established_event3 = [[یەکخستنی ئەڵمانیا|ئیمپراتۆرییەتیی ئەڵمانیا]] |established_date3 = ٨١ی کانوونی دووەمی ١٨٧١ |established_event4 = [[کۆماری ڤایمەر]] |established_date4 = ١١ی ئابی ١٩١٩ |established_event5 = [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدڕاڵی]] |established_date5 = ٢٣ی ئازاری ١٩٤٩ |established_event6 = [[کۆمەڵەی ئابووری ئەورووپی|ئیئیسی]] |established_date6 = ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٨ |established_event7 = [[یەکبوونی ئەڵمانیا|یەکبوون]] |established_date7 = ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٠ |area_km2 = ٣٥٧٬١٦٨ |area_sq_mi = ١٣٧٬٨٤٧ |area_rank = 63rd |area_magnitude = 1 E11 |population_estimate = |population_estimate_year = ٢٠١٩ |population_estimate_rank = 16th |population_density_km2 = ٢٢٧ |population_density_sq_mi = ٥٨٣ |population_density_rank = 58th |GDP_PPP_year = ٢٠١٥ |GDP_PPP = ٣٫٨٤٢$ ترلیۆن |GDP_PPP_rank = 5th |GDP_PPP_per_capita = $٤٧٬٠٣٣ |GDP_PPP_per_capita_rank = 20th |GDP_nominal = ٣٫٣٧١$ ترلیۆن |GDP_nominal_rank = 4th |GDP_nominal_per_capita_rank = 20th |GDP_nominal_year = ٢٠١٥ |GDP_nominal_per_capita = $٤١٬٢٦٧ |Gini_year = ٢٠١٤ |Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ٣٠٫٧ | Gini_ref =<ref name=eurogini>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|ناونیشان=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|بڵاوکەرەوە=Eurostat Data Explorer|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئازاری ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ٢٠١٤<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ٠٫٩١٦ <!--number only--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |سەردێڕ=2015 Human Development Report |ڕێکەوت=٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=United Nations Development Programme |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160319110553/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئازاری ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> |HDI_rank = 6th |currency = [[یۆرۆ]] ([[یۆرۆ|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = CET |utc_offset = +١ |time_zone_DST = CEST |utc_offset_DST = +٢ |drives_on = ڕاست |cctld = [[.de]] و [[.eu]] |calling_code = [[Telephone numbers in Germany|49]] }} '''ئەڵمانیا''' ({{بە ئەڵمانی|Deutschland}}) [[کۆمار]]ێکی یەکگرتووی [[دیموکراسی|دیموکراتیی]]ە،<ref name=":0">http://wiki.answers.com/Q/Is_Germany_a_democratic_country</ref> یەکێکە لە ئەندامانی [[یەکێتیی ئەورووپا|یەکێتیی ئەووروپا]].<ref>ئەندامە لە یەکێتیی ئەورووپا، http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160719104706/http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/germany/index_en.htm |date=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ناوی تەواوی: کۆماری [[فیدراڵیزم|فیدراڵی]]ی ئەڵمانیا ({{بە ئەڵمانی|Bundesrepublik Deutschland}}).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120128125828/http://wiki.answers.com/Q/What_is_the_value_of_a_Bundesrepublik_Deutschland_coin |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپاوە،<ref>ئەڵمانیا دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەورووپا، http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902200658/https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Europe#States |date= ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧}}</ref> لە باکوورەوە سنووری ھەیە لەگەڵ: [[دەریای باڵتیک]]، [[دانمارک]]، [[دەریای باکوور]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140919193843/https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=211515860152448114978.0004552be5f091a187e40 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە باشوورەوە: [[نەمسا]] و [[سویسرا]]،<ref name="وەشانی ئەرشیڤکراو">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.mapsofworld.com/germany/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170904025102/https://www.mapsofworld.com/germany/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ڕۆژھەڵاتەوە: [[پۆڵەندا]]، [[چیک]]،<ref name="وەشانی ئەرشیڤکراو"/> لە ڕۆژاواوە: [[فەڕەنسا]]، [[لوکسەمبورگ]]، [[ھۆڵەندا]].<ref name="وەشانی [[ئەرشیڤ]]کراو"/> ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمەتری دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی ٨٣٬١٦٦٬٧١١ کەسە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht|ناونیشان=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=Statistisches Bundesamt|زمان=de|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئابی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190823083410/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و بە زۆرترین دانیشتووان و چڕترین [[وڵات]] لە وڵاتەکانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] دادەنرێت و لە لیستی وڵاتەکان بەپێی ژمارەی پەنابەران، سێیەمین وڵاتە لە ڕووی زۆریی ژمارەی پەنابەرانەوە. [[بەرلین]] گەورەترین شارەکەیەتی و پایتەختە و ناوەندی دەسەڵات لەوێدایە. سیستەمی ڕامیاریی یەکگرتووی فیدراڵییە. بە شێوازی کۆماریی [[پەرلەمان]]ی بەڕێوەدەبردرێت، لە ڕووی بەڕێوەبردنەوە ئەڵمانیا ١٦ ھەرێمی یەکگرتوو لە خۆ دەگرێت و ھەموو ھەرێمێک سەروەریی تایبەتی خۆی ھەیە. == پێناسەی ناو == وشەی ئەڵمانی (دۆیچ) (بە [[ئەڵمانی]]: Deutsch) لە [[زمانی ئاڵمانی سەرووی کۆن|زمانی ئەڵمانیی سەرووی کۆنەوە]] ھاتووە و بە واتای ''تایبەت بە خەڵک''ە. لە سەدەی پانزدەھەمی زایینی دا ناوی فەرمی حکوومەتی ئەڵمانیا تۆیتۆنیۆم ڕێگنۆم (بە [[زمانی لاتینی|لاتینی]]: Teutonium Regnum) بوو کە بە واتای حکوومەتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانە. ناوی ئێستای ئەڵمانیا واتە "Deutschland" ھەر لەم وشەوە وەرگیراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121113002443/http://books.google.com/books?id=iKfYGNwwNVIC&pg=PA523 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == مێژوو == === ھۆزە ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی فڕانکەکان === [[پەڕگە:Imperium Romanum Germania.png|200px|وێنۆک|ڕاست|نەخشەی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لەگەڵ ئەڵمانیا]] بەپێی زانیارییەکان وا دەرکەوتووە کە ھۆزە ئەڵمانییەکان لە [[سەردەمی برۆنز]] یان سەردەمی ئاسنی پێش [[ئیمپراتۆری ڕۆم|ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم]] پێک ھاتوون. ئەوان لە سەرەتادا لە باشووری [[سکاندیناڤیا]] و باکووری ئەڵمانیا بوون و دواتر لە سەدەی یەکەمی بەر لە لەدایکبوونی [[مەسیح]]، بەرەو باشوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا ڕۆیشتوون و لێرەدا، واتە لە ڕۆژھەڵات و ناوەندی [[ئەورووپا]]، لەگەڵ ھۆزە [[کێلتەکان]]، گوولەکان، ئێرانییەکان، بالتیکییەکان و سلاڤیکەکان ئاشنا بوون. لە سەردەمی ئیمپڕاتۆریی ئاگۆستووس بە سەر ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆمدا، بۆ یەکەم جار لەلایەن ڕۆمییەکانەوە ھێرش کرایە سەر ئەڵمانیا و ھۆزە ئەڵمانییەکان. لە نێوان ئەم ھۆزانەدا، ھۆزی چێرووشان بە سەرکردایەتیی ئارمینیووس توانییان ڕۆمییەکان شکست پێ بێنن. دوای ئەم [[شەڕ]]ە، لە ساڵی ١٠٠ زایینیدا بۆ یەکەم جار ناوی ھۆزە ئەڵمانییەکان بە ناوی ئەو ھۆزانەی کە لە نێوان دوو [[ڕاین|ڕووباری ڕاین]] و [[دانووب]]دا دەژیێن، ھاتە ناو مێژوونامەی ڕۆمییەکان. ھەر لەم سەردەمەدا بوو کە زۆرینەی ئەو شوێنەی کە ئێستا بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت (وەکوو: ''ئەڵمانیای ھاوچەرخ''، [[نەمسا]]، باشووری باڤاریا و ڕۆژاوای ڕینلەند) بوون بە ژێردەستی ھۆزە ئەڵمانییەکان. ئەمانە ھەرکامێکیان دواتر بوون بە یەکێک لە پارێزگاکانی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم.<ref>Claster, Jill N. (1982). Medieval Experience: 300–1400. New York University Press. p. 35. ISBN 0-8147-1381-5.</ref> لە سەدەی سێیەمی زایینیدا، ھەندێک لە گەورەترین ھۆزەکانی ڕۆژاوای ئەڵمانیا بەیەکەوە تێکەڵ بوون. لە ساڵی ٢٦٠ی زاییندا ئەردەکانی ئاڵمان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپڕاتۆرییەتی ڕۆم. لە دوای ھێرشی ھوونەکان لە ساڵی ٣٧٥ی زایینی و ھەروەھا دابەزینی ھێزی ناوەندی دەستھەڵاتی ئیمپڕاتۆری ڕۆم لە ساڵی ٣٩٥ی زایینیدا ھۆزە ئەڵمانیایییە گەورەکان بەرەو باشووری خۆراوا ڕۆیشتن، جا لەورا بوو کە ئەو شوێنەی کە ئەمڕۆ بە ئەڵمانیا ناوی لێ دەبرێت بۆ یەکەم جار پێک ھات.<ref>Fulbrook 1991, pp. 9–13.</ref> === سەردەمی ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم === [[پەڕگە:Lucas Cranach (I) workshop - Martin Luther (Uffizi).jpg|130px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی مارتین لووتەر بناغەدانەری ئایینی پرۆتستان]] لە ٢٥ی دێسەمبەری ساڵی ٨٠٠ زایینیدا، پاشای فرانکەکان، [[شارلمان]]، ئیمپڕاتۆرییەتی جارۆلیژیانی دروست کرد، کە لە ساڵی ٨٤٣ی زایینیدا لەناوچوو و بوو بە دوو ئیمپڕاتۆرییەتی تر. ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم لە بەشی ڕۆژاوای ئەم جیابوونەوەیە پێک ھات.<ref>Fulbrook 1991, p. 27.</ref> ڕووبەری ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە لە ڕووباری ئیدێرەوە بوو ھەتا قەراخی باکووری [[دەریای ناوین]]. لەو سەردەمەدا ئەڵمانیا لەژێر دەسەڵاتی چەند پاشای بچووک و گەورەدا بوو. ھەتا ساڵی ١٥١٧ زایینی و ھاتنی ''[[مارتن لووتر]]'' ھەندێک ململانێی زۆر ھەبوو لە نێوان پاشا ئەڵمانییەکان و ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆمدا. ھاتنی ''مارتین لووەتەر،'' دەستپێکردنی ئەو بە بناغەدانانی ئایینی پرۆتستان و بەفەرمیبوونی ئەم ئایینە لە زۆربەی ناوچە ئەڵمانیایییەکان بوو بەھۆی کێشەیەکی زۆر گەورە لە نێوان ئیمپڕاتۆرییەتی پیرۆزی ڕۆم و ئەڵمانیا کە لە کۆتاییدا بوو بەھۆی دەستپێکردنی [[شەڕی سی ساڵە]] لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا. ئەم شەڕە کە لە نێوان ساڵانی ١٦١٨–١٦٤٨ی زایینیدا بەردەوام بوو، بوو بەھۆی خراپی و ئاڵۆزییەکی زۆر گەورە لە ناوچە ئەڵمانیایییەکان و ھەر بەم ھۆیەوە دانیشتووانی ئەڵمانیا ٣٠٪ دابەزیی. لە کۆتاییی ئەم شەڕەدا ئاشتیی وێستفالیا لە ساڵی ١٦٤٨ پێک ھات و شەڕی نێوان ناوچە جیاوازەکان لە بواری ئایینییەوە کۆتاییی پێ ھات، بەڵام لەھەمان کاتدا بوو بەھۆی پارچەپارچە بوونی ئەڵمانیا لە نێوان ناوچە دابەشکاراوەکان بەھۆی ئایینەوە. لە ساڵی ١٧٤٠ جیاوازی کەوتە نێوان پاشای نەمسا و پاشای پرۆس و ئیتر لە ساڵی ١٨٠٦ بەھۆی ھێرشی ناپۆلیۆن ئەم دوو وڵاتە ئەڵمانیزمانە بەتەواوی و بۆ ھەمیشە لە یەک جیا بوونەوە.<ref>Philpott, Daniel (January 2000). "The Religious Roots of Modern International Relations". World Politics 52 (2): 206–245. doi:10.1017/S0043887100002604.</ref><ref>Gagliardo, G. , Reich and Nation, The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806, Indiana University Press, 1980, p. 12-13.</ref> === کونفێدراسیۆن و ئیمپڕاتۆرییەتی ئەڵمانیا === [[پەڕگە:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|270px|وێنۆک|ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا (١٨٧١–١٩١٨)]] لە دوای ڕووخانی ئیمپڕاتۆرییەتی ناپۆلیۆن لە فەڕەنسا و کۆبوونەوەی ڤییەنا لە ساڵی ١٨١٤، کۆنفێدراسیۆنی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Deutscher Bund) پێک ھات، کە بەرھەمی یەکگرتنی لاوازی ٣٩ پارێزگای ئەڵمانی بوو، بەھۆی ناکۆکیی نێوان ئەم پارێزگا سەربەخۆیانە و دەستدرێژییەکانی دەسەڵاتدارانی نەمسایی و بەھێزبوونی بزووتنەوەی ئازادی خوازی لەناو کۆمەڵگای ئەو دەمی ئەڵمانیادا، ئەم کۆنفێدراسیۆنە تووشی گرفت بوو. لە ھەمان کاتدا سەرکەوتنی شۆڕشی فەڕەنسا و ئەو ئامانجە ئازادیخوازانە و نیشتمانپەرستانە کە ئەو خستییە بەرچاو [[کۆمەڵگا]]ی ئەڵمانیا لە کۆتاییدا بوو بەھۆی شۆڕشی ئەڵمانیایییەکان لە ساڵی ١٨٤٨دا. لە ئاکامی ئەم شۆڕشەدا نازناوی ئیمپڕاتۆر بەخشرا بە فرێدریک ویڵھێڵمی چوارەم، بەڵام ئەو ئەم نازناوەی قبووڵ نەکرد و داوای بناغەدانانی دەستووری بنەڕەتیی کرد و خۆی بوو بە پێشەوای ئەم بزووتنەوەیە ھەتا ئەو کاتەی کە ئەم دەستوورە جێگیر بوو.<ref name="state.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ساڵانی دواییدا، کێشەیەکی گەورە کەوتە نێوان پەرلەمانی ئەڵمانیا و پاشا ویلیامی یەکەم. ئەم کێشانە بوو بەھۆی ململانێی چەکداری و پاشا بەھۆی پێشگرتن لە ئاڵۆزتربوونی باروودۆخەکە، ئۆتۆ ڤۆن بیسمارکی کرد بە [[سەرۆک وەزیران]]. بیسمارک لە ساڵی ١٨٦٤ شەڕی بە سەر دانمارکدا سەپاند و لەم شەڕەیشدا سەرکەوتوو بوو، دوای ئەمە بیسمارک ھێرشی کردە سەر نەمسا و ئەو وڵاتەیشی شکاند، لەدوای ئەم شەرە، ئەو فەڕانسەیشی شکست پێ ھێنا و کۆنفێدراسیۆنی وڵاتە ئەڵمانیایییەکانی باکووری دروست کرد. ئەو بەم کارە توانیی دەستی نەمسا لە دەسەڵاتی وڵاتە ئەڵمانیایییەکان کوڵ بکاتەوە. ئەم ئیمپڕاتۆرییەتە نوێیە ئەڵمانییە، بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی. لە دوای ئەمانە بوو کە ھێزی ئەڵمانیا لە ئاستی جیھانیدا ھەڵکشا و دەستی کرد بە ئیستعمار و داگیرکردنی ھەندێک وڵات لە ئەفریقا و شوێنی تر لە جیھان. بۆ وێنە کامێرۆن و تۆگۆ.<ref>Fulbrook 1991, pp. 135, 149.</ref> تیرۆری شازادەی نەمسا لە ٢٨ی جوونی ساڵی ١٩١٤ بوو بەھۆی دەستپێکردنی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]. لەم جەنگەدا ئەڵمانیا یەکێک بوو لە ئەندامانی [[ھێزە ناوەندییەکان]]. لەم جەنگەدا ھێزە ناوەندییەکان دۆڕان و لە ئاکامدا ئەڵمانیا زۆرتر لە ٢ ملیۆن ئەندامی لەشکری لەدەست چوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120516110055/http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,530319,00.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ جەنگی جیھانیی یەکەم کۆتاییی ھات. لە ١٨ تشرینی دووەم، ئیمپڕاتۆری ئەڵمانیا، ویلھێڵمی دووەم و دیکەی شازادەکانی ئەڵمانیا سەرۆکایەتییان بەجێ ھێشت. ئەڵمانیا لە جوونی ١٩١٩ [[پەیمانی ڤێرسای]] واژوو کرد. ئەم پەیمانە لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە بە سووکایەتی دادەنرا و ڕەنگە یەکێک بێت لە سەرچاوەکانی پێکھاتنی [[نازیسم]].<ref>Lee, Stephen J. (2003). Europe, 1890–1945. Routledge. p. 131. ISBN 978-0-415-25455-7.</ref> === سەردەمی کۆماری وایمار و دەسەڵاتی نازییەکان === [[پەڕگە:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler retouched.jpg|170px|وێنۆک|ڕاست|وێنەی [[ئادۆڵف ھیتلەر]]، چانسێلۆری ئەڵمانیا (١٩٣٣–١٩٤٥)]] لە سەرەتای دەستپێکردنی شۆڕشی ئەڵمانیا لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨، ئەم وڵاتە دامەزراندنی سیستەمی کۆماریی ڕاگەیاند؛ بەڵام ململانەی نێوان ھێزە سیاسییەکان بۆ مسۆگرکردنی دەسەڵات بەردەوام بوو. شۆڕشەکە لە ١١ی ئابی ١٩١٩ بە نووسەرانی دەستووری بنەڕەتیی وایمار کۆتاییی ھات.<ref>Fulbrook 1991, pp. 156–160.</ref> بەھۆی ئەو ناکۆکییە [[ئابووری]]انەی کە لە ساڵی ١٩٢٩ ڕووی دا و لەسەرکاربوونی دەوڵەتە لاوازەکان کە یەک لە دوای یەک بە بێ ئەنجامدانی ھیچ کارێکی بەنرخ دەڕووخان بەرەبەرە پەیوەندیی نێوان گەل و حکوومەت لە یەک پچڕا. لە ١٩٣٢، حکوومەتی وایمار بەھۆی واژووکردنی [[پەیمانی ڤێرسای]] بە [[خیانەت]] لە ئەڵمانیا تۆمەتبار کرا. لە ھەمان کاتدا پارتی نازی و کومۆنیست زۆربەی پەرلەمانیان لەژێر دەستدا بوو. لە کاتی دەستەڵاتداری [[پاوڵ ڤۆن ھیندێنبوورگ]]، [[ئادۆڵف ھیتلەر]] بە ڕاوێژکار (بە [[عەرەبی]]: صدر اعظم) دەستنیشان کرا. لەم ڕۆژەوە بە دوا (٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣) ھیتلەر دەستی کرد بە دامەزراندنی ڕژیمێکی [[تۆتالیتاریزم|تۆتالیتێر]]، لە ھەمان کاتیشدا دەستی کرد بە سەرلەنوێ دروستکردنی [[ئابوور]]ی و بازرگانیی ئەڵمانیا، ھەروەھا ھێزە لەشکرییەکانیشی زۆر لەبەرچاو گرت و بەھێزتریانی کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140703143804/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/innenpolitik/ermaechtigungsgesetz/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی تەممووزی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>Stackelberg, Roderick (1999). Hitler's Germany: Origins, interpretations, legacies. Routledge. p. 103. ISBN 978-0-415-20115-5.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140705130826/http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/wirtschaft/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٩٣٥، ئەڵمانیا دەستی بە سەر [[زارلاند]] و [[ڕاینلەند-پالاتینات|ڕاینلەند]]دا گرت، کە ھەردووی ئەمانە بەپێی پەیمانی ڤێرسای لە ئەڵمانیا سەندرابوون.<ref>Fulbrook 1991, pp. 188–189.</ref> لە ساڵی ١٩٣٨ [[نەمسا]] و دواتر لە ساڵی ١٩٣٩ [[چیکوسڵۆڤاکیا]] کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەڵمانیا. لە ١ی سێپتەمبری ١٩٣٩ ئەرتەشی [[ڤێرماخت]] ھێرشی کردە سەر [[پۆڵەندا]]، لە لایەکی دیکەیشەوە [[ئەرتەشی سوور|سوپای سوور]]یش ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئاکامدا لە ماوەیەکی زۆر کورتدا پۆڵەندا بەتەواوی مسۆگەر بوو. دوای ئەم ڕووداوە بە شێوازێکی فەرمی، [[بریتانیا|بەریتانیا]] و [[فەڕانسە|فەڕەنسا]] دەستپێکردنی شەڕ لە نێوان خۆیان و ئەڵمانیایان ڕاگەیاند.<ref name="Fulbrook 1991, pp. 190–195">Fulbrook 1991, pp. 190–195.</ref> ئەمە بوو بە سەرەتای [[شەڕی جیھانی دووەم|جەنگی جیھانیی دووەم]]. لە ماوەیەکی کورتدا، ئەڵمانیا و [[وڵاتەکانی تەوەر]] توانییان دەست بە سەر زۆربەی بەشەکانی [[ئورووپا|ئەورووپا]] و باکووری [[ئەفریقا]]دا بگرن. دواتر ئەڵمانیا و [[وڵاتەکانی تەوەر|ھاوپەیمانەکانی]] تێکۆشان کە بریتانیا لاواز بکەن و بە جۆرێک ڕێکەوتننامەی دڵخوازی خۆیان بە سەری ئەودا بسەپێنن، بەڵام ئەم پلانە سەرنەکەوت. دواتر ئەم ھێزانە ھێرشیان کردە سەر [[یەکێتیی سۆڤیەت]] کە ئەمە بەھۆی بوونی ڕێکەوتن نامەیەک لە نێوان ''یەکێتیی سۆڤیەت و ''ئەڵمانیا'' چاوەڕوان نەدەکرا. ھاوکات لەگەڵ ئەم ھێرشەی ئەڵمانیا، [[ئیمپراتۆری ژاپۆن|ئیمپڕاتۆرییەتی ژاپۆن]]یش ھێرشی کرە سەر [[ھێرشی پێرل ھاربر|پێرل ھاربر]]ی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و بەو جۆرە پەرەی دا بە شەڕی نێوان ''ھێزەکانی تەوەر'' و [[ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی دووەم|ھاوپەیمانی وڵاتەکان]]. شەڕی ئەڵمانیا و ''یەکێتیی سۆڤیەت'' لە ستالینگراد کە بە [[شەڕی ستالینگراد]] ناسرا، بوو بەھۆی دۆڕانی ئەڵمانیا و ناچاری کرد بە پاشەکشان لە بەرە ڕۆژھەڵاتییەکان.<ref name="Fulbrook 1991, pp. 190–195"/> لە سیپتەمبری ساڵی ١٩٤٣ [[ئیتاڵیا]] کە ھاوپەیمانی ئەڵمانیا بوو، لە شەڕەکەدا شکستی ھێنا و کەوتە ژێر دەسەڵاتی ھێزە ھاوپەیمانەکان، ئەمە بەرەیەکی نوێی لە نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ھاوپەیمانەکاندا کردەوە. لە [[ڕۆژی دی]]دا ھێزە ھاوپەیمانەکان لە ڕۆژاواوە بەرەیەکی تریان بەرەوڕووی ئەڵمانیا کردەوە و دەستیان بە پێشکەوتن بەرەو [[بەرلین|پایتەخت]] کرد. لە ٨ی مانگی مەیی ساڵی ١٩٤٥ دوای ڕووخانی بەرلین و بە دەستی ''[[سوپای سوور]]''، شەر کۆتاییی ھات.<ref>Steinberg, Heinz Günter (1991) (in German). Die Bevölkerungsentwicklung in Deutschland im Zweiten Weltkrieg: mit einem Überblick über die Entwicklung von 1945 bis 1990. Kulturstiftung der dt. Vertriebenen. ISBN 978-3-88557-089-9.</ref>'' ھەر لە ساڵانی جەنگی جیھانیی دووەمدا بوو کە حکوومەتی نازییەکان دەستی کرد بە کوشتن و لەناوبردنی مینۆریتییەکان، ئەمە دواتر بە [[ھۆلۆکۆست]] ناسرا. لەم سەردەمەدا چەندین ملیۆن کەس لە [[جوو|جووەکان]]، [[شاھیدانی یەھۆوە]]، [[خەڵکی ئسلاڤیک|ئسلاڤیکەکان]] و … بەھۆی ئەوەی کە لە ڕووی نەژادەوە خاوێن نین، بە دەستی چەکدارەکانی سوپای نازی خرانە ناو کوورەوە و سووتان.<ref>Niewyk, Donald L. ; Nicosia, Francis R. (2000). The Columbia Guide to the Holocaust. Columbia University Press. pp. 45–52. ISBN 978-0-231-11200-0.</ref> بەپێی ئامارەکان جەنگی جیھانیی دووەم بوو بەھۆی کوژرانی زۆرتر لە ٤٠ ملیۆن مرۆڤ لە سەرانسەری ئەورووپادا.<ref>"Leaders mourn Soviet wartime dead". BBC News. 9 May 2005. Retrieved 18 March 2011.</ref> لەم شەڕەدا ئەڵمانیا ٥٫٣ ملیۆن سەربازی لە دەستدا.<ref>Rűdiger Overmans. Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg. Oldenbourg 2000. ISBN 3-486-56531-1</ref> لە دوای کۆتاییی [[جەنگی جیھانیی دووەم]] دادگایەک بە ناوی [[دادگەھی نۆرێنبێرگ|دادگای نۆرێنبێرگ]] ساز کرا بۆ سزادانی [[تاوان]]ە جەنگییەکانی نازییەکان.<ref>Overy, Richard (17 February 2011). "Nuremberg: Nazis on Trial". BBC History. Retrieved 25 March 2011.</ref> ھەروەھا لە ئەم جەنگەدا ملیۆنەھا کەس لە خەڵکی سیڤیلی ئەڵمانیاش کوژران.<ref>Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/1, ISBN 3-421-06236-6. Page 460 (This study was prepared by the German Armed Forces Military History Research Office, an agency of the German government)</ref><ref>Peter Antill; Peter Dennis (10 October 2005). Berlin 1945: end of the Thousand Year Reich. Osprey Publishing. p. 85. ISBN 978-1-84176-915-8. Retrieved 24 June 2011.</ref><ref>Bonn: Kulturstiftung der Deutschen Vertriebenen, Vertreibung und Vertreibungsverbrechen, 1945–1948: Bericht des Bundesarchivs vom 28. Mai 1974: Archivalien und ausgewählte Erlebnisberichte / [Redaktion, Silke Spieler]. Bonn :1989 ISBN 3-88557-067-X. (This is a study of German expulsion casualties due to "war crimes" prepared by the German government Archives)</ref><ref>Germany reports. With an introd. by Konrad Adenauer. Germany (West). Presse- und Informationsamt. Wiesbaden, Distribution: F. Steiner, 1961] Page 32</ref><ref>Robert N. Proctor, Racial Hygiene: Medicine under the Nazis, Harvard 1988,</ref> بەھۆی دۆڕاندنی ئەڵمانیا لە جەنگدا سەرزەمینێکی زۆری لە دەست چوو، ھەروەھا نزیکەی ١٥ ملیۆن کەس لە خەڵکە کەمینە ئەڵمانییەکان کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیادا دەژیان بەرەو ئەڵمانیا ھاتنەوە و دەکرێت بوترێت کە لە وڵاتانی خۆیان دەرکران، زۆرێک لە ژنە ئەڵمانییەکان لە ئەم وڵاتانەدا [[دەستدرێژی سێکسی|دەستدرێژیی سێکسی]] کرایە سەریان و زۆرێک لە شارە گەورەکانی ئەڵمانیا ڕووخان و وێرانیی زۆریان بەسەردا ھات.<ref>Beevor, Antony (2003) [2002]. Berlin: The downfall 1945. Penguin. pp. 31–32, 409–412. ISBN 978-0-14-028696-0.</ref> === ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات، ئەڵمانیای ڕۆژاوا === [[پەڕگە:Map-Germany-1945.svg|230px|وێنۆک|دابەشبوونی ئەڵمانیا لە نێوان ھێزە گەورەکاندا]] لە دوای ڕووخانی ڕژیمی نازی، ئەڵمانیا و شاری بەرلین بوون بە دوو بەشەوە. بەشی ڕۆژاوا کە کەوتە بن دەستی ھاوپەیمانەکان (واتە: [[فەڕەنسا]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[بریتانیا|بەریتانیا]]) بۆ خۆی کرا بە چوار بەشی دیکە. ئەم چوار بەشە بوون بە شوێنی جێگیربوونی ئەو ئەڵمانیاییانەی کە لە وڵاتە دراوسێکان بەھۆی دژایەتی دەرکرابوون.<ref>Richard J. Evans, "The Other Horror, Review of Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans After the Second World War, by R.M. Douglas", The New Republic, 25 June 2012. Retrieved 1 July 2012</ref> ئەم بەشانە لە ٢٣ی مەیی ١٩٤٩ زایینی پێکەوە لکێندران و بوون بە [[ئەڵمانیای ڕۆژاوا|کۆماری فیدرالیی ئەڵمانیا]]. بەشەکەی دیکە کەوتە بن دەستی [[یەکێتی سۆڤیەت]] و لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٩دا بوو بە [[ئەڵمانیای رۆژھەڵات|کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا]]. ئەم دوو کۆمارە بە شێوەی نافەرمی بە ناوی «ئەڵمانیای ڕۆژاوا» و «ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات» دەناسران. ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرلینی کرد بە پایتەختی خۆی، بەڵام ئەڵمانیای ڕۆژاوا پایتەختی خۆی گواستەوە بۆ شاری [[بۆن، ئەڵمانیا|بۆن]]، بەڵام ئەم شارەی بە ناوی پایتەختی کاتی ناساند و بەم جۆرە نواندی کە کۆماری ڕۆژھەڵات دەبێ ڕۆژێک بڕوات و ئەڵمانیا یەک بگرێتەوە.<ref>Wise, Michael Z. (1998). Capital dilemma: Germany's search for a new architecture of democracy. Princeton Architectural Press. p. 23. ISBN 978-1-56898-134-5.</ref> ئەڵمانیای ڕۆژاوا لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا یەکیان گرت. دواتر ئەڵمانیای ڕۆژاوا دەستی کرد بە پرۆژەیەکی گەورە بۆ گەشەپێدانی [[ئابووری]] لە ساڵی ١٩٥٠ زایینی و سەرکەوتنی زۆری لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەوە بە دەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە ئەندامی [[ناتۆ]]. ھەروەھا لە ساڵی ١٩٥٧ دەستی کرد بە بناغەدانانی [[کۆمەڵەی ئابووریی ئەورووپی]]. لە ھەمان کاتدا ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بوو بە یەکێک لە ئەندامانی [[بلۆکی ڕۆژھەڵات]].<ref>maw/dpa (11 March 2008). "New Study Finds More Stasi Spooks". Spiegel Online – english site (www.spiegel.de/international). Der Spiegel. Retrieved 30 October 2011. "189,000 people were informers for the Stasi – the former Communist secret police – when East Germany collapsed in 1989 – 15,000 more than previous studies had suggested. [...] about one in 20 members of the former East German Communist party, the SED, was a secret police informant."</ref> بەڵام بەھۆی لاوازبوونی [[یەکێتیی سۆڤیەت|سۆڤیەت]]، بارودۆخی ئابووری لە ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات بەرەو دابەزین چوو و ھیچ کاتێک نەگەیشت بە ئاستی ئەڵمانیای ڕۆژاوا. ئەم بارودۆخە بوو بەھۆی کۆچکردنی کۆمەڵێکی زۆر لە خەڵک بۆ ئەڵمانیای ڕۆژاوا. لە ساڵی ١٩٦١، ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات دەستی کرد بە دروستکردنی دیوارێک لە نێوان دوو بەشی [[بەرلین]]، بۆ ئەوەی کە پێش بەم کۆچانە بگرێت. ئەم دیوارە (ناسراو بە [[دیواری بەرلین]]) بوو بە سیمبۆلێک بۆ [[شەڕی سارد]]. ئەم دیوارە لە ساڵی ١٩٨٩ ڕووخا و دیسان بوو بە سیمبۆلێک لە کۆتاییھاتنی شەڕی سارد.<ref>"Germany". U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref> === یەکگرتنەوەی دوو ئەڵمانیا === لە ڕۆژی ١٠ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٤ لەسەر [[ڕێکەوتننامەی بۆن، بەرلین]]، [[بەرلین]] جارێکی تر بوو بە پایتەختی وڵاتی یەکگرتووی ئەڵمانیا.<ref>"Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands" (in German). Bundesministerium der Justiz. 26 April 1994. Retrieved 19 April 2011.</ref> یەکگرتنەوی ئەڵمانیا بوو بەھۆی بەرزبوونەوەی پلەی ئەو وڵاتە لە نێو [[یەکێتیی ئەورووپا]] و ھەروەھا [[ناتۆ]]. دواتر ئەڵمانیا وەکوو ئەندامێکی ناتۆ دەستی کرد بۆ ھەناردەکردنی ھێزە چەکدارەکانی خۆی بۆ [[باڵکان]] و دواتریش بۆ [[ئەفغانستان]] بۆ شەڕ لەگەڵ چەکدارەکانی ڕیکخراوی [[ئەلقاعیدە]].<ref>Merz, Sebastian (November 2007). "Still on the way to Afghanistan? Germany and its forces in the Hindu Kush" (PDF). Stockholm International Peace Research Institute. pp. 2, 3. Retrieved 16 April 2011.</ref> == جوگرافیا == [[پەڕگە:Deutschland topo.jpg|230px|وێنۆک|وێنەی تۆپۆگرافی ئەڵمانیا]] ئەڵمانیا کەوتوەتە ڕۆژاوا و ناوەندی کیشوەری ئەورووپا. ئەڵمانیا لە باکوورەوە لەگەڵ [[دانمارک]]، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ [[پۆڵەندا]] و کۆماری چیک، لە باشوور لەگەڵ نەمسا و سویسرا، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ فەڕەنسا و لوکسەمبورگ و لە باکووری ڕۆژاوا لەگەڵ بەلجیکا و ھوڵندا ھاوسنوورە. ڕووبەری ئەڵمانیا ٣٥٧٬٠٢١ کیلۆمیتری چوارگۆشە کە بریتییە لە ٣٤٩٬٢٢٣ ک.م. ٤. گ. وشکایی و لە ٧٬٧٩٨ ک.م. ٤. گ ئاو پێک ھاتووە. ئەڵمانیا لە ڕووی پانایییەوە حەوتەمین وڵاتی گەورەیە لە ئەورووپا و ٦٢ەمینە لە جیھاندا.<ref name="cia.gov">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160211075204/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gm.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١١ی شوباتی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> شوێنە بەرچاوە جوگرافییەکانی ئەڵمانیا ئەمانەن: زنجیرە چیاکانی [[ئەڵپ]] لە باشوور، دەریای باکوور لە باکوور، دەریای بەلتیک لە باکووری ڕۆژھەڵات، دارستانە گەورەکان لە بەشی ناوەندی و باکوور. ھەروەھا ئەڵمانیا خاوەنی چەندین ڕووباری پڕئاوە وەکوو: ڕاین، دانووب و ئەلبە. ئەڵمانیا خاوەنی ھەندێک مەعدەنی ئۆرانیۆم، زووخاڵ، مس، نیکل، خوێ و ئاوە.<ref name="cia.gov"/> === کەشوھەوا === ئەڵمانیا خاوەنی کەشوھەوایەکی شێدارە. باکووری ئەڵمانیا بەھۆی نزیکی لە دەریاوە ھەوایەکی ناوەندی ھەیە، و بە ھاوینا ھەوا فێنکە و بە زستانیشدا زۆر ھەوا سارد نابێت. لە باکوور زۆر جار ھەوا بارانییە و زۆر کەم پێش دێت کە دەمای ھەوا لە ٣٠ پلەی سانتیگراد بچێتە سەرترەوە.<ref name="germanculture.com.ua">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160205082859/http://www.germanculture.com.ua/library/facts/bl_climate.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی شوباتی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا خاوەنی ھەوایەکی کیشوەرییە، واتە زستانەکان دەتوانێت زۆر سارد بێت و ھەروەھا ھاوینەکەیشی دەتوانێت زۆر گەرم بێت. وشکەساڵیش زۆرجار پێش دێت ئەویش جاری وایە بۆ ماوەی چەندین ساڵ. لە باشووری ئەڵمانیا واتە دەڤەری زنجیرە چیاکانی ئەڵپ ھەوا زۆر ساردە و بۆرانی سەرما زۆر جار ڕوو دەدات.<ref name="germanculture.com.ua"/> === ژیانی سروشتی === بەپێی بەراوەردێکی ساڵی ٢٠٠٨، زەویی کشتوکاڵ ٣٤٪، دارستان ٣٠٫١٪، بەرزونزمی ١٣٫٤٪ و زەمینی ژێری شار و خانە ١١٫٨٪ خاکی ئەڵمانیایان داپۆشیوە. لە ئەڵمانیا زۆر چەشن دار، گوڵ، قەوزە و قارچکی جۆراوجۆر دەژین، کە زۆربەیان تایبەت بە بەشی ناوەندی ئەورووپان. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین پارکی سروشتی نەتەوەیییە.<ref>Bekker, Henk (2005). Adventure Guide Germany. Hunter. p. 14. ISBN 978-1-58843-503-3.</ref> == سیاسەت == [[پەڕگە:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|230px|وێنۆک|بینای ڕایشستاگ شوێنی پارلەمانی ئەڵمانیا (بووندێستاگ)]] ئەڵمانیا کۆمارێکی، فدڕالی، پارلەمانتارییەتی، نوێنەرایەتی دیموکراتە. ئەو قانوونگەلە کە ئێستا ئەڵمانیای پێ بەڕێوە دەبرێت ھەمووی لەسەر ئەو قانوونە بنچینەیییەوە دانراوە کە لە دوای ڕووخانی ئەڵمانیای نازی و لە ساڵی ١٩٤٩دا دانراوە، ئەم قانوونە بە قانوونی بنەڕەتی (بە [[ئەڵمانی]]: Grundgesetz) ناسراوە. بۆ ھەر گۆڕانکارییەک لە قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا دەبێت دوو لە سێی ئەندامانی پارلەمان لە سەری ڕێک بکەون. بناغە ھەمیشەیی و غەیرە قابیلی گۆڕانەکانی قانوونی بنچینەیی ئەڵمانیا ئەمانن: ڕێز گرتن لە کەرامەتی ئینسانی، جیاوازی ھێزەکان، سیستەمی فیدڕاڵی و سەروەری قانوونن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئازاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170619180331/https://www.btg-bestellservice.de/pdf/80201000.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرۆککۆمار سەرۆکی وڵاتە و ئەرکە نوێنەرایەتییەکان و دەسەڵاتەکانی تایبەت لە ئەستۆی ئەوە؛ بەڵام ئەو کەسەی کە کارە ئیجرایییەکانی بە دەستە سەرۆک وەزیرانە؛ کە لە ئێستادا خانمی [[ئەنگێلا مێرکڵ]]ە.<ref name="state.gov"/> === پارێزگاکان === ئەڵمانیا خاوەنی ١٦ پارێزگای کە بە کۆ پێیان دەڵێن لاندێر (بە [[ئەڵمانی]]: Länder).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130910131911/http://www.bundesrat.de/nn_11006/EN/organisation-en/laender-en/laender-en-node.html?__nnn=true |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەریەک لە ئەم پارێزگاگەلە خاوەنی دەستووری (قانوون) خۆیانن و بەم ھۆیەوە لە زۆربەی کاروبارە ناوخۆیییەکانیادا سەربەخۆن. بەپێی دابەشکارییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ئەڵمانیا ٤٠٣ ناوچەی ھەیە؛ کە ٣٠١ لە ئەوان گوندستان و ١٠٢یش شارستانن. {{نەخشەی ویلایەتەکانی ئەڵمانیا}} {| class="wikitable" |- ! پارێزگا!! پایتەخت!! ڕووبەر (کیلۆمەتری چوارگۆشە)!! ژمارەی دانیشتووان |- | [[ڕاین-وێستفالیای باکوور]] || [[دوسێلدۆرف]] || ٣٤٬٠٤٣ || ١٧٬٨٤٥٬١٥٤ |- | [[باڤاریا]] || [[میونخ]] || ٧٠٬٥٤٩ || ١٢٬٥٣٨٬٦٩٦ |- | [[بادێن-ڤورتمبێرگ]] || [[شتوتگارت]] || ٣٥٬٧٥٢ || ١٠٬٧٥٣٬٨٨٠ |- | [[ساکسۆنیای خواروو]] || [[ھانۆفێر]] || ٤٧٬٦١٨ || ٧٬٩١٨٬٢٩٣ |- | [[ھێسن]] || [[ڤیسبادن]] || ٢١٬١١٥ || ٦٬٠٦٧٬٠٢١ |- | [[ساکسۆنیا]] || [[درێسدێن]] || ١٨٬٤١٦ || ٤٬١٤٩٬٤٧٧ |- | [[ڕاینلەند-پالاتینات]] || [[ماینز]] || ١٩٬٨٤٧ || ٤٬٠٠٣٬٧٤٥ |- | [[بەرلین]] || [[بەرلین]] || ٨٩٢ || ٣٬٤٦٠٬٧٢٥ |- | [[شلێسڤیگ-ھۆلشتاین]] || [[کیل]] || ١٥٬٧٦٣ || ٢٬٨٣٤٬٢٥٩ |- | [[براندنبورگ]] || [[پۆتسدام]] || ٢٩٬٤٧٧ || ٢٬٥٠٣٬٢٧٣ |- | [[ساکسۆنیا-ئەنھالت]] || [[ماگدێبورگ]] || ٢٠٬٤٤٥ || ٢٬٣٣٥٬٠٠٦ |- | [[تویرینگن]] || [[ئێرفۆرت]] || ١٦٬١٧٢ || ٢٬٢٣٥٬٠٢٥ |- | [[ھامبورگ]] || [[ھامبورگ]] || ٧٥٥ || ١٬٧٨٦٬٤٤٨ |- | [[مێکلنبورگ-فۆرپۆمەرن]] || [[شوێرین]] || ٢٣٬١٧٤ || ١٬٦٤٢٬٣٢٧ |- | [[زارلەند]] || [[زاربروکن]] || ٢٬٥٦٩ || ١٬٠١٧٬٥٦٧ |- | [[برێمن]] || [[برێمن]] || ٤٠٤ || ٦٦٠٬٩٩٩ |} {| border="٠" |---- |} === پێوەندییەکانی ئەڵمانیا لەگەڵ دەرەوەی وڵات === [[پەڕگە:33rdG8Leaders.jpg|170px|وێنۆک|ئەنگیلا مێکل لە ٣٣ەمین کۆبوونەوەی جی٨]] ئەڵمانیا ٢٢٩ کونسوول خانە و شوێنی سیاسی تری لە وڵاتانی جیھان ھەیە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئایاری ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170629103334/http://www.auswaertiges-amt.de/EN/AAmt/Auslandsvertretungen/Uebersicht_node.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> بەم ھۆیەوە ئەڵمانیا لەگەڵ ١٩٠ وڵات پێوەندی ھەیە. بەپێی ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١١ ئەڵمانیا گەورەترین بەشداربووی بوودجەی ساڵانی [[یەکێتیی ئەورووپا]] بووە (٢٠ لە سەد) ھەروەھا سێیەمین بووە لە دانی بوودجەی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] (بە گوێرەی ٨ لە سەد).<ref>http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST/ADM/SER.B/824 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623054849/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=ST%2FADM%2FSER.B%2F824 |date=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١}}</ref> ئەڵمانیا ئەندامی [[ناتۆ]]، ڕێکخراوی ھاوکاری ئابووری و گەشەکردن (OECD)، جی٨ (G8)، جی٢٠ (G20)، [[بانکی جیھانی]]، سنووقی نێونەتەوەیی پووڵە(IMF). ئەڵمانیا ڕۆڵێکی زۆر گرینگی ھەیە لە یەکێتی ئەورووپا و ھاوکات لەگەڵ ئەوەش پێوەندییێکی پتەوی ھەیە لەگەڵ فەڕەنسا.<ref>[http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German,4519.html "Declaration by the Franco-German Defence and Security Council"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327015942/http://www.ambafrance-uk.org/Declaration-by-the-Franco-German%2C4519.html |date=٢٧ی ئازاری ٢٠١٤}}. French Embassy UK. 13 May 2004. Retrieved 19 March 2011.</ref><ref>Freed, John C. (4 April 2008). [http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html "The leader of Europe? Answers an ocean apart"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628215610/http://www.nytimes.com/2008/04/04/world/europe/04iht-poll.4.11666423.html |date=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٧}}. ڕۆژنامەی نیۆیۆرکتایمز ڕێکەوتی ٢٨ی مارچی ٢٠١١.</ref> لە ساڵانی [[شەڕی سارد]]دا، دابەشبوونی ئەڵمانیا ببوو بە ھێمایەک لە ناکۆکی نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا.<ref>Harrison, Hope (2004). [http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf "American détente and German ostpolitik, 1969–1972"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108170102/http://www.ghi-dc.org/files/publications/bu_supp/supp1/supp-01_005.pdf |date= ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}. Bulletin Supplement (German Historical Institute) 1. Retrieved 26 March 2011.</ref> دواتر لە سەردەمی گێرھارد شروودێر ئەڵمانیا پەلاماری دا کە ڕۆڵێکی گەورەتری ھەبێت لە ناتۆدا، لە بەرئەمەش بوو بە یەکێک لە ھێزە سەرەکییەکانی شەڕی [[کۆسۆڤۆ]] لەگەڵ یووگوولاڤیا. ئەمە یەکەم جار بوو لە دوای شەڕی جیھانی دووەم کە ئەڵمانیا ھێزەکانی خۆی ڕەوانەی دەرەوەی وڵات دەکرد.<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html "Germany's New Face Abroad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124205747/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1741310,00.html |date=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢}}. [[:en:Deutsche Welle|Deutsche Welle]]. 14 October 2005. Retrieved 26 March 2011.</ref> ئەڵمانیا یەکێکە لە نزیکترین ھاوپەیمانەکانی [[ئەمریکا]].<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm "Germany"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧}}. U.S. Department of State. 10 November 2010. Retrieved 26 March 2011.</ref> لە ساڵی ١٩٤٨ ئیجرای [[پلانی ماڕشاڵ]] بوو بەھۆی پەیوەندییێکی بەھێزی کەلتووری لە نێوان دوو وڵاتەکەدا، ھەرچەند کاتێک کە شروودێر کەمێک ناڕەزایەتی سەبارەت بە ھێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، ئەمە وەکوو کۆتاییێک بۆ سەر [[ئاتلانتیسیزم]] و ساردی پێوەندی نێوان ئەڵمانیا و ئەمریکا ناوی لێ برا.<ref>[http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 "Ready for a Bush hug?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428085649/http://www.economist.com/node/7141311?story_id=7141311 |date=٢٨ی نیسانی ٢٠١٧}}. The Economist. 6 July 2006. Retrieved 19 March 2011.</ref> ئەم دوو وڵاتە لە بواری ئابووریشەوە پێوەندییەکی پتەویان ھەیە بۆ وێنە: ٨/٨٪ ھەناردەی ئەڵمانیا بەرەو ئەمریکا دەڕوات و ھەروەھا ٦/٦٪ ھاوردەکەیشی لەوێڕا دێت.<ref>[http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf "U.S.-German Economic Relations Factsheet"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511123309/http://germany.usembassy.gov/germany/img/assets/9336/econ_factsheet_may2006.pdf |date=١١ی ئایاری ٢٠١١}}. U.S. Embassy in Berlin. May 2006. Retrieved 26 March 2011.</ref> === ئەرتەش === [[پەڕگە:Leopard 2 A5 der Bundeswehr.jpg|وێنۆک|تانکی لیۆپاردی ٢ دەستکردی ئەرتەشی ئەڵمانیا|ڕاست]] ئەرتەشی ئەڵمانیا بە [[بووندێسوێر]] دەناسرێت و لە سێ بەشی ھیر (ئەرتەشی زەمینی)، مارین (ئەرتەشی دەریایی)، لووفتوافێ (ئەرتەشی ھەوایی)، ڕێکخراوی پزیشکی بووندسوێر و سترەیکرافتبەسیس (ھێزی پشتیوانی) پێک ھاتووە. ڕۆڵی سوپای ئەڵمانیا لە بەندی ژمارە ٨٧ی [[یاسا]]ی بنەڕەتی ئاوا وەسف کراوە: «ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ئەرکی بەرگری و پاراستنی لە ئەستۆیە.» لەبەر ئەمەش ھەتا ساڵانی پێش ١٩٩٠ تەنھا ئەرکی ئەرتەش بەشداری لە قەیرانەکاندا بوو. ئەم بەشدارییە ھەم لە ناو دوو ئاڵمانەکە و ھەم لە دەرەوەی ئەواندا جێبەجێ دەبوو. لەدوای ١٩٩٠ و لەناوچوونی بارودۆخی شەڕی سارد و ناکۆکی نێوان ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات، لە ساڵی ١٩٩٤ دادگای فدڕاڵی قانوونی بنەڕەتی، واتایەکی نوێی بەخشی بە «پاراستن»، کە بریتی بوو لەمە کە پاراستن تەنھا بە واتای پاراستنی سنوورەکانی ئەڵمانیا نییە بەڵکوو بەرگریکردن لە پێش ھاتنی شەڕ، یارمەتی لە قەیرانەکان و ھەروەھا یارمەتی بە ئاسایشی ئەڵمانیایە لە بەشەکانی دیکەی جیھان. لە ساڵی ٢٠١١دا بووجەی ئەرتەشی ئەڵمانیا تەنھا ١/٣٪ [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]](GDP) بووە کە لە ھەڵسەنگاندن لەگەڵ دیکەی وڵاتە پێشکەوتووەکان زۆر نرخێکی کەمە. ئەڵمانیا لەمبارەوە لە ڕێزبەندی بووجەی ئەرتەشەوە لە جیھاندا ٩مە.<ref>[http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view "The 15 countries with the highest military expenditure in 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501075718/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15/the-15-countries-with-the-highest-military-expenditure-in-2011-table/view |date= ١ی ئایاری ٢٠١٢}}. Stockholm International Peace Research Institute. September 2011. Retrieved 7 April 2012.</ref> لە کاتی ئاسایشدا سەرۆکی ئەرتەشی ئەڵمانیا وەزیری بەرگرییە، بەڵام ئەگەر شەڕ دەست پێ بکات سەرۆکوەزیران دەبێتە ڕابەری ئەرتەش.<ref>[http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf "Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, Artikel 65a,87,115b"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528210503/http://www.gesetze-im-internet.de/bundesrecht/gg/gesamt.pdf |date=٢٨ی ئایاری ٢٠١٧}} (in German). Bundesministerium der Justiz. Retrieved 19 March 2011.</ref> لە مانگی ماڕچی ساڵی ٢٠١٢ ئەرتەشی ئەڵمانیا ١٨٣٠٠٠ کەس، ئەندام پسپۆڕی شەڕکردن و ١٧٠٠٠ کەسیش، ئەندامی ئیختیاری ھەبووە.<ref>[http://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT/ "Die Stärke der Streitkräfte"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822234553/https://www.bundeswehr.de/portal/a/bwde/!ut/p/c4/DcmxDYAwDATAWVgg7unYAugc8kSWI4OMIesTXXm002D8SeWQy7jRStshc-4p94L0hENCnXEGUvXXSuMKG8FwBd26TD9uIZiT// |date=٢٢ی ئابی ٢٠١٦}} (in German). Bundeswehr. 23 March 2012. Retrieved 20 April 2012.</ref> == ئابووری == ئەڵمانیا لەدوای ئەمریکا و چین و ژاپۆن چوارەم گەورەترین ئابووری جیھانە و گەورەترین ئابووری ئەورووپایە. سێیەم وڵاتی ھەناردەکردنە لە جیھاندا. بە ڕێژەی ٧٠٪، کەرتی خزمەتگوزاری گەورەترین پشکی بەرھەمی ناوخۆیی گشتی وڵات پێکدێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Glunz|یەکەم=Andreas|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|سەردێڕ=Economic Key Facts Germany - KPMG Germany|ناونیشان=https://kpmg.com/de/en/home/insights/overview/economic-key-facts-germany.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=KPMG|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.economywatch.com/world_economy/germany/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161126094051/http://www.economywatch.com/world_economy/germany |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە ئەیلوولی ڕێژەی ھەڵئاوسان ٢٫٥٪ بوو و ڕێژەی بێکاریش نزیکەی ٥٫٥٪ بووە.<ref>ھەڵئاوسان و بێکاری ئەیلوولی ٢٠١١، http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203430/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3997.htm |date=٢٩ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> ٢٠١١ وەھەروەھا ئەڵمانیا یەکێکە لە وڵاتە ئەندامییەکانی گرووپی ٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=[[:en:G8]] |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170830033201/[[:en:G8]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئایین == (مەسیحی) ئایینی مەسیحی گەورەترین ئایینە لە ئەڵمانیا لە ساڵی ٣٠٠ی زایینیدا ناسێندرا بە ناوچەی ئەڵمانیای مۆدێرن، لەکاتێکدا بەشێک لەو ناوچەیە سەر بە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو، و دواتر، کاتێک فرانکەکان و ھۆزەکانی تری ژێرمانی لە سەدەی پێنجەمەوە بوون بە مەسیحی. ناوچەکە تا سەردەمی شارلمانگ لە سەدەی ھەشتەم و نۆدا بە تەواوی بووە بە مەسیحی. دوای ئەوەی چاکسازی لەلایەن مارتن لووەتەرەوە لە سەرەتای سەدەی ١٦ دەستیپێکرد، زۆر کەس کەنیسەی کاسۆلیکییان بەجێھێشت و بوونە پرۆتستانت، بە شێوەیەکی سەرەکی لووەتەران و کالڤینیست. بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢١ لە ٥٢٫٧٪ مەسیحی بوون لەنێویاندا ٤٩٫٧٪ ئەندامی دوو کەنیسەی گەورەی مەسیحی بوون. نزیکەی نیوەی مەسیحییەکان لە ئەڵمانیا کاسۆلیکن، زۆربەیان [[ڕۆمان]]ی کاسۆلیکن؛ ئایینی کاسۆلیکی لە بەشی باشوور و ڕۆژاوای وڵات بەھێزترە. نزیکەی نیوەی سەر بە کەنیسەی ئینجیلی ئەڵمانیا (EKD) کە لە ناوچەکانی باکووردا زاڵن، و ئەوانی دیکەش سەر بە چەندین ئایینی بچووکی مەسیحی وەک یەکێتی کڵێسا ئازادەکانی ئینجیلی لە ئەڵمانیا، کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات یان شایەتحاڵانی یەھۆڤا. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢١ مەسیحییەکان دابەشبوونە بەسەر کەنیسەکان بەم شێوەیە. 🔺کەنیسەی کاسۆلیکی (٢٦٪) 🔺کەنیسەی ئینجیلی (٢٣٫٧٪) 🔺ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵات (١٫٩٪) 🔺 مەسیحییەکانی تر لە دوای مەسیحییەت، [[ئیسلام]] گەورەترین ئایینی غەیرە مەسیحییە لە وڵاتکەدا. لە نێوان ٣٫٠ بۆ ٤٫٧ ملیۆن موسڵمان ھەیە کە نزیکەی ٣٫٦٪ی دانیشتووانەکەیە. زۆرینەی موسڵمانان لە ئەڵمانیا بە ڕەچەڵەک تورکن، دواتر ئەوانەی لە پاکستان و وڵاتانی یوگۆسلاڤیای پێشوو و وڵاتانی عەرەبی و ئێران و ئەفغانستانەوە ھاتوون. ئەم ژمارەیە ئایینە جیاوازەکانی ئیسلام لەخۆدەگرێت، وەک سوننە و شیعە و ئەحمەدی و عەلەوی. موسڵمانان بۆ یەکەمجار وەک بەشێک لە پەیوەندییە دیپلۆماسی و سەربازی و ئابوورییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ھاتنە ئەڵمانیالە سەدەی ١٨دا. موسڵمانان دابەشبوونە بەسەر چەندین مەزھەبدا بەمشێوەیە. سوننە. ٢٬٦٤٠٬٠٠٠ ملیۆن ئەلیڤیس. ٥٠٠٬٠٠٠ ھەزار دوازدە شیعە. ٢٢٥٬٥٠٠ ھەزار عەلەوی. ٧٠ ھەزار جەماعەتی مۆسڵمانانی ئەحمەدی دۆیچلاند. ٣٥٫٠٠٠ ھەزار سۆفییەکان. ١٠ ھەزار سەلەفییەکان. ٩٧٠٠ ئیسماعیلییەکان. ١٫٩٠٠ زەیدس. ٨٠٠ کەس ئیبادیس. ٢٧٠ کەس بزووتنەوەی ئەحمەدی لاھور. ٦٠کەس ئایینی جوولەکە (یەھوودی) دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی چوارەم. لە ساڵی ١٩١٠ نزیکەی ٦٠٠ ھەزار جوولەکە لە ئەڵمانیا دەژیا. دوای ئەوەی ئەدۆلف ھیتلەر لە ساڵی ١٩٣٣ دەسەڵاتی گرتە دەست، بە شێوەیەکی سیستماتیکی دەستی کرد بە گۆشەگیریکردنی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. [[کوشتنی بەکۆمەڵ]] بە شێوەیەکی سیستماتیکی جوولەکەکان لە ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیا بە داگیرکردنی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٤١ دەستی پێکرد. تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم نزیکەی ٦ ملیۆن جوولەکە لەلایەن حکوومەتی نازییەکانەوە کوژران. کۆی گشتی شوێنکەتووانی ئایینی جوولەکە (یەھوودی) ١٠٠٬٠٠٠ ھەزارە کە دەکاتە لە (٠٫١٪) ئایینی (بوودا) سێیەم گەورەترین گرووپی باوەڕدارانن لە ئەڵمانیا دوای ئایینە جیاوازەکانی ئایینی مەسیحی و ئیسلام. نزیکەی ٢٧٠ ھەزار کەسی بوودایی ھەن کە لە ئەڵمانیا دەژین. زۆربەیان شوێنکەوتووی قوتابخانەی بوودایی تێراڤادان بە تایبەتی خەڵکی سریلانکا. جگە لەوەش، شوێنکەوتوانی ڤاجرایانا ھەن کە بە بوودایی تبتیش ناودەبرێن ھەروەھا شوێنکەوتوانی ئایینی بوودایی نیچیرێن بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژاپۆنەوە و ئایینی بوودای زین لە [[ژاپۆن]]ەوە، ھەروەھا. نزیکەی ٥٩ ھەزار بوودایی خەڵکی تایلەندن کە پەیڕەوی لە قوتابخانەی تێراڤادا دەکەن و ٤٨ پەرستگا لە ئەڵمانیا دەھێڵنەوە و یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگەی بوودایی بوودایییەکانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی لە ئەڵمانیا پێکدەھێنن. بەشێکی زۆر لە بوودایییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا بەشێکن لە [[کۆمەڵگە]]ی ڤێتنامییەکان. ئایینی (ھیندۆسی) نزیکەی ١٠٠ھەزار ھیندۆسی لە ئەڵمانیا دەژین زۆربەیان ھیدۆسی تامیلن لە سریلانکا نزیکەی بۆ ٤٥٬٠٠٠)؛ لە [[ھیندستان]]ەوە نزیکەی ٣٥ بۆ ٤٠ ھەزار کەسن؛ بە ڕەچەڵەک ئەڵمانی یان ئەورووپی نزیکەی ٧٥٠٠ کەسن و نزیکەی ٥٠٠٠ ھیندۆس بەڕەچەڵەک خەڵکی ئەفغانستانن. ھەروەھا ھیندۆسەکانی نیپاڵ لە ئەڵمانیا ھەن بەڵام ئەم ژمارەیە زۆر کەمە. جگە لەوەش، ھیندۆسەکان لە ئەڵمانیا ھەن کە شوێنکەوتووی بزووتنەوە ئایینییە نوێیەکانن وەک بزووتنەوەی ھارێ کریشنا، بەکتی یۆگا، و مێدیتەیشنی زاڵ. بەڵام کۆی ژمارەی ئەم شوێنکەوتوانە لە ئەڵمانیا بە بەراورد کەمە. ھەروھا جگە لەمانە چەندین کەمینە ئایینی تر ھەن لەوانەش. [ئایینی.سیخی] لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ھەزار سیخی لە ئەڵمانیا دەژین. [ئایینی ئێزدی کوردی] ژمارەیان نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەس دەبێت. == چاند == ئەڵمانیا خاوەن چەندین کەسایەتی مێژوویییە لە ھۆزانڤانان و نووسەران و بیرمەندان و شانۆکاران و ھەروەھا ٢٤٠ ھەزار ناوەندی پاڵپشتیکردنی [[شانۆ]]ی لێیە کە ساڵانە بە ملیۆنان کەس سەردانییان دەکات لە ئارەزوومەندانی بوارەکە، و ھەروەھا ئەڵمانیا ئاستێکی بەرزی تۆمارکردووە لە یەکسانی ڕەگەزی و مافی بە کەمئەندامان داوە و ھاوڕەگەزخوازیشی قبووڵکردووە کە ھاوسەرگیری ھاوڕەگەزخوازان تاڕادەیەک بەیاسایی کراوە، لەڕێگای ڕاپرسیشەوە زانراوە ئەڵمانیا ئەرێنیترین وڵاتە کە کاریگەری ھەبێت لەسەر جیھان. === وێژە و فەلسەفە === یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی چاندی ئەڵمانی وێژەی ئەڵمانییە. وێژەی ئەڵمانی دەگەڕێتەوە بۆ [[سەدەکانی ناوین]]. جگە لە وێژەی فۆلکلۆر ئەڵمانیا ژمارەیەکی زۆر ھەڵبەستوان و نووسەری ھەیە. ڕەنگە بەناوبانگترین نووسەران و ھەڵبەستوانانی [[ئەڵمانی]] [[گۆتە]]، [[لێسینگ]] و [[شیلێر]] بن. ھەروەھا لە سەدەی بیستەمدا کەسانی وەکوو [[ھێرمان ھێسە]]ی بووە کە [[خەڵاتی نۆبێل]]ی وێژەیان وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170922195028/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1946/index.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == خەڵکی ئەڵمانیا == بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئەڵمانیا ٨٤٬٥٣٤٬٧٥١ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٧ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. چڕی دانیشتووان لە ئەڵمانیا ٢٤٠کەسە لەھەر کیلۆمەترێکدا (٦٢٣کەس لەھەر میلێکدا) بەپێی دوایین ئاماری ساڵی ٢٠٢٠ لە ٧٦٫٣٪ شارەکان دەژین تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٥٫٧ ساڵە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ‏١٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> لانی کەم شەش ملیۆن پەنابەر لە ئەڵمانیا دەژین کە پێکدێن لە پەنابەری سیاسی و کۆچبەران و کرێکاران و ھەندێکیشیان لەگەڵ خێزانەکانیان، گەلێک لەو پەنابەرانە لەوڵاتانی ھەژار و مەترسی ژیان پەنایان بۆ ئالمانیا بردووە وەک وڵاتێکی [[سەلامەتی]] لە ژیان، تەنیا پەنابەری ھاتوو لە [[تورکیا]] نزیکەی ١٫٩ ملیۆنە کە لە تورک و کوردەکان پێکدێن. == زمان == [[پەڕگە:Knowledge German EU map.png|وێنۆک|دابەشبوونی زمانی ئەڵمانی لە ئەورووپادا]] زمانی [[ئەڵمانی]] زمانی فەرمی و زۆرینەی ئەڵمانیایە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ئەڵمانی یەکێکە لە ٢٣ زمانی فەرمیی [[یەکێتیی ئەورووپا]] و یەکێکە لە سێ زمانی سەرەکیی پڕئاخێوەری ئەم ناوچەیە. ئەڵمانیا خاوەنی چەندین زمانی ناوچەیییە و زۆربەی کەمینەکانیش زمانی تایبەت بە خۆیان ھەیە، زۆربەی ئەم کەمینانە ئەو کۆچبەرانەن کە لە وڵاتانی دیکەوە چوونەتە ئەڵمانیا کە لە ئەوان [[تورکی]]، [[کوردی]]، [[زمانی پۆڵەندی|پۆڵەندی]] و [[زمانی ڕووسی|ڕووسی]] زمانە پڕئاخێوەرەکانن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160414102658/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی نیسانی ٢٠١٦ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == وەرزش == بیست و حەوت ملیۆن ئەڵمانی ئەندامی یانە وەرزشییەکانن، و پتر لە دوازدە ملیۆن کەسیش بە شێوەیەکی تاکەکەسی وەرزش دەکەن. یاریی [[تۆپی پێ]] باوترین یاریی وەرزشییە. بە ھەبوونی پتر لە ٦٫٣ ملیۆن ئەندام، یەکێتیی تۆپی پێی ئەڵمانیا گەورەترین ڕێکخراوە لە جۆری خۆیدا لە جیھاندا. [[بۆندسلیگا]] کە خولی ناوخۆییی ئەڵمانیایە بۆ تۆپی پێ دووەم پڕھاندەرترین ئامادەبووی نێو یاریگایە لە نێو ھەموو خولە جیھانییەکان. ھەروەھا وڵاتەکە میوانداریی جامی جیھانیی فیفای ١٩٧٤ و [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170202144033/https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_hosts |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ی کردووە، و بووەتە براوەی [[جامی جیھانیی فیفا]] ئەوەش لە ساڵانی ١٩٥٤ و ١٩٧٤ و ١٩٩٠ و ٢٠١٤.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170701214842/https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_FIFA_World_Cup_finals |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تەممووزی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ھەڵبژاردە و خولی ئەڵمانیا چەندین یاریزانی تۆپی پێی پیشەگەریان پێگەیاندووە لەوێنەی [[فرانس بێکنباوەر]]، [[گێرد مۆلەر]]، [[یۆرگن کلینسمان]]، [[لۆتەر ماتیۆس]]، [[ئۆلیڤەر کان]]، [[میرۆسلاڤ کلۆزە]]، [[مایکل بالاک]] و چەندانی تر. ئەڵمانیا میوانداریی دوو ئۆڵەمپیادی ھاوینە کردووە لە ساڵانی ١٩٣٦<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170829213336/https://en.wikipedia.org/wiki/1936_Summer_Olympics |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> و ١٩٧٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170826024740/https://en.wikipedia.org/wiki/1972_Summer_Olympics |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئابی ٢٠١٧ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> وەرزشە باوەکانی تری ئەڵمانیا بریتین لە [[وەرزشە زستانییەکان]]، [[مستانی|بۆکسێن]]، [[تۆپی سەبەتە|باسکە]]، [[تۆپی دەست]]، [[ھۆکیی سەر سەھۆڵ]]، [[تێنس]]، [[ئەسپ سواری|ئەسپسواری]]، و [[گۆڵف]].<ref name=":0"/> == ئەمانەش ببینە == * [[سنووری نەمسا-ئەڵمانیا]] * [[ھۆڵی شارەوانی ھامبورگ]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Germany}} {{وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا}} {{ئەندامانی ناتۆ}} {{دەوڵەتانی ئەورووپا}} {{ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا}} {{پایتەختەکانی ویلایەتەکانی کۆماری فیدڕاڵیی ئەڵمانیا}} {{تووڵی دەروازە|ئەڵمانیا|شەڕ|مێژوو|ئەورووپا|کۆمەڵگا|جوگرافیا|وڵاتەکان|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ئەڵمانیا| ]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧١]] [[پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا]] [[پۆل:ئەورووپای ناوەندی]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەڵپ]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەندامی ناتۆ]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئەورووپا]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٩]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩٠]] tps0mxise9oz2g94d6dodkykfedj6mp 0 2661 1589330 1589170 2026-06-09T14:24:00Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1589330 wikitext text/x-wiki {{پێویستی بە شارەزایە}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ|ئیسحاق ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ـەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھودای کۆن|ئیسرائیل و یەھودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کران. [[ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا ({{نزیکەی}} ٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەوڕات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکهات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەهوود/جودا) - باشوور هەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەهودا)یان داگیرکرد (~586 پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا هەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانیەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (~330 پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا|میسۆپۆتامیا]]<nowiki/>و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]([[ماد|میدیا]])؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕیوەیانبردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زاینی === لەساڵی (٧٠ زاینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانیەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زاینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زاینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچەداگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لەناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == دانپێدانانی وڵاتە عەرەبییەکان بە ئیسرائیل == === دامەزراوەکانی داپێدانان بە ئیسرائیل لە گۆڕەپانی فەلەستینییدا === * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ھێمای ئاڵا|عەرەبستانی سەعوودی}} [[عەرەبستانی سعوودی|عەرەبستانی سعود]] * {{ھێمای ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}} [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماڕات]] * {{ھێمای ئاڵا|بەحرەین}} [[بەحرەین]] * {{ھێمای ئاڵا|سوودان}} [[سوودان]] * {{ھێمای ئاڵا|مەغریب}} [[مەغریب]] هەموو ئەم وڵاتە عەرەبیانە هاوپەیمانی ڕیککەوتنی ئیبراهیمین <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_relations#:~:text=Israel%20has%20since%20made%20peace,by%20signing%20the%20Abraham%20Accords.</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Abraham_Accords</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 2sw7u0yqfu8f0m11gzkxbhkxywgbdwy 1589332 1589330 2026-06-09T14:33:01Z 1silent scientist 51740 /* دانپێدانانی وڵاتە عەرەبییەکان بە ئیسرائیل */ 1589332 wikitext text/x-wiki {{پێویستی بە شارەزایە}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ|ئیسحاق ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ـەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھودای کۆن|ئیسرائیل و یەھودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کران. [[ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا ({{نزیکەی}} ٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەوڕات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکهات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەهوود/جودا) - باشوور هەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەهودا)یان داگیرکرد (~586 پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا هەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانیەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (~330 پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا|میسۆپۆتامیا]]<nowiki/>و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]([[ماد|میدیا]])؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕیوەیانبردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زاینی === لەساڵی (٧٠ زاینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانیەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زاینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زاینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچەداگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لەناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] k0uc4gglzdubiz55j0ntp05qkefouug 1589333 1589332 2026-06-09T14:39:49Z 1silent scientist 51740 /* مێژوو */ 1589333 wikitext text/x-wiki {{پێویستی بە شارەزایە}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =پەرلەمانی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ|ئیسحاق ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ـەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھودای کۆن|ئیسرائیل و یەھودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کران. [[ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] i7661iyz409lidn5o1woakfgft3pkvo 1589334 1589333 2026-06-09T14:44:06Z 1silent scientist 51740 1589334 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کران. [[ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان. === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی ئیسرائیلە بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ھەموو باڵیۆزخانەکانی ئەو وڵاتانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە لە شاری [[تەلئەبیب]]ن، لەکاتێکدا ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[تورکیا]] و [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون. === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرەڕای ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامیی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاییکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەمووارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمڕانی و یاسا»دا دەمێنێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە. بەڵام [[کنێست]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی کامڵ و ڕووننەبوونەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] jm9g9rmt0ocuqtblhu86xv9rx6020pu 1589353 1589334 2026-06-09T18:01:24Z IIXZER0XII 68933 نوێکردنەوەی دەق + زیادکردنی دەقی گرنگ بێ لایەنانە + زیادکرنی ٦٠ سەرچاوەی بەهێز بۆ هەر دەقێک کە زیادکراوە + لابردنی هەندێک دەقی کۆنی بێ سەرچاوە + پەرەپێدانی بابەت بەشێوەیەکی ستاندارد 1589353 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کران. [[ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا بە یۆنانیەکان بە گەلی ناوچەی کەنعانیان گووتوە '''''فۆنسیا''''' کە دەستەواژەیەک بووە بۆ نەتەوەی عیبریەکان<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref>؛ لەپاش هاتنی بێزەنتینیەکان و نەمانی دەسەڵاتی شانشینی ئیسرائیل و جودا '''بێزەنتینییەکان ناوی ئەم شوێنەیاننا فەڵەستن بەواتای (شوێنی فۆنیسیەکان)''' دەستەواژەی '''''فەڵەستین''''' '''<u>پەیوەست نییە</u>''' بە عەرەب ئاخود بە دەستەواژەیەکی ئیسلامی.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> <ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ؛ ئەم ناوە بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی هەتا ساڵی ١٩٤٨ پێش سەربەخۆیی وڵاتی ئیسرائیل کە وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]] - پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئۆرشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئۆرشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێستەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[ژمارەی دانیشتوان|دانیشتوان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئۆرشەلیم]] ھەڵکەوتوون و هەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]] - گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێست]]]] [[کنێست]]، واتە [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]]<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref>، ئەرکێکی سەرەکی هەیە ئەویش دەرکردنی یاسایە، لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا ئەندامانی کێنست دەگەڕێنەوە بۆ دادگای باڵا، کە ئەمەش وادەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا قبوڵکراوە. === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگەی سلێمان لەبەردەم کنێستی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێست» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێست]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێست. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێستی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێست حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 1z7lwh5xy1u8k3vt94zck6c6fgps7jt 1589411 1589353 2026-06-10T06:05:49Z 1silent scientist 51740 /* حکوومەت و سیاسەت */ 1589411 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژۆ کران. [[ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا بە یۆنانیەکان بە گەلی ناوچەی کەنعانیان گووتوە '''''فۆنسیا''''' کە دەستەواژەیەک بووە بۆ نەتەوەی عیبریەکان<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref>؛ لەپاش هاتنی بێزەنتینیەکان و نەمانی دەسەڵاتی شانشینی ئیسرائیل و جودا '''بێزەنتینییەکان ناوی ئەم شوێنەیاننا فەڵەستن بەواتای (شوێنی فۆنیسیەکان)''' دەستەواژەی '''''فەڵەستین''''' '''<u>پەیوەست نییە</u>''' بە عەرەب ئاخود بە دەستەواژەیەکی ئیسلامی.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> <ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ؛ ئەم ناوە بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی هەتا ساڵی ١٩٤٨ پێش سەربەخۆیی وڵاتی ئیسرائیل کە وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] 5ri53ut7c5voriqx481u96wlg51ugbw 1589412 1589411 2026-06-10T06:08:45Z 1silent scientist 51740 1589412 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ناونان == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] لە کۆندا بە یۆنانیەکان بە گەلی ناوچەی کەنعانیان گووتوە '''''فۆنسیا''''' کە دەستەواژەیەک بووە بۆ نەتەوەی عیبریەکان<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref>؛ لەپاش هاتنی بێزەنتینیەکان و نەمانی دەسەڵاتی شانشینی ئیسرائیل و جودا '''بێزەنتینییەکان ناوی ئەم شوێنەیاننا فەڵەستن بەواتای (شوێنی فۆنیسیەکان)''' دەستەواژەی '''''فەڵەستین''''' '''<u>پەیوەست نییە</u>''' بە عەرەب ئاخود بە دەستەواژەیەکی ئیسلامی.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Philistia</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_name_Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Syria_Palaestina</ref> <ref>https://monografie.fnp.org.pl/monografie/images/Files/l.niesiolowski-spano_chapter_2%5b0%5d.pdf</ref> <ref>https://books.google.iq/books?id=hAMMx3O2ZrYC&pg=PA37&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> ؛ ئەم ناوە بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی هەتا ساڵی ١٩٤٨ پێش سەربەخۆیی وڵاتی ئیسرائیل کە وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל) وەرگرت، دوای ئەوەی پێشنیارە مێژوویی و ئایینییەکان بۆ خاکی ئیسرائیل وەک «[[زایۆن]] و یەھودا» ڕەتکرانەوە. لە ھەفتەکانی یەکەمی سەربەخۆییدا، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی ئیسرائیل، بەو ڕاگەیاندنە فەرمییەی کە لەلایەن وەزیری دەرەوە مۆشێ شارێتەوە ئەنجامدرا.<ref>https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1</ref><ref>https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html</ref>[[پەڕگە:Jerusalem_Dome_of_the_rock_BW_14.JPG|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]]] لە ڕووی مێژووییەوە ناونیشانی وەک خاکی ئیسرائیل و بەنی ئیسرائیل بەکاردەھێنرا بۆ ئاماژەکردن بە شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل و تەواوی خەڵکی [[جوولەکە|جوو]] بە یەک لەدوای یەک. ناوی «ئیسرائیل» (بە [[عیبری]]: יִשְׂרָאֵל؛ بە [[یۆنانی]]: Ἰσραήλ) لە تەوراتەوە وەرگیراوە کە لەم دەستەواژانەدا ئاماژەیە بۆ پێغەمبەر [[یەعقووب]] کە بەپێی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، ناوەکە دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتە]]یەکی یەزدان زۆرانبازی کردووە، ناوی لێنراوە. دوانزە کوڕەکەی یەعقووب بوونە باوباپیرانی [[بەنی ئیسرائیل|نەوەکانی ئیسرائیل]] کە ناسراون بە دوانزە ھۆزی ئیسرائیل یان نەوەکانی ئیسرائیل. یەعقووب و کوڕەکانی لە [[کەنعان]] ژیاون، بەڵام برسێتی ناچاری کردوون بچنە [[میسر]] بۆ ماوەی چوار نەوە، ٤٣٠ ساڵی خایاند، تا [[مووسا]] ئیسرائیلییەکانی بردەوە بۆ کەنعان وەک لە پەرتووکی دەرچوون بە وردی باسکراوە. کۆنترین شوێنەواری ناسراو کە وشەی «ئیسرائیل» وەک گرووپێک باس دەکات لە لەوحەی مێرنێپتا دا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی میسری کۆن و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی سەدەی سێزدەھەمی [[پێش زایین]].<ref>https://web.archive.org/web/20160722032239/http://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107011027/https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907</ref><ref>https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32</ref><ref>Wells، John C. (1990). Longman pronunciation dictionary. Harlow, England: Longman. ص. 381. ISBN:978-0-582-05383-0. entry "Jacob".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm</ref><ref>https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0206.htm#16</ref><ref>Barton & Bowden 2004، صفحة 126. "The Merneptah Stele... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> ھەروەھا بە خاکە پیرۆزەکان ناسراوە، ناوچەکە پیرۆزە بۆ ھەموو [[ئایینە ئیبراھیمییەکان]] لەوانە [[جوولەکایەتی|جوو]]، [[مەسیحییەت|مەسیحیی]]، [[ئیسلام]]، [[درووز]] و [[بەھایی]]. لەژێر دەسەڵاتی کارگێڕی [[بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، تەواوی ناوچەکە بە [[فەلەستین]] ناسرابوو. بەدرێژایی سەدەکان ئەم ناوچەیە بە چەندین ناوی دیکە ناسرا، لەوانە کەنعان، سامریا، یەھودا، یەھودییەت.<ref>https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] dm8sk297bm4wza44cc9z5bsu9nyaibh 1589413 1589412 2026-06-10T06:27:00Z 1silent scientist 51740 /* ناونان */ گۆڕینی دەق، سەرچاوەی باوەڕپێکراوتر، چاکسازی 1589413 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}}{{زانیاریدانی_وڵات |ناو_خۆماڵی =יִשְׂרָאֵל{{ھن}}إسرائيل |ناو_فەرمی =دەوڵەتی ئیسرائیل |ناوی_باو =מְדִינַת יִשְׂרָאֵל |ئاڵا_وێنە =Flag of Israel.svg |نیشانی_نەتەوەیی_وێنە =Coat of arms of Israel.svg |دروژمی_نەتەوەیی = |سروودی_نیشتمانی ={{چینی ناوەند}}[[پەڕگە:Hatikvah instrumental.ogg]]{{کۆتایی}}{{ھن}}Hatikvah ('''הַתִּקְוָה''') |سروودی_پاشایی = |نەخشە_وێنە =LocationIsrael.svg |نەخشە_سەردێڕ = |پایتەخت = [[ئورشەلیم]] </small> |latd=31 |latm=47 |latNS=N |longd=35 |longm=13 |longEW=E |شار_گەورەترین = [[ئورشەلیم]] (قودس) |زمانەکان_فەرمی =[[زمانی عیبری|عیبری]] |زمانەکان_ناوچەیی = [[عەرەبی]] |جۆری_زمانەکان = |زمانەکان = |ڕەگەز_گرووپەکان =٧٣٫٩٪ [[جوو]]، ٢١٫١٪ [[عەرەب]]، ٥٪ ئەوانی دیکە |جۆری_دەسەڵات =[[پەرلەمان]]ی |پلەی_سەرۆک١ =[[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]] |ناوی_سەرۆک١ =[[ئایزک ھێرزۆگ]] |پلەی_سەرۆک٢ =[[سەرۆک وەزیران]] |ناوی_سەرۆک٢ =[[بێنیامین نێتانیاھوو]] <ref>https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.</ref><ref>https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel</ref> |جۆری_وەرگرتنی_دەسەڵات =وەرگرتنی سەربەخۆیی |زانیاریی_وەرگرتنی_دەسەڵات =سەربەخۆیی لە حووکمی [[بەریتانیا]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی١ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی١ =[[١٤ی ئایار]] [[١٩٤٨]] |ڕووداوی_سەربەخۆیی٢ = |ڕێکەوتی_سەربەخۆیی٢ = |پلە_ڕووبەر =١٥١ەم |area_km2 = 20,770{{\}}22,072 ([[List of countries and dependencies by area|153rd]]) |area_sq_mi = ٨٬٠١٩{{\}}٨٬٥٢٢ |مەزەندەی_ژمارەی_دانیشتوان =9,517,181 |پلە_مەزەندەی_دانیشتوان =٩٥ەم |ساڵی_مەزەندەی_دانیشتوان =[[٢٠٢٥]] |سەرژمێریی_دانێشتوان = |ساڵی_سەرژمێریی_دانێشتوان = |چڕیی_دانیشتوان_ک.م.٤گۆش =٣٦٥٠٣ |پلە_چڕیی_دانیشتوان =٣٠ەم |دراو = [[شێکێل]] ₪ |کۆدی_دراو =ILS |کاتی_ناوچەیی =IST |قەرەبووی_کات =+٢ |لای_لێخوڕین =ڕاست |پاشگر_دۆمەین = [[.il]] |کۆدی_تەلەفوون =٩٧٢ }} '''ئیسرائیل''' (بە [[زمانی عیبری|عیبری]]: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی [[باشووری شام]] لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]]. لە باکوورەوە [[سنوورەکانی ئیسرائیل|ھاوسنوورە]] لەگەڵ [[لوبنان]]، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[سووریا]]، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ [[ئوردن]]، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ [[میسر]]. [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل]] دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوەڕاست]]، لوتکەی باشووری دەگاتە [[دەریای سوور]]، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە [[نزمترین خاڵی زەوی]] لە نزیک [[دەریای مردوو]] ھەیە. [[ئورشەلیم]] شوێنی حکوومەت و [[بارودۆخی ئورشەلیم|پایتەختی ڕاگەیەندراوە]]،<ref>Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."</ref> لە کاتێکدا [[تێل ئەڤیڤ]] [[گوش دان|گەورەترین ناوچەی شارنشین]] و [[ئابووریی ئیسرائیل|ناوەندی ئابووریی]] ئیسرائیلە. [[خاکی ئیسرائیل]]، کە بە [[فەلەستین]] یان [[خاکی پیرۆز]]یش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی [[ئیسرائیل و یەھوودای کۆن|ئیسرائیل و یەھوودا]] و [[ھەسمۆنیی یەھوودا]] بووە. دەکەوێتە نزیک [[ڕێڕەوی شام|ڕێڕەوی کیشوەرەکان]]، [[مێژووی دانیشتووانناسیی فەلەستین (ناوچە)|دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا]] لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. [[دژەسامییەتیی ئەورووپی]] لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی [[زایۆنیزم|زایۆنیست]] دا بۆ [[نیشتمانی جوولەکە]]، کە پاڵپشتی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا|بەریتانیا]]ی بەدەستھێنا بە [[ڕاگەیەندراوی بالفۆر]] لە ساڵی ١٩١٧. دوای [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا]]ی دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و [[ئالیا|کۆچی جوولەکەکان]] لە سەروبەندی [[ھۆلۆکۆست]]دا [[ململانێی نێوان پێکھاتەکان لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکە]]ی چڕتر کردەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین= Morris |یەکەم= Benny |بەستەری نووسەر= Benny Morris|سەردێڕ= Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 |بڵاوکەرەوە= Knopf |ساڵ= ١٩٩٩|edition= reprint |ژپنک= ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧|وتەگێڕانەوە= The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). |ناونیشان= https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕێکەوتی سەردان= ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20240322131219/https://books.google.com/books?id=746mQgAACAAJ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. [https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240322131220/https://books.google.com/books?id=W1G_DwAAQBAJ&pg=PA195 |date=22 March 2024 }}, {{ISBN|978-1-4875-0586-8}}. Accessed 22 March 2024.</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Fildis |یەکەم١=Ayse |دوایین٢=Nisanci |یەکەم٢=Ensar |سەردێڕ=British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine |ساڵ=٢٠١٩|journal=International Journal of Islamic and Civilizational Studies |بەرگ=٦|issue=1 |بڵاوکەرەوە=UTM Press |ناونیشان=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBritish_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240510121206/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/78420814/ea601a07a2310f41e37ea266a47b38107202-libre.pdf?1641751843=&response-content-disposition=inline%20filename=British_Colonial_Policy_Divide_and_Rule.pdf&Expires=1715344527&Signature=UEfPzsmbLIHNW7Sd0jLxe4OpYu4sPt5claU2beASuCt0BXqpfOQmcXAcR9EAPzkenh~oHMrRZIUREfMTfqEosnMw8oqIVa2Ap6HVteACMhsC0VpH~MUmjcYs8f8rQUrWjZtnMuKwHetiRQ92Md~PThKv6lbAds05mX-cJzPamGLZ7fpx8xA3ejpYDXiG1uYE7Ks550xBEdWLCCPkfuOUJXMTbmJAucKnXRZnDL78EuDeQx0CNpSWdujVlcd82klFyLverJL5AAJs5AH2eHNVpXzym0fPdBy2YJWz5sgMYZOC9oN09cDXB007r7qRj2nFSL3Zs13Un0i~~1~pwbg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> کە پەرەی سەند بۆ [[جەنگی ناوخۆیی ١٩٤٧–١٩٤٨ لە فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیا|جەنگێکی ناوخۆیی]] دوای [[پلانی دابەشکردنی فەلەستین لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە|پلانی دابەشکردن]]ی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] لە ساڵی ١٩٤٧. ئیسرائیل [[ڕاگەیەندراوی سەربەخۆییی ئیسرائیل|سەربەخۆییی ڕای گەیاند]] کاتێک [[کۆتاییی دەسەڵاتی بەریتانیا بەسەر فەلەستین|دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات]] لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا [[شەڕی عەرەب و ئیسرائیل (١٩٤٨)|داگیرکارییەک]] لەلایەن [[جیھانی عەرەب|وڵاتانی عەرەبی]]یەوە ڕوویدا. [[ڕێککەوتننامەکانی ئاگربەستی ١٩٤٩|ئاگربەستی ١٩٤٩]] ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،<ref name="Britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Zionism {{!}} Definition, History, Examples, & Facts {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181225204632/https://www.britannica.com/topic/Zionism |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و [[داگیرکردنی کەرتی غەززە لەلایەن کۆماری یەکگرتووی عەرەبییەوە|غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر]] و [[لکاندنی کەناری ڕۆژاوا بە ئوردن|کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا]] مایەوە.<ref name="Britannica"/><ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Meir-Glitzenstein |یەکەم١=Esther |ڕێکەوت=پاییزی ٢٠١٨|سەردێڕ=Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel |journal=Israel Studies |بڵاوکەرەوە=Indiana University Press |بەرگ=٢٣|issue=3 |پەڕەکان=١١٤–١٢٢|doi=10.2979/israelstudies.23.3.15 |jstor=10.2979/israelstudies.23.3.15 |s2cid=150208821 |وتەگێڕانەوە=The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.}}</ref>{{sfn|Fischbach|2008|p=26–27}} زۆربەی [[فەلەستینییەکان|عەرەبە فەلەستینییەکان]] لە کاتی [[نەکبە]]دا [[دەرکردن و ڕاکردنی فەلەستینییەکان لە ١٩٤٨|ڕایانکرد یان دەرکران]]، {{sfn|Slater|2020|pp=81–92, 350|ps=, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces."}}<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین١=Ghanim |یەکەم١=Honaida |ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٩|سەردێڕ=Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/40608203 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |بەرگ=٢٢|پەڕەکان=٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]|doi=10.1007/s10767-009-9049-9 |jstor=40608203 |s2cid=144148068 |ژمارە=١|issn=0891-4486 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211106040944/https://www.jstor.org/stable/40608203 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |وتەگێڕانەوە=Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین١=Cleveland |یەکەم١=William L. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CuHaDwaAQBAJ&pg=PT290 |سەردێڕ=A History of the Modern Middle East |دوایین٢=Bunton |یەکەم٢=Martin |ڕێکەوت=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Westview Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤|زمان=en |پەڕە=٢٧٠|وتەگێڕانەوە=Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...}}</ref> لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل. لە کاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی [[دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا]] و [[کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لە جیھانی ئیسلامییەوە|کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە]]، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.<ref name=":05">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Beker |یەکەم=Avi |ڕێکەوت=٢٠٠٥|سەردێڕ=The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries |ناونیشان=https://www.jstor.org/stable/25834637 |journal=Jewish Political Studies Review |بەرگ=١٧| issue=3/4 |پەڕەکان=٣–١٩|jstor=25834637 |issn=0792-335X |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240109013108/https://www.jstor.org/stable/25834637 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name=":22">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinstein |یەکەم=Yoram |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282 |سەردێڕ=Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=BRILL |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢|پەڕە=٢٨٢|زمان=en |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠٢٤|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240521171644/https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&pg=PA282&lpg=PA282&dq=650000+(72%25)+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&source=bl&ots=F8PgTaUHaN&sig=ACfU3U0WsIDoJxluxSyPsNK60ypjp280-A&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjnzt69mZ-GAxUiweYEHYlBh04ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=650000%20(72%25)%20of%20these%20Jews%20resettled%20in%20Israel.&f=false |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> دوای [[جەنگی شەش ڕۆژە]]ی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و [[داگیرکردنی نیمچەدوورگەی سینا لەلایەن ئیسرائیلەوە|سینا]]ی میسری داگیرکرد، و [[لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بە ئیسرائیل|قودسی ڕۆژھەڵات]] و [[یاسای بەرزایییەکانی جۆلان|بەرزایییەکانی جۆلان]]ی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ [[پەیماننامەی ئاشتیی میسر و ئیسرائیل|میسر]] لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و [[پەیماننامەی ئاشتیی ئیسرائیل و ئوردن|ئوردن]] لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. [[ڕێککەوتنی ئۆسلۆ ١|ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ]]ی ١٩٩٣ [[خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی]] سنوورداری لە [[کەناری ڕۆژاوا]] و [[کەرتی غەززە|غەززە]] ھێنایە ئاراوە، لە کاتێکدا [[ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیم]]ی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی [[ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عەرەب و ئیسرائیل|ئاسایی کردەوە]]، بەڵام [[ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین]] بەردەوامە. [[یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل]] [[کنێسێت]] وەک [[نوێنەرایەتیی ڕێژەیی|پەرلەمان]]ێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو [[کابینەی ئیسرائیل|حکوومەت]] پێکدەھێنێت، کە لەلایەن [[سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل|سەرۆک وەزیران]]ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک کۆمار]]ی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت.<ref name="cnn" /> ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel datasets |ناونیشان=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.imf.org}}</ref> [[پێڕستی وڵاتانی ئاسیا و ئۆقیانووسیا بەپێی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی|یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا]]، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی|٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی]] و [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس|١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس]].<ref name="IMFWEEO.IL" /><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣|سەردێڕ=30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth |ناونیشان=https://finance.yahoo.com/news/30-wealthiest-countries-per-capita-111348314.html |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤|وێبگە=Yahoo Finance |زمان=en-US}}</ref> یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی [[زانست و تەکنۆلۆژیا لە ئیسرائیل|پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Global Innovation Index (GII) |ناونیشان=https://www.wipo.int/en/web/global-innovation-index |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=global-innovation-index |زمان=en-US}}</ref> ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات [[پێڕستی وڵاتانی سەروەر بەپێی خەرجییەکانی توێژینەوە و پەرەپێدان|زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە]]<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|سەردێڕ=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |ناونیشان=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕێکەوت=٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠|زمان=en |دوایین١=Dutta |یەکەم١=Soumitra |دوایین٢=Lanvin |یەکەم٢=Bruno |دوایین٣=Wunsch-Vincent |یەکەم٣=Sacha}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Getzoff |یەکەم=Marc |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠٢٣|سەردێڕ=Most Technologically Advanced Countries In The World 2023 |ناونیشان=https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231108044803/https://gfmag.com/data/non-economic-data/most-advanced-countries-in-the-world/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=Global Finance Magazine |زمان=en-US}}</ref> و وا بڕوادەکرێت کە [[ئیسرائیل و چەکی ناوەکی|خاوەنی چەکی ناوەکی بێت]]. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی [[بووژاندنەوەی زمانی عیبری|بووژاوە]] بێت، [[عیبریی مۆدێرن|عیبری]]، [[چاندی ئیسرائیل]] [[کولتووری جوولەکە|دابونەریتە جوولەکەکان]] لەگەڵ کاریگەرییەکانی [[چاندی عەرەبی|عەرەب]] تێکەڵ دەکات. == مێژوو == ===پێش مێژوو=== [[شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە]] لە باکووری ئیسرائیل [[فراوانبوونی پێشوەختەی ھۆمینینەکان بۆ دەرەوەی ئەفریقا|بوونی مرۆڤە دێرینەکان]] نزیکەی ١.٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.<ref>{{cite journal |last=Tchernov |first=Eitan | author-link=Eitan Tchernov |date=1988 |title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant |journal=[[Paléorient]] |volume=14 |issue=2 |pages=63–65 | doi=10.3406/paleo.1988.4455 }}</ref> دووەم کۆنترین بەڵگەی [[مرۆڤی لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرن|مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان]] [[ڕەچەڵەکی ئەفریقیی دوایینی مرۆڤە مۆدێرنەکان|دەرەوەی ئەفریقا]] بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠،٠٠٠ ساڵەیە لە [[ئەشکەوتی میسلیا]] لەسەر کێوی کارمێل.<ref>{{cite news |last=Wade |first=Lizzie |date=10 July 2019 |title=Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago |url=https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago |journal=[[Science (journal)|Science]] |publisher=American Association for the Advancement of Science |doi=10.1126/science.aay6927 |access-date=21 April 2025}}</ref> [[کالچەری ناتوفی]] (١٠،٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە [[زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایی]]یەوە ھەبێت<ref>{{cite book |author=Winfried Nöth |url=https://books.google.com/books?id=Y4_It_sAuMYC&pg=PA293 | title=Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 | isbn=978-3-11-087750-2 |page=293}}</ref><ref>{{cite book |author=Roger Blench, Matthew Spriggs |url=https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70 |title=Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-81623-1 |page=70}}</ref> و بەھۆی وەرگرتنی [[نشینگەیی]] پێش [[سەرەتای کشتوکاڵ لە ڕۆژاوای ئاسیا|سەرھەڵدانی کشتوکاڵ]] و [[شۆڕشی نیۆلیتیک]] بەرچاوە.<ref>{{cite book |last1=Hershkovitz |first1=Israel | author-link1=Israel Hershkovitz |last2=Gopher |first2=Avi |author-link2=Avi Gopher |date=30 September 2008 |chapter=Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/225258426 |title=The Neolithic Demographic Transition and its Consequences |location= |editor-last1=Bocquet-Appel | editor-first1=Jean-Pierre |editor-last2=Bar-Yosef |editor-first2=Ofer |editor-link2=Ofer Bar-Yosef | publisher=Springer Science+Business Media |page=465 |doi=10.1007/978-1-4020-8539-0_17 |isbn= 978-1-4020-8538-3|access-date=20 April 2025}}</ref> ===سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن=== ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «[[کەنعان|کەنعانی]]» و دواتر [[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]] لە دەقە دێرینەکانی [[ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن|ڕۆژھەڵاتی نزیک]] و [[میسری کۆن|میسری]]دا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک [[شارە-دەوڵەت]]ە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.<ref>{{Cite web |title=Canaanites |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |access-date=1 December 2023 |website=obo |language=en |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403082451/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0216.xml |url-status=live }}</ref><ref>{{Citation |last=Glassman |first=Ronald M. |title=The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy |date=2017 |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |work=The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States |pages=473–477 |editor-last=Glassman |editor-first=Ronald M. |access-date=1 December 2023 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en | doi=10.1007/978-3-319-51695-0_49 |isbn=978-3-319-51695-0 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429061941/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-51695-0_49 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> لە ماوەی [[سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]] (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان [[دەوڵەتی پاشکۆ]]کانی [[شانشینی نوێی میسر]]یان پێکھێنا.<ref>{{Cite journal |last1=Braunstein |first1=Susan L. |year=2011 |title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South) |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=364 |issue=364 |pages=1–36 |doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001 |s2cid=164054005}}</ref> لە ئەنجامی [[داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ]]، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.<ref>Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93</ref><ref>S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)</ref> وا بڕوا دەکرێت باپیرانی [[ئیسرائیلییەکان]] [[گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان]] بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.<ref name="Miller1986">{{Cite book |last1=Miller |first1=James Maxwell |url=https://archive.org/details/historyofancient00mill |title=A History of Ancient Israel and Judah | last2=Hayes |first2=John Haralson |publisher=Westminster John Knox Press |year=1986 | isbn=978-0-664-21262-9}}</ref>{{rp|78–79}} گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی [[تایبەتپەرستی|تایبەتپەرست]]—و دواتر [[یەکتاپەرستی|یەکتاپەرست]]—کە چەقی لەسەر [[یەھوە]] بوو.<ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=978-1-85075-657-6 |pages=28, 31}}</ref> ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی [[زمانی عیبری|عیبری]] قسەیان دەکرد، کە بە [[عیبریی ئینجیلی]] ناسراوە.<ref>Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}</ref> نزیکەی لە ھەمان کاتدا، [[فەلەستییەکان]] لە باشووری [[دەشتی کەناراوەکانی ئیسرائیل|دەشتی کەناراوەکان]] نیشتەجێ بوون.{{sfn|Killebrew|2005|p=230}}{{sfn|Shahin|2005|p=6}} [[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|[[ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام]]، نووسراوێکی بە [[ئەلفوبێی عیبریی دێرین|عیبریی دێرین]] کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە [[شانشینی یەھوودا|یەھوودا]]]] زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی [[کۆچی بەکۆمەڵ|کۆچی بەکۆمەڵ]] لە [[تەورات]] و [[پەیمانی کۆن]]دا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە [[مێژووییبوونی ئینجیل|ڕەگە مێژووییەکان]]یان ھەیە.<ref>{{harvnb|Faust|2015|p=476}}: "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."</ref><ref>{{harvnb|Redmount|2001|p=61}}: "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."</ref> مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی [[مێژووی ئیسرائیل و یەھوودای دێرین|شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا]] و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل]] ھەبووە یان نا،<ref name="lipschits">{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |language=en |chapter=The History of Israel in the Biblical Period |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |access-date=1 December 2018 |archive-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Kuhrtp438">{{cite book |last=Kuhrt |first=Amiele |url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 |title=The Ancient Near East |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-16762-8 |page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]}}</ref> مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری [[شانشینی ئیسرائیل (سامیرە)|شانشینی ئیسرائیل]] نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە<ref name="Finkelstein">{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|169–195}} و [[شانشینی یەھوودا]] نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.<ref name="Finkelstein, Israel, (2020)">Finkelstein, Israel, (2020). [https://books.google.com/books?id=wH3-DwAAQBAJ&pg=PA33 "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem"], in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."</ref><ref name="Pitcher">[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 |date=9 April 2023 }} Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە [[سامیرە (شاری دێرین)|سامیرە]] بوو؛<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146–147}}: Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.</ref><ref name=":04">{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 74; 78; 87–94 |oclc=880456140}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Finkelstein |first=Israel |date=1 November 2011 |title=Observations on the Layout of Iron Age Samaria |journal=Tel Aviv |volume=38 |issue=2 |pages=194–207 |doi=10.1179/033443511X13099584885303 |issn=0334-4355 |s2cid=128814117}}</ref> لەژێر دەسەڵاتی [[بنەماڵەی عۆمری|بنەماڵەی عۆمری]]دا، کۆنترۆڵی [[سامیرە]]، [[جەلیل]]، بەشی سەرەوەی [[دۆڵی ئوردن]]، [[دەشتی شارۆن|دەشتی شارۆن]] و بەشێکی زۆری [[ترانسئوردن (ناوچە)|ترانسئوردن]]ی دەکرد.<ref name=":04" /> شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ]]وە [[سامێرینا|داگیرکرا]].<ref name="Broshi 2001 174">{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174 |access-date=1 December 2018 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210203455/https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&pg=PAPA174 |url-status=live }}</ref> شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی [[شوێنکەوتووی داوود|داوودی]]دا و بە پایتەختیی [[قودس]]، دواتر بوو بە [[دەوڵەتی پاشکۆ]]ی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان [[ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ]]. مەزەندە دەکرێت [[مێژووی دانیشتووانناسیی ناوچەی فەلەستین|دانیشتووانی ناوچەکە]] لە دەوروبەری ٤٠٠،٠٠٠ کەس بووبێت لە [[سەردەمی ئاسنی دووەم]]دا.<ref name=":42">Broshi, M., & Finkelstein, I. (1992). [https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 "The Population of Palestine in Iron Age II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305224039/https://www.academia.edu/40790691/M_Broshi_and_I_Finkelstein_The_Population_of_Palestine_in_Iron_Age_II_BASOR_287_1992_pp_47_60 |date=5 March 2023 }}. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.</ref> لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای [[ڕاپەڕینەکانی یەھوودا دژی بابل|ڕاپەڕین لە یەھوودا]]، شا [[نەبووخەدنسەری دووەم]] [[گەمارۆدانی قودس (٥٨٧ پێش زایین)|قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد]] و ھەروەھا [[پەرستگای سولەیمان]]،<ref>{{harvnb|Finkelstein|Silberman|2002|p=307}}: "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."</ref><ref>{{Cite journal |last=Lipschits |first=Oded |date=1999 |title=The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule |journal=Tel Aviv |volume=26 |issue=2 |pages=155–190 |doi=10.1179/tav.1999.1999.2.155 |issn=0334-4355}}</ref> شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و [[بێسەروشوێنکردنی بابلی|زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە]].<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=P. |date=2017 |title=Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe |journal=The Catholic Biblical Quarterly |volume=79 |issue=4 |pages=696–697 |doi=10.1353/cbq.2017.0092 |s2cid=171830838}}</ref> === ٢.شانشینی ئیسرائیل و جودا === [[پەڕگە:شانشینی ئیسرائیل و جودا Kingod Of Isreal And Judah.jpg|وێنۆک|'''شانشینی ئیسرائیل و جودا لەنێوان ''(٥٨٦ - ١٠٠٠)پ.ز''''']] لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ.ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات # باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور # شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور ھەردوو شانشینەکە لە [[تەورات|تەوراتی پیرۆز]] و [[ئینجیل|ئینجیلی پیرۆز]] ئاماژەیانپێکراوە <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> ==== ململانێ و ئیمپڕتۆریەتیەکان ==== ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (~722 پێش زایین) [[بابل|بابلییەکان]] (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> زۆرێک لەجوەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8</ref> لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.<ref>https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire</ref> === ٣.دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانیەکان === لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی [[یۆنانی کۆن|یۆنانییەکان]] پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) [[ئەسکەندەری مەزن]] ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی [[مێزۆپۆتامیا]] و [[ئاناتۆلیا|ئەناتۆڵی رۆژاوا]] و [[کوردستان|کوردستانیش]]؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.<ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588? redirectedFrom=fulltext</ref> <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> [[پەڕگە:ڕەوتی ئەسکەندەری مەزن.png|570x570پیکسڵ]] دەسەڵتداری یۆنانیەکان بەردەوام بوو هەتا لەپڕێکدا ڕۆمانیەکا([[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بیزەنتینیەکان)]] دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (~٦٣ پێش زایین) <ref>https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire</ref> === ٤. پاش هاتنی ساڵی زایینی === لەساڵی (٧٠ زایینی)دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان هەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە هێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ هەندێک لە جووەکانیان کوشت و هەندێکیشیان لابران. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period</ref>[[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیل]] ==== پاش پەرەسەندنی ئیسلام ==== لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسنیەکان]] و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی|بێزەنتینیەکان]] (ڕۆمانیەکان) هێنا لەژێر فەرمانڕەوایی [[عومەر کوڕی خەتتاب|عومەری کوڕی خەتاب]] زۆرێک لە ناوچەکانی ئیسرئیل و [[کوردستان|کوردوستانیان]] دەستبەسەرداگرت<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=History of Palestine |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Palestine |وێبگە=Encyclopaedia Britannica}}</ref> و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی هەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.<ref>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&</ref> <ref>https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf</ref> <ref>https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext</ref> [[پەڕگە:The Crusader States in 1135.svg|وێنۆک|433x433پیکسڵ|'''نەخشەی دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگران لە ''ساڵی ١١٣٥ی زاینی''''']] === ٥. هاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی === لەسەڵانی (١٠٩٥ - ١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە درووستکرا بەناوی [[شەڕەکانی خاچھەڵگران|سووپای خاچهەڵگران]]<nowiki/>ی مەسیح <ref>https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states</ref> توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بەدەسەڵاتی عەرەب بهێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی هێزی خاچهەڵگرانی مەسیح بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زاینی [[ئورشەلیم|ئۆرشەلیم]]<nowiki/>یان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.</ref> بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem</ref> ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە '''[[باڵدوینی چوارەم]]''' بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو<ref>https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem</ref>. لە پاش ئەم ماوەیەدا هێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوەو کۆتاییان هێنا بە دەسەڵاتی مەسیحیەکان.<ref>https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/</ref> ==== پاش هاتن و ڕووخانی عوسمانیەکان ==== ساڵی ١٥١٧ی زاینی عوسمانیەکان ئیسرائیلیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.</ref> هەتا ساڵی ١٩١٧ لە [[جەنگی جیھانیی یەکەم|جەنگی جیهانی یەکەم]] ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن [[بەریتانیای مەزن|بەڕیتانیەکان]].<ref>https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917</ref> === ٦.دەسەڵاتی بەڕیتانیەکان === لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زاینی دا بەڕیتانیەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد<ref>https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after</ref>؛ لێرەوە ناکۆکیەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە هاوردەکان و ئیسرائیلیەکان بوو ئەمەش بوو<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab%E2%80%93Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British%E2%80%91led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which</ref> هۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیاریەوە ئەمە بەردەوام بوو هەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧. ==== پلانی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] ==== * لە ساڵی '''١٩٤٧''' نەتەوە یەکگرتوەکان نەخشەڕیگایەکی پێشنیارکرد کە بریتیبوو لە جیاکردنەوەی خاکی ئیسرائیل بۆ دوو بەش بەشێکی بۆ جووەکان و بەشێکی بۆ عەرەبە هاوردەکان<ref>https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War</ref> <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> <ref>https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf</ref> لە دەرەنجامدا: * ئیسرائیل قبووڵیکرد * عەرەبەکان قبووڵیاننەکرد دەوڵەتە عەرەبیەکانیش دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئیسرائیل سەرەنجام لە '''ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت''' و فراوانتربوو هەتاوەک و نزیکەیی هەموو ڕوبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە<ref>https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.</ref> . === لەدوای جەنگی ١٩٦٧ === ئەم جەنگە لەنێوان [[عەرەب]] و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری [[ئەمریکا]]، ئیسرائیل سەرکەوت <ref>https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.</ref> دەسکەوتەکانی ئیسرائیل <ref>https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war</ref> : گرتنەوەی [[بەرزایییەکانی جۆلان]] گرتنەوەی کۆنتڕۆل لە کەرتی رۆژئاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی گەزا کۆنتڕۆڵکردنەوەی [[نیمچە دوورگەی سینا]] <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.</ref> <ref>https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg</ref> هەموو ئەمانە [[جەنگی ١٩٦٧|لە ماوەی ٦رۆژدا]]. == ڕەگناسی == [[پەڕگە:Political map of Israel-Palestine.jpg|وێنۆک|نەخشەی [[ڕامیاری]] ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی [[میری]]ی [[فەلەستین]]]] ناوەکانی [[خاکی ئیسرائیل]] و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە [[شانشینی ئیسرائیل (پاشایەتیی یەکگرتوو)|شانشینی ئیسرائیل]]ی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی [[جووەکان|جوو]] بەکارھێنراون. [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی «ئیسرائیل»]] ([[عیبری]]: {{lang|he-Latn|Yīsrāʾēl}}؛ [[سەپتۆجینت]]، بە [[یۆنانیی کۆن]]: Ἰσραήλ، بە [[لاتینی]]: Israēl، «[[ئێل (خواوەند)|ئێل (خوا)]] بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا [[یەعقووب]] کە، بە بۆچوونی [[کتێبی پیرۆزی عیبری|پەرتووکی پیرۆزی عیبری]]، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ [[فریشتەی پەروەردگار]] [[زۆرانبازی]] کرد، ئەو ناوەی لێنرا.<ref>{{cite encyclopedia |author=Geoffrey W. Bromiley |url=https://books.google.com/books?id=yklDK6Vv0l4C&pg=PA907 |title=Israel |encyclopedia=[[International Standard Bible Encyclopedia]]: E–J |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1995 |page=907 |isbn=978-0-8028-3782-0 }}</ref> کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، [[کێلی مێرنێپتا]]ی [[میسری کۆن]]ە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).<ref>{{harvnb|Barton|Bowden|2004|p=126}}</ref> «کێلی مێرنێپتا... بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»<ref name="NollMerneptah">K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,"] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name="ThompsonMerneptah">[[تۆماس ل. تۆمپسۆن|Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,"] Brill, 2000 pp. 275–276</ref> [[ئیسرائیل (ناو)|ناوی کەسیی «ئیسرائیل»]] زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە [[ئیبلا]].<ref>{{Cite journal |last=Hasel |first=Michael G. |date=1 January 1994 |title=Israel in the Merneptah Stela |journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |volume=296 |issue=296 |pages=45–61 |doi=10.2307/1357179 |jstor=1357179 |s2cid=164052192}}<br /> {{Cite book |last=Bertman |first=Stephen |url=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317 |title=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia |date=14 July 2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-518364-1}}<br /> {{cite book |author1=Meindert Dijkstra |title=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009 |date=2010 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-18737-5 |editor1-last=Becking |editor1-first=Bob |page=47 |chapter=Origins of Israel between history and ideology |quote=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation. |editor2-last=Grabbe |editor2-first=Lester}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lemche |first1=Niels Peter |year=1998 |title=The Israelites in History and Tradition |publisher=Westminster John Knox Press |url={{Google books |JIoy7PagAOAC |page=PA35 |keywords=|text=|plainurl=yes}} |page=35|isbn=978-0-664-22727-2}}</ref> لە [[ژێرفەرمانی بەریتانیا بۆ سەر فەلەستین|ژێرفەرمانی بەریتانیا]] (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «[[فەلەستین]]» دەناسرا.<ref>{{cite magazine |url=https://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters |author=Noah Rayman |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |date=29 September 2014 |access-date=5 December 2015 |archive-date=18 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140257/http://time.com/3445003/mandatory-palestine/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Avalon Project : The Palestine Mandate |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/palmanda.asp |access-date=5 October 2025 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> لە کاتی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل|دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨]]، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» ({{langx|he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}، {{Audio|He-Medinat Israel.ogg|{{transliteration|engvar=gb|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA|he|mediˈnat jisʁaˈʔel}}؛ {{langx|ar|دَوْلَة إِسْرَائِیل}}، {{transliteration|engvar=gb|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}، {{IPA|ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl}})ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی [[ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی ئیسرائیل#ناو|پێشنیارکراو]] لەوانە «[[خاکی ئیسرائیل]]» ({{lang|he-Latn|Eretz Yisrael}})، «ئەبەر» (لە باپیری [[ئەبەر]])، «[[زایۆن]]»، و «[[یەھوودا]]»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.<ref>{{cite news |work=[[پەلەستاین پۆست|The Palestine Post]] |date=7 December 1947 |page=1 |title=Popular Opinion |url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1 |archive-date=15 August 2012}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.jstor.org/stable/jj.18254265 |title=Israel: The First Decade of Independence |date=1995 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-2260-1}}</ref> ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن [[دەیڤید بن گوریۆن]] پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.<ref>{{cite news |url=https://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |title=One Day that Shook the world |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html |archive-date=12 January 2012 |work=[[قودس پۆست|The Jerusalem Post]] |date=30 April 1998 |author=Elli Wohlgelernter }}</ref><ref>{{Cite web |last=Forman |first=Jacob |date=17 April 2023 |title=Jewish Word {{!}} Israel: What's in a Name? |url=https://momentmag.com/jewish-word-israel-whats-in-a-name/ |access-date=5 October 2025 |website=Moment Magazine |language=en-US}}</ref> لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «[[ئیسرائیلییەکان|ئیسرائیلی]]»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.<ref>{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |magazine=[[تایم (گۆڤار)|Time]] |date=31 May 1948 |title=On the Move |access-date=6 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html |archive-date=16 October 2007}}</ref> == جوگرافیا== [[پەڕگە:Israel_Topography.png|وێنۆک|چەپ|نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل]] سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری [[میسر]] (کە تێدەپەڕێت لە نێوان [[نیمچەدوورگەی سینا]] و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری [[ئوردن]] (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بە پێی فەرمانە نێونەتەوەییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری [[لوبنان]] کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری [[کەرتی غەززە]]ی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند. دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری [[ئاسیا]] لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و ھاوسنوورە لەگەڵ [[دەریای ناوین]]. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری [[پارێزگای سلێمانی]]یە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩.٧ ملیۆن کەسە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://hulul.el-jeel.com/200412/ |سەردێڕ=وەشانی ئەرشیڤکراو |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان. == حکوومەت و سیاسەت == === پایتەخت === [[پەڕگە:Jerusalem, old city, historical religious sights, القدس البلده القديمه 34.jpg|وێنۆک|[[ئورشەلیم]]، پایتەختی ئیسرائیل]] [[قودس|ئورشەلیم]] پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە <ref>https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/</ref> بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری [[تێل ئەڤیڤ]]ە کە شاریکە دەکەوێتە سەر [[دەریای ناوین| دەریای سپی ناوەڕاست]]؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی [[سەرژمێری|دانیشتووان]] و [[تەلارسازی|تەلارسازییەوە]]یەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک [[ئەمریکا]] و [[بەریتانیا]] و [[فەڕەنسا]] و ئەوانی تر لە [[قودس|ئورشەلیم]] ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە [[تێل ئەڤیڤ]]. [[پەڕگە:Israel - Tel Aviv Beach 001.JPG|وێنۆک|510x510پیکسڵ|شاری [[تێل ئەڤیڤ]]، گەورەترین شاری ئیسرائیل]] === بنەمای یاسا === [[پەڕگە:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|وێنۆک|چەپ|[[کنێسێت]]]] [[کنێسێت]] [[پەرلەمان|پەرلەمانی ئیسرائیلە]]،<ref>https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page</ref> بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی [[دەستوور]]ێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی [[دەیڤید بن گوریۆن]]، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا»دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.<ref>https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html</ref> بەڵام [[کنێسێت]]، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ [[دەستوور]] دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و [[مافی مرۆڤ]] لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاساییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.<ref>https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/</ref> === دامودەزگاکانی حوکمڕانی === [[پەڕگە:Menora-virun-der-Knesset--w.jpg|وێنۆک|چەپ|مێنۆرای حەوتی کە [[مووسا]] لە چادرەکە و پاشان لە [[پەرستگای سولەیمان]] لەبەردەم [[کنێسێت]]ی ئیسرائیلدا داینا]] ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسیەکانی [[ئەورووپای ناوەڕاست]]ە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجوومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»). ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و [[بەرزایییەکانی جۆلان|کەرتی جۆلان]] و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی [[کەناری ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن|کەرتی ڕۆژاوا]] نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە [[کنێسێت]] ھەیە، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی [[غەززە]] مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی [[دیموکراسی]] لە ناوچەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]دایە، بەڵام ئەم دیموکراسییە زیانی پێگەیشتووە، چونکە لەلایەن ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە ڕادەگەیەندرێت کە ئیسرائیل دەوڵەتێکی ڕەگەزپەرستە بەھۆی ئەنجامدانی تاوانی کۆمەڵکوژی دژی فەلەستینییەکان.<ref>https://www.aljazeera.net/news/</ref> == ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە == * {{ئاڵا|میسر}} * {{ئاڵا|ئوردن}} * {{ئاڵا|مۆریتانیا}} * {{ئاڵا|میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان}}<ref>https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394</ref> * {{ئاڵا|بەحرەین}}<ref>https://www.dw.com/ar/%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%82%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84/a-54901490</ref> * {{ئاڵا|سوودان}} * {{ئاڵا|مەغریب}}<ref>https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296</ref> == ئابووریی == === گەشتیاری === گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری ووڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئاینیی [[جوویەتی|جوو]] و [[ئیسلام]] و [[مەسیحییەت|مەسیحی]]، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لەساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ میلیۆن گەشتیاری ھەبووە. == دانیشتووان == بەپێی ئاماری ساڵی [[٢٠٢٣]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩.٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = Countries in the world (ranked by 2014 population)| ناونیشان = http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئایاری ٢٠١٥ | بڵاوکەرەوە = ماڵپەڕی Worldometers |زمان = ئینگلیسی}}</ref> و [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل|کوردی جوو]] نزیکەی ٣٥٠،٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت. == ئایین == {{bar box | title=ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)<ref>https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|[[جوولەکایەتی|جوویەتی]]|gray|٧٣٫٩}} {{bar percent|[[ئیسلام]]|green|٢١٫١}} {{bar percent|[[مەسیحییەت]] و ھی دیکە|blue|٥}}}} == کولتوور == [[پەڕگە:Bar_Mitzvah_a_Jewish_culture.jpg|وێنۆک|چەپ|کولتووری جووکان لە ئیسرائیل]] کولتووری ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە کولتووری و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی [[عەرەب]] لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک [[تەلارسازی]]، [[مۆسیقا]] و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا [[ڕۆژژمێری عیبری]] بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووکان بەپێی پشووەکانی جووکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا [[شەممە]]یە؛ یان شەممەی جووەکان.<ref>https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html</ref><ref>https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel</ref> === ئەدەبیات === ئەدەبیاتی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم [[شیعر]] و نووسراوەیە کە بە زمانی [[عیبری]] نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی [[سەدەی نۆزدەھەم]]ەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی ئەدەبیات بە زمانەکانی دیکە، وەک [[ئینگلیزی]] چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری [[ئورشەلیم]] دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی [[ڕۆمان]]ەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وایکردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە [[تەورات]].<ref>https://archive.today/2012.05.29-153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx</ref> لە ساڵی ١٩٦٦ [[شموئێل یووسف عەگنۆن|شموێل یووسف ئاگنۆن]] خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیاتی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو [[شاعیر]]ە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی [[نێونەتەوەیی (ڕوونکردنەوە)|نێونەتەوەیی]] بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید ئەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ [[وێژەی عەرەبی|ئەدەبیاتی عەرەبی]].<ref>https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab</ref> ===مۆسیقا و سەما=== [[پەڕگە:Israel_Philharmonic_Orchestra.jpg|وێنۆک|چەپ|ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتا بەڕێوەدەبرێت]] مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووکان.<ref>Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36</ref><ref> Ben-Sasson 1985، صفحة 1095</ref><ref>https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US</ref> === سینەما و شانۆ === ١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».<ref>https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582</ref> ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە [[ئەورووپای ڕۆژھەڵات]]، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تەلئەبیب دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.<ref>https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/</ref> [[پەڕگە:Haredi_Judaism.jpg|وێنۆک|چەپ|گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە [[ئورشەلیم]]]] === میدیا === ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]] و [[باکووری ئەفریقا]] ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی [[عەرەبی]] پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی [[دەوڵەتی فەلەستین|فەلەستین]]ەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تەلئەبیب سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.<ref>https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx</ref> === مۆزەخانەکان === [[پەڕگە:Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg|وێنۆک|چەپ|بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی [[دەریای مردوو]]ی تێدایە]] مۆزەخانەی ئیسرائیل لە [[ئورشەلیم]] یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی [[ھۆلۆکۆست]]، [[ئەرشیف]]ی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی [[جوولەکە|جوو]] لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی [[تەلئەبیب]] مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.<ref>https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393</ref><ref>https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html</ref><ref>http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp</ref> ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە کولتووری ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە [[ئورشەلیم]]ن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی [[عوسمانییەکان]] و مێژووی دیکەی [[ڕۆژھەڵاتی ناوین]]. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە [[ڕۆژاوای ئاسیا]] دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.<ref>https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/</ref><ref>https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979</ref> === چێشتخانە === [[پەڕگە:Food_in_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حوومووس و پەتاتەی سوورکراوە و زەڵاتەی ئیسرائیلی]] خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتاییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی [[شام]]، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و [[دەریای ناوین]]دا دەخورێن، وەک فەلافل، حوومووس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، [[پیتزا]]، [[ھەمبەرگر|ھەمبەرگەر]]، پەتاتەی سوورکراوە، [[برنج]] و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.<ref>https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119</ref><ref>https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html</ref><ref>Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11</ref> نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی [[یەکێتیی سۆڤیەت]]ی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووکاندا ناگونجێت، [[کەروێشک]] و نەعامە، گۆشتی [[بەراز]] لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی [[جوولەکایەتی|جوو]] و [[ئیسلام]]ەوە.<ref>https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233</ref><ref>https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html</ref> === وەرزش === [[پەڕگە:88750_sports_in_israel_PikiWiki_Israel.jpg|وێنۆک|چەپ|کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)]] زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان [[تۆپی پێ]] و [[تۆپی باسکە]]یە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی [[پریمەرلیگ]] دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی [[ئەورووپا]] دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە [[تێنس]]، [[تۆپی دەست]]، و [[بالە|تۆپی بالە]]، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، [[تۆپی پێی ئەمریکی]]، و [[کریکێت]]، لەگەڵ باسکردنی [[وەرزشی شەڕکردن]] و ھی دیکە. ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپیەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە [[عەرەب]]ە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.<ref>https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=</ref> لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا [[یووسی بنعیوون]] کە لە یانەکانی خوولی ئینگلیزی [[لیڤەرپوول]] و [[چێلسی]] یاری کردووە. و لە یانە بەناوبانگە وەرزشیە کانیان ماکابی تەلئەبیب و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشداریان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ئیسرائیل|ڕۆژھەڵاتی ناوین}} {{پۆلی کۆمنز|Israel}} [[پۆل:ئیسرائیل|*]] [[پۆل:شام]] [[پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:کۆمارەکان]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٤٨ لە ئیسرائیل]] [[پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی کە دانپێدانانیان پێنەدراوە یان دانپێدانانیان سنووردارە]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٨]] [[پۆل:نزیک وڵاتانی ڕۆژهەڵات]] [[پۆل:ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] [[پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست]] ngufjhlyok6vaxva8i4x3pksdvnwtok 0 3244 1589406 1589282 2026-06-10T04:52:42Z Aza 86 /* */ 1589406 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} '''ماتریالیزم''' یا '''ماددەباوەڕی''' شێوەیەک [[مۆنیزم|مۆنیزمی فەلسەفییە]] کە [[ماددە]] بە [[جەوھەر|جەوھەری بنەڕەتیی سروشت]] دەزانێ و، دەڵێ ھەموو شتەکان، تەنانەت [[زەین]] و [[ھۆش]]، بەرھەمی کاردانەوە ماددییەکان و شتە ماددییەکانن. ماتریالیزم زەین و ھۆش [[کشاندنەوە (فەلسەفە)|دەکشێنێتەوە]] بۆ سەر پرۆسەگەلی فیزیکی، وەکوو [[کاردانەوەی کیمیایی|کاردانەوە کیمیایییەکانی]] [[مێشک]] و [[کۆئەندامی دەمار|کۆئەندامی دەماری]] و، لەو باوەڕەدایە کە ئەگەر ماددە نەبێ، «وشیاری»ش نابێ. ماتریالیزم ڕێک دژی [[ئیدیالیزم|ئیدیالیزمە]]، کە بە گوێرەی، ھۆش جەوھەرە بنەڕەتییەکەیە، نەک ماددە. ماتریالیزم و [[فیزیکالیزم]] پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە. فیزیکالیزم لە زگی ماتریالیزمەوە دەرھاتووە و دەڵێ ھەرچی ھەیە لە کۆتاییدا فیزیکییە. «فیزیکی» یانی بابەتی سەر بە زانستە فیزیکییەکان؛ «فیزیکی» بەربڵاوترە لە «ماددی»، ماددەی ڕووت دەگرێتەوە و شتگەلی تریش، وەکوو [[وزە]] و [[ھێز (فیزیک)|ھێز]] و [[بۆشایی]] و [[کات]] و لەمانە. بۆیە، ھەندێ کەس بەکارھێنانی وشەی فیزیکالیزمیان بە لاوە پەسەندترە؛ ئەوانی تر، فیزیکالیزم و ماتریالیزم بە ھاومانا دادەنێن.<ref>[https://www.britannica.com/topic/materialism-philosophy Materialism] (www.britannica.com)</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ڕۆحباوەڕی]] * [[ماتریالیزمی دیالێکتیکی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|زانست}} {{کۆڵکە}} {{پۆلی کۆمنز|Materialism}} [[پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان]] [[پۆل:ماتریالیزم]] [[پۆل:ھەبوونناسی]] t1ih7dimcepncqyf8c14mb7y7tuupha 1589407 1589406 2026-06-10T04:53:05Z Aza 86 /* ئەمانەش ببینە */ 1589407 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٢٦}} '''ماتریالیزم''' یا '''ماددەباوەڕی''' شێوەیەک [[مۆنیزم|مۆنیزمی فەلسەفییە]] کە [[ماددە]] بە [[جەوھەر|جەوھەری بنەڕەتیی سروشت]] دەزانێ و، دەڵێ ھەموو شتەکان، تەنانەت [[زەین]] و [[ھۆش]]، بەرھەمی کاردانەوە ماددییەکان و شتە ماددییەکانن. ماتریالیزم زەین و ھۆش [[کشاندنەوە (فەلسەفە)|دەکشێنێتەوە]] بۆ سەر پرۆسەگەلی فیزیکی، وەکوو [[کاردانەوەی کیمیایی|کاردانەوە کیمیایییەکانی]] [[مێشک]] و [[کۆئەندامی دەمار|کۆئەندامی دەماری]] و، لەو باوەڕەدایە کە ئەگەر ماددە نەبێ، «وشیاری»ش نابێ. ماتریالیزم ڕێک دژی [[ئیدیالیزم|ئیدیالیزمە]]، کە بە گوێرەی، ھۆش جەوھەرە بنەڕەتییەکەیە، نەک ماددە. ماتریالیزم و [[فیزیکالیزم]] پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە. فیزیکالیزم لە زگی ماتریالیزمەوە دەرھاتووە و دەڵێ ھەرچی ھەیە لە کۆتاییدا فیزیکییە. «فیزیکی» یانی بابەتی سەر بە زانستە فیزیکییەکان؛ «فیزیکی» بەربڵاوترە لە «ماددی»، ماددەی ڕووت دەگرێتەوە و شتگەلی تریش، وەکوو [[وزە]] و [[ھێز (فیزیک)|ھێز]] و [[بۆشایی]] و [[کات]] و لەمانە. بۆیە، ھەندێ کەس بەکارھێنانی وشەی فیزیکالیزمیان بە لاوە پەسەندترە؛ ئەوانی تر، فیزیکالیزم و ماتریالیزم بە ھاومانا دادەنێن.<ref>[https://www.britannica.com/topic/materialism-philosophy Materialism] (www.britannica.com)</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[ڕۆحباوەڕی]] * [[ماتریالیزمی دیالێکتیکی]] * [[ماتریالیزمی مێژوویی]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|فەلسەفە|زانست}} {{کۆڵکە}} {{پۆلی کۆمنز|Materialism}} [[پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان]] [[پۆل:ماتریالیزم]] [[پۆل:ھەبوونناسی]] ozxm1v9r4hbh0jzu478ic9x0zyz8m0f 0 3251 1589423 1377748 2026-06-10T07:14:08Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ماتریالیزم]] 1589423 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ماتریالیزم]] l3lhsbie088a27pybcje3wtttxr3mqa 0 7733 1589414 1399239 2026-06-10T06:32:47Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589414 wikitext text/x-wiki {{ئاماژەی زیاتر}} {{خاوێنکردن}} [[پەڕگە:Iranian tar.jpg|120px|وێنۆک|تاری ئێرانی]] '''تار''' [[ئامێری ژێدار|ئامێریکی ژێداری]] [[ئێران]]یە،<ref name="britannica">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tar {{!}} musical instrument|ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/583250/tar|وێبگە=Encyclopedia Britannica|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|زمان=en}}</ref><ref name="Chamber"/> یەکێکی ترە لە خانەوادەی ئامێرە سیمدارەکان کە بە ڕیشەیەکی ئاسنین لێدەدرێت و جگە لە ئێران لەناوھەندێ لە وڵاتانی ئازەربایجان و [[ئەرمەنستان]]، [[تاجیکستان]] و [[گورجستان]]<ref name="britannica"/> ھەروەھا کوردستان بەکاردەھێنرێت بە تایەبت لە موزیکی فۆلکلۆردا.<ref name="Chamber">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Chamber Society: Music of Iran: Iranian Traditional Music Instruments|ناونیشان=http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php|وێبگە=www.iranchamber.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠٢١|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211224218/http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php|url-status=dead}}</ref> پێشتر تاری ئێرانی پێنج سیمی ھەبوو بەڵام غوڵام حسەین دەروێش یاخود دەروێش خان سیمی شەشەمی بۆ زیاد کرد کە تائێستاش بەکاردەھێنرێت. کاسەی تار زیاتر لە وردەو توێکڵی [[توو|داری تو]] دروست دەکرێت و تا دارەکی کۆنتربێت دەگی سیمەکان خۆشتر دەبێت. پەردەکانیش لە ڕێخۆلەی مەڕ دەستەکەشی لە داری گوێزە. شێوازی کاسەی تار لە دوو دڵی پێکەو نوساو دەچێت لە پشتەوەیش لە کەسێکی دانیشتوو دەچێت. ئەم ئامێرە دەنگێکی عارفانەو گۆشەگیری ھەیە و ھەستی تەنیایی لەگەڵ خۆی دێنێت. لە ژەنینی ئەم ئامێرەدا ئێرانییەکان بە پلەی یەکەم دێن. تار لە ڕۆژگاری ئەمڕۆکەدا لە ناو ئۆرێکستراش بەکار دێت تامو چێژێکی تایبەت خۆی. لە ڕووی ئامێرەوە تارو سێتار لەگەڵ یەک نزیکن بەڵام شێوازی ژەنینیان جیاوازە. تار بە لە سەروە بۆ خوار لێ دەدرێ بەڵام سێتار لەسەر لە خوارەوە بۆ سەر. شیکاری شێوازەکەی کاسەکەی لە دوبەش پێکدێت (گەورەو بچووک) بەشە بچووکەکەی پێی دەوترێ «نەقارە» پێست دەدەن بەسەریداجسرەکەشی لە سەرپێستی تارەکە دادەنرێ. دەستەی تار درێژەو نزیکەی٤٥ تا ٥٠سانتیمەتر دەبێت لە لێوارەکانی ڕووی پێشەوەی دوو ڕوکەشی ئێسقانییە بە دەوری دەستەکە چەندین پەردەیە. پەردەکان ژمارەیان ٢٨ پەردەیە و کۆتایی سەر دەستەکەیشی شوێنی کلیلەکان بۆ بەستن و کۆکی سیمەکان کە لە ھەر لایەکیان سێ کلیل ھەیە و ژمارەی سیمەکان شەش دانەیە و دوسیمی خوارەوەیان سپییە و یەک دەنگیان ھەیە دوسیمی تری ڕەنگ زەردەو یەک ھاودەنگن، سیمێکی تری سپی دەنگ ناسک (جواب) و دوایین سیمی زەردی کەدەنگی گڕە (قرار). نەصبی تار (کۆک) بەم شێوازە ئەگەر سیمە سپییە ھاودەنگەکان "دۆ" بێت سیمە زەردەکان "سۆڵ" و سیمە گڕەکان "دۆ" یان "ڕێ". == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tar (lute)|ئامێری تار}} {{ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی}} {{تووڵی دەروازە|مۆسیقا|ئازەربایجان|ئەرمەنستان|ئێران|تاجیکستان}} [[پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقا]] [[پۆل:داھێنانە ئێرانییەکان]] [[پۆل:ئامێرەکانی مۆسیقای کوردی]] awom1jeet1kww6mg301bn3p3gvtzp8k 0 8119 1589367 1568637 2026-06-09T20:21:33Z Hivja 64112 /* */ 1589367 wikitext text/x-wiki {{نیشانەی وتاری ھەڵبژێردراو}} {{Infobox country | conventional_long_name = کۆماری ھیندستان | common_name = ھیند | native_name = भारत गणराज्य | image_flag = Flag of India.svg | alt_flag = Horizontal tricolour flag bearing, from top to bottom, deep saffron, white, and green horizontal bands. In the centre of the white band is a navy-blue wheel with 24 spokes. | image_coat = Emblem of India.svg | symbol_width = 60px | alt_coat = Three lions facing left, right, and toward viewer, atop a frieze containing a galloping horse, a 24-spoke wheel, and an elephant. Underneath is a motto: "सत्यमेव जयते". | symbol_type = [[State Emblem of India|State emblem]] | other_symbol = "[[ڤاندێ ماتەرەم]]"{{ھن}}"کڕنووشت بۆ دەبەم، دایە"{{lower|0.2em|{{efn|"[…] ''Jana Gana Mana'' is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song ''Vande Mataram'', which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with ''Jana Gana Mana'' and shall have equal status with it."{{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.<!--end efn:-->}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<!--end lower:--><ref name="india.gov.in"/>}} | other_symbol_type = سروودی نیشتیمانی | national_motto = "ساتیامێڤ جایەتی" (ڕاستی سەردەکەوێت) | national_anthem = {{native phrase|bn|"[[جانا گانا مانا]]"|italics=off|paren=omit}}<ref name="india.gov.in">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=National Symbols &#124; National Portal of India |ناونیشان=https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170204121208/https://india.gov.in/india-glance/national-symbols |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=India.gov.in |وتەگێڕانەوە=The National Anthem of India Jana Gana Mana, composed originally in Bengali by Rabindranath Tagore, was adopted in its Hindi version by the Constituent Assembly as the National Anthem of India on 24 January 1950.}}</ref><ref name="tatsama">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |سەردێڕ=National anthem of India: a brief on 'Jana Gana Mana' |بڵاوکەرەوە=[[News18 India|News18]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190417194530/https://www.news18.com/news/india/national-anthem-of-india-a-brief-on-jana-gana-mana-498576.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩}}</ref>{{ھن}}"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"{{lower|0.2em|{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in"/>}}{{ھن}} <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[پەڕگە:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]}}</div> | national_languages = نییە<ref name="Times News Network">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Theres-no-national-language-in-India-Gujarat-High-Court/articleshow/5496231.cms |سەردێڕ=There's no national language in India: Gujarat High Court |دوایین=Khan |یەکەم=Saeed |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|newspaper=[[The Times of India]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140318040319/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Theres-no-national-language-in-India-Gujarat-High-Court/articleshow/5496231.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref><ref name="NoneNtl">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Learning-with-the-Times-India-doesnt-have-any-national-language/articleshow/5234047.cms |سەردێڕ=Learning with the Times: India doesn't have any 'national language' |newspaper=The Times of India |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010085454/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Learning-with-the-Times-India-doesnt-have-any-national-language/articleshow/5234047.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="Press Trust of India">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thehindu.com/news/national/hindi-not-a-national-language-court/article94695.ece |سەردێڕ=Hindi, not a national language: Court |دوایین=Press Trust of India |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|newspaper=[[The Hindu]] |شوێن=Ahmedabad |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140704084339/http://www.thehindu.com/news/national/hindi-not-a-national-language-court/article94695.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی تەممووزی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> | image_map = India (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = Image of a globe centred on India, with India highlighted. | map_caption = ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنتڕۆڵی ھیندستاندان بە ڕەنگی سەوزی تۆخن، ئەو ناوچانەی کە ھیندستان بە ھی خۆی دەزانێت بەڵام لەژێر کۆنتڕۆڵی ئەودا نین ئەوا بە ڕەنگی سەوزی کاڵ ڕەنگکراون. | capital = [[نیوودێلھی]] | coordinates = {{Coord|28|36|50|N|77|12|30|E|type:city_region:IN}} | largest_city = {{plainlist| * [[مومبای]] (وەک شار) * [[دەلھی|دێلھی]] (وەک گەورەشار) }} | official_languages = {{hlist |[[زمانی ھیندی|ھیندی]]|[[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]{{efn|According to [[Part XVII of the Constitution of India]], [[Standard Hindi|Hindi]] in the [[Devanagari]] script is the [[official language]] of the Union, along with [[Indian English|English]] as an additional official language.{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}}{{sfn|National Informatics Centre|2005}}<ref name="india.gov.in2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Profile &#124; National Portal of India |ناونیشان=https://india.gov.in/india-glance/profile |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130830064815/http://india.gov.in/india-glance/profile |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=India.gov.in}}</ref> [[States and union territories of India|States and union territories]] can have a different official language of their own other than Hindi or English.}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 of the Constitution of India |ناونیشان=http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MzU%3d |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108170457/http://www.rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MzU= |ڕێکەوتی [[ئەرشیڤ]]= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=[[National Informatics Centre]] |زمان=hi}}</ref>}} | regional_languages = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title = [[Languages with official status in India#State level|State level]] and [[Eighth Schedule to the Constitution of India|{{nowrap|Eighth Schedule}}]]<ref name="langoff">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013) |ناونیشان=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تەممووزی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India}}</ref> |{{hlist | [[زمانی ئاسامی|ئاسامی]] | [[زمانی بەنگلا|بەنگالی]] | [[زمانی بۆدۆ|بۆدۆ]] | [[زمانی دۆگری|دۆگری]] | [[زمانی گوجەراتی|گوجەراتی]] | [[زمانی ھیندی|ھیندی]] | [[زمانی کانادا|کانادا]] | [[زمانی کەشمیری|کەشمیری]] | [[کۆکبۆرۆک]] | [[زمانی کۆنکانی|کۆنکانی]] | [[زمانی مایسیلی|مایسیلی]] | [[مالەیالم]] | [[زمانی مانیپوری|مانیپوری]] | [[زمانی ماراسی|ماراسی]] | [[زمانی میزۆ|میزۆ]] | [[زمانی نیپاڵی|نیپاڵی]] | [[زمانی ئۆدیا|ئۆدیا]] | [[زمانی پەنجابی|پەنجابی]] | [[زمانی سانسکریت|سانسکریت]] | [[زمانی سانتالی|سانتالی]] | [[زمانی سیندی|سیندی]] | [[زمانی تامیلی|تامیل]] | [[زمانی تێلووگوو|تێلووگوو]] | [[زمانی ئوردوو|ئوردوو]] }} }} | languages_type = ژمارەی زمانەکانی ھیندستان | languages = [[پێڕستی زمانەکانی ھیندستان|٤٤٧ زمان]]{{efn|Different sources give widely differing figures, primarily based on how the terms "language" and "dialect" are defined and grouped. Ethnologue, produced by the Christian evangelist organisation SIL International, lists 461 tongues for India (out of 6,912 worldwide), 447 of which are living, while 14 are extinct.<ref name="Ethnologue">{{بیرخستنەوەی وێب|ساڵ=٢٠١٤|editor-last=Lewis, M. Paul |editor2-last=Simons, Gary F. |editor3-last=Fennig, Charles D. |سەردێڕ=Ethnologue: Languages of the World (Seventeenth edition): India |ناونیشان=http://www.ethnologue.com/country/IN |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=SIL International |شوێن=Dallas, Texas |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141219040403/http://www.ethnologue.com/country/IN}}</ref><ref name="Ethnologue2">[http://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area Ethnologue : Languages of the World (Seventeenth edition) : Statistical Summaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217151950/http://archive.ethnologue.com/15/ethno_docs/distribution.asp?by=area|date=17 December 2014}}. Retrieved 17 December 2014.</ref>}} | demonym = [[خەڵکی ھیند|ھیندی]] | membership = {{cslist|[[نەتەوە یەکگرتووەکان]]|[[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]]|[[بریکس]]|[[ڕێکخراوەی ھاوکارییەکانی ناوچەییی باشووری ئەفریقا]]|[[ڕێکخراوەی ھاوکاریی شانگھای]]|[[گرووپی ٤]]|[[گرووپی پێنج]]|[[گرووپی ٨+٥]]|[[گرووپی ٢٠]]|[[گەلانی کۆمۆنوێلت]]}} | government_type = [[فێدراڵیزم|فیدرالیزم]]، [[سیستمی پەرلەمانی|پەرلەمانی]]، [[دەستووری وڵات]] | leader_title1 = [[سەرۆککۆماری ھیندستان|سەرۆک کۆمار]] | leader_name1 = [[دراوپادی مورمو]] | leader_title2 = [[جێگری سەرۆککۆماری ھیندستان|جێگری سەرۆککۆمار]] | leader_name2 = [[جاگدیب دانخکار]] | leader_title3 = [[سەرۆک وەزیرانی ھیندستان|سەرۆک وەزیران]] | leader_name3 = <span><span>[[نارێندرا مۆدی]]</span></span> | leader_title4 = | leader_name4 = | leader_title5 = | leader_name5 = | leader_title6 = | leader_name6 = | legislature = پەرلەمان | upper_house = ڕاجییە سەبھا | lower_house = لۆک سەبھا | sovereignty_type = [[بزووتنەوەی سەربەخۆییی ھیندستان|سەربەخۆیی]] لە [[شانشینی یەکگرتوو]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[شانشینی ھیندستان|شانشین]] | established_date1 = ١٥ی ئابی ١٩٤٧ | established_event2 = [[کۆمار]] | established_date2 = ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠ | area_km2 = 3,287,263<ref name="india.gov.in"/> | area_footnote = {{efn|"The country's exact size is subject to debate because some borders are disputed. The Indian government lists the total area as {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} and the total land area as {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}}; the United Nations lists the total area as {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} and total land area as {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}}."{{harv|Library of Congress|2004}}.}} | area_rank = ٧ەمین | area_sq_mi = ١٬٢٦٩٬٣٤٦ | percent_water = ٩٫٦ | population_estimate = | population_census = ١٬٢١٠٬٨٥٤٬٩٧٧<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Population Enumeration Data (Final Population) |ناونیشان=http://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160522213913/http://www.censusindia.gov.in/2011census/population_enumeration.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=2011 Census Data |بڵاوکەرەوە=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=A – 2 Decadal Variation in Population Since 1901 |ناونیشان=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160430213141/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A-2_Data_Tables/00%20A%202-India.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|وێبگە=2011 Census Data |بڵاوکەرەوە=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India}}</ref> | population_estimate_year = {{UN Population|Year}} | population_estimate_rank = 2nd | population_census_year = ٢٠١١ | population_census_rank = 2nd | population_density_rank = 19th | GDP_PPP = {{decrease}} {{nowrap|$٨٫٦٨٣ تریلیۆن دۆلار}}<ref name="imf2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=World Economic Outlook Database, October 2020 |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,&sy=1980&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=IMF.org |بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201015050429/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=534,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,&sy=1980&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = ٢٠٢٠ | GDP_PPP_rank = 3rd | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $٦٬٢٨٣<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ١١٨ەمین | GDP_nominal = {{decrease}} {{nowrap|$٢٫٥٩ تریلیۆن دۆلار}}<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ٢٠٢٠ | GDP_nominal_rank = ٦ەمین | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $١٬٨٧٦<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ١٣٩ەمین | Gini = ٣٣٫٩<!--number only--> | Gini_year = ٢٠١٣ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref =<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Income Gini coefficient |ناونیشان=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=[[United Nations Development Programme]] |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | Gini_rank = ٧٩ەمین | HDI = ٠٫٦٤٥ <!--number only--> | HDI_year = ٢٠١٩ <!--Please use the year to which the HDI [[Human Development Index]] data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Human Development Report 2020 |ناونیشان=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=[[United Nations Development Programme]] |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf}}</ref> | HDI_rank = {{ordinal|131}} | currency = [[ڕووپیەی ھیندی]] (₹) | currency_code = INR | time_zone = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset = +٠٥:٣٠ | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|dd|day}}-{{abbr|mm|month}}-{{abbr|yyyy|year}}}}{{efn|See [[Date and time notation in India]].}} }} | electricity = 230 V–50 Hz | drives_on = [[Left- and right-hand traffic|چەپ]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=List of all left- & right-driving countries around the world |ناونیشان=https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=worldstandards.eu |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210121171256/https://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/}}</ref> | calling_code = [[Telephone numbers in India|+91]] | cctld = [[.in]] ([[.in#Internationalized domain names and country codes|others]]) | englishmotto="Truth Alone Triumphs"{{lower|0.2em|{{sfn|National Informatics Centre|2005}}}} | religion_year = ٢٠١١ | religion = {{ubl | 79.8% [[Hinduism in India|Hinduism]] | 14.2% [[Islam in India|Islam]] | 2.3% [[Christianity in India|Christianity]] | 1.7% [[Sikhism in India|Sikhism]] | 0.7% [[History of Buddhism in India|Buddhism]] | 0.4% [[Jainism in India|Jainism]] | 0.23% [[Irreligion in India|Unaffiliated]] | 0.65% others<ref name="Census2011religion"/> }} ''See [[Religion in India]]'' | official_website = <!-- do not add www.gov.in – The article is about the country, not the government – from Template:Infobox country, "do not use government website (e.g. usa.gov) for countries (e.g. United States) --> | today = }} '''ھیندستان''' یان '''کۆماری ھیند''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: India؛ بە [[زمانی ھیندی|ھیندی]]: भारत)<ref>–{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Essential Desk Reference |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&pg=PA76 |پەڕە=٧٦|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٢٨٧٣-٤}} "Official name: Republic of India."; –{{بیرخستنەوە|نووسەر=John Da Graça|سەردێڕ=Heads of State and Government|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=M0YfDgAAQBAJ&pg=PA421|پەڕە=٤٢١|ساڵ=٢٠١٧|شوێن=London|بڵاوکەرەوە=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣٤٩-٦٥٧٧١-١}} "Official name: Republic of India; Bharat Ganarajya (Hindi)"; –{{بیرخستنەوە|نووسەر=Graham Rhind|سەردێڕ=Global Sourcebook of Address Data Management: A Guide to Address Formats and Data in 194 Countries|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iGdQDwAAQBAJ&pg=PA302|پەڕە=٣٠٢|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣٥١-٩٣٣٢٦-١}} "Official name: Republic of India; Bharat."; –{{بیرخستنەوە|دوایین=Bradnock|یەکەم=Robert W.|سەردێڕ=The Routledge Atlas of South Asian Affairs|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zzjbCgAAQBAJ&pg=PA108|پەڕە=١٠٨|ساڵ=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٠٥١١-٥}} "Official name: English: Republic of India; Hindi:Bharat Ganarajya"; –{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Penguin Compact Atlas of the World|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pLw-ReHIgvQC&pg=PA140|پەڕە=١٤٠|ساڵ=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Penguin Group|Penguin]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٦٦-٩٨٥٩-١}} "Official name: Republic of India"; –{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA515|پەڕەکان=٥١٥–٥١٦|ساڵ=١٩٩٧|edition=3rd|بڵاوکەرەوە=[[Merriam-Webster]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٧٧٧٩-٥٤٦-٩}} "Officially, Republic of India"; –{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Complete Atlas of the World, 3rd Edition: The Definitive View of the Earth|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=O5moCwAAQBAJ&pg=PA54-IA10|پەڕە=٥٤|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[DK Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٦٥٤-٥٥٢٨-٤}} "Official name: Republic of India"; –{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations 2013|ڕێکەوت=١٠ی ئایاری ٢٠١٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CQWhAQAAQBAJ&pg=PA726|پەڕە=٧٢٦|بڵاوکەرەوە=[[CQ Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٥٢٢-٩٩٣٧-٢}} "India (Republic of India; Bharat Ganarajya)"</ref> وڵاتێکە لە [[باشووری ئاسیا]]، دووەم پڕدانیشتووانترین وڵاتی جیھانە. حەوتەمین گەورەوڵاتی جیھانە لەڕووی ڕووبەرەوە و گەورەترین وڵاتی دیموکراسییە لە جیھان لەڕووی دانیشتووانەوە. لە باشوورەوە بە [[ئۆقیانووسی ھیند|زەریای ھیندی]] لکاوە، ھەروەھا لە باشووری ڕۆژاوا بە [[دەریای عەرەب]]ییە. ھیندستان لە ڕۆژاواوە ھاوسنوورە لەگەڵ [[پاکستان]]،{{efn|The [[Government of India]] also regards [[Afghanistan]] as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |ناونیشان=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150317182910/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨}}}} ھەروەھا ھەریەکە لە [[چین]]، [[نیپال]] و [[بووتان]] دەکەونە باکوور؛ [[بەنگلادێش]] و [[میانمار]]یش دەکەونە ڕۆژھەڵات، ھەروەھا ھیند لە زەریای ھیندییەوە دراوسێی [[سریلانکا]] و [[ماڵدیڤ]]ە. لەپاڵ ئەوانەش سنووری ئاویی ھاوبەشی لەگەڵ [[تایلەند]] و [[ئیندۆنیزیا|ئیندەنووسیا]] ھەیە. مرۆڤ نزیکەی ٥٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە [[ئەفریقا]]وە ھاتە [[نیمچەکیشوەری ھیندی]].<ref name="Combined-1">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson|یەکەم=Tim|سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1|پەڕە=١|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Oxford University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}; (b) {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Michael D. Petraglia |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 |سەردێڕ=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics |دوایین٢=Bridget Allchin |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Springer Science + Business Media]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٠-٥٥٦٢-١|پەڕە=٦|بەستەری نووسەر٢=Bridget Allchin}}; (c) {{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher|یەکەم=Michael H.|سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23|پەڕە=٢٣|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢}}</ref> مانەوەیان لەم ناوچەیە لە فۆرم و گرووپی جیاواز وای کرد ناوچەکە جیاواز دەرکەوێت، بەجۆرێک لەدوای ئەفریقا دووەم ناوچەیە کە زۆرترین ژمارەی جیاوازی جینی مرۆڤی لێ بێت.<ref name="Dyson2018-28a">{{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28 |پەڕە=٢٨|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201210053055/https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA28}}</ref> نزیکەی ٩٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، ژیان لە نیمچەکیشوەری ھیندی جێگیریی وەرگرت، لەم نێوانەدا دەرکەوتنی شارستانیی دۆڵی ئیندوس لە میلینیۆمی پێش زایینن ھەبوو.<ref name="Combined-2">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 |پەڕەکان=٤–٥|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher|یەکەم=Michael H.|سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23|پەڕە=٣٣|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢}}</ref> لە ١٢٠٠ ساڵ بەر لە زایین، زمانی [[زمانی سانسکریت|سانسکریت]] بنچینەیەکی سەرەتایی دروست بوو، و دواتر لە باکووری ڕۆژاوای ھیندستان بڵاوبوویەوە.<ref name="Combined-33">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA14 |پەڕەکان=١٤–١٥|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین=Robb|یەکەم=Peter|سەردێڕ=A History of India|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46|پەڕە=٤٦|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٤٥٤٩-٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA46 |date=شوباتی ٢٠٢٣}}; (c) {{بیرخستنەوە|دوایین=Ludden|یەکەم=David|سەردێڕ=India and South Asia: A Short History|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA19|پەڕە=١٩|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Oneworld Publications]]|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-١٠٨-٦}}</ref> لە لایەکی دیکەوە زمانی ڕیجڤدا دەرکەوت کە بەکاردەھات بۆ تۆمارکردن و وێنەکردن لە ئایینی [[ھیندوویزم|ھیندووئیزم]] لە ھیندستان.<ref name="Combined-33"/> لە باکوور و ڕۆژاوای ھیند، [[زمانە دراڤیدییەکان]] چیتر نەمان.<ref name="Combined-4">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 |پەڕە=٢٥|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}; (b){{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson|یەکەم=Tim|سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16|پەڕە=١٦|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}</ref> لە ٤٠٠ ساڵ بەر لە زایین، سیستمی چینایەتی و پۆلێنکردن لە ئایینی ھیندووئیزم دەرکەوت،<ref name="Dyson2018-16a">{{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 |پەڕە=١٦|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}</ref> ھاوکات ھەریەکە لە ئایینەکانی [[بودیزم|بوودیزم]] و [[جاینیزم]] دەرکەوتن، کە ئەوان فەرمانە کۆمەڵایەتییەکانیان بەبێ گەڕانەوە بۆ پۆلین و بنەچەی کەسەکان دەسەپاند.<ref name="Fisher2018-59">{{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher |یەکەم=Michael H. |سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 |پەڕە=٥٩|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210323150035/https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59}}</ref> [[ئیمپراتۆریەتیی ماوریا]] و [[ئیمپراتۆریەتیی گوپتا]] لەیەکەمین دەسەڵاتدارە سیاسییەکانی ناوچەکە بوون،<ref name="Combined-5">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 |پەڕەکان=١٦–١٧|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}; (b){{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher|یەکەم=Michael H.|سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA67|پەڕە=٦٧|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢}}; (c){{بیرخستنەوە|دوایین=Robb|یەکەم=Peter|سەردێڕ=A History of India|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56|پەڕەکان=٥٦–٥٧|ساڵ=٢٠١١|بڵاوکەرەوە=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٤٥٤٩-٢}}{{بەستەری مردوو|url=https://books.google.com/books?id=GQ-2VH1LO_EC&pg=PA56 |date=شوباتی ٢٠٢٣}}; (d) {{بیرخستنەوە|دوایین=Ludden|یەکەم=David|سەردێڕ=India and South Asia: A Short History|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA29|پەڕەکان=٢٩–٣٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Oneworld Publications]]|ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-١٠٨-٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201027195506/https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16}}</ref> دواتر سەردەمی دەسەڵاتیان بە داھێنانەکانیانەوە کۆتایی ھات،<ref name="Combined-6">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Ludden |یەکەم=David |سەردێڕ=India and South Asia: A Short History |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA28 |پەڕەکان=٢٨–٢٩|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Oneworld Publications]] |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-١٠٨-٦}}; (b) {{بیرخستنەوە|نووسەر=Glenn Van Brummelen|سەردێڕ=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|پەڕەکان=٤٦–٤٨|ساڵ=٢٠١٤|editor=Thomas F. Glick|chapter=Arithmetic|chapter-url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٣٥-٤٥٩٣٢-١|editor2=Steven Livesey|editor3=Faith Wallis|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210226130359/https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA46}}</ref> لەپاڵ ئەوەش شکۆ و بوونی ژنیان نەھێشت لە کایەی [[سیاسەت]]،<ref name="Combined-7">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA20 |پەڕە=٢٠|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨}}; (b) {{harvnb|Stein|2010|p=90}}; (c){{بیرخستنەوە|دوایین=Ramusack|یەکەم=Barbara N.|سەردێڕ=Women in Asia: Restoring Women to History|پەڕەکان=٢٧–٢٩|ساڵ=١٩٩٩|editor=Barbara N. Ramusack, Sharon L. Sievers|chapter=Women in South Asia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27|بڵاوکەرەوە=[[Indiana University Press]]|ژپنک=٠-٢٥٣-٢١٢٦٧-٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201126191250/https://books.google.com/books?id=CNi9Jc22OHsC&pg=PA27}}</ref> ھەروەھا سیستەمی پۆلێنکردن و چینایەتی ھیندووئیزم بەڕێکخراوییەوە خستە ناو بیرووباوەڕەکانی بەڕێوەبردن.{{efn|" A Chinese pilgrim also recorded evidence of the caste system as he could observe it. According to this evidence the treatment meted out to untouchables such as the Chandalas was very similar to that which they experienced in later periods. This would contradict assertions that this rigid form of the caste system emerged in India only as a reaction to the Islamic conquest.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p = 93}}}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=٩٣}} لە باشووری ھیند، شا و فەرمانڕەواکانی ناوەڕاستی ھیند ھەستان بە ھاوردەکردنی کەلتووری دین و زمانی [[زمانە دراڤیدییەکان|دراڤیدییەکان]] بۆ شانشینەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیندستان.<ref name="AsherAsher2006-17">{{بیرخستنەوە|دوایین=Asher |یەکەم=Catherine B. |سەردێڕ=India Before Europe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17 |پەڕە=١٧|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |دوایین٢=Talbot |یەکەم٢=Cynthia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200830220209/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA17}}</ref> لە [[سەدەکانی ناوین]]، ھەریەکە لە ئایینەکانی [[مەسیحی]]، [[ئیسلام]] و [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتی]] گەیشتنە باشوور و ڕۆژاوای ھیندستان.<ref name="Combined-8">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Ludden |یەکەم=David |سەردێڕ=India and South Asia: A Short History |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA54 |پەڕە=٥٤|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Oneworld Publications]] |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-١٠٨-٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143254/https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA54}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین١=Asher|یەکەم١=Catherine B.|سەردێڕ=India Before Europe|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78|پەڕەکان=٧٨–٧٩|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|دوایین٢=Talbot|یەکەم٢=Cynthia|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143232/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78}}; (c) {{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher|یەکەم=Michael H.|سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76|پەڕە=٧٦|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201101081605/https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA54}}</ref> دواتر سوپای موسڵمانەکان لە [[ئاسیای ناوەندی|ناوەڕاستی ئاسیاوە]] بەرەو باکووری ھیندستان بەپچڕ پچڕ ھەنگاویان نا،<ref name="Combined-9">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Ludden |یەکەم=David |سەردێڕ=India and South Asia: A Short History |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA68 |پەڕەکان=٦٨–٧٠|ساڵ=٢٠١٣|بڵاوکەرەوە=[[Oneworld Publications]] |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-١٠٨-٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143255/https://books.google.com/books?id=EbFHAQAAQBAJ&pg=PA68}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین١=Asher|یەکەم١=Catherine B.|سەردێڕ=India Before Europe|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19|پەڕەکان=١٩, ٢٤|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|دوایین٢=Talbot|یەکەم٢=Cynthia}}</ref> لە ئەنجامدا [[شانشینی دەلھی]] دامەزرا، بەمەش باکووری ھیندستان بوو بە بەشێک لە شارستانییەتی ئیسلامی لە [[سەردەمی زێڕینی ئیسلام]].<ref name="Combined-10">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ڕێکەوت=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=0UVvDwAAQBAJ&pg=PA48 |پەڕە=٤٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٥٦٤٣٠-٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143352/https://books.google.com/books?id=0UVvDwAAQBAJ&pg=PA48}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین١=Asher|یەکەم١=Catherine B.|سەردێڕ=India Before Europe|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53|پەڕە=٥٢|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|دوایین٢=Talbot|یەکەم٢=Cynthia|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143319/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53}}</ref> لە سەدەی پازدەیەم، ئیمپراتۆرییەتی ڤیجایاناگارا لە باشووری ھیندستان دامەزرا کە ڕێبەرایەتی لە کولتووری ھیندوو دەکرد.<ref name="AsherAsher2006-74">{{بیرخستنەوە|دوایین=Asher |یەکەم=Catherine B. |سەردێڕ=India Before Europe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74 |پەڕە=٧٤|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Talbot |یەکەم٢=Cynthia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210213122028/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA74}}"</ref> لە ناوچەی [[پەنجاب، ھیند|پەنجابیش]]، ئەوا [[سیکیزم|سیکییەکان]] سەریان ھەڵدا.<ref name="AsherAsher2006-267">{{بیرخستنەوە|دوایین=Asher |یەکەم=Catherine B. |سەردێڕ=India Before Europe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267 |پەڕە=٢٦٧|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Talbot |یەکەم٢=Cynthia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210225052347/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA267}}</ref> لە ساڵی ١٥٢٦، دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل]] ھات و دوو سەدەی ئاشتی بۆ وڵاتەکە ھێنا،<ref name="AsherAsher2006-152">{{بیرخستنەوە|دوایین=Asher |یەکەم=Catherine B. |سەردێڕ=India Before Europe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 |پەڕە=١٥٢|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Talbot |یەکەم٢=Cynthia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210322082244/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152}}</ref> لەدوای خۆشییەوە کۆمەڵێک تەلار و کۆشکی گرانبەھای جێھێشت.{{efn|"Shah Jahan eventually sent her body 800&nbsp;km (500 mi) to Agra for burial in the Rauza-i Munauwara ("Illuminated Tomb") – a personal tribute and a stone manifestation of his imperial power. This tomb has been celebrated globally as the Taj Mahal."<ref name="Fisher2018-106"/>}}<ref name="Fisher2018-106">{{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher |یەکەم=Michael H. |سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 |پەڕە=١٠٦|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200926214444/https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106}}</ref> دوا بەدوای ئەوەش، دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی لە ھیندستان پەرەی سەند لەڕێی ھاتنە پێشەوەی دەسەڵاتی کۆمپانی بەریتانی لە ھیند، بەمەش ھیندستان بووە وڵاتێکی [[ئابووری]] کۆلۆنی بەڵام بە لەدەستدانی [[سەروەری]]یەکەی.<ref name="Combined-11">(a) {{بیرخستنەوە|دوایین=Asher |یەکەم=Catherine B. |سەردێڕ=India Before Europe |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 |پەڕە=٢٨٩|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٠٩٠٤-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Talbot |یەکەم٢=Cynthia |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143335/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher|یەکەم=Michael H.|سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120|پەڕە=١٢٠|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]]|ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143233/https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120}}</ref> دواتر شێوازی دەسەڵاتەکە بوو بە دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا ناسراو بە بریتش ڕاج، ئەمەش لە ساڵی ١٨٥٨ دەستی پێکرد. بەڵێنی ئینگلیزەکان بۆ پێدانی ماف بە ھیندییەکان بەھێواشی جێبەجێ دەکرا،<ref name="Combined-12">{{بیرخستنەوە|دوایین=Taylor |یەکەم=Miles |سەردێڕ=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires |پەڕەکان=٣٨–٣٩|ساڵ=٢٠١٦|editor-last=Aldrish, Robert |chapter=The British royal family and the colonial empire from the Georgians to Prince George |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39 |بڵاوکەرەوە=[[Manchester University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٢٦١-٠٠٨٨-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |editor2-last=McCreery, Cindy |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210525083413/https://books.google.com/books?id=iR3GDQAAQBAJ&pg=PA39}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین=Peers|یەکەم=Douglas M.|سەردێڕ=India Under Colonial Rule: 1700–1885|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76|پەڕە=٧٦|ساڵ=٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170331025906/https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ&pg=PA76|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]]|ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٨٨٢٨٦-٢|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئازاری ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەپاڵ ئەوەش گۆڕانکاری دروست بوو لەڕووی پیشەسازی و شێوازی ژیان، خوێندن و خزمەتگوزارییەکان.<ref name="EmbreeHay1988">{{بیرخستنەوە|دوایین=Embree |یەکەم=Ainslie Thomas |سەردێڕ=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan |پەڕە=٨٥|ساڵ=١٩٨٨|chapter=Nationalism Takes Root: The Moderates |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85 |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٦٤١٤-٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Hay |یەکەم٢=Stephen N. |دوایین٣=Bary |یەکەم٣=William Theodore De |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201219151603/https://books.google.com/books?id=XoMRuiSpBp4C&pg=PA85}}</ref> لەو دەمەدا، بیر و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و سەربەخۆیی لەنێو ھیندییەکان دروست بوو، لە ئەنجامی دروستکردنی ناڕەزایی ھێمن و ئاشتیانە تێبینی ئەوە کرا بەرە بەرە دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانی لە وڵاتەکە لاواز بوو.<ref name="Marshall2001-179-181">{{بیرخستنەوە|دوایین=Marshall |یەکەم=P. J. |سەردێڕ=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |ناونیشان={{Google books|S2EXN8JTwAEC|پەڕە=PA١٧٩|plainurl=yes}} |پەڕەکان=١٧٩–١٨١|ساڵ=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٠٠٢٥٤-٧}}</ref> لە ساڵی ١٩٤٧، ئینگلیز ھیندستانی دابەشی دوو وڵاتی سەربەخۆ کرد، بەشێکی زۆرە ھیندوو خستەوە سەر ھیندستان، بەشەکەی دیکەش کە زۆرینەی موسڵمان بوون کردی بە وڵاتێکی نوێ لە ژێر ناوی [[پاکستان]]، لە ئەنجامی ئەم ڕاگواستنە نەزانراوە ئەوا خەڵکێکی زۆر ژیانیان لەدەست دا.<ref name="Copland2001-71-72-78">{{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}}</ref><ref name="MetcalfMetcalf2006-222">{{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}</ref> ھیند لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠ بووەتە وڵاتێکی کۆماری سێکولار، بە سیستمی پەرلەمانیی دیموکراسی بەڕێوەدەچێت. وڵاتێکی [[پلووراڵیزم (فەلسەفەی سیاسی)|ھەمەچەشنی سیاسییە]]، ھەمەجۆر لە زمان و پێکھاتە نەتەوەیییە جیاوازەکان. ژمارەی دانیشتووانی ھیند لە ٣٦١ ملیۆن کەس لە ساڵی ١٩٥٠ گەشەی کرد بۆ ١٫٢١١ ملیار کەس لە ساڵی ٢٠١١.<ref name="Dyson2018-219">{{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219 |پەڕەکان=٢١٩, ٢٦٢|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210322015821/https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA219}}</ref> لە ھەمان کاتدا، داھاتی تاک لە ساڵێک لە ٦٤ دۆلاری ئەمریکی بەرزبوویەوە بۆ ١٬٤٩٨ دۆلاری ئەمریکی، ھەروەھا ڕێژەی خوێندەواری لە ١٦٫٦٪ بەرزبوویەوە بۆ ٧٤٪. ھیند لە وڵاتێکی نەبوونەوە لە ساڵی ١٩٥١ دەستی پێکرد،<ref name="Fisher2018-8">{{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher |یەکەم=Michael H. |سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8 |پەڕە=٨|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200625100259/https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA8}}</ref> ئەمڕۆ بووەتە وڵاتێکی ئابووریی خێرا گەشەسەندوو بەتایبەتیش لە بوار و خزمەتگوزارییە تەکنۆلۆژییەکان، ھاوکات لەگەڵ گەشەسەندی چینی ناوەڕاست لە وڵاتەکە.<ref name="MetcalfMetcalf2012-265">{{بیرخستنەوە|دوایین=Metcalf |یەکەم=Barbara D. |سەردێڕ=A Concise History of Modern India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA265 |پەڕەکان=٢٦٥–٢٦٦|ساڵ=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٠٢٦٤٩-٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Metcalf |یەکەم٢=Thomas R. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200214003433/https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC}}</ref> ھیندستان پڕۆگرامی بۆشاییی ئاسمانیی ھەیە، ھەروەھا لەڕێی [[بۆلیوود|فیلم]]، گۆرانی ھەروەھا گوتنەوەی وانەی ڕۆحانی و [[یۆگا]] توانیویانە کولتووری خۆیان بە جیھان ئاشنا بکەن.<ref name="MetcalfMetcalf2012-266">{{بیرخستنەوە|دوایین=Metcalf |یەکەم=Barbara D. |سەردێڕ=A Concise History of Modern India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266 |پەڕە=٢٦٦|ساڵ=٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-٠٢٦٤٩-٠|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Metcalf |یەکەم٢=Thomas R. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210216064749/https://books.google.com/books?id=mjIfqyY7jlsC&pg=PA266}}</ref> ھیندستان بەشێوەی بەرچاو توانیویەتی ڕێژەی ھەژاری لە وڵاتەکەی کەم بکاتەوە، ھەرچەندە لەژێر سیستمێکی نایەکسانیی [[ئابوور]]یدا دەژی.<ref name="Dyson2018-216-a2">{{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216 |پەڕە=٢١٦|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210217001702/https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA216}}</ref> ھیندستان یەکێکە لەو وڵاتانەی کە خاوەنی چەکی ئەتۆمییە و ھەروەھا لە ڕیزەکانی پێشەوەی بەھێزترین سوپاکانی جیھان دەبیندرێت. ھیند کێشەی ھەیە لەگەڵ دراوسێیەکانی ([[پاکستان]] و [[چین]]) لەسەر خاکی کەشمیر، ئەم کێشەیە لەوەتەی ناوەڕاستی سەدەی بیستەم چارەسەر نەکراوە.<ref name="kashmir-disputes">(a) {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Kashmir, region Indian subcontinent |ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |ئیش=Encyclopaedia Britannica |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190813203817/https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent |وتەگێڕانەوە=Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent … has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}; (b) {{بیرخستنەوە|دوایین١=Pletcher|یەکەم١=Kenneth|سەردێڕ=Aksai Chin, Plateau Region, Asia|ناونیشان=https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190402090308/https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin|وتەگێڕانەوە=Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, … constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی نیسانی ٢٠١٩|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}; (c){{cite encyclopedia|chapter=Kashmir|encyclopedia=Encyclopedia Americana|publisher=[[Scholastic Library Publishing]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328|year=2006|isbn=978-0-7172-0139-6|page=328|author=C. E Bosworth|title=Encyclopedia Americana: Jefferson to Latin|quote=KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partly by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947|ڕێکەوتی بەدەستھێنان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200120131124/https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328}}</ref> لەنێو ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکاندا، ھیند کێشەی [[نایەکسانیی جێندەری]]، [[بەدخۆراکی]] منداڵان،<ref name="NarayanJohn2018-lead">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Narayan |یەکەم=Jitendra |دوایین٢=John |یەکەم٢=Denny |دوایین٣=Ramadas |یەکەم٣=Nirupama |ساڵ=٢٠١٨|سەردێڕ=Malnutrition in India: status and government initiatives |journal=[[Journal of Public Health Policy]] |بەرگ=٤٠|issue=1 |پەڕەکان=١٢٦–١٤١|doi=10.1057/s41271-018-0149-5 |issn=0197-5897 |pmid=٣٠٣٥٣١٣٢|s2cid=53032234}}</ref> و [[مەترسیەکانی پیسبونی ھەوا|پیسبوونی ئاووھەوا]]ی ھەیە.<ref name="BalakrishnanDey2019-lead">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Balakrishnan |یەکەم=Kalpana |دوایین٢=Dey |یەکەم٢=Sagnik |displayauthors=etal |ساڵ=٢٠١٩|سەردێڕ=The impact of air pollution on deaths, disease burden, and life expectancy across the states of India: the Global Burden of Disease Study 2017 |journal=The Lancet Planetary Health |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=e٢٦–e٣٩|doi=10.1016/S2542-5196(18)30261-4 |issn=2542-5196 |pmc=٦٣٥٨١٢٧|pmid=٣٠٥٢٨٩٠٥}}</ref> ھیند زەوییەکی ھەمەچەشنی ھەیە، کە لە چوار جۆر پێکھاتە پێکھاتووە، تێیدا ٢١٫٤٪ لەو ڕێژەیە ھی دارستانەکانییەتی. ژیانی جەنگڵی ھیندی کە زۆربەی کات ھاوتەریب کراوە لەگەڵ کولتووری ھیندی، ئەوا بەشێک لەو دارستانانە پێکدێنێت.<ref name="WoodroffeThirgood2005">{{بیرخستنەوە|دوایین=Karanth |یەکەم=K. Ullas |سەردێڕ=People and Wildlife, Conflict Or Co-existence? |پەڕە=٣٧٤|ساڵ=٢٠٠٥|editor-last=Rosie Woodroffe |chapter=An ecology-based policy framework for human-tiger coexistence in India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6vNzRzcjntAC&pg=PA374 |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٣٢٠٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Gopal |یەکەم٢=Rajesh |editor2-last=Simon Thirgood |editor3-last=Alan Rabinowitz |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210216065534/https://books.google.com/books?id=6vNzRzcjntAC&pg=PA374}}</ref> == وشەڕەتناسی == بەپێی [[فەرھەنگی ئینگلیزیی ئۆکسفۆرد]] (چاپی سێیەمی ٢٠٠٩) وشەی ھیندستان/ئیندیا لە وشەیەکی کلاسیکی لاتینی «ئیندیا» ھاتووە، کە بۆ ناوھێنانی [[باشووری ئاسیا]] و ئەو ناوچەیە بەدیارینەکراوی بەرەو ڕۆژھەڵات ھاتتووە؛ دواتریش وشەکە بەجۆراوجۆری بەکارھاتووەتەوە لەوانە ''ئیندیا (Ἰνδία)'' لە زمانی [[گریکی کوەینە]]، ''ئیندوس (Ἰνδός)'' لە [[زمانی یۆنانیی کۆن|زمانی ئیغریقی]]''، ھیندوش (Hiⁿdūš)'' لە [[زمانی پارسیی کۆن|زمانی فارسیی کۆن]]، کە ئاماژەیەکە بۆ ھەرێمی ڕۆژھەڵات لە [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی]].<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India (noun) |ناونیشان=https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811 |ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=[[Oxford English Dictionary]], 3rd Edition |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی نیسانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210415040513/https://www.oed.com/view/Entry/94384#eid677811}} (subscription required)</ref><ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Thieme |یەکەم=P. |سەردێڕ=W. B. Henning memorial volume |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=e3UBAAAAMAAJ |پەڕەکان=٤٤٧–٤٥٠|ساڵ=١٩٧٠|editor-last=Mary Boyce |chapter=Sanskrit ''sindu-/Sindhu-'' and Old Iranian ''hindu-/Hindu-'' |بڵاوکەرەوە=[[Lund Humphries]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٣٣١-٢٥٥-٠|editor2-last=Ilya Gershevitch}}</ref> لە زمانی گریکی کۆندا، ئیندۆی وەک ناوھێنانی خەڵکی ئیندوس بەکارھاتووە.{{sfn|Kuiper|2010|p=٨٦}} دەستەواژەی بھارەت (Bhārat)، لە داستانی شیعری ھیندی و دەستووری وڵاتی ھیند بەکارھاتووە،<ref name="Clementin-Ojha2">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Clémentin-Ojha |یەکەم=Catherine |ساڵ=٢٠١٤|سەردێڕ='India, that is Bharat…': One Country, Two Names |ناونیشان=http://samaj.revues.org/3717 |journal=South Asia Multidisciplinary Academic Journal |بەرگ=١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150928035644/http://samaj.revues.org/3717 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئەیلوولی ٢٠١٥}}</ref>{{sfn|Ministry of Law and Justice 2008}} ئەم ناوە بەپێی زمانە جیاوازەکانی ھیندستان بەشێوازی جیاواز ھاتووە، یەکێک لەوانەش بھارەتاڤارشایە کە ئاماژەیە بۆ ناوچەی [[ڕووباری گەنگ|دۆڵی گەنگ]].<ref name="Jha2014">{{بیرخستنەوە|دوایین=Jha |یەکەم=Dwijendra Narayan |سەردێڕ=Rethinking Hindu Identity |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dqDgBQAAQBAJ&pg=PA11 |پەڕە=١١|ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٤٩٠٣٤-٠}}</ref><ref name="Singh2017">{{بیرخستنەوە|دوایین=Singh |یەکەم=Upinder |سەردێڕ=Political Violence in Ancient India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dYM4DwAAQBAJ&pg=PA253 |پەڕە=٢٥٣|ساڵ=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٩٨١٢٨-٧|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200726023550/https://books.google.com/books?id=dYM4DwAAQBAJ&pg=PA253}}</ref> ناوی بھارەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا بەکارھێنانی زۆرتر بوو بۆ ناوھێنانی وڵاتەکە (ھیندستان) لە ئاستی ناوخۆییدا.<ref name="Clementin-Ojha2"/><ref name="Barrow">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Barrow |یەکەم=Ian J. |ساڵ=٢٠٠٣|سەردێڕ=From Hindustan to India: Naming change in changing names |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |بەرگ=٢٦|پەڕەکان=٣٧–٤٩|doi=10.1080/085640032000063977 |ژمارە=١|s2cid=144039519}}</ref> ھیندوستان ناوێکی [[زمانی پاڵەوی]]یە بۆ ھیندستان، کە ھەر لەسەردەمی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند]] بەشێوەی فراوان بەکارھاتووە. ھیندوستان ئاماژەی بۆ ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە باکووری ھیندستانی ئەمڕۆ لەگەڵ پاکستان، یانیش بەنزیکی تەواوی ھیندستان لە خۆ دەگرێت.<ref name="Clementin-Ojha2"/><ref name="Barrow"/>{{sfn|Encyclopædia Britannica}} == مێژوو == === مێژووی دێرین === {{multiple image|perrow=1/1|total_width=300|align=right|image_style=border:none;|image1=1500-1200 BCE Rigveda, manuscript page sample i, Mandala 1, Hymn 1 (Sukta 1), Adhyaya 1, lines 1.1.1 to 1.1.9, Sanskrit, Devanagari.jpg|caption1=سکریپتێکی ڕیگڤێدا لە سەدەی نۆزدەھەم، کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ١٥٠٠–١٢٠٠ ساڵ پێش زایین، سکریپتەکە بە ستایلی سەدەی چواردەھەم نووسراوەتەوە.<ref name="Lowe2015">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lowe |یەکەم=John J. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2 |سەردێڕ=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٥|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٠٠٥٠٥-٣|پەڕەکان=١–٢|وتەگێڕانەوە=It consists of 1,028 hymns (suktas), highly crafted poetic compositions originally intended for recital during rituals and for the invocation of and communication with the Indo-Aryan gods. Modern scholarly opinion largely agrees that these hymns were composed between around 1500&nbsp;BCE and 1200&nbsp;BCE, during the eastward migration of the Indo-Aryan tribes from the mountains of what is today northern Afghanistan across the Punjab into north India. |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی نیسانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210417170309/https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2}}</ref>|image2=Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg|caption2=وێنەیەک کە مانوسکریپتێکی سانسکریتی سەرەتاکانی ھاوچەرخی داستانی ڕامایانا پشاندەدات، کە سەرنجی خستووەتە سەر جلووبەرگەکان. دەورووبەری ٤٠٠–٣٠٠ ساڵ پێش زایین.<ref name="Lowe2017-epic">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Lowe |یەکەم=John J. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nSgmDwAAQBAJ&pg=PA58 |سەردێڕ=Transitive Nouns and Adjectives: Evidence from Early Indo-Aryan |بڵاوکەرەوە=Oxford University Press |ساڵ=٢٠١٧|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٧٩٣٥٧-١|پەڕە=٥٨|وتەگێڕانەوە=The term ‘Epic Sanskrit’ refers to the language of the two great Sanskrit epics, the Mahābhārata and the Rāmāyaṇa. … It is likely, therefore, that the epic-like elements found in Vedic sources and the two epics that we have are not directly related, but that both drew on the same source, an oral tradition of storytelling that existed before, throughout, and after the Vedic period. |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201020234603/https://books.google.com/books?id=nSgmDwAAQBAJ&pg=PA58}}</ref>}}نزیکەی ٥٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر، یەکەم مرۆڤی ھاوچەرخ یان [[مرۆڤ|ھۆمۆ ساپینس]] لە [[ئەفریقا]]وە گەیشتە [[نیمچەکیشوەری ھیندی]].<ref name="Dyson2018">{{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=Tim |سەردێڕ=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1 |پەڕە=١|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٨٢٩٠٥-٨|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143234/https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA1}} Quote: "Modern human beings—''Homo sapiens''—originated in Africa. Then, intermittently, sometime between 60,000 and 80,000 years ago, tiny groups of them began to enter the north-west of the Indian subcontinent. It seems likely that initially they came by way of the coast. … it is virtually certain that there were ''Homo sapiens'' in the subcontinent 55,000 years ago, even though the earliest fossils that have been found of them date to only about 30,000 years before the present. (page 1)"</ref><ref name="PetragliaAllchin">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Michael D. Petraglia |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10 |سەردێڕ=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics |دوایین٢=Bridget Allchin |ڕێکەوت=٢٢ی ئایاری ٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Springer Science + Business Media]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٠-٥٥٦٢-١|پەڕە=٦|بەستەری نووسەر٢=Bridget Allchin |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143329/https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA10}} Quote: "Y-Chromosome and Mt-DNA data support the colonization of South Asia by modern humans originating in Africa. … Coalescence dates for most non-European populations average to between 73–55 ka."</ref><ref name="Fisher2018">{{بیرخستنەوە|دوایین=Fisher |یەکەم=Michael H. |سەردێڕ=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 |پەڕە=٢٣|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٧-١١١٦٢-٢|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143302/https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23}} Quote: "Scholars estimate that the first successful expansion of the ''Homo sapiens'' range beyond Africa and across the Arabian Peninsula occurred from as early as 80,000 years ago to as late as 40,000 years ago, although there may have been prior unsuccessful emigrations. Some of their descendants extended the human range ever further in each generation, spreading into each habitable land they encountered. One human channel was along the warm and productive coastal lands of the Persian Gulf and northern Indian Ocean. Eventually, various bands entered India between 75,000 years ago and 35,000 years ago (page 23)"</ref> نەوەی سەرەتایی لە مرۆڤی ھاوچەرخ تاکوو ٣٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە باشووری ئاسیا ماونەتەوە.{{sfn|Petraglia|Allchin|2007|p=٦}} بەڵگەکان لەسەر مانەوەی مرۆڤ لە ناوچەکە بۆ دوای ٦٥٠٠ ساڵ بەر لە زایین دەگەڕێنەوە، بەڵگەکان ھەریەکە لە کشتووکاڵکردن، چاندن و بەخوێکردنی ئاژەڵ و زەخیرەکردن لە خۆدەگرن، دۆزینەوەی ئەم بەڵگانەش دەگەڕێتەوە بۆ ناوچەی مێھرگارە کە لە ئێستادا دەکەوێتە [[بەلۆچستان]]، [[پاکستان]].{{sfn|Coningham|Young|2015|pp=١٠٤–١٠٥}} ھەموو ئەمانەش بۆ شارستانی دۆڵی سیند دەگەڕێتەوە، کە یەکەم چاندی ژیانی مرۆڤ بووە لە شاردا و لەناوچەی باشووری ئاسیا.{{sfn|Coningham|Young|2015|pp=104–105}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=٢١–٢٣}} کە ماوەی ٢٥٠٠ بۆ ١٩٠٠ ساڵ بەر لەزایین دەگرێتەوە، ئەم ناوچەیەش لە ئێستادا دەکەوێتە پاکستان و بەشی ڕۆژاوای ھیندستان.{{sfn|Possehl|2003|p=٢}} لەم ناوچەیە چەندین شار و شوێنەواری لێبووە لەوانە مۆھینجۆ دارۆ، ھارپا، دۆلاڤیرا و کالیبانگان.{{sfn|Singh|2009|p=١٨١}} لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵ پێش زایین، زۆربەی ناوچەکە لە قۆناغی سەردەمی مسەوە ڕاگواسترایەوە بۆ [[سەردەمی ئاسن]].{{sfn|Singh|2009|p=٢٥٥}} [[ڤێداکان]] بەکۆنترین دەقی پەیوەندیدار بە [[ھیندوویزم|ھیندووئیزم]] دادەنرێت،{{sfn|Singh|2009|pp=١٨٦–١٨٧}} کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمە.{{sfn|Witzel|2003|pp=٦٨–٦٩}} زۆربەی مێژوونووسان لەسەر ئەوە کۆکن کە لەو سەردەمە چەند شەپۆڵێکی کۆچکردنی ئیندۆ-ئاریانی لە باکووری ڕۆژاواوە ڕووی کردووەتە نیمچەکیشوەرەکە.{{sfn|Singh|2009|pp=١٨٦–١٨٧}} سیستمی تائیفی ھەر لەو سەردەمە دروست بوو، کە تێیدا لە شێوەی ھەڕەمی پیاوی ئایینی، جەنگاوەر و جووتیار ئازادی لەخۆگرتبوو، بەبێ ھەژمارکردنی خەڵکی ڕەسەنی ناوچەکە کە بەھۆی ناپاکی و تاوانەکانیانەوە دوورخرابوونەوە.{{Sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=٤١–٤٣}} بەپێی شوێنەوارە بەردییەکانی ھیند، ئەوا بەڵگەی ئەوە بەدەست ھاتوون کە لەو سەردەمە بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕێکخستنی سیاسیی بوونی ھەبووە.{{sfn|Singh|2009|p=٢٥٥}} لە کۆتایییەکانی سەردەمی ڤێداکەکان، واتە لە دەورووبەری ٦ سەدە بەر لەزایین، ویلایەت و دەسەڵاتی بچووک لە دەوری ڕووباری گەنگ <nowiki>دروست بوون</nowiki> لە بەشی باکووری ڕۆژاوای {{multiple image|perrow=2|total_width=300|align=left|image_style=border:none;|image1=India in 250 BCE Joppen.jpg|caption1=نەخشەی ئیمپراتۆری ئەشۆکا، دەورووبەری ٢٥٠ ساڵ پێش زایین.|image2=India in 350 CE Joppen.jpg|caption2=نەخشەی ھیندستان، دەورووبەری ٣٥٠ ساڵ پێش زایین.|image3=Cave 26, Ajanta.jpg|caption3=ئەشکەوتی ئەجانتا، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پێنج سەدە پێش زایین.}}ھیندستان، ژمارەی ئەو کۆمەڵانە لە ١٦ کۆمەڵە خۆیان دەبینییەوە و پێشیان دەگوترا مەھاجاناپاداس.{{sfn|Singh|2009|pp=260–265}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=٥٣–٥٤}} لەگەڵ بە شارستانیی بوونی ناوچەکە، دوو ئایینی دیکە دوور لە ڤێداکییەکان <nowiki>دروست بوون</nowiki> و بوون بە ئایینی سەربەخۆ ئەوانیش [[جاینیزم]]{{sfn|Singh|2009|pp=٣١٢–٣١٣}} و [[بودیزم|بوودیزم]] بوون. بوودیزم لەسەر وانە و پەندەکانی [[گاوتاما بوودا]] دروست بوو، ئەم ئایینە سەرنجی خەڵکی لە ھەموو چین و ئاستەکان ڕاکێشا، ماوەی ژیانی بوودا بووە سەرەتای نووسینەوە و تۆمارکردنی مێژوو لە ھیندستان.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=54–56}}{{sfn|Stein|1998|p=21}}{{sfn|Stein|1998|pp=٦٧–٦٨}} لە سەدەی سێیەمی پێش زایین، ئیمپراتۆری ماوریان دروست بوو،{{sfn|Singh|2009|p=٣١٩}} ئەم ئیمپراتۆرییەتە ژمارەی ویلایەتەکانی کەم کردەوە لەپێناو گرتنە دەسەڵاتی باشتر. ماوریان دەسەڵاتی بەسەر زۆربەی ناوچەکانی ھیند ھەبوو، جگە لە چەند ناوچەیەک لە قووڵایی باشوور.{{sfn|Stein|1998|pp=78–79}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=٧٠}} پاشاکانی ماوریان بەوە ناسراوبوون بە دروستکردن یان بەڕێوەبردنی سیستمی ژیانی خەڵک. [[ئاشۆکا]] یەکێک بوو لە پاشاکانی ماوریان کە ئایینی بوودیزیمی بەناو ھیندا زیاتر بڵاوکردەوە.{{sfn|Singh|2009|p=367}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=٦٣}} بەگوێرەی ئەدەبیاتی سەنگام، زمانی تامیلی لە نێوان ٢٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ٢٠٠ی زایین دەگەڕێتەوە. لەو سەردەمانە ئەوا باشوور لەلایەن دەسەڵاتدارەکانی چێراس، چۆلاس و پاندیاس بەڕێوەبراوە و بەچڕیش لە پەیوەندی بازرگانیدا بوون لەگەڵ [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆری ڕۆمانی]]، ھەروەھا بەشی [[ڕۆژاوای ئاسیا|ڕۆژاوا]] و [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]].{{sfn|Singh|2009|pp=408–415}}{{sfn|Stein|1998|pp=٨٩–٩٠}} لە باکووری ھیندستان، ھیندووئیزم دەسەڵاتی نێرینە و پیاوسالاری فراوانترکرد، کە بووە ھۆی ژێردەستەیی بوونی ژنان.{{sfn|Stein|1998|pp=٩٢–٩٥}} لە سەدەی چوارەم و پێنجەمینی زایین، ئیمپراتۆری گوپتە کە دەسەڵاتی لە دەورووبەری ڕووباری گەنج بوو، سیستمێکی گەورەی دروست کرد بۆ بەڕێوەبردن و باج؛ ئەم سیستمە دواتر بووە نموونە یان مۆدێلێک بۆ شانشینەکانی ھیندستان.{{sfn|Singh|2009|p=545}}{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|pp=٨٩–٩١}} لەژێر دەسەڵاتی گوپتەدا، سەردەمێکی نوێی ھیندووئیزم لەسەر بنەمای دڵسۆزیی بوون دروست بوو.{{sfn|Stein|1998|pp=٩٨–٩٩}} ئەم گۆڕانکارییەش لەسەر پەیکەرەکان و تەلارسازیی ئەو ماوەیە ڕەنگی دایەوە.{{sfn|Singh|2009|p=٥٤٥}} === مێژووی ناوەڕاست === {{multiple image|perrow=2|total_width=300|align=left|image_style=border:none;|title=|image1=India in 1022 Joppen.jpg|caption1=نەخشەی ھیندستان لە ساڵی ١٠٢٢.|image2=Gopuram Corner View of Thanjavur Brihadeeswara Temple..JPG|caption2=پەرستگای بریھادیشوارا، لە ساڵی ١٠١٠ تەواوکرا.}} مێژووی ناوەڕاستی ھیندستان ماوەی ساڵانی ٦٠٠ بۆ ١٢٠٠، ئەو سەردەمە بە ھەبوونی شانشینی ناوچەیی و کەلتووری ھەمەچەشن دەناسرێتەوە.{{sfn|Stein|1998|p=١٣٢}} لە ساڵانی ٦٠٦ بۆ ٦٤٧، ھەرشە پاشا و فەرمانڕەوای ناوچەی ئیندو-گەنگ ویستی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایییەکەی فراوانبکات بۆ باشووری وڵات، بەڵام لەوێ لەلایەن دەسەڵاتداریی چالوکیا شکێنرا.{{sfn|Stein|1998|pp=١١٩–١٢٠}} دوای خۆشی ئەوا جێگرەوەکەی ویستی ھەمان کار بکات، بەڵام لەلایەن پالا، پاشای بەنگال شکێنرا.{{sfn|Stein|1998|pp=١١٩–١٢٠}} کاتێک چالوکیایییەکان ویستیان دەسەڵاتی خۆیان لە باشوور زیاتر فراوان بکەن، ئەوا ئەوانیش لەلایەن دەسەڵاتداریی پالاڤا ڕێگرییان لێکرا.{{sfn|Stein|1998|pp=١١٩–١٢٠}} بەم جۆرە ھیچ یەکێک لەو پاشایانە نەیانتوانی دەسەڵاتی فەرمانڕەوایییەکەیان لەو سەردەمە {{multiple image|perrow=2|total_width=300|align=right|image_style=border:none;|title=|image1=India in 1398 Joppen.jpg|caption1=نەخشەی ھیندستان لە ساڵی ١٣٩٨، لە سەردەمی شانشینی دەلھی (لەسەر نەخشەکە نووسراوە ئیمپراتۆری ئەفغان).|image2=Qutb minar ruins.jpg|caption2=[[قوتب منار]]، ئەو منارەی لەسەردەمی شانشینی دەلھی دروست کرا، بەرزییەکەی ٧٣ مەترە.}}فراوانتر بکەن بەراورد بەو ناوچە جوگرافییەی خۆیان.{{sfn|Stein|1998|p=١٣٢}} لەو سەردەمە سیستمی پۆلینکردن و چینایەتی پەرەی سەند.{{sfn|Stein|1998|pp=١٢١–١٢٢}} لە ناو دەسەڵاتە شاھانەیییە بچووک و گەورەکان، خەڵکیان ڕاکێشا بۆ ناو پایتەختەکەیان و ئەمەش وای کرد کە سوودی ئابووری لێ وەرگرن.{{sfn|Stein|1998|p=١٢٤}} لەو سەردەمە، دروستکردنی پەرستگاکان زۆربەی شار و شوێنەکانی گرتەوە.{{sfn|Stein|1998|p=١٢٤}} دوابەدوای سەدەکانی ھەشتەم و نۆیەم، [[باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا]] لە ھیندستان دابڕا و بووە ھۆی دروستبوونی وڵاتەکانی [[میانمار]]، [[تایلەند]]، [[لاوس]]، [[کەمبۆدیا]]، [[ڤیێتنام|ڤییەتنام]]، [[فلیپین]]، [[مالیزیا]] و جاڤا (ئێستا [[ئیندۆنیزیا|ئیندەنووسیا]]).{{sfn|Stein|1998|pp=١٢٧–١٢٨}} بازرگان، زانا و بەشێک لە لایەنی چەکداریی ھیندی لەم ڕاگواستنەی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بەشداربوون، ھەر لەو دەمە ئەو وڵاتانە دەقە ئایینییەکانی ھیندووئیزم و بوودیزمیان بۆ زمانەکانی خۆیان وەرگێڕا.{{sfn|Stein|1998|pp=١٢٧–١٢٨}} لە دوای سەدەی دەیەم، ڕەوەند و خێلە موسڵمانەکانی [[ئاسیای ناوەندی|ناوەڕاستی ئاسیا]] لەڕێی ئەسپەوە وەک سوپایەکی ئایینی یەکگرتوو ھێرشیان بردە ناوچەکانی باشووری ئاسیا و باکووری ڕۆژاوا، ئەمەش وای کرد لە ساڵی ١٢٠٦ شانشینی دەلھی دابمەزرێت لەو ناوچەیە.{{sfn|Ludden|2002|p=٦٨}} شانشینەکە زیاتر دەسەڵاتی بەسەر باکووری ھیندستاندا ھەبوو، لە ماوەی مانەوەشیدا چەندینجار ھەڵمەت و ھێرشی بردە سەر باشووری ھیند. وێڕای ئەوەی سەرەتا بوونی دەسەڵاتێکی موسڵمانانە لەناوچەکە بۆ خەڵکێکی زۆرینە ناموسڵمان دژوار بوو بەتایبەت لە [[یاسا]]کان.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=47}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=٦}} بەڵام شانشینی دەلھی بووە ھۆی پاراستنی وڵات لە لەناوچوونێکی گەورە، ھاوشێوەی ئەو لە ناوچوونەی لە ڕۆژاوا و ناوەڕاستی ئاسیا ڕوویدا، ئەمەش بە بەرپەچدانەوەی ھێرشەکانی [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل|ئیمپراتۆری مەغۆل]] بوو.{{sfn|Ludden|2002|p=67}}{{sfn|Asher|Talbot|2008|pp=٥٠–٥١}} ھێرشەکانی شانشینی دەلھی و لاوازکردنی دەسەڵاتدارانی باشووری ھیند، ڕێگە خۆشکەربوون بۆ ھاتنە کایەوەی ئیمپراتۆری ڤیجایانگارە.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=٥٣}} ئەم ئیمپراتۆرە ماوەیەکی درێژ بەکاریگەریی مایەوە لە باشووری ھیندستان.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=٥٣}} === سەرەتای مێژووی ھاوچەرخ === {{multiple image|perrow=2/1|total_width=360|align=left|image_style=border:none;|image1=India in 1525 Joppen Hi Def.jpg|caption1=ھیندستان لە ساڵی ١٥٢٥، ئەوکاتەی لەژێر فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆری مەغۆل بوو.|image2=India in1605 Joppen Hi Def.jpg|caption2=ھیندستان لە ساڵی ١٦٠٥، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی [[ئەکبەری مەزن]]|image3=Agra Fort DistantTaj.JPG|caption3=دیمەنێکی [[تاج مەحەل]] لە دوورەوە.}}لە سەرەتاکانی سەدەی شازدە، باکووری ھیندستان لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوا موسڵمانەکاندا بوو،{{sfn|Robb|2001|p=٨٠}} بەڵام بۆجارێکی دیکە دەسەڵاتی ئەو ناوچەیە گۆڕا،{{sfn|Stein|1998|p=١٦٤}} کۆمەڵەیەکی دیکەی موسڵمان لە ئاسیای ناوەڕاست ھاتن و [[ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھیند|ئیمپراتۆری مەغۆلی ھیند]]یان دامەزراند. مەغۆلەکان دەسەڵاتێکی ناوەندیی و یەکگرتوویان لەناوچەکە چەسپاند.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=١٥٢}} [[ئەکبەری مەزن]] یەکێک بوو لە دیارترین پاشاکانی ئەو دەمە.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=١٧}} کۆڵەکەی ئابووری سەردەمی مەغۆل پشت بەستوو بوو بە [[وەرزێری|کشتووکاڵ]].{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=١٥٨}} جووتیاران و دەستڕەنگینانی کاری دەستی بازاڕێکی باشیان ھەبوو.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=١٥٢}} بەرپابوونی ئاشتی لە ناوچەکە و بەتایبەت لە سەدەی حەڤدەھەم ئەوا وای کرد ئابووری ھیند گەشەی باش بەخۆیەوە ببینێت.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=١٨٦}} تاقمە کۆمەڵایەتییەکانی باکوور و ڕۆژاوای ھیند لە ناویاندا ماراتاس، ڕاجپوت و سیکییەکان ئارەزووی خۆبەڕێوبەرییان زیادبوو لە سەردەمی دەسەڵاتیی مەغۆل، ئەو کۆمەڵانە لەڕێی ھەوڵ و تێکۆشانییانەوە توانیان بوونی خۆیان بسەلمێنن و ھێزی چەکداری خۆشیان دابمەزرێنن.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٢٣–٢٤}} فراوانکردنی پێگەی بازرگانی لە سەردەمی مەغۆل وای کرد کە دەستە و خانەدانی زیاتر لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئاسیا سەرھەڵبدەن.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٢٣–٢٤}} دواتر ھەر لەگەڵ ڕووخانی ئیمپراتۆری مەغۆل، زۆرێک لەو خانەدانانە توانیان لەشوێنی خۆیانن دەسەڵات وەربگرن و کارووباری خۆیان بەڕێوەببەن.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=٢٥٦}} لە سەرەتاکانی سەدەی ھەژدەھەم، کاتێک ھێڵەکانی بازرگانی و سیاسیی لە ناوچەکە زیاتر بەرەو لێڵی دەچوون، ژمارەیەک کۆمپانیای بازرگانی ئەورووپی، لە ناویاندا کۆمپانیای بەریتانی 'ئێست ئیندیا کۆمپەنی' خۆی گەیاندە کەنارەکانی ھیند.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=286}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٤٤–٤٩}} ئێست ئیندیا کۆمپەنی کۆنتڕۆڵی دەریای کرد، لەپاڵ ئەوەشدا ڕۆڵی ھەبوو لە پەرەپێدان و مەشقی سەربازی و تەکنەلۆژی، کۆمپانیاکە بووە ھۆی زۆربوونی سەرچاوەی زیاتر بۆ بە بەھێزبوونی لایەنی سەربازی بەمەش سەرنجی خانەدانەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا؛ ئەم ھۆکارانە وایان کرد کە کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٧٦٥ دەسەڵاتی درێژبێتەوە بۆ ناوچەی بەنگال لەبەرامبەر کۆمپانیا ئەورووپییەکاننی دیکە.{{sfn|Robb|2001|pp=98–100}}{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=286}}{{sfn|Ludden|2002|pp=128–132}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٥١–٥٥}} بەتێپەڕبوونی کات، دەسەڵاتەکە تەشەنەی کرد بۆ تەواوی بەنگال و پاشان لە دەیەی ١٨٢٠ گەیشتە زۆربەی خاکی ھیند.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٦٨–٧١}} لەو سەردەمە ھیند چیتر وەک جاران نەبووە پێگەیەکی گرنگ بۆ ھەناردەکردنی بەرھەم، بەڵکوو بووە ناوەندێک بۆ پاڵپشتیکردنی [[ئیمپراتۆریەتیی بەریتانی|ئیمپراتۆری بەریتانی]] لەڕێی پێدانی ماددەی خام. زۆرێک لە مێژوونووسان ھەر ئەو سەردەمە بە دەستپێکی [[کۆلۆنیالیزم]]ی بەریتانی دادەنێن لەسەر خاکی ھیندستان.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=٢٨٦}} ھەر لەو سەردەمە کۆمپانیاکە خۆی خزاندە ناو بوارەکانی دوور لە ئابووری وەک پەروەردە، چاکسازی کۆمەڵایەتی و کەلتوور.{{sfn|Asher|Talbot|2008|p=٢٨٩}} === مێژووی ھاوچەرخ === {{multiple image|perrow=1|total_width=360|image_style=border:none;|image1=British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|caption1=نەخشەی ١٩٠٩ی ھیندستان، ئەو دەمەی ھیندستان لە ژێردەستی ئیمپراتۆری بەریتانی بوو.}} مێژوونووسان دەستپێکی چەرخی مێژووی ھاوچەرخی ھیندستان لە نێوان ١٨٤٨ بۆ ١٨٨٥ دەگەڕێننەوە. ساڵی ١٨٤٨ ھاوکاتە لەگەڵ پێدانی پلەی پارێزگاری گشتی بە لۆرد دالھاوسی لە ناو ئێست ئیندیا کۆمپەنی، دوابەدوای ئەوە وڵات بەرەو قۆناغی نوێبوونەوە ھەنگاوی نا. ئەم قۆناغەش ھەریەکە لە دانانی سەروەریی وڵات، چاودێریکردنی دانیشتووان، پەروەردەکردنی ھاووڵاتیان بوو، لەپاڵ ئەوانەشدا ھێنانی تەکنەلۆژیای نوێ لە نێویاندا ھێڵی شەمەندەفەر و تەلەگراف، ئەمەش نزیک بوو لەوکاتەی کە ئەم تەکنەلۆژیایانە گەیشتبوونە ئەورووپا.{{sfn|Robb|2001|pp=151–152}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=94–99}}{{sfn|Brown|1994|p=83}}{{sfn|Peers|2006|p=٥٠}} لەپاڵ ئەوانەشدا، لە دەورووبەری ساڵی ١٨٥٧، یاخیبوون لە دژی کۆمپانیا سەری ھەڵدا و گرووپە سەربەخۆخوازەکان لە باکوور و ناوەڕاستی ھیند دژ بە یاساکانی باجی زەوی و سیستمەکە چالاکیان دەستی پێکرد.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=100–103}}{{sfn|Brown|1994|pp=٨٥–٨٦}} ھەرچەندە کە گرووپە یاخیبوویییەکان لە ساڵی ١٨٥٨ سەرکووت کران، بەڵام ئەم ڕووداوانە بوونە ھۆی ھەڵوەشانەوەی ئێست ئیندیا کۆمپەنی، لەو دەمەوە ھیندستان بەفەرمی کەوتە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی بەریتانی.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=103–108}}{{sfn|Stein|1998|p=٢٣٩}} دوای دەیەک، ژیان لە سەرتاسەری جوگرافیای ھیندستانی گرتەوە، لەلەلایەکی دیکەشەوە ساڵی ١٨٨٥ حیزبی کۆنگرێسی نیشتمانی ھیند دامەزرا.{{sfn|Robb|2001|p=183}}{{sfn|Sarkar|1983|pp=1–4}}{{sfn|Copland|2001|pp=ix–x}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=١٢٣}} {{multiple image|perrow=1|total_width=240|image_style=border:none;|align=right|image1=Nehru Gandhi AP 18050506381948 (cropped).jpg|caption1=[[مەھاتما گاندی|مەھاتما غاندی]] و [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] لە ٦ی تەممووزی ١٩٤٦، مومبای.}}لەگەڵ گەشەی خێرای تەکنەلۆژیا و بەبازرگانیکردنی کەرتی کشتووکاڵ ئەوا لە سەدەی نۆزدەھەمدا، ئابووری گەڕایەوە بۆ ھیندستان. زۆرێک لە جووتیاران پشتیان بەساغ کردنەوەی بەرووبوومەکانیان دەبەست لە شوێن و بازاڕە دوورە دەستەکان.{{sfn|Stein|1998|p=٢٦٠}} سەرباری ئەوانەش، لەو سەردەمە ژمارەی خەڵکی برسی زیادیان کرد.{{sfn|Bose|Jalal|2011|p=١١٧}} ھێڵەکانی شەمەندەفەر لەو سەردەمە کاریگەربوون بۆ ژیاندنەوەی خەڵکی لە برسیێتی ھەروەھا بۆ کارئاسانی و کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوەی شتومەک بەکاردەھاتن.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=97}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=126}}{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=٩٧}} لەدوای تەواوبوونی [[جەنگی جیھانیی یەکەم]]، کە تێیدا بە نزیکەیی ١ ملیۆن ھیندی وەک بەشێک لە سوپای ئینگلیز بەشداربوون،{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=١٦٣}} ئەوا سەردەمێکی نوێ لە ھیند دەستی پێکرد. ئەو سەردەمە بە سەردەمی چاکسازی بەریتانی ناودەبردرێت، ھاوکات لەلایەن ھیندییەکان بە داواکردنی خۆبەڕێوبەری بەڕێگای ئاشتیانە دەناسرێتەوە، ئەمەش ئەوکاتەبوو کە [[مەھاتما گاندی|غاندی]] بووە سیمبوڵی وڵات.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=١٦٧}} لە ماوەی سییەکاندا، بەریتانیا دەسەڵاتێکی بچووکی بەخشییە ھیندییەکان، لەم ھەڵبژاردنەکەشدا حیزبی کۆنگرێس براوە بوو.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=١٩٥–١٩٧}} دەیەی دواتر، ھیند دووچاری قەیرانەکان بوویەوە ھەر لەڕێی بەشداریکردنیان لە [[جەنگی جیھانیی دووەم]]، ھاوکات دروستبوونی ڕەوتی [[ناسیۆنالیزم]]ی موسڵمانان. ھەموو ئەو ڕووداوانەی ئەو دەیە وایان کرد کە لە ساڵی ١٩٤٧، ھیندستان دابەش ببێت بۆ دوو وڵاتی بەناوەکانی ھیندستان و پاکستان.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=٢٠٣}} بەشێوەیەکی بنچینەیی ھیندستان لە ساڵی ١٩٥٠ بەشێوەیەکی تەواو و دەستووریی سەربەخۆیی وەرگرت، ھیند بوو بە وڵاتێکی کۆماری [[دنیاگەرایی|سێکولار]] و [[دیموکراسی]].{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=٢٣١}} تا ئەمڕۆش وەک وڵاتێکی دیموکراسی، ئازادی تاک و دادگایەکی باڵای چالاک و میدیای سەربەخۆ ماوەتەوە.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٢٦٥–٢٦٦}} بە [[لیبرالیزم|لیبرالکردنی]] ئابووری لە دەیەی نەوەدەکان، ھیندستانی کردە وڵاتێکی ئابووریی خێرا گەشەکردوو، ھەروەھا بووە ھۆی دروستبوونی شاری گەورە بەتایبەت بۆ چینی ناوەند،{{sfn|United States Department of Agriculture}} لە پاڵ ئەوەشدا بوو بە وڵاتێکی گرنگ لە پێگە جوگرافییەکەیدا. [[فیلم]]ی ھیندی، مۆسیقا و چالاکییە ڕۆحانییەکانی وەک یۆگا بوونە کلیلێک بۆ ئەوەی کە کەلتووری ھیندی بە جیھاندا بڵاوبکرێتەوە.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٢٦٥–٢٦٦}} لەگەڵ ئەوانەشدا، ھیندستان ھێشتا دەناڵێنێت بەدەست ھەژاری لە ناو خەڵکی شار و گوند؛{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٢٦٥–٢٦٦}} ئایین و کێشە چینایەتییەکان؛{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|pp=٢٦٦–٢٧٠}} کێشەی چەپە توندڕەوەکان و ماویزمییەکان؛{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=٢٥٣}} داخوازی جیابوونەوەی جامو کەشمیر.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p=٢٧٤}} {| class="infobox borderless" |+ ھێمایە فەرمییە نەتەوەیییەکانی ھیند |- ! '''ئاژەڵی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:2005-bandipur-tusker.jpg|50px]] |- ! '''باڵندەی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:Pavo muticus (Tierpark Berlin) - 1017-899-(118).jpg|50px]] |- ! '''درەختی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:Banyan tree on the banks of Khadakwasla Dam.jpg|50px]] |- ! '''گوڵی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|50px]] |- ! '''شوێنەواری ئاژەڵی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:Panthera tigris.jpg|50px]] |- ! '''National aquatic marine mammal''' | | [[پەڕگە:PlatanistaHardwicke.jpg|50px]] |- ! '''جانەوەری نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:King-Cobra.jpg|50px]] |- ! '''شوێنەواری مامالی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:Hanuman Langur.jpg|50px]] |- ! '''میوەی نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:An Unripe Mango Of Ratnagiri (India).JPG|50px]] |- ! '''پەرستگای نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:New Delhi Temple.jpg|50px]] |- ! '''ڕووباری نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:River Ganges.JPG|50px]] |- ! '''چیای نەتەوەیی''' | | [[پەڕگە:Nanda Devi 2006.JPG|50px]] |- |} == جوگرافیا == [[پەڕگە:KedarRange.jpg|وێنۆک|زنجیرە چیای ھیمالایا نیمچە دوورگەی ھیندی لە بانی تبت جیا دەکاتەوە|ڕاست]]پلێتی جوگرافیای ھیندستان ٧٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر دروست بووە، دواتر بەرەبەرە بەھۆی ڕووداوە سروشتییەکانەوە فراوان و درێژتر بووەتەوە.{{sfn|Ali|Aitchison|2005}}{{sfn|Ali|Aitchison|2005}}{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} ھاوکات لەگەڵ ئەم ڕووداوە سروشتیانەوە، [[ئۆقیانووسی ھیند|زەریای ھیندی]] و زنجیرە چیاکانی [[ھیمالایا]] <nowiki>دروست بوون</nowiki>.{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} بەشی باشووری ھیندستان، بەسرووشتی ترین پێگەی جوگرافیی وڵاتەکە ماوەتەوە.{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p=٨}} ھیندستان قەراغی زەریای بە درێژایی ٧٬٥١٧ کیلۆمەتر ھەیە.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} نزیکەی ٤٣٪ لەو کەنارە ئاوییانە لمین، ھەروەھا ١١٪ بەردی ڕەقن.{{sfn|Kumar|Pathak|Pednekar|Raju|2006}} زۆرینەی ئەو ڕووبارانەی لە ھیمالایا ھەڵقووڵاون، لە نێویاندا [[ڕووباری گەنگ]] و براھماپوترا دەڕژێنە [[کەنداوی بەنگال]].{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p=15}}<ref name="BasuSJ2017-text">{{بیرخستنەوە|دوایین=Basu |یەکەم=Mahua |سەردێڕ=Fundamentals of Environmental Studies |ڕێکەوت=٢٠١٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=nXmLDgAAQBAJ&pg=PA78 |پەڕە=٧٨|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٦-٨٧٠٥١-٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=SJ |یەکەم٢=Xavier Savarimuthu |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143259/https://books.google.com/books?id=nXmLDgAAQBAJ&pg=PA78}}</ref> ڕووبارە لاوەکییەکانیش وەک گۆداڤاری، مەھەندی. کاڤەری و کریشنا ڕۆڵیان ھەیە لە کەمکردنەوەی ڕوودانی لافاو، لە کۆتاییدا ئەوانیش دەڕژێنە کەنداوی بەنگال.{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p=١٦}} ھەروەھا ڕووبارەکانی نارمادا و تاپتی دەڕژێنە [[دەریای عەرەب]]ی.{{sfn|Dikshit & Schwartzberg|p=١٧}} ئاووھەوای ھیندستان بەچڕی کەوتووەتە ژێر کاریگەری ھیمالایا و بیابانی تار، ھەردووکیان کاریگەری زۆریان لەسەر وەرزی ھاوین، زستان و بارانبارین ھەیە.{{sfn|Chang|1967|pp=٣٩١–٣٩٤}} چیاکانی ھیمالایا ڕێگری لەو شەپۆلی بایە دەکەن کە لە ئاسیای ناوەڕاست دێت، بەمەش وڵاتەکە گەرمتر دەکەنەوە.{{sfn|Posey|1994|p=118}}{{sfn|Wolpert|2003|p=٤}} بیابانی تار ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت لە کۆکردنەوەی ھەور لە باشووری ڕۆژھەڵات بەمەش وای کردووە کە وەرزی ھاویندا بارانێکی چڕ ببارێت لەماوەی مانگەکانی حوزەیران بۆ تشرینی یەکەم.{{sfn|Chang|1967|pp=٣٩١–٣٩٤}} ھیندستان بێ بەش نەبووە لە گۆڕانەکانی ئاووھەوا، لە ماوەی ساڵانی ١٩٠١ بۆ ٢٠١٨، پلەی گەرمی ٠٫٧ سلیزی بەرزتر بووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sharma |یەکەم=Vibha |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Average temperature over India projected to rise by 4.4 degrees Celsius: Govt report on impact of climate change in country |ناونیشان=https://www.tribuneindia.com/news/nation/average-temperature-over-india-projected-to-rise-by-4-4-degrees-celsius-govt-report-on-impact-of-climate-change-in-country-99583 |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Tribune India |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200921173504/https://www.tribuneindia.com/news/nation/average-temperature-over-india-projected-to-rise-by-4-4-degrees-celsius-govt-report-on-impact-of-climate-change-in-country-99583}}</ref> خاکی ھیندستان بەرەو وشکبوونەوە و بەبیابان بوون دەچێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Gupta |یەکەم=Vivek |دوایین٢=Jain |یەکەم٢=Manoj Kumar |ڕێکەوت=٢٠١٨|سەردێڕ=Investigation of multi-model spatiotemporal mesoscale drought projections over India under climate change scenario |ناونیشان=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002216941830773X |journal=Journal of Hydrology |زمان=en |بەرگ=٥٦٧|پەڕەکان=٤٨٩–٥٠٩|bibcode=2018JHyd..567..489G |doi=10.1016/j.jhydrol.2018.10.012 |issn=0022-1694 |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201108000546/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S002216941830773X}}</ref> == ھەمەجۆری زیندەیی == [[پەڕگە:Panthera tigris tigris Tidoba 20150306.jpg|link=[[:en:پەڕگە:Panthera tigris tigris Tidoba 20150306]].jpg|وێنۆک|ھیندستان زۆرترین پڵنگی کێوی ھەیە لە جیھان، بە ھەبوونی نزیکەی ٣٠٠٠ پڵنگ.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India's tiger census shows rapid population growth |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-49148174 |ئیش=BBC News |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190801021152/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-49148174 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠١٩|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>]] ھیندستان وڵاتێکی مێگایە لە ھەمەجۆری زیندەیی، بەو مانایەی کە یەکێکە لەو ١٧ وڵاتەی کە زۆرترین ھەمەجۆری زیندەیی تێدایە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Megadiverse Countries |بڵاوکەرەوە=Biodiversity A–Z and UN Environment World Conservation Monitoring Centre}}</ref> ھیندستان شوێنگای ٨٫٦٪ جۆرە جیاوازەکانی [[گوانداران]]ە، ١٣٫٧٪ جۆرەکانی [[مەل|باڵندەکان]]، ٧٫٩٪ [[خشۆک]]ەکان، ٦٪ لە جۆری [[وشکاوی]]یەکان، ھەروەھا ١٢٫٢٪ جۆرەکانی [[ماسی]]یە. ڕووبەری دارستانی ھیندستان خۆی لە ٩٩٬٢٧٨ کیلۆمەتر دووجا (ھاوتای ٣٨٬٣٣١ میل چوارگۆشە)، ئەمەش دەکاتە ٢١٫٦٧٪ ڕووبەری وڵاتەکە.<ref name="indiaforest">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Forest Cover in States/UTs in India in 2019 |ناونیشان=http://www.frienvis.nic.in/Database/Forest-Cover-in-States-UTs-2019_2478.aspx |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210513084744/http://www.frienvis.nic.in/Database/Forest-Cover-in-States-UTs-2019_2478.aspx}}</ref> ١٧٢ ئاژەڵ لە ھیندستان خراونەتە لیستی ئەو ئاژەڵانەی کە مەترسی لە ناوچوونیان لەسەرە، لە ناویاندا پڵنگی بەنگالی و دۆلفینی ڕووباری گەنگ ھەن.{{sfn|Mace|1994|p=4}}<ref name="LovetteFitzpatrick2016">{{بیرخستنەوە|دوایین=Lovette |یەکەم=Irby J. |سەردێڕ=Handbook of Bird Biology |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=OGyQDAAAQBAJ&pg=PA599 |پەڕە=٥٩٩|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]] |ژپنک=٩٧٨-١-١١٨-٢٩١٠٥-٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١ |دوایین٢=Fitzpatrick |یەکەم٢=John W. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143245/https://books.google.com/books?id=OGyQDAAAQBAJ&pg=PA599}}</ref> == دانیشتووان == بەپێی ئامارەکانی ساڵی [[٢٠١٤]] ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ھیندستان١٬٢٦٧٬٤٠١٬٨٥٠ کەس بووە کە دەکاتە ١٧٫٥٠٪ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦٫٦ ساڵە. ھەروەھا ٣٢ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Countries in the world (ranked by 2014 population) |ناونیشان=http://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئایاری ٢٠١٥ |بڵاوکەرەوە=ماڵپەڕی Worldometers |زمان=ئینگلیزی}}</ref> لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە ھندستان دووەم وڵاتی جیھانە و بە گەورەترین وڵاتی دیموکراسی جیھان ناسراوە. لە ناو خۆی وڵات بەردەوامبوونی تێکھەڵچوون و ئاڵۆزی لە نێوان لایەنە ئەتنی و ئایینییەکاندا گورزی کاریگەری لە ژیانی سیاسی وەشاندووە و ھەندێک جار ئەم ڕووداوانە، دیموکراسی و عەلمانییەتی وڵاتی ڕووبەڕووی مەترسی گەورە دەکەنەوە. == سیاسەت و حکوومەت == === سیاسەت === {{multiple image|perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=right|image1=Rajagopal speaking to 25,000 people, Janadesh 2007, India.jpg|caption1=بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان بەشێکی لە مێژینەن لە پڕۆسەی دیموکراسی لە ھیندستان. وێنەی ئامادەبوونی ٢٥٬٠٠٠ کەسی بێ زەوی لە ویلایەتی مادیا پرادیش. ئامادەبووەکان گوێ لە ڕاجاگۆپال پی ڤی دەگرن ئەمەش پێش ئەوەی ٣٥٠ کیلۆمەتر ببڕن بۆ دەربڕینی ناڕەزایییەکان لە گوالیۆر بەرەو نیودەلھی لەپێناو داواکارییەکانیان لە پڕۆسەی چاکسازیکردن لە زەوی.<ref name="Johnston2019">{{بیرخستنەوە|دوایین=Johnston |یەکەم=Hank |سەردێڕ=Social Movements, Nonviolent Resistance, and the State |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hSiFDwAAQBAJ&pg=PT83 |پەڕە=٨٣|ساڵ=٢٠١٩|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٢٩-٨٨٥٦٦-٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201219151559/https://books.google.com/books?id=hSiFDwAAQBAJ&pg=PT83}}</ref>|direction=|alt1=}}ھیندستان بە گەورەترین وڵاتی [[دیموکراسی]] دادەنرێت لەڕووی دانیشتووانەوە.{{sfn|United Nations Population Division}} ھیند وڵاتێکی خاوەن پەرلەمانی کۆماریی و فرە حیزبە،{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p=١٢٥}} ھەشت حیزبی گەورەیە لە ئاستی وڵاتدا، لە ناو ئەو حیزبانەش پارتی کۆنگرێسی نیشتماننی و پارتی جەنەتا بھاراتیا (بی جەی پی) ھەن، ھاوکات نزیکەی ٤٠ حیزبی لۆکاڵی و ناوچەیی ھەن. پارتی کۆنگرێس وەک حیزبێکی چەپی ناوەڕاست ھەژمار دەکرێت لەناو کەلتووری ھیندا،<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Saez |یەکەم=Lawrence |دوایین٢=Sinha |یەکەم٢=Aseema |ساڵ=٢٠١٠|سەردێڕ=Political cycles, political institutions and public expenditure in India, 1980–2000 |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-political-science_2010-01_40_1/page/91 |journal=[[British Journal of Political Science]] |بەرگ=٤٠|issue=1 |پەڕەکان=٩١–١١٣|doi=10.1017/s0007123409990226 |s2cid=154767259}}</ref> لەبەرامبەردا پارتی بی جەی پی وەک پارتێکی ڕاستڕەو دادەنرێت.{{sfn|Malik|Singh|1992|pp=318–336}}{{sfn|BBC|2012}}{{sfn|Banerjee|2005|p=٣١١٨}} ھەر لەدوای سەربەخۆی بوونی ھیندستان لە دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەم و لەدوای ھەشتاکانەوە ئەوا حیزبی کۆنگرێس وەک حیزبی سەرەکی لە ھیندستان بەدەسەڵات و خاوەن زۆرینەی پەرلەمان بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، چەندین جار بەناچاری حکوومەتی ھاوبەشی دروست کردووە لەگەڵ پارتی بی جەی پی،{{sfn|Sarkar|2007|p=٨٤}} ھەروەھا لەگەڵ حیزبە ناوچەیییەکانی دیکەشدا و حکوومەتێکی ھاوپەیمانیان سازداوە.{{sfn|Chander|2004|p=١١٧}} {{multiple image|perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=left|image1=Barack Obama at Parliament of India in New Delhi addressing Joint session of both houses 2010.jpg|caption1=ئامادەبوونی [[باراک ئۆباما]]، سەرۆککۆماری ئەمریکا لە ناو پەرلەمانی ھیندستان، تشرینی دووەمی ٢٠١٠.}} لە سێ ھەڵبژاردنی گشتیی کۆماری ھیندا، لە ساڵانی ١٩٥١، ١٩٥٧ ھەروەھا ١٩٦٢ حیزبی کۆنگرێس بە سەرکردایەتی [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] بەئاسانی سەرکەوتنی گەورەی بەدەست ھێنا. لەدوای مردنی نەھرۆ، لە ساڵی ١٩٦٤ لال بھادور شاستری بووە [[سەرۆک وەزیران]]ی ھیند؛ بەڵام ئەوەیان زۆری نەخایاند بەھۆی مردنە کتوپڕەکەی شاستری لە ساڵی ١٩٦٦. دواتر، کچەکەی نەھرۆ واتە [[ئیندریا گاندی|ئیندریا غاندی]] ڕێبەرایەتی پارتەکەی کرد بۆ بردنەوە لە ھەڵبژاردنەکانی ١٩٦٧ و ١٩٧١. لەسەردەمی ئیندریا، ھیندستان کەوتە قۆناغی باری لەناکاو، کە لە ئەنجامدا ئیندریا دەستی لەکارکێشایەوە. لە ئەنجامدا، پارتی ئۆپۆزسیۆن واتە جاناتا پارتی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە ھیند ھاتنە سەر دەسەڵات، دواتر لە ساڵی ١٩٨٠ جارێکی دیکە پارتی کۆنگرێس دەسەڵاتی گرتەوە دەست بەبوونەوە سەرۆکوەزیرانی ئیندریا غاندی. دواتر لە ساڵی ١٩٨٤، ئیندریا تیرۆر کرا و حیزبەکەش ڕاجیڤ غاندی ھێنایە شوێنی کە کوڕی ئیندریا بوو، بۆ ساڵی دواتر ڕاجیڤ و حیزبەکەی بوونە براوەی ھەڵبژاردنەکان. لە ساڵی ١٩٨٩، جارێکی دیکە پارتی کۆنگرێس دەسەڵاتی لێ وەرگیرایەوە ئەوەش کاتێک بوو ھاوپەیمانییەتی بەرەی نیشتمانی بەڕێبوەبەرایەتی پارتی جەناتا دال و بەرەی چەپ توانیان ھەڵبژاردنەکان ببەنەوە، بەڵام ئەم حکوومەتەش زۆر کورت بوو و تەنیا دوو ساڵی خایاند.{{sfn|Bhambhri|1992|pp=١١٨, ١٤٣}} دوابەدوای ئەوە، لە ساڵی ١٩٩١ ھەڵبژاردن ئەنجام درایەوە، ئەمجارەیان ھیچ حیزب و کۆمەڵەیەک بەتەنیا نەبوونە خاوەنی زۆرینە. حیزبی کۆنگرێس وەک تاکە حیزبێک کە زۆرترین دەنگی بەدەستھێنا بوو ئەوا توانی حکوومەتێکی کەمینە پێکبھێنێت بە سەرکردایەتی پی ڤی نارسیمھا ڕاو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm |سەردێڕ=Narasimha Rao Passes Away |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|ئیش=[[The Hindu]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090213181659/http://www.hindu.com/2004/12/24/stories/2004122408870100.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوابەدوای بەڕێکردنی دوو ساڵی پڕ لە ئاژاوەی سیاسی، لە ئەنجامدا لە ساڵی ١٩٩٦ ھەڵبژاردنێکی نوێ کرا. کۆمەڵێک لایەن و ھاوپەیمانی بچووک بەیەکەوە ھاوپەیمانییەکی بەھێزیان دروست کرد. حیزبی بی جەی پی توانی لەو ساڵەدا حکوومەت پێکبھێنێت. ئەم ھاوپەیمانییە بووە یەکەم ھاوپەیمانی کە بتوانن پێنج ساڵ حکوومەت بەڕێوەببەن بەبێ بەشداری حیزبی کۆنگرێس.{{sfn|Dunleavy|Diwakar|Dunleavy|2007}} دواتر لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٤، ھیچ حیزبێک بەتەنھا نەیتوانی زۆرینەی کورسییەکان مسۆگەر بکات، بەڵام حیزبی کۆنگرێس توانی زۆرینەی دەنگەکان کۆبکاتەوە و لەڕێی ھاوپەیمانی پێشکەوتنخوازیی یەکگرتوو توانی حکوومەتێکی نوێ پێکبھێنێت. ئەو ھاوپەیمانییە پشتگیری چەپەکانی ھەبوو بەتایبەت ئەوانەی ئۆپۆزسیۆن بوون لە دژی حیزبی بی جەی پی. لە ھەڵبژاردنی ٢٠٠٩، ئەمجارەیان ھاوپەیمانییەکە دیسان حکوومەتی پێکھێنا، بەڵام لەگەڵ زۆربوونی کورسییەکانی ئەوا چیتر پێویستی بە پشتگیری حیزبە کۆمۆنیستییەکان نەبوو.{{sfn|Kulke|Rothermund|2004|p=٣٨٤}} لەو ساڵەدا، مەنمۆھان سینگ توانی ببێتە یەکەم سەرۆکوەزیرانی ھیند لەدوای نەھرۆ کە لە دوو خولی پێنج ساڵەی یەک لەدوای یەک وەک سەرۆکوەزیران ھەڵبژێردرێت. دواتر لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٤، حیزبی بی جەی پی توانی زۆرینەی دەنگ و کورسییەکان بەدەستبھێنێت و بەتەنھا حکوومەت پێکبھێنێت، ئەمەش یەکەم حیزب بوو کە لە دوای ساڵی ١٩٨٤ بتوانێت ئەو سەرکەوتنە بەدەست بھێنێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981 |سەردێڕ=BJP first party since 1984 to win parliamentary majority on its own |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠١٤|newspaper=[[Daily News and Analysis|DNA]] |agency=IANS |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140521032413/http://www.dnaindia.com/india/report-bjp-first-party-since-1984-to-win-parliamentary-majority-on-its-own-1988981 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئایاری ٢٠١٤}}</ref> سەرۆکوەزیران [[نارێندرا مۆدی]]، کە پێشتر سەرۆکوەزیرانی ویلایەتی گوجەرات بوو کرا بە سەرۆکوەزیرانی ھیندستان. لە ڕۆژی ٢٠ی تەممووزی ٢٠١٧، [[ڕام ناس کۆڤیند|ڕام نات کۆڤیند]] وەک ١٤ەمین سەرۆکی ھیندستان ھەڵبژێردرا، لە ڕۆژی ٢٥ی تەممووز سوێندی یاسایی خوارد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|سەردێڕ=Election commission |ناونیشان=http://eci.nic.in/eci_main1/current/Result_20072017.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170811012217/http://eci.nic.in/eci_main1/current/Result_20072017.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٧|وێبگە=eci.nic.in}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Oath |ناونیشان=http://indiatoday.intoday.in/story/ram-nath-kovind-elected-india-14th-president/1/1006696.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170721045522/http://indiatoday.intoday.in/story/ram-nath-kovind-elected-india-14th-president/1/1006696.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١٧|وێبگە=India Today}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://indianexpress.com/article/india/ram-nath-kovind-swearing-in-live-updates-india-14th-president-rashtrapati-bhawan-pranab-mukherjee-narendra-modi-4765871/ |سەردێڕ=Highlights: Ram Nath Kovind takes oath as India's 14th President |ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٧|newspaper=[[The Indian Express]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170811010120/http://indianexpress.com/article/india/ram-nath-kovind-swearing-in-live-updates-india-14th-president-rashtrapati-bhawan-pranab-mukherjee-narendra-modi-4765871/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئابی ٢٠١٧}}</ref> === حکوومەت === [[پەڕگە:Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg|وێنۆک|ڕاشتراپاتی بھاڤان، شوێنی فەرمی سەرۆکی ھیندستان، لەلایەن تەلارسازی بەریتانی ئێدوین لووتینس و ھەربەرت باکەر دروست کراوە لە ماوەی ساڵانی ١٩١١ بۆ ١٩٣١ لەماوەی دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا.<ref name="Bremner2016٧">{{بیرخستنەوە|دوایین=Bremner |یەکەم=G. A. |سەردێڕ=Architecture and Urbanism in the British Empire |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mjRADQAAQBAJ&pg=PA117 |پەڕە=١١٧|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٠٢٢٣٢-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210317112541/https://books.google.com/books?id=mjRADQAAQBAJ&pg=PA117}}</ref>]] ھیندستان وڵاتێکی [[حکوومەتی فێدراڵ|فیدراڵیی]] و سیستمی پەرلەمانییە، ئەمەش لەناو دەستووری ھیند نووسراوەتەوە. ھیند وڵاتێکی دیموکراسییە کە بە دەنگی زۆرینە بڕیار لەسەر یاساکان دەدرێت، ھەروەھا مافی کەمینەکانیش بەیاسا پارێزگاریی لێدەکرێت. فیدڕالیبوونی ھیند بە دابەشبوونی دەسەڵات بەسەر ویلایەت و ھەرێمە یەکگرتووەکان پێناسە دەکرێت. دەستووری ھیند لە ڕۆژی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠ کارایە،{{sfn|Pylee|2003|a|p=٤}} لە ناویدا ئاماژە بەوە کراوە کە ھیندستان «خاوەن سەروەرییە، کۆمارێکی دیموکراتە؛» ئەم بەشەیان لە ساڵی ١٩٧١ دەستکاری کرا بۆ «وڵاتێکی [[سەروەری|خاوەن سەروەری]]، [[سۆشیالیزم|سۆسیالیست]]، [[دنیاگەرایی|سێکولار]]، کۆمارێکی دیموکرات».{{sfn|Dutt|1998|p=٤٢١}} فۆڕمی پێشووتری حکوومەتی ھیندستان لەسەر ئەوە بنیاتنرابوو کە دەسەڵاتی ناوەندی بەھێزبێت و دەسەڵاتی خۆجێی ویلایەتەکان لاوازبێت، بەڵام دوایی لە دەیەی ١٩٩٠ بەپێچەوانەوە دەسەڵاتی فیدرالی زیاتر کرا ئەمەش ڕاشتراپاتی بھاڤان، شوێنی فەرمی سەرۆکی ھیندستان، لەلایەن تەلارسازی بەریتانی ئێدوین لووتینس و ھەربەرت باکەر دروست کراوە لە ماوەی ساڵانی ١٩١١ بۆ ١٩٣١ لەماوەی دەسەڵاتی شاھانەی بەریتانیا.<ref name="Bremner2016">{{بیرخستنەوە|دوایین=Bremner |یەکەم=G. A. |سەردێڕ=Architecture and Urbanism in the British Empire |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=mjRADQAAQBAJ&pg=PA117 |پەڕە=١١٧|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-١٠٢٢٣٢-٦}}</ref> بووە ھۆی گۆڕان لە سیاسەت، ئابووری و کۆمەڵایەتی.{{sfn|Echeverri-Gent|2002|pp=19–20}}{{sfn|Sinha|2004|p=٢٥}} حکوومەتی ھیندستان لە سێ لق پێکدێت؛<ref name="Bremner2016٧"/> * دەسەڵاتی جێبەجێکردن: سەرۆکی ھیندستان دەسەڵاتی سەرۆکی دەوڵەتی ھەیە،{{sfn|Sharma|2007|p=٣١}} سەرۆک بۆ ماوەی پێنج ساڵ لەلایەن ئەندامانی [[دەسەڵاتی یاسادانان]] ھەڵدەبژێردرێت.{{sfn|Gledhill|1970|p=112}}{{sfn|Sharma|2007|p=١٣٨}} سەرۆکوەزیرانی ھیندستان وەک سەرۆکی حکوومەت و بەڕێوەبردن ئەوا خاوەنی زۆرترین دەسەڵاتی جێبەجێکردنە.{{sfn|Sharma|1950}} سەرۆکوەزیران لەلایەن سەرۆکی وڵاتەوە پەسەند دەکرێت، بەرلەوەش سەرۆکوەزیران لەلایەن ئەو حیزبە یان ھاوپەیمانەوە کاندید دەکرێت کە خاوەن زۆرترین کورسییە لەناو پەرلەمان.{{sfn|Sharma|1950}} دەستەی جێبەجێکاران لە ھیندستاندا پێکدێت لە سەرۆک، جێگری سەرۆک، و یەکێتیی ئەنجومەنی وەزیران بەسەرۆکایەتی سەرۆکوەزیرانی وڵات.{{sfn|Sharma|2007|p=٣١}} * دەسەڵاتی یاسادانان: پێکدێت لە دوو ئەنجومەن. ئەنجومەنەکان لەسەر شێوازی سیستمی وێستمینستەر بەڕێوەدەبردرێن، خانەی باڵا پێی دەگوترێت ڕاجیا سابھا (ئەنجومەنی وڵات) و خانەی نزم پێی دەڵێن لۆک سابھا (خانەی گەل).{{sfn|Gledhill|1970|p=١٢٧}} ڕاجیا سابھا لە ٢٤٥ ئەندام پێکدێت، ئەندامانی ئەو خانەیە بۆ ماوەی شەش ساڵان لە خزمەتی کارکردندا دەبن.{{sfn|Sharma|2007|p=١٦١}} زۆربەی ئەندامانی ئەنجومەنەکە بەناڕاستەوخۆ لەلایەن ویلایەت و ھەرێمە یەکگرتووەکانەوە ھەڵدەبژێردرێن.{{sfn|Sharma|2007|p=١٦٢}} ھەموو ئەندامان جگە لە دووان لە کۆی ٥٤٥ ئەندام لە لۆک سابھا ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێن، ئەندامانی ھەڵبژێردراو بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە کارەکەیان خزمەت دەکەن.{{sfn|Sharma|2007|p=١٤٣}} دوو ئەندامیش لەو ئەنجومەنە تایبەت کراوە بۆ کەمینەی ئەنگلۆ-ھیندی، ئەم خاڵەیان لە دەستووری وڵات لە بەندی ژمارە ٣٣١ جێگیر کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Cabinet approves scrapping of 2 seats reserved for Anglo-Indians in Parliament |ناونیشان=https://www.nationalheraldindia.com/india/seats-reserved-for-anglo-indians-in-parliament-to-be-scrapped-after-cabinet-approval |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |وێبگە=National Herald |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210220040422/https://www.nationalheraldindia.com/india/seats-reserved-for-anglo-indians-in-parliament-to-be-scrapped-after-cabinet-approval}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Explained: Anglo-Indian quota, its history, MPs |ناونیشان=https://indianexpress.com/article/explained/anglo-indian-quota-history-mps-6164232/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201101113541/https://indianexpress.com/article/explained/anglo-indian-quota-history-mps-6164232/}}</ref> * دەسەڵاتی دادوەری: ھیندستان سێ پایە لە دەسەڵاتی دادوەریی یەکگرتوو و سەربەخۆی ھەیە. === دابەشبوونە کارگێڕییەکان === {{سەرەکی|ویلایەتەکان و دەڤەرە یەکگرتووەکانی ھیندستان}} ھیندستان وەک یەکێتییەکی فیدڕاڵی لە ٢٨ ویلایەت و ٨ ھەرێمی یەکگرتوو پێکدێت.{{sfn|Library of Congress|2004}} ھەموو ویلایەتەکان، لەپاڵ ھەرێمە یەکگرتووەکانی جامو و کەشمیر، پودوچێری و ھەرێمی پایتەختی نەتەوەیی دەلھی ئەنجومەنی یاسادانان و حکوومەتی خۆجێییان ھەیە. پێنج ھەرێمەکەی دیکەش ڕاستەوخۆ لەلایەن [[حکوومەتی ناوەندی]]یەوە بەڕێوەدەبردرێن.{{sfn|Sharma|2007|p=49}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=India |ناونیشان=http://www.clgf.org.uk/regions/clgf-asia/india/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190715203036/http://www.clgf.org.uk/regions/clgf-asia/india/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئەیلوولی ٢٠١٩|وێبگە=[[Commonwealth Local Government Forum]]}}</ref> {{columns-list| # [[ئاندرە پرەدێش|ئاندرا پرادیش]] # [[ئەروناچال پرادیش]] # [[ئەسام]] # [[بیھار]] # [[چھاتیسگار]] # [[گۆوا]] # [[گوجەرات|گوجارات]] # [[ھاریانا]] # [[ھیماچال پرادیش]] # [[جھارکاند]] # [[کارناکاتا]] # [[کێرالا]] # [[مادیا پرادیش]] # [[مەھاراشترا]] # [[مانیپور]] # [[میغالایا]] # [[میزۆرام]] # [[ناگالاند]] # [[ئۆدیشا]]<!--Do not change this per [[WP:COMMONNAME]]. --> # [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]] # [[ڕاجستان]] # [[سیکیم]] # [[تامیل نادو]] # [[تالانگانا]] # [[تریپورا]] # [[ئوتەر پرادیش]] # [[ئوتەرکەند]] # [[بەنگالی ڕۆژاوا]] {{ordered list |type=upper-alpha | [[دوورگەکانی ئەندەمان و نیکۆبار]] | [[چەندیگەر]] | [[دادرا و نەگەر ھەڤیلی و دامان و دیو]] | [[جاموو و کەشمیر]] | [[لادەک]] | [[لاکشادویپ]] | [[دەلھی|دێلھی]] | [[پودوچێری]] }}|colwidth=20em}} == پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان == {{multiple image|perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=left|image1=Jawaharlal Nehru, Nasser and Tito at the Conference of Non-Aligned Nations held in Belgrade.jpg|caption1=لە ماوەی دەیەی ١٩٥٠ و ١٩٦٠، ھیندستان ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن.<ref name="Dinkel2018">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dinkel |یەکەم=Jürgen |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YqOODwAAQBAJ |سەردێڕ=The Non-Aligned Movement: Genesis, Organization and Politics (1927–1992) |ڕێکەوت=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[Brill Publishers|BRILL]] |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٣٦١٣-١|پەڕەکان=٩٢–٩٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201028010756/https://books.google.com/books?id=YqOODwAAQBAJ}}</ref> وێنەکە لە چەپەوە بۆ ڕاست؛ [[جەمال عەبدولناسر]] سەرۆکی [[کۆماری عەرەبیی یەکگرتوو]] ([[میسری]] ئێستا)، جۆسیپ برۆز تیتۆی [[یووگۆسلاڤیا]] و [[جەواھرلەعل نەھرۆ]] لە [[بێلگراد]]، ئەیلوولی ١٩٦١..}}لە ماوەی دەیەی ١٩٥٠، ھیندستان پشتگیری لە ھەڵوەشاندنەوەی کۆلۆنیالیزم لە [[ئەفریقا]] و [[ئاسیا]]ی دەکرد، ھەروەھا ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە ناو بزووتنەوەی وڵاتانی بێلایەن.{{sfn|Rothermund|2000|pp=٤٨, ٢٢٧}} دوای ئەوەی لە سەرەتادا پەیوەندییەکی دۆستایەتی باشی لەگەڵ چین دروست کرد، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٢ جەنگ کەوتە نێوان ھیند و چین، لەئەنجامی جەنگەکەش چین سەرکەوت. لەلایەکی دیکەشەوە ھەر لە سەرەتاوە، ھیند کێشەی ھەبوو لەگەڵ پاکستانی دراوسێی، ئەوان بەیەکەوە چوار جار بە سەختی کەوتنە جەنگەوە ئەوەش لە ساڵانی ١٩٤٧، ١٩٦٥، ١٩٧١ ھەروەھا ١٩٩٩ بوو. زۆرینەی ئەم جەنگانە لەسەر کێشەی خاکی کەشمیر بوون، جگە لە جەنگی ١٩٧٩ کە تێیدا ھیندستان شەڕی کرد بۆ سەربەخۆیی بەنگلادێش.{{sfn|Gilbert|2002|pp=٤٨٦–٤٨٧}} لە کۆتایی دەیەی ١٩٨٠، سوپای ھیندستان دووجار بانگێشت کرا بۆ ئەوەی دەستێوەردان لەسەر کێشەی وڵاتانی نزیک بکات ئەوانیش لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٩٠، بۆ دروستکردن و بەردەوامیدان بە ئاشتی لە [[سریلانکا]]، جاری دووەمیش لە ساڵی ١٩٨٨ بوو بۆ ڕێگریکردن لە ھەوڵێکی کودەتا لە وڵاتی [[ماڵدیڤ]]. لە دوای جەنگی ١٩٦٥ لەگەڵ پاکستان، ھیندستان پەیوەندییە سەربازی و ئابوورییەکانی لەگەڵ [[یەکێتیی سۆڤیەت]] پتەوکرد؛ لە کۆتایی شەستەکان ئەوا یەکێتیی سۆڤیەت بوو بە گەورەترین دابینکەری چەک بۆ ھیند.{{sfn|Sharma|1999|p=٥٦}} لەپاڵ پەیوەندییە توندووتۆڵەکەی لەگەڵ [[ڕووسیا]]، ھیند پەیوەندییەکی نزیکی ھەیە لەگەڵ [[ئیسرائیل]] و [[فەڕەنسا]]. لەم چەند ساڵانەی دوایی، ھیند ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە یەکێتیی ھەماھەنگی وڵاتی باشووری ئاسیا و [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی|ڕێکخراوی بازرگانی جیھانی]]. ھیند ١٠٠٬٠٠٠ چەکدار و پۆلیسی ھەبووە کە خزمەتیان کردبێت لە ناو ٣٥ کاری ئاشتیخوازی [[نەتەوە یەکگرتووەکان]]. ھیند بەشداربووە لە کۆڕ و کۆبوونەوەکانی کۆڕبەندی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، کۆڕبەندی وڵاتانی گی ٨+٥ ھەروەھا کۆمەڵێک کۆبوونەوەی وڵاتانی زلھێز.{{sfn|Alford|2008}} ھیند لە پەیوەندییەکی نزیکی ئابووریدایە لەگەڵ وڵاتانی ئەمریکای باشوور،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Jorge Heine |دوایین٢=R. Viswanathan |ڕێکەوت=بەھاری ٢٠١١|سەردێڕ=The Other BRIC in Latin America: India |ناونیشان=http://www.americasquarterly.org/india-latin-america |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525115121/http://www.americasquarterly.org/india-latin-america |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٧|وێبگە=[[Americas Quarterly]]}}</ref> ئاسیا و ئەفریقا.{{sfn|Ghosh|2009|pp=282–289}}{{sfn|Sisodia|Naidu|2005|pp=١–٨}} تاقیکردنەوەی ناوەکیی چین لە ساڵی ١٩٦٤، بووە ھۆی ھەڕەشەیەک بۆ ھیند بەوەی ئەگەری ھەبوو پشتگیری پاکستانی پێ بکەن لەکاتی جەنگی ١٩٦٥. ئەم ڕووداوە وای کرد کە ھیندستان گەشە بە چەکی ناوەکی بدات.{{sfn|Perkovich|2001|pp=٦٠–٨٦, ١٠٦–١٢٥}} لە ساڵی ١٩٧٤، ھیندستان یەکەمین تاقیکردنەوەی بە [[وزەی ناوەکی]] کرد، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٨ تاقیکردنەوەیەکی دیکەی لە ژێرزەمین کرد. سەرباری ڕەخنەکان و گەمارۆی چەک ئەوا ھیندستان واژووی لەسەر ئەو ڕێککەوتنانە نەکرد کە دەربارەی قەدەغەکردنی تاقیکردنەوەی چەک کراون.{{sfn|Kumar|2010}} ھیندستان کۆمەڵێک پڕۆگرامیشی ھەیە بۆ پەرەپێدانی سیستمی مووشەک و فڕۆکەی جەنگی.<ref name="The Times of India">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Make-in-India-Plan-to-develop-5th-generation-fighter-aircraft/articleshow/45802270.cms |سەردێڕ=Make-in-India: Plan to develop 5th-generation fighter aircraft |دوایین=Pandit |یەکەم=Rajat |ڕێکەوت=٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥|ئیش=The Times of India |agency=TNN |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210225144214/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Make-in-India-Plan-to-develop-5th-generation-fighter-aircraft/articleshow/45802270.cms}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Abhijit Iyer-Mitra and Pushan Das |سەردێڕ=The Advanced Medium Combat Aircraft:A Technical Analysis |ناونیشان=http://dhqxnzzajv69c.cloudfront.net/wp-content/uploads/2015/12/IssueBrief_105.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |وێبگە=[[Observer Research Foundation]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210119215112/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2015/12/IssueBrief_105.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Hindu 2011">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thehindu.com/news/national/article2514142.ece |سەردێڕ=India, Russia Review Defence Ties |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=[[The Hindu]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111007183650/http://www.thehindu.com/news/national/article2514142.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> {{multiple image||perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=left|image1=Modi Nieto Mexico June 2016.jpg|caption1=سەرۆکوەزیران [[نارێندرا مۆدی]] لەکاتی وتووێژکردن لەگەڵ [[ئنریکی پێنا نیتۆ]]، سەرۆکی مەکسیک. وێنەکە لە کاتی سەردانیکردنی مۆدی بوو بۆ [[مەکسیک]]، ٢٠١٦.}}دوابەدوای تەواوبوونی [[شەڕی سارد|جەنگی سارد]]، ھیندستان پەیوەندییەکانی لە بوارەکانی ئابووری، ستراتیژی و ھاریکاری سەربازی فراوان کرد لەگەڵ ھەریەکە لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] و [[یەکێتیی ئەورووپا]].{{sfn|Europa 2008}} لە ساڵی ٢٠٠٨، ئەمریکا و ھیندستان ڕێککەوتنێکیان لەسەر وزەی ناوەکی سڤیل کرد. ھیندستان شەشەمین وڵاتی جیھانە کە بووبێتە خاوەنی چەکی ناوەکی.{{sfn|The Times of India 2008}} ھیندستان خاوەن ڕێککەوتننامەیە لەگەڵ ھەریەکە لە وڵاتانی ڕووسیا،{{sfn|British Broadcasting Corporation 2009}} فەڕەنسا،{{sfn|Rediff 2008 a}} بەریتانیا{{sfn|Reuters|2010}} و کەنەدا{{sfn|Curry|2010}} لەسەر ھەماھەنگیکردن لە بواری وزەی ناوەکی. سەرۆکی ھیندستان خاوەن بڕیارە بەسەر سوپای نیشتمانیی ھیندستان؛ بەھەبوونی ١٫٣٩٥ سەربازی چالاک ئەوا ھیندستان لە دوای چین بە دووەم خاوەن گەورەترین ھێزی چەکداری دادەنرێت لە جیھان. ئەو ھێزە پێکدێت لە سوپای ھیند، سوپای دەریوانی، ھێزی ئاسمانیی ھیند و پاسەوانانی کەنار.{{sfn|Central Intelligence Agency}} بوودجەی فەرمی ھیند بۆ بواری بەرگری لە ساڵی ٢٠١١ بریتی بوو لە ٣٦٫٠٣ ملیار دۆلاری ئەمریکی ھاوتا بە ١٫٨٣ [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]].{{sfn|Behera|2011}} بۆ ساڵانی دواتر ٢٠١٢–٢٠١٣ بوودجەکە گەیشتە ٤٠٫٤٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی.{{sfn|Behera|2012}} بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی پەیمانگای نێونەتەوەییی توێژینەوەی ئاشتیی ستۆکھۆڵم ئەوا خەرجی ساڵانەی ھیندستان لە کڕینی چەک بریتییە لە ٧٢٫٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی.{{sfn|Stockholm International Peace Research Institute 2008|p=١٧٨}} لە ساڵی ٢٠١١، بوودجەی ساڵانە بە ڕێژەی ١١٫٦٪ زیادکراوە، ھەرچەند ئەوە ئەو بەشە بوودجەیە لەخۆ ناگرێت کە تەرخانکراوە بۆ بواری سەربازیی و لەلایەن لق و یەکەکانی دیکەی حکوومەت دەدرێت.{{sfn|Shukla|2011}} لە ساڵی ٢٠١٢، ھیندستان بووە گەورەترین وڵاتی ھاوردەکردنی چەک؛ لە ساڵانی ٢٠٠٧ بۆ ٢٠١١، ئەوا ١٠٪ بوودجەی سەربازیی دراوە بە کڕینی چەک لە بازاڕی جیھاندا.{{sfn|Stockholm International Peace Research Initiative 2012}} زۆرینەی ڕەھای ئەم کڕینانە لە دژی پاکستانن ھەروەھا لە بەرامبەر فراوانبوونی کاریگەرییەکانی چین بوو لە زەریای ھیندی.{{sfn|Miglani|2011}} لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٨، ھیندستان واژووی لەسەر ڕێککەوتنێکی ٥٫٤٣ ملیار دۆلاری کرد لەگەڵ ڕووسیا، ئەمەش بۆ وەرگرتنی [[ئێس-٤٠٠]]، کە بەھێزترین و پێشکەوتووترین سیستەمی بەرگریی مووشەکییە لە ڕووسیا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://m.timesofindia.com/india/india-russia-s-400-missile-deal-all-you-need-to-know/articleshow/66066460.cms |سەردێڕ=India Russia S-400 missile deal: All you need to know |ڕێکەوت=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|newspaper=[[The Times of India]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181005130114/https://m.timesofindia.com/india/india-russia-s-400-missile-deal-all-you-need-to-know/articleshow/66066460.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == ئابووری == بە گوێرەی ڕاپۆرتی [[سندووقی نێونەتەوەییی پارە]]، ئابووری ھیند لە ساڵی ٢٠٢٠ بەھاکەی ٢٫٧ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە؛ بەمەش شەشەمین گەورە وڵاتی جیھانە لەڕووی بازاڕی ئاڵووگۆڕی پارە،<ref name="GDP IMF">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=نیسانی ٢٠٢١|سەردێڕ=World Economic Outlook Database, April 2021 |ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢١|وێبگە=IMF.org |بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئایاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210513122544/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1}}</ref> بە گەشەکردنی [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]] لە ڕێژەی ٥٫٨٪ بۆ دوو دەیە، بۆ ٦٫١٪ لە ساڵی ٢٠١١–٢٠١٢ ئەوا ھیندستان بەیەکێک لە گەورەترین وڵات لە ڕووی خێرایی گەشەکردن لە بواری ئابووریدا دادەنرێت.{{sfn|Nayak|Goldar|Agrawal|2010|p=xxv}}{{sfn|International Monetary Fund 2011a|p=٢}} لەگەڵ ئەوەشدا، ھیندستان لە پلەی ١٣٩ی وڵاتانی جیھان دێت لە ڕووی داھاتی تاک.{{sfn|International Monetary Fund}} تا ساڵی ١٩٩١، ھیندستان لەڕێی سیستمێکی ئابووری [[سۆشیالیزم|سۆسیالیزم]] بەڕێوەدەچوو. لە ساڵی ١٩٩١، ئابووری وڵاتەکە کەوتە قەیران بەمەش بەناچاری ڕوویان کردە سیستمی ئابووری [[لیبرالیزم|لیبرال]]؛{{sfn|Wolpert|2003|p=xiv}} ھەر لەو کاتەوە بەھێواشی وڵات بەئاراستەی بازاڕی ئازاد چوو،{{sfn|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}}{{sfn|Gargan|1992}} ئەمەش لەڕێی لەئامێزگرتنی بازرگانی دەرەکی و ناوخۆ بوو.{{sfn|Alamgir|2008|pp=٢٣, ٩٧}} ھیندستان لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ بووەتە ئەندام لە [[ڕێکخراوەی دانوستانی جیھانی]].{{sfn|WTO 1995}} ھێزی کار لە ھیند خۆی لە ٥١٣٫٧ ملیۆن کەس دەدات، بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٦ ئەوا لەم ڕووەوە لە پلەی دووەمدا دێت.{{sfn|Central Intelligence Agency}} سێکتەری خزمەتگوزاریی ٥٥٫٦٪ داھاتی ناوخۆ پێکدێنێت، پیشەسازیش ٢٦٫٣٪ ھەروەھا کشتوکاڵ ١٨٫١٪. ھیندستان بڕی ٧٠ ملیار دۆلاری لەبازاڕدا گۆڕیوەتەوە، ئەمەش لەڕێی ٢٥ ملیۆن ڕەوەندی ھیندی لە دەرەوەی وڵاتەوە کراوە، ھیندستان لەم ڕووەوە لەپێشەنگی ھەموو وڵاتانی جیھاندا دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sakib Sherani |ڕێکەوت=١٧ی نیسانی ٢٠١٥|سەردێڕ=Pakistan's remittances |ناونیشان=http://www.dawn.com/news/1176411 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20151216104527/http://www.dawn.com/news/1176411 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥|وێبگە=dawn.com}}</ref> زۆرینەی بەرھەمە کشتووکاڵییەکانی ھیند پێکدێت لە برنج، گەنم، چا، پەتاتە و قامیشی شەکر.{{sfn|Library of Congress|2004}} ھەروەھا زۆرینەی بەرھەمە پیشەسازییەکان خۆیان لە پۆلینەکاننی ڕستن و چنین، گواستنەوە و گەیاندن، کیمیا، دەرمان، بایۆتێک، خواردنەمەنی، ئاسن، کەلوپەلی گواستنەوە، چیمەنتۆ، نەوت، ئامێر و نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر دەبینێتەوە.{{sfn|Library of Congress|2004}} لە ساڵی ٢٠٠٦، بەشداری بازرگانی دەرەوە بەرزبوویەوە بۆ ٢٤٪، ئەمەو پێشتر لە ساڵی ١٩٨٥ بریتی بوو لە ٦٪.{{sfn|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}} لە ساڵی ٢٠١١، ھیندستان ڕیزبەندی دەیەم وڵاتی جیھانی گرت لەڕووی ھاوردەکردنەوە و نۆیەمین وڵاتیشە لە ڕووی ھەناردەکردنەوە.{{sfn|World Trade Organization 2010}} زۆربەی ھەناردەکان خۆیان لە بەرھەمەکانی {{multiple image|perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=left|image1=Cherry Resort inside Temi Tea Garden, Namchi, Sikkim.jpg|caption1=باخێکی چاندنی چا لە سیکیم. ھیندستان دووەم گەورە بەرھەمھێنەری چایە لە جیھان، وڵاتێکە کە ١ ملیار چایە خۆری ھەیە.}}نەوت، ڕستن و چنین، زێڕ و خشڵ، نەرمەواڵەی کۆمپیوتەر، بەرھەمەکانی ئەندازیاری، کیمیا و بەرھەمی جلدی کە لەڕێی کارگەکانەوە دروست کراون پێکدێت.{{sfn|Library of Congress|2004}} لەلایەکی دیکەشەوە ئەو بەرھەمانەی کە ھاوردەکراون زیاتر خۆیان لە نەوت، ئامێر، تۆو بۆ چاندنی کشتوکاڵی ھەروەھا ماددەی کیمیایی دەبینێتەوە.{{sfn|Library of Congress|2004}} لە وەتەی ساڵی ٢٠١٣، ھیندستان لە دوای چین بووەتە دووەم گەورەترین وڵات لە ڕووی ھەناردەکردنی بەرھەمی ڕستن و چنین.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=UN Comtrade |ڕێکەوت=٤ی شوباتی ٢٠١٥|سەردێڕ=India world's second largest textiles exporter |ناونیشان=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-02/news/50272849_1_textiles-exports-india-calender-year |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140605121831/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-02/news/50272849_1_textiles-exports-india-calender-year |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی حوزەیرانی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤|وێبگە=economictimes: [[TechCrunch]]}}</ref> لەم چەند ساڵەی دوایی، ئابووری ھیند بەبەردەوامیی گەشەی بەخۆیەوە دیوە بەتایبەت لە ساڵی ٢٠٠٧ بەڕێژە گەیشتە ٧٫٥٪،{{sfn|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}} بەمەش ڕێژەی مووچەی وەرگرتن بۆ ھەر کاتژمێرێک لە یەکەم دەیەی سەدەی بیست و یەک بۆ دوو ھێندە بەرز بوویەوە.{{sfn|Bonner|2010}} دەورووبەری ٤٣١ ملیۆن ھاووڵاتی ھیندی لە دوای ١٩٨٥ توانیویانە دۆخی ھەژاری تێپەڕبکەن؛ وا پلان دانراوە کە ژمارەی چینی ناوەڕاست لە ھیند بۆ ساڵی ٢٠٣٠ بگاتە ٥٨٠ ملیۆن کەس.{{sfn|Farrell|Beinhocker|2007}} ھیندستان لە سێکتەری بانکدا لە پلەی ٢٤ەمی جیھاندا، لە تەکنەلۆژیای زانیاریدا ١٥ەمینە، ھەروەھا لە پلەی ٣٩ەیمینی وڵاتانی داھێنان دێت، لەم ڕیزبەندییانە لەپێشەوەی زۆر وڵاتی ئابووری بەھێزدایە.{{sfn|Schwab|2010}} ھەر لە ڕێی گەشەکردنی ئابووریدا، لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ داھاتی ساڵانەی تاکی ھیندی بە جێگیری لە ٣٢٩ دۆلار خۆی دەبینێتەوە، دواتر کە ئابووری بە لیبرال کرا ئەوا لە ساڵی ٢٠١٠ گەیشتە ١٬٢٦٥ دواتر لە ساڵی ٢٠١٦ گەیشتە ١٬٧٢٣ دۆلاری ئەمریکی. ھەرچەندە ئەم ژمارانە کەمترن بەراورد بە وڵاتانی گەشەکردووی ئاسیا وەک مالیزیا، ئیندەنووسیا، فلیپین، تایلەند و سری لانکا، وا چاوەڕێ دەکرێت لەم ڕوانگەیەوە ھەروا بەردەوام بێت، لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕێ دەکرێت تاکوو ساڵی ٢٠٥٠ ئەوا داھاتی تاک بەرزبوونەوەی باشتر بەخۆیەوە ببینێت.{{sfn|Hawksworth|Tiwari|2011}}{{sfn|Hawksworth|Tiwari|2011}} بەپێی ڕاپۆرتی بانکی جیھانی، لەسەر ھیندستان پێویستە کاربکات بۆ گەشەپێدانی بوارەکانی گواستنەوە، کشتووکاڵ، خوێندن، ئاساییشی وزە، کەرتی تەندروستی حکوومەت و کار ئەمەش لەپێناو بەردەوامیی و گەشەکردنی زیاتری ئابوورییەکەی.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India Country Overview September 2010 |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110522115104/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html |بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی ڕاپۆرتی تێچووی ژیان لە ساڵی ٢٠١٧دا کە لەلایەن یەکەی ھۆشمەندی ئابووری ئامادەکراوە، ئەوا چوار شاریان لە ھیندستان بوون ئەوانیش ھەریەکە لە [[بەنگالۆر|بەنگەلۆر]] (سێیەم)، [[مومبای]] (پێنجەم)، [[چێنای]] (پێنجەم) و [[نیوودێلھی|نیودەلھی]] (ھەشتەم).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2017/03/daily-chart-13 |سەردێڕ=Measuring the cost of living worldwide |ڕێکەوت=٢١ی ئازاری ٢٠١٧|newspaper=[[The Economist]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525140627/http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2017/03/daily-chart-13 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧}}</ref> === پیشەسازییەکان === پیشەسازیی تەکنەلۆژیای گەیاندن لە ئاستی جیھاندا لە ڕیزی دووەم گەورەترین وڵاتدایە، بەجۆرێک ١٫٢ ملیار بەشداربووی ھەیە. لەم ڕێگایەوە ٦٫٥٪ [[تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی]] لە ھیندستان پێکدێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Indian Telecom Industry – Telecom Sector, FDI, Opportunities |ناونیشان=https://www.investindia.gov.in/sector/telecom |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210518111147/https://www.investindia.gov.in/sector/telecom |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئایاری ٢٠٢١}}</ref> لە دوای چارەگی سێیەمی ٢٠١٧، ھیندستان پێشی ئەمریکای دایەوە و بووە دووەم گەورە بازاڕی مۆبایلە زیرەکەکان لە جیھان، لەمەشدا دوای چین دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184 |سەردێڕ=Indian smartphone market grows 23% to overtake US in Q3; Samsung, Xiaomi drive shipments |دوایین=Khan |یەکەم=Danish |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ئیش=[[The Economic Times]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171031155522/https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/indian-smartphone-market-grows-23-to-overtake-us-in-q3-samsung-xiaomi-drive-shipments/61255184 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> ھیندستان لە پیشەسازی ئوتومبێلدا لە ڕیزی دووەم خێرا گەشەندووترین وڵاتی جیھاندایە، فرۆشی ناوخۆ بەڕێژەی ٢٦٪ لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٩–٢٠١٠ زیادی کرد،{{sfn|Business Line 2010}} ھەروەھا ڕێژەی ھەناردەکردن ٣٦٪ زیادی کرد لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠٠٩.{{sfn|Express India 2009}} لە کۆتایییەکانی ٢٠١١، ھیندستان لە سێکتەری تەکنەلۆژیای زانیاریدا ٢٫٨ ملیۆن کەسی وەک فەرمانبەر دامەزراند، ھەر لەو سێکتەرەدا بڕی قازانجی گەڕاوە خۆی لە ١٠٠ ملیار دۆلار دەدات کە دەکاتە ٧٫٥٪ داھاتی وڵات.{{sfn|Nasscom 2011–2012}} پیشەسازی دەرمان لە ھیندستان، یەکێکە لە گرنگترین بازاڕەکانی دەرمانسازیی لە جیھاندا. وا چاوەڕێ دەکرێت قازانجی بازاڕی دەرمان لە چەند ساڵی داھاتوو بگاتە ٥٠ ملیار دۆلار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending |سەردێڕ=Indian biotech industry at critical juncture, global biotech stabilises: Report |دوایین=Vishal Dutta |ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٢|ئیش=[[The Economic Times]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116214810/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-07-10/news/32618700_1_biotech-industry-global-biotechnology-r-d-spending |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.expresspharmaonline.com/20120115/market03.shtml |سەردێڕ=Indian pharmaceutical industry – growth story to continue |ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Express Pharma |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116214756/http://pharma.financialexpress.com/20120115/market03.shtml |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھیند لە ڕیزی ١٢ لە گەورە وڵاتانی بواری بایۆتێکە.<ref>Biotechnology and Pharmaceutical Sector in India: sector briefing by the UK Trade and Investment 2011, utki.gov.uk</ref>{{sfn|Yep|2011}} لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٢–٢٠١٣، ھیندستان لە سێکتەری بایۆتێک بە ڕێزەی ١٥٫١٪ گەشەکردنی بەخۆیەوە دیوە، کە قازانجی گەڕاوە نزیک بووەتەوە لە ٢٠٤٫٤ ملیار ڕووپییە بۆ ٢٣٥٫٢٤ ملیار ڕووپییە (ھاوتای ٣٫٩٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠١٤|سەردێڕ=Differding Consulting Publi 6 |ناونیشان=http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140223203715/http://www.differding.com/page/biotechnology_in_india_2013_biospectrum_able_survey/f1.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Differding.com}}</ref> === وزە === توانای بەرھەمھێنانی کارەبا لە ھینندستان خۆی لە ٣٠٠ گێگاوات دەدات، کە تێیدا ٤٢ لەو گێگاواتانە دەتوانن نوێ ببنەوە.<ref name="Par">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=India's total power capacity crosses 300 gw mark |ناونیشان=https://www.ndtv.com/india-news/indias-total-power-generation-capacity-crosses-300-gw-mark-1438906 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170616181350/http://www.ndtv.com/india-news/indias-total-power-generation-capacity-crosses-300-gw-mark-1438906 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧|وێبگە=[[NDTV India|NDTV]]}}</ref> بەکارھێنانی ڕێژەیەکی زۆر لە [[خەڵووز]] لە ھیند، کاریگەری نەرێنی لەسەر ژینگەی وڵاتەکە جێھێشتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52614770 |سەردێڕ=India's carbon emissions fall for first time in four decades |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٠|ئیش=BBC News |زمان=en-GB |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125143650/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52614770}}</ref><ref name="USAID2018">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=USAID |ڕێکەوت=ئەیلوولی ٢٠١٨|سەردێڕ=Greenhouse Gas Emissions in India |ناونیشان=https://www.climatelinks.org/sites/default/files/asset/document/India%20GHG%20Emissions%20Factsheet%20FINAL.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201112013343/https://www.climatelinks.org/sites/default/files/asset/document/India%20GHG%20Emissions%20Factsheet%20FINAL.pdf}}</ref><ref name="UNEP2019">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=UN Environment Programme |ڕێکەوت=٢٠١٩|سەردێڕ=Emissions Gap Report 2019 |ناونیشان=http://www.unenvironment.org/resources/emissions-gap-report-2019 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١|وێبگە=UNEP – UN Environment Programme |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210213175815/https://www.unenvironment.org/resources/emissions-gap-report-2019}}</ref> بەکارھێنانی وزە بۆ بوارەکانی کارەبا، چێشتلێنان و سووتەمەنی شل لە پێداویستییە لەپێشنەیییەکانن بۆ ھیند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=India 2020 – Analysis |ناونیشان=https://www.iea.org/reports/india-2020 |ڕێکەوتی سەردان=٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|وێبگە=IEA |زمان=en-GB |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210316072614/https://www.iea.org/reports/india-2020}}</ref> === ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکان === وێڕای گەشەکردنی خێرا و بەردەوامیی ھیند لەبواری ئابووریدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بووە لە کێشە و ئالنگارییە کۆمەڵایەتییەکان کە بەھۆی خراپی ئابوورییەوە بەردەوامیی ھەبووە. بەپێی ئامارەکانی ٢٠٠٦، {{multiple image|perrow=1|total_width=220|align=left|image_style=border:none;|image1=Female health workers in India (34332433890).jpg|caption1=کارمەندانی تەندروستی لە ھیندستان، ساڵی ٢٠٠٦ لە کاتی ڕووبەڕووبەنەوەی ڤایرۆسی پۆلیۆ. دوای تێپەڕینی سێ ساڵ، ڕێکخراوی تەندروستی جیھانیی ڕای گەیاند کە ھیندستان لەو ڤایرۆسە ڕزگاری بووە.<ref name="who-chan-14-feb-2014">{{بیرخستنەوە|دوایین=Chan |یەکەم=Margaret |سەردێڕ=Address at the "India celebrates triumph over polio" event |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠١٤|ناونیشان=https://www.who.int/dg/speeches/2014/india-polio-free/en/ |شوێن=New Delhi, India |بڵاوکەرەوە=[[World Health Organization]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Director-General, World Health Organization |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201204152030/https://www.who.int/dg/speeches/2014/india-polio-free/en/}}</ref>|direction=|alt1=}}ھیندستان زۆرترین ژمارەی خەڵکی ھەیە کە لەخوار ھێڵی ھەژاریدان، پلەبەندکردنی ئەم ھێڵە بەپێی پرەنسیپەکانی [[بانکی جیھانی|بانکی جیھانییە]] کە بۆ ئاستی ھەژاری دای ناوە لە جیھاندا، بەپێی ئەو پلەبەندییە ئەوا ھەرکەسێک لە ڕۆژێکدا داھاتی ١٫٢٥ دۆلار کەمتر بێت ئەوا دەچێتە ناو بازنەی ھەژارییەوە.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Inclusive Growth and Service Delivery: Building on India's Success |ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠٠٦|ناونیشان=http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/DPR_FullReport.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120514143037/http://siteresources.worldbank.org/SOUTHASIAEXT/Resources/DPR_FullReport.pdf |بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |ڕێکەوتی سەردان=٧ی ئایاری ٢٠٠٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ڕێژەیەش لە ھیندستان بەردەوام لە کەمبوونەوەدایە، بەجۆرێک لە ساڵی ١٩٨١ ڕێژەی ھەژاری خۆی لە ٦٠٪ دانیشتووان دەدا، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٥ دابەزی بۆ ٤٢٪.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=New Global Poverty Estimates – What It Means for India |ناونیشان=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21880725~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120506043711/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:21880725~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html |بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> دوای پێداچوونەوەکانی بانکی جیھانی، لە ساڵی ٢٠١١ ڕێژەی ھەژاری دابەزی بۆ ٢١٪.{{efn|In 2015, the World Bank raised its international poverty line to $1.90 per day.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Kenny |یەکەم=Charles |دوایین٢=Sandefur |یەکەم٢=Justin |ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥|سەردێڕ=Why the World Bank is changing the definition of the word "poor" |ناونیشان=https://www.vox.com/2015/10/7/9465999/world-bank-poverty-line |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170114175442/http://www.vox.com/2015/10/7/9465999/world-bank-poverty-line |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Vox Media|Vox]]}}</ref>}}<ref name="WB2015">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) |ناونیشان=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=IN |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170215021227/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=IN |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی شوباتی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی شوباتی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=World Bank}}</ref> ٣٠٫٧٪ منداڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵان لە ھیندستان لە خوار کێشی ئاساییدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|سەردێڕ=India's rank improves to 55th position on global hunger index |ناونیشان=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-10-13/news/54970880_1_nutrition-mission-india-ghi |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141019030848/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-10-13/news/54970880_1_nutrition-mission-india-ghi |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤|وێبگە=[[India Times]]}}</ref> بەپێی ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠١٥ی ڕێکخراوی خواردن و کشتووکاڵ، ڕێژەی ١٥٪ دانیشتووانی ھینندستان دوورن لە خواردنی تەندروست.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thehindu.com/news/national/india-is-home-to-194-million-hungry-people-un/article7255937.ece |سەردێڕ=India is home to 194 million hungry people: UN |دوایین=Internet Desk |ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠١٥|newspaper=[[The Hindu]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161202044027/http://www.thehindu.com/news/national/india-is-home-to-194-million-hungry-people-un/article7255937.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٩ی ئایاری ٢٠١٥|سەردێڕ=India home to world's largest number of hungry people: report |ناونیشان=http://www.dawn.com/news/1184959/india-home-to-worlds-largest-number-of-hungry-people-report |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150529132938/http://www.dawn.com/news/1184959/india-home-to-worlds-largest-number-of-hungry-people-report |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی ئایاری ٢٠١٥|وێبگە=dawn.com}}</ref> بەپێی ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی واک فری لە ساڵی ٢٠١٦ەدا، نزیکەی ١٨٫٣ ملیۆن کەس کە ھاوتایە لەگەڵ ١٫٤٪ ژمارەی دانیشتووانی ھیندستان لە فۆڕمێکی کۆیلەبووندا دەژین، وەک فۆڕمەکانی کرێکاری و کارکردن لەبەرامبەر قەرز، کارکردنی منداڵان، کڕین و فرۆشتنی مرۆڤ، [[سواڵ]]کردنی بەزۆر و جۆری دیکە لە کۆیلایەتی ھەن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.globalslaveryindex.org/country/india/ |سەردێڕ=India – Global Slavery Index 2016 |بڵاوکەرەوە=[[Walk Free Foundation]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170503143524/http://www.globalslaveryindex.org/country/india/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئایاری ٢٠١٧ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Bonded labourers, sex workers, forced beggars: India leads world in slavery |ناونیشان=http://www.hindustantimes.com/india/india-has-the-largest-population-of-modern-day-slaves/story-PVP1mAQlFqLwOXFtE9EsII.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171001212900/http://www.hindustantimes.com/india/india-has-the-largest-population-of-modern-day-slaves/story-PVP1mAQlFqLwOXFtE9EsII.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=hindustantimes.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/india-ranks-fourth-in-global-slavery-survey/articleshow/52528778.cms |سەردێڕ=India ranks fourth in global slavery survey |ڕێکەوت=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|newspaper=[[The Times of India]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171001170950/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/india-ranks-fourth-in-global-slavery-survey/articleshow/52528778.cms |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref> بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١١، نزیکەی ١٠٫١ ملیۆن منداڵ ھەن لە ھیندستان کە خەریکی کارکردنن، ئەم ژمارەیە بەراورد بە ساڵی ٢٠٠١ نزیکەی ٢٫٦ ملیۆن منداڵی کەمکردووە، بەجۆرێک لەو ساڵەدا ژمارەکە خۆی لە ١٢٫٦ ملیۆن منداڵ دەدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Child labour in India |ناونیشان=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---sro-new_delhi/documents/publication/wcms_557089.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171201030715/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---asia/---ro-bangkok/---sro-new_delhi/documents/publication/wcms_557089.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[International Labour Organization]]}}</ref> لە دوای ساڵی ١٩٩١، نایەکسانی داھات و ئابووری لەنێو ویلایەتەکانی ھیندستان گەشەی کرد.{{sfn|Pal|Ghosh|2007}} لەپاڵ ئەوەشدا گەندەڵی لە وڵات بەرەو کەمبوونەوە دەچێت، بەپێی ئامارەکان ھیندستان لە ڕیزبەندی ٧٨ دێت لە کۆی ١٦٠ وڵات لە ڕووی شەفافییەوە ئەمەش بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٨، پێشتر لە ساڵی ٢٠١٤ لە پلەی ٨٥ دابوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=India improves its ranking on corruption index |ناونیشان=http://www.thehindubusinessline.com/economy/india-improves-its-ranking-on-corruption-index/article8159155.ece |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180820162154/https://www.thehindubusinessline.com/economy/india-improves-its-ranking-on-corruption-index/article8159155.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|وێبگە=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Corruption Perceptions Index 2018 |ناونیشان=https://www.transparency.org/files/content/pages/CPI_2018_Executive_Summary_EN.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190421141719/https://www.transparency.org/files/content/pages/CPI_2018_Executive_Summary_EN.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی نیسانی ٢٠١٩ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=transparency.org |بڵاوکەرەوە=[[Transparency International]]}}</ref> == ڕاگەیاندن == دوای کۆتایی ھاتنی قۆرخکردنی ڕاگەیاندن لەلایەن حکوومەتەوە، ئەم پیشەیە زۆر پێشکەوتووە و ڕێژەی کەناڵە ئەھلییەکان لە ھندستان لە زیادبووندان و کەناڵەکانی تایبەت بە ھەواڵ بینەرێکی زۆریان ھەیە. ھەندێک لەم کەناڵانە ٢٤ کاتژمێر بەرنامە بڵاو دەکەنەوە. چەند کەناڵی دیکەش مۆڵەتی فەرمییان بۆ بڵاوکرنەوەی بەرنامەکانیان بەدەست ھێناوەو وا بڕیارە بەم زوانە دەست بەکاربن. ڕادیۆ ئەھلییەکانیش لە زیادبووندان، بەڵام تەنیا ڕادیۆی میری "ئال ئیندیا " ڕێگەی پێدراوە ھەواڵ بڵاو بکاتەوە. چاپەمەنییەکانی ھندستان یەکجار چالاک و لەسەر پێن، لەگەڵ پەرەسەندنی چینی مام ناوەندی [[کۆمەڵگا]]شدا خوێنەر و ژمارەی [[ڕۆژنامە]]کانیش لە زیادبووندایە. ڕێژەی بەکارھێنەرەکانی تۆڕی ئینتەرنێت لە ساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ٤٢ ملیون کەس بووە. {{چینی ناوەند}}<gallery> پەڕگە:KedarRange.jpg|ھیمالایا پەڕگە:Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg|Rashtrapati Bhavan پەڕگە:Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg|[[تاج مەحەل]] پەڕگە:New Delhi Jama Masjid.jpg|Jمزگەوتی جاما پەڕگە:Raj Path.jpg|دەلھی پەڕگە:UB City.jpg|بانگالۆری </gallery> {{کۆتایی}} == دیمۆگرافیا و زمان == {{multiple image|perrow=2|total_width=440|caption_align=center|align=left|title=ھیندستان بەپێی چڕی دانیشتووان، ئایین و زمان|image1=India Population Density 1909.jpg|caption1={{font|size=100%|text=وێنەی بۆ چڕی دانیشتووان لەسەر نەخشەی ھیندستان، بەپێی ئامارەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ١٩٠١.}}|image2=2011 Census India population density map, states and union territories.svg|caption2={{font|size=100%|text=چڕی دانیشتووانی ھیند بۆ ھەر ویلایەتێک، بەپێی ئامارەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ٢٠١١.}}|image3=Brit IndianEmpireReligions3.jpg|caption3={{font|size=100%|text=دابەشبوونی ئایینەکان بەپێی ژمارەی زۆرینەیان، بە پشتبەستن بە ئامارەکانی فەرمی ساڵی ١٩٠١.}}|image4=South Asian Language Families.png|caption4={{font|size=100%|text=خێزانی زمانەکانی باشووری ئاسیا.}}|footer=}}لە ڕاپۆرتی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا، ھیندستان دووەم وڵاتی پڕ لە دانیشتووانە لە جیھاندا، کە ژمارەی دانیشتووانی دەگاتە ١٬٢١٠٬١٩٣٬٤٢٢ کەس،{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٠}} لە ساڵانی ٢٠٠١ بۆ ٢٠١١ بە ڕێژەی ١٧٬٦٤٪ زیادی کردووە،{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٥}} ھەروەھا بە بەراورد بە ٢١٫٥٤٪ گەشەی لە دەیەی پێشوو (١٩٩١–٢٠٠١){{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٥}} ڕێژەی جێندەری مرۆڤ، بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ٩٤٠ مێیە لە ھەر ھەزار نێرێک.{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٠}} تێکڕای تەمەنی ناوەڕاست لە ھیندستان، ٢٧٫٦ ساڵ بوو لە ساڵی ٢٠١٦.{{sfn|Central Intelligence Agency}} یەکەم سەرژمێریی دانیشتووان دوای کۆلۆنیالیزم، لە ساڵی ١٩٥١ ئەنجام درا، ئەوکاتە ھیند لە ٣٦١ ملیۆن کەس پێکدەھات.{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٠}} ئەو پێشکەوتنە پزیشکیانەی لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا کراون و ھەروەھا زیادبوونی بەرھەمی دارایی کشتوکاڵی کە لەلایەن «شۆڕشی ھیندستانی سەوز»ەوە کرا، بووە ھۆی ئەوەی کە دانیشتووانی ھیندستان بە خێرایی گەشە بکەن.{{sfn|Rorabacher|2010|pp=٣٥–٣٩}} تێکڕای چاوەڕوانیی تەمەن و ژیان لە ھیندستان لە ٦٨ ساڵیدایە، ٦٩٫٦ ساڵ بۆ ژنان، ٦٧٫٣ ساڵ بۆ پیاوان.{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٥}} لە دەوروبەری ٥٠ [[پزیشک]] ھەیە بۆ ھەر ١٠٠٬٠٠٠ ھیندییەک.{{sfn|Dev|Rao|2009|p=٣٢٩}} کۆچکردن لە لادێوە بۆ ناوچە شارنشینەکان، داینەمۆیەکی گرنگ بووە لە مێژووی ئەم دوایییەی ھیندستاندا. ژمارەی ئەو کەسانەی لە ناوچە شارەکاندا دەژین لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ٢٠٠١ بە ڕێژەی ٣١٫٢٪ زیادی کردووە.{{sfn|Garg|2005}} لەگەڵ ئەوەش بەپێی ئامارەکانی ٢٠٠١، زیاتر لە ٧٠٪ خەڵک لە گوندەکان دەژین.{{sfn|Dyson|Visaria|2005|pp=115–129}}{{sfn|Ratna|2007|pp=٢٧١–٢٧٢}} ئاستی شارنشینەکان لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠١ دا زیاتر لە ٢٧٫٨١٪ بوو، لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ بەرز بووەوە بۆ ٣١٫١٦٪. خاوبوونەوەی ڕێژەی گەشەی گشتی دانیشتووان بەھۆی دابەزینی ڕێژەی گەشەبوو لەناوچە لادێیییەکان ئەمەش لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ەوە دەبینرێت.{{sfn|Chandramouli|2011}} بەپێی سەرژمێرییەکانی حکوومەت بۆ ساڵی ٢٠١١، ٥٣ ملیۆن و نیو شارنشین لە ھیندستان ھەن؛ کە زۆرترینیان لە شارەکانی [[مۆمبای]]، [[دەلھی]]، [[کەلکەتە|کۆلکەتا]]، چێنای، [[بەنگالۆر|بەنگالور]]، ھایدرئاباد و ئەحمەدئابادن. ڕێژەی خوێندەواری لە ساڵی ٢٠١١ دا، ٧٤٫٠٤٪ بووە: ٦٥٬٤٦٪ لە ڕەگەزی مێ و ٨٢٫١٤٪ لە ڕەگەزی نێر.{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٣}} جیاوازیی خوێندەواری لادێ-شار، کە ٢١٫٢ خاڵ بوو لە ساڵی ٢٠٠١ دا، دابەزی بۆ ١٦٫١ خاڵ لە ڕێژەی سەدی بۆ ساڵی ٢٠١١. گەشەکردنی ڕێژەی خوێندەواری لادێیی دوو ھێندەی ناوچە شارنشینەکانە.{{sfn|Chandramouli|2011}} کێرالا خوێندەوارترین ویلایەتە بە ٩٣٫٩١٪ خوێندەواری؛ لەکاتێکدا [[بیھار]] کەمترینە بە ڕێژەی ٦٣٫٨٢٪ خەمڵێندراوە.{{sfn|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India|p=١٦٣}} {{multiple image|perrow=1|total_width=220|caption_align=center|image_style=border:none;|align=right|image1=Interior of San Thome Basilica.jpg|caption1={{font|size=100%|font=|text=دیوی ژوورەوەی کڵێسای سان تۆمە باسیلیکا، لە شاری چێنای، تامیل نادو. وابڕوا دەکرێت کە ئایینی کریستیان لە سەددەی دووەم ھاتبێتە ھیندستان.}}}}ھیندستان لە دوو خێزانی سەرەکی زماندا دەژین: ھیندوئاریان (نزیکەی ٧٤٪ی دانیشتووان قسەی پێ دەکەن) و دراڤیدیان (٢٤٪ی دانیشتووان قسەی پێ دەکەن) ئەو زمانانەی تر کە لە ھیندستان قسەی پێ دەکەن لە خێزانی زمانی ئۆسترۆزیاتیک و چینی-تبتییەوە ھاتوون. ھیندستان ھیچ زمانێکی نەتەوەیی نییە.{{sfn|Dharwadker|2010|pp=١٦٨–١٩٤, ١٨٦}} زمانی ھیندی بە گەورەترین ژمارەی قسەکەران ھەژمار دەکرێت، زمانی فەرمی حکوومەتە.{{sfn|Ottenheimer|2008|p=303}}{{sfn|Mallikarjun|٢٠٠٤}} ئینگلیزی بە شێوەیەکی فراوان لە بازرگانی و کارگێڕیدا بەکار دەھێنرێت{{sfn|Ministry of Home Affairs 1960}} گرنگە لە پەروەردەدا، بە تایبەتی وەک لە ناوەندەکانی خوێندنی باڵا. ھەر ویلایەتێکی وڵاتەکە یەک زمانی فەرمی یان زیاتری ھەیە، دەستووریش بەگشتی ٢٢ زمانی ناساندووە. === ئایین === بە پشتبەستن بە ئامارە فەرمییەکانی ٢٠١١، ھیندستان گەورەترین ژمارەی شوێنکەوتوەکانی سەر بە ئایینی [[ھیندوویزم|ھیندوویزمن]] بە ڕێژەی %٧٩٫٨٠، شوێنکەوتوانی ئایینی [[ئیسلام]] بە ڕێژەی %١٤٫٢٣، [[مەسیحی|کریستیانی]] %٢٫٣٠، [[سیکیزم|سیخیم]] %١٫٧٢، بوودیزم %٠٫٧٠، [[جاینیزم|جانیزم]] %٠٫٣٦، و ئەوانی تر %٠٫٩.<ref name="Census2011religion">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=C −1 Population by religious community – 2011 |ناونیشان=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئابی ٢٠١٥ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئابی ٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Office of the Registrar General & Census Commissioner]]}}</ref> ھیندستان سێیەم گەورەترین ژمارەی [[موسڵمان]]ی ھەیە، گەورەترین وڵاتی زۆرینە موسڵمانە لەناو ئەو وڵاتانەی کە ئیسلام زۆرینە نییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thehindu.com/features/friday-review/religion/global-muslim-population-estimated-at-157-billion/article30568.ece |سەردێڕ=Global Muslim population estimated at 1.57&nbsp;billion |ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ئیش=[[The Hindu]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130601012428/http://www.thehindu.com/features/friday-review/religion/global-muslim-population-estimated-at-157-billion/article30568.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی حوزەیرانی ٢٠١٣}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=India Chapter Summary 2012 |ناونیشان=http://www.uscirf.gov/sites/default/files/resources/2012ARChapters/india%202012%20two-pager.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140407100620/http://www.uscirf.gov/sites/default/files/resources/2012ARChapters/india%202012%20two-pager.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[United States Commission on International Religious Freedom]]}}</ref> {{bar box | title=ئایینەکان لە ھیندستان<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=بەختیاری |یەکەم=سەعی |سەردێڕ=جوگرافیا |بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی |ژپنک=٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢|شوێن=تاران}}</ref> | titlebar=#ddd | left1='''ئایینەکان''' | right1='''ڕێژە''' | float=left | bars= {{bar percent|ھیندوو|orange|٨٠٫٠}} {{bar percent|ئیسلام (سوننە)|green|١٥٫٠}} {{bar percent|ئەوانی تر|purple|٥٫٠}}}} == چاند == [[پەڕگە:Unjha umiya mandir.jpg|link=[[:en:پەڕگە:Unjha umiya mandir]].jpg|وێنۆک|300x300پیکسڵ|پەرستگای ئومییە، پەرستگایەکی ھیندوو لە [[گوجەرات|گوجارات]]، ھیندستان.]] مێژووی [[چاند|کەلتووری]] ھیندی زیاتر لە ٤٥٠٠ ساڵە،{{sfn|Kuiper|2010|p=١٥}} لەماوەی سەردەمی ڤێدادا (دەورووبەری ساڵانی نێوان ١٧٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵ پێش زایین)، بناغەکانی [[فەلسەفەی ھیندوو]]، میتۆلۆژیا، تیۆلۆژی، و ئەدەب دامەزران، زۆرێک لە باوەڕ و ڕاھێنە ڕۆحانییەکان کە تاکوو ئەمڕۆش ھەن، لەوانە [[دارما]]، [[کارما]]، [[یۆگا|یوگا]] و مۆکشا لەو دەمە <nowiki>دروست بوون</nowiki>.{{sfn|Kuiper|2010|p=٨٦}} ھیندستان بە جیاوازی ئایینییەوە ناسراوە، بەبوونی ئایینەکانی [[ھیندوویزم|ھیندووئیزم]]، [[بودیزم|بوودیزم]]، [[سیکیزم|سیخیزم]]، [[ئیسلام]]، [[مەسیحی]] و [[جاینیزم|جەینیزم]] لە نێو ئایینە گەورەکانی وڵاتەکەن.{{sfn|Heehs|2002|pp=٢–٥}} ئایینی ھەرە سەرەکی، ھیندووئیزمە، لەلایەن خوێندنگا جۆراوجۆرە مێژوویییەکانی فکرییەوە شێوەیان بۆ کراوە لەوانە؛ ئاپانیشادش،{{sfn|Deutsch|1969|pp=٣, ٧٨}} یۆگا سوتراس، بزووتنەوەی باکتی{{sfn|Heehs|2002|pp=٢–٥}} و بە فەلسەفەی بوودی.{{sfn|Nakamura|1999}} === نمایشی ھونەریی و ڕاگەیاندن === مۆسیقای ھیندی ڕەنگی داوەتەوە بەسەر کۆمەڵێک شێوازی ھەرێمیی و نەریتییەکان. بەمانایەکی دیکە، جوگرافیا گەورەکەی ھیندستان وای کردووە مۆسیقای ھیندی دابەشبێت بەسەر ویلایەتەکانی ئەو وڵاتە. مۆسیقای کلاسیک دوو ژانەر و جۆر لە خۆ دەگرێت: باکووری ھیندوستانیی و باشووری قوتابخانەکانی کارناتیک.{{sfn|Massey|Massey|1998}} لەلایەکی دیکەشەوە ھەندێ فۆرمی مۆسیقی لۆکاڵیش ھەن لەوانە: [[فیلمی]] و میوزیکی فۆلۆکلۆریی ھیندی. بەھەمان شێوە سەمای ھیندیش دابەشبوونی ناوچەیی بەخۆیەوە بینیوە لەوانە [[بانگرا]] لە ویلایەتی [[پەنجاب، ھیند|پەنجاب]]، بیھو لە ویلایەتی ئەسام، جومایر ھەروەھا چھاو لە ویلایەتەکانی جارکەند، ئۆدیشا و [[بەنگالی ڕۆژاوا]]، گابرا و داندیا لە ویلایەتی گوجەرات، گوومەر لە ویلایەتی [[ڕاجستان]] ھەروەھا لاڤانی لە ویلایەتی [[مەھاراشترا]]. لەلایەن ئەکادیمیای نەتەوەیی ھیندستان بۆ مۆسیقا، سەما و دراما ھەشت جۆرە سەمای دیکە دەست نیشان کردووە کە لەگەڵ گێڕانەوەی چیڕۆکە [[میتۆلۆژیا]]کان ئەنجام دەدرێت، ئەوانیش بریتین لە بھارەتانایتام (لە ویلایەتی تامیل ناندوو)، کاتاک (لە ویلایەتی ئوتار پرادیش)، کاتاکالی و مۆھینیاتام (لە ویلایەتی کێرالا)، کوچیپودی (لە ویلایەتی دەندرا پرادیش)، مانیپوری (لە ویلایەتی مانیپور)، ئۆدیسی (لە ویلایەتی ئۆدیشا) و ھەروەھا ساتریا (لە ویلایەتی ئەسام).{{sfn|Encyclopædia Britannica b}} [[شانۆ]] لە ھیندستان تێکەڵەیەکە لە مۆسیقا، سەما و دیالۆگی نووسراو.{{sfn|Lal|2004|pp=٢٣, ٣٠, ٢٣٥}} بەزۆریش پشتی بەستووە میتۆلۆژیای ھیندوو، لەپاڵ ئەوەشدا سوودی لەھەندێ چیڕۆکی خۆشەویستی، کۆمەڵایەتی و ڕووداوی سیاسیی بینیوە لە سەردەمەکانی ناوەڕاست. شانۆی ھیندیش کەوتووەتە ژێر کاریگەری جوگرافیای ھیند و بەسەر ویلایەتەکانی ئەو وڵاتە دابەش بووە.{{sfn|Karanth|2002|p=٢٦}} ھیندستان ناوەندێکی فێرکردنی ھەیە بۆ شانۆ لەژێر ناوی قوتابخانەی نەتەوەیی دراما، ئەو ناوەندە دەکەوێتە نیودەلھی و بەشێوەیەک لەژێر وەزارەتی کەلتوور، لە حکوومەتی ھیندستان کاردەکات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Sunday Tribune – Spectrum |ناونیشان=http://www.tribuneindia.com/2009/20090315/spectrum/main1.htm |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010083957/http://www.tribuneindia.com/2009/20090315/spectrum/main1.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=www.tribuneindia.com}}</ref> پیشەسازی سینەمای ھیندی ساڵانە پڕبینەرترین فیلمەکانی جیھان بەرھەم دەھێنێت.{{sfn|Dissanayake|Gokulsing|2004}} سینەماش بەپێی زمان، ناوچە و ویلایەتەکان دابەش بووە بەسەر ئەسامی، بەنگالی، جۆجپوری، ھیندی، کەنادا، مەیلامی، پەنجابی، گوجاراتی، ماراتی، ئۆدیا، تامیل، ھەروەھا تێلوگۆ.{{sfn|Rajadhyaksha|Willemen|1999|page=٦٥٢}} سینەمای ھیندی کە ناسراوە بە بۆلیوود، ئەوا زۆرترین قازانجی کەرتی سینەمای بردووە بەڕێژەی ٤٣٪ بەراورد بە سینەمای زمانەکانی دیکە، لەدوای ئەویش ئەوا سینەماکانی باشووری ھیندستان کە ھەردوو زمانەکانی تامیل و تێلووگۆ دەگرێتەوە ئەوا ٣٦٪ بازاڕیان بەدەست ھێناوە.<ref name="deloitte">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Digital March Media & Entertainment in South India |ناونیشان=http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی نیسانی ٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=Deloitte |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160114100635/http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/in/Documents/technology-media-telecommunications/in-tmt-economic-contribution-of-motion-picture-and-television-industry-noexp.pdf}}</ref> ساڵی ١٩٥٩، پەخشی تەلەڤیزیۆنیی گەیشتە ھیندستان، لەوسادا تەنیا وەک ناوەندێکی دەوڵەت ھەبوو.<ref>Sunetra Sen Narayan, ''Globalization and Television: A Study of the Indian Experience, 1990–2010'' ([[Oxford University Press]], 2015); 307 pages</ref>{{sfn|Kaminsky|Long|2011|pp=٦٨٤–٦٩٢}} دواتر لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی بیستەم، پاوانخوازیی دەوڵەت بەسەر پەخشی تیڤی نەما، لەو سەردەمە ژمارەیەکی زۆر کەناڵی سەتەلایت دامەزران و تەلەڤیزیۆن بوو بە کەلتوورێک لە ناو کۆمەڵگای ھیند.{{sfn|Mehta|2008|pp=١–١٠}} لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا، تەلەڤیزیۆن گەورەترین ناوەندی گەیاندنە لە ھیندستان؛ پیشەسازیی تەلەڤیزیۆن لە ھیندستان بۆ ساڵی ٢٠١٢ خۆی لە خاوەنی ٥٥٤ ملیۆن کڕیار دەبینییەوە، لە نێویاندا ٤٦٢ ملیۆنیان لەڕێی سەتەلایت یان کێبڵەوە بەشدارن. ئەمەش جیاوازییەکی زۆر دادەنرێت لەبەرامبەر ھۆکارەکانی دیکەی ڕاگەیاندن وەک چاپەمەنییەکان (٣٥٠ ملیۆن)، ڕادیۆ (١٥٦ ملیۆن)یان ئینتەرنێت (٣٧ ملیۆن).{{sfn|Media Research Users Council 2012}} === وێژە و تەلارسازی === زۆرێک لە تەلارسازییە ھیندییەکان، لە نێویاندا تاج مەحەل، ھەروەھا کارە تەلارسازییەکانی دیکە لە سەردەمی مەغۆل و تەلارسازیی لە باشووری ھیند تێکەڵکێشکراون لەگەڵ نەریت و بنەما کۆنەکانی ھیندی.{{sfn|Kuiper|2010|pp=٢٩٦–٣٢٩}} پەرستاگاکانی ھیندووئیزم کەوتوونە ژێر کاریگەری سروشتی شیلیپا شاستراس.{{sfn|Lang|Moleski|2010|pp=١٥١–١٥٢}} [[تاج مەحەل]] لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٦٣١ بۆ ١٦٤٨ لەسەر داوای شاجەھان دروست کرا بۆ بیرەوەریی مومتاز مەحەل، یەکێک لە ژنەکانی شا. لە ئێستادا، تاج مەحەل لە پێرستی [[میراتی جیھانیی یوونێسکۆ]]دا ھەیە، بەیەکێکیش لە گەوھەرەکانی ھونەری ئیسلامیی لە ھیندستان دادەنریت، ھەروەھا لە ئاستی جیھاندا وەک شوێنەوار و شاکارێکی جیھانیی دادەنرێت.{{sfn|United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation}} کۆنترین ئەدەبیات (وێژە)ی ھیندی دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ساڵانی ١٥٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ١٢٠٠، ئەم ئەدەبیاتانە بە [[زمانی سانسکریت]]ی نووسرابوون.{{sfn|Hoiberg|Ramchandani|2000}} لە سەرەکیترین ئەدەبایتیش ئەوانە لە خۆدەگرێت، ڕیگڤێدا (بەنزیکی ١٥٠٠ بۆ ١٢٠٠ ساڵ بەر لەزایین)، داستانی [[مەھابارەتە|مەھاباراتە]] (بەنزیکی ٤٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ ساڵی ٤٠٠ زایین)، ھەروەھا ڕامایانا (بەنزیکەیی ٣٠٠ ساڵ پێش زایین و دواتر).{{sfn|Johnson|2008}}{{sfn|MacDonell|2004|pp=1–40}}{{sfn|Kālidāsa|Johnson|2001}} ئەدەبیاتی تامیل و سەنگام بەنزیکەیی لە نێوان ساڵانی ٦٠٠ بۆ ٣٠٠ ساڵ بەر لە زایین <nowiki>دروست بوون</nowiki>. شیعر بەشێکی سەرەکی بوو لە ئەدەبیاتی ئەو سەردەمە.{{sfn|Zvelebil|1997|p=12}}{{sfn|Hart|1975}}{{sfn|Encyclopædia Britannica|2008}}{{sfn|Ramanujan|1985|pp=ix–x}} لە سەدەی ١٤ بۆ ١٨، ئەدەبیاتی کۆنی ھیندی تووشی گۆڕانکاریی و نوێخوازی بوویەوە ئەمەش لەگەڵ ھاتنی شاعیرانی وەک [[کەبیر]]، تولسیداس و گورو نانداک بوو. ئەو سەردەمە بە سەردەمێکی دیار لە خەیاڵ و دەربڕین دادەنرێت، ھەر لەو سەردەمەشدا ئەدەبیاتی ھیندی لە کلاسیک و فۆلکلۆرەوە بازیدا.{{sfn|Das|2005}} لە سەدەی ١٩، نووسەرانی ھیندی زیاتر تیشکیان دەخستە سەر کێشە کۆمەڵایەتییەکان و وردەکارییە دەروونییەکان. دواتر لە سەدەی ٢٠، ئەدەبیاتی ھیندی کەوتە ژێر کاریگەری فەیلەسووف، شاعیر و نووسەری بەنگالی [[ڕابیندرانات تاگۆر]]،{{sfn|Datta|2006}} کە یەکێک بووە لە وەرگرانی [[خەڵاتی نۆبێل]] لە وێژە. === خواردن === {{multiple image|perrow=2/2/2|total_width=440|align=left|image_style=border:none;|image4=Vindalho.jpg|caption4=ڤیندالوو لەگەڵ گۆشتی بەراز لە [[گۆوا]]|image3=Hyderabadi Chicken Biryani.jpg|caption3=بریانی مریشک لە حەیدەرئاباد.|image6=Odia Mutton Curry (Mansha Tarkari) Rotated.jpg|caption6=خوانی موتۆن کاری لە شاری ئۆدیشا.|image2=Assamese Thali.jpg|caption2=خواردنی تالی لەسەر شێوازی ویلایەتی ئاسام.|image1=South Indian Thali Cropped.jpg|caption1=ژەمە خواردنێکی سەوزەیی لە باشووری ھیند، پێی دەڵێن تالی.|image5=Tiffin wallah lunch.jpg|caption5=ژەمێکی ھیندی کە لە ماڵەوە سازکراوە و براوەتە شوێنی کارکردن لەڕێی ئەو کەسانەی کە خواردن دەگەیەنن.}}خواردنی ھیندی پێکھاتووە لە جۆرەھا ڕەچەتەی خواردنی کلتووری و ناوچەیی، بە ڕەچاوکردنی مەودای ھەمەجۆریی لە جۆری [[خاک]]، [[ئاووھەوا]]، [[چاند|کولتوور]]، [[گرووپی ڕەگەزی|گروپە ڕەگەزییەکان]] و داگیرکارییەکان ئەوا ئەم خواردنانە بەشوەیەکی بەرچاو جیاوازن لەیەکتری، ئەوەش بە بەکارھێنانی [[بەھارات]]، [[ڕوەک|گیا]]، [[سەوزە]] و [[میوە]]ی ناوخۆی وڵاتەکە. شێوازی دروستکردنی خواردنی ھیندی کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ئایینەکانیش، بە دیاریکراویش لە شێوازی ھەڵبژاردن و نەریتە کۆنەکانی [[ھیندۆسی|ھیندووئیزم]].<ref name="Dias1996">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Dias |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SRx9I2BqSpMC&pg=PA215 |سەردێڕ=Steward, The |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦|بڵاوکەرەوە=[[Orient Blackswan]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٥٠-٠٣٢٥-٠|پەڕە=٢١٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130528051431/https://books.google.com/books?id=SRx9I2BqSpMC&pg=PA215 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لەلایەکی دیکەشەوە، شێوازی ئیسلامییش کاریگەری خستە سەر خواردنی ھیندی بەتایبەتیش لە سەردەمی مەغۆل. دواتر بە گەیشتنی پورتوگالییەکان بۆ کەنارەکانی باشووری ڕۆژاوای ھیندستان ھەروەھا حووکمرانی بەریتانیاش لە ھیند بازنەی کاریگەرییەکان بەسەر خوانی ھیندی فراوانتر بوو. ئەم سێ لایەنە کاریگەرییەکانی لەسەر ژەمەکانی پیلاف (جۆرێکە لە برنج) و بریانی؛ ڤیندالۆ و تیفین و کاری مەتن دروست کرد.<ref name="GestelandGesteland2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gesteland |یەکەم=Richard R. |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=tXqDRS4IN1IC |سەردێڕ=India: Cross-cultural Business Behavior: for Business People, Expatriates and Scholars |دوایین٢=Gesteland |یەکەم٢=Mary C. |ڕێکەوت=٢٣ی شوباتی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[Copenhagen Business School Press]] DK |ژپنک=٩٧٨-٨٧-٦٣٠-٠٢٢٢-٦|پەڕە=١٧٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130528060247/https://books.google.com/books?id=tXqDRS4IN1IC |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئایاری ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> پێشتر، لە ئەنجامی [[ئاڵوگۆڕکردنی کۆڵۆمبی]] تەماتە، گەنمەشامی، پاقلە، بندوق، ئەنەناس، دەوەن و لە ھەموویان بەرچاوتر کاغەزی چیلی بۆ ھیندستان ھێنرا. ھەریەکێک لەمانە بەبەردەوامی بەکاردەھاتن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.hindu.com/seta/2008/10/16/stories/2008101650731500.htm |سەردێڕ=Potato: historically important vegetable |دوایین=D Balasubramanian |ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ئیش=[[The Hindu]] |شوێن=Chennai, India |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120712125030/http://www.hindu.com/seta/2008/10/16/stories/2008101650731500.htm |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە بەرامبەردا، بازرگانی بەھاراتی ھیندستان و [[ئەورووپا]] بووە ھۆی ھاندانێک بۆ دەستپێکی [[سەردەمی دۆزینەوە]] لە ئەووروپا.<ref name="cornillez1999">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Cornillez |یەکەم=Louise Marie M. |ڕێکەوت=بەھاری ١٩٩٩|سەردێڕ=The History of the Spice Trade in India |ناونیشان=http://www.english.emory.edu/Bahri/Spice_Trade.html |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6B95O9T3p?url=http://www.english.emory.edu/Bahri/Spice_Trade.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئابی ٢٠١٦|وێبگە=english.emory.edu}}</ref> دانەوێڵەکان لە ھیندستان توانای گەشەکردنیان ھەیە، ئەوەش بەپشت بەستنێکی تەواو بە وەرزی بارانبارین لە وڵاتەکە و دابەشبوونی جۆری دانەوێڵەکان بەسەر ناوچە جیاوازەکان.<ref name="sen-colleen-p133">{{بیرخستنەوە|دوایین=Sen |یەکەم=Colleen Taylor |سەردێڕ=Feasts and Fasts: A History of Food in India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=VN_vCgAAQBAJ&pg=PA164 |پەڕەکان=١٦٤–١٦٥|ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Reaktion Books]] |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٢٣-٣٩١-٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201219151559/https://books.google.com/books?id=VN_vCgAAQBAJ&pg=PA164}}</ref> بە گشتی دابەشکردنی ناوچەی جوگرافیی دانەوێڵەیەکان لە ھیندستان، بە پشت بەستن بە باران دیاری کرابوو، ئەمەش تاوەکوو گەیشتنی ئاودێری دەستکرد بەردەوامیی ھەبوو.<ref name="sen-colleen-p133"/> [[برنج]]، کە ئاوێکی زۆری پێویستە، بە شێوازە کۆنەکان گەشەی کردووە لەو ناوچەکانی کە ڕێژەی بارانبارینی زۆربووە بەتایبەت لە باکووری ڕۆژھەڵات و کەناری ڕۆژاوای وڵات. [[گەنم]] لە ناوچەکانی بارانبارینی مامناوەند چاندراوە، وەک دەشتەکانی باکووری ھیندستان.<ref name="sen-colleen-p133"/><ref name="roger-cambridge-20002">{{بیرخستنەوە|دوایین=Roger |یەکەم=Delphine |سەردێڕ=The Cambridge World History of Food |بەرگ=٢|پەڕەکان=١١٤٠–١١٥٠|ساڵ=٢٠٠٠|editor-last=Kiple, Kenneth F. |chapter=The Middle East and South Asia (in Chapter: History and Culture of Food and Drink in Asia) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Vr2qnK_QOuAC&pg=PA1140 |شوێن=Cambridge and New York |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٠٢١٥-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |editor2-last=Ornelas, Kriemhild Coneè |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200722205820/https://books.google.com/books?id=Vr2qnK_QOuAC&pg=PA1140}}</ref> بنچینەی ژەمە باوەکانی ھیند بریتییە لە بەرھەمی دانەوێڵەی کوڵاو لەگەڵ قاپێک خواردنی تیژ (توون).<ref name="Davidson2014-p4093">{{بیرخستنەوە|دوایین=Davidson |یەکەم=Alan |سەردێڕ=The Oxford Companion to Food |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ&pg=PA409 |پەڕە=٤٠٩|ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٧٣٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210313185036/https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ&pg=PA409}}</ref><ref name="Davidson2014-p4093"/><ref name="Davidson2014-p4093"/> تایبەتمەندییەکی دیار لە خواردنی ھیندیدا ئەوەیە بوونی ژمارەیەکی زۆر و جیاواز سەوزەیە، ھەر خواردنێک تایبەتمەندییەک لە جوگرافیا و کلتووری ئەو وڵاتە وەرگرتووە.<ref name="Davidson2014-p4102">{{بیرخستنەوە|دوایین=Davidson |یەکەم=Alan |سەردێڕ=The Oxford Companion to Food |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ&pg=PA410 |پەڕە=٤١٠|ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٦٧٧٣٣-٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200801063515/https://books.google.com/books?id=RL6LAwAAQBAJ&pg=PA410}}</ref> بوونی [[ئەھیمسا]]، فەلسەفەی دوورکەوتنەوە لە تووندوتیژی بەرامبەر بە ھەموو شتێکی ژیان بووە فرمانێک لە سەرەتاکانی مێژووی ھیند، بەتایبەتیش لە نێو ڕێبازەکانی ئوپانیشادیک [[ھیندۆسی|ھیندوو]]، [[بودیزم|بوودیزم]] و [[جاینیزم]] وا دەردەکەوێت کە ئەمە ھۆکارێکی دیار بێت لە بڵاوبوونی سەوزەخۆرەکان لە نێوان بەشێک لە شوێنکەوتووانی ئایینی ھیندوو، بە تایبەتی لە باشووری ھیندستان، گوجارات، ھیندی زمانەکان لە باکوور و ناوەڕاستی ھیندستان ھاوکات لەنێو شوێنکەوتووانی جاینیزم ھەمان شت ھەیە.<ref name="Davidson2014-p4102"/> لەناو ئەو گرووپانەدا، ھەست بە نائارامییەکی بەھێز دەکرێت لە خواردنی [[گۆشت]]دا، ئەمەش وای کردووە کە لە ھیندستان ڕێژەی خواست لەسەر گۆشت کەمتر ببێتەوە.<ref name="SahakianSaloma2016-502">{{بیرخستنەوە|دوایین=Sahakian |یەکەم=Marlyne |سەردێڕ=Food Consumption in the City: Practices and patterns in urban Asia and the Pacific |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=TBIxDQAAQBAJ&pg=PT50 |پەڕە=٥٠|ساڵ=٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]] |ژپنک=٩٧٨-١-٣١٧-٣١٠٥٠-١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |دوایین٢=Saloma |یەکەم٢=Czarina |دوایین٣=Erkman |یەکەم٣=Suren |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210225050738/https://books.google.com/books?id=TBIxDQAAQBAJ&pg=PT50}}</ref> بە پێچەوانەی [[چین]]، کە لە ساڵانەی گەشەی ئابووریدا ڕێژەی گۆشت بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، لە بەرامبەردا ھیندستان بەرھەمھێنانی شیرەمەنی زیاتر کردووە.<ref name="OECDNations2018">{{بیرخستنەوە|دوایین=OECD |سەردێڕ=OECD-FAO Agricultural Outlook 2018–2027 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JuBiDwAAQBAJ&pg=PA21 |پەڕە=٢١|ساڵ=٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=[[OECD Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٩٢-٦٤-٠٦٢٠٣-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |دوایین٢=Food and Agriculture Organization of the United Nations |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210315173405/https://books.google.com/books?id=JuBiDwAAQBAJ&pg=PA21}}</ref> لە ھەزاران ساڵی ڕابردوودا، گرنگترین تەکنیکی ھاوردەکردنی خواردن بۆ ھیندستان لە ماوەی ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل ڕوویدا. چاندنی برنج زۆر زووتر بڵاوبووەوە لە ھیندستانەوە بەناو ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا؛ لەگەڵ ئەوەشدا، لە کاتی دەسەڵاتداریی مەغۆلدا بوو کە لە ژەمە خواردنێکدا بەکاربێت، بۆ نموونە لە خواردنی پیلاف،<ref name="roger-cambridge-20002"/> لە کاتی [[خەلافەتی عەباسی]] دا پەرەی سەند،<ref name="sengupta-74">{{بیرخستنەوە|دوایین=Sengupta |یەکەم=Jayanta |سەردێڕ=Food in Time and Place: The American Historical Association Companion to Food History |پەڕە=٧٤|ساڵ=٢٠١٤|editor-last=Freedman, Paul |chapter=India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SNQkDQAAQBAJ&pg=PA74 |بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٧٧٤٥-٨|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |editor2-last=Chaplin, Joyce E. |editor3-last=Albala, Ken |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201120193649/https://books.google.com/books?id=SNQkDQAAQBAJ&pg=PA74}}</ref> تەکنیکی چێشت لێنان وەک پێچانەوەی گۆشت لە ماست بەناو ناوەڕاست و باکووری ڕۆژاوای وڵات بڵاوبوویەوە.<ref name="CollinghamCollingham20072">{{بیرخستنەوە|دوایین=Collingham |یەکەم=Elizabeth M. |سەردێڕ=Curry: A Tale of Cooks and Conquerors |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pH88DwAAQBAJ&pg=PA25 |پەڕە=٢٥|ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٢٠٠١-٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201127055922/https://books.google.com/books?id=pH88DwAAQBAJ&pg=PA25}}</ref> برنج گەشەی کرد بۆ باشووری ڕۆژاوای مەغۆل، واتە شاری [[ئاگرە|ئاگرا]] کە لە جیھانی ئیسلامیدا ناوبانگی پەیدا کردبوو بەھۆی درێژی دەنکەکەیەوە ھەر لەڕێی تەکنیکی جیاوازەوە ئەوا خواردنی بریانی ھیندیش دروست بوو.<ref name="CollinghamCollingham20072"/><ref name="nandy2004">{{بیرخستنەوە|دوایین=Nandy |یەکەم=Ashis |سەردێڕ=The Changing Popular Culture of Indian Food: Preliminary Notes |ئیش=[[South Asia Research]] |بەرگ=٢٤|issue=1 |پەڕەکان=٩–١٩|ساڵ=٢٠٠٤|citeseerx=10.1.1.830.7136 |doi=10.1177/0262728004042760 |issn=0262-7280 |بەستەری نووسەر=Ashis Nandy |s2cid=143223986}}</ref> === کۆمەڵگا === {{multiple image|perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=left|image1=Muslims praying in mosque in Srinagar, Kashmir.jpg|caption1=موسڵمانێک لە کاتی نوێژکردن لە مزگەوتێک لە شرینەگەر، ھەرێمی جامو و کەشمیر.}}کۆمەڵگای ھیندی لە کۆنەوە بەسەر کۆمەڵەی ھەڕەمی دابەش بووە، بەھۆی دروستبوونی سیستمی چینایەتی لە ھیندستان ئەوا کۆمەڵێک بەربەست بۆ چینی دیاریکراو <nowiki>دروست بوون</nowiki>. لە ساڵی ١٩٤٧، ھیندستان چینی ئەنتەچەبڵ قەدەغەکرد، کە نزمترین چینی کۆمەڵگایە.<ref>"Spiritual Terrorism: Spiritual Abuse from the Womb to the Tomb", p. 391, by Boyd C. Purcell</ref> ھەر لە کۆنەوە، لە ھیندستاندا خێزان جێگای گرنگی خۆی ھەبووە.{{sfn|Makar|2007}} زۆرینەی ھیندییەکان ھاوسەرگیریان کردووە لەڕێی ڕێکخستنی خێزانییەوە، واتە لەلایەن [[دایک و باوک]]یانەوە یان کەسانی بەتەمەنەوە بۆیان ھەڵبژێردراوە.{{sfn|Medora|2003}} لە ھیندستان وابیردەکرێتەوە کە ھاوسەرگیری بۆ ھەموو تەمەنە، ھەروەھا لە سەرتاسەری وڵات ڕێژەی جیابوونەوە و تەڵاق لە ئاستێکی زۆر نزمدایە، بەجۆرێک لە ھەر ھەزار خێزانێک ئەوا یەک ھاوسەرگیری بە جیابوونەوە کۆتایی دێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-37481054 |سەردێڕ=What divorce and separation tell us about modern India |دوایین=Biswas |یەکەم=Soutik |ڕێکەوت=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ئیش=BBC News |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210321061012/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-37481054}}</ref> ھاوسەرگیری لە تەمەنی منداڵیدا لە ناو ھیند باوە، ئەمەش بەتایبەت لەناوچە گوندنشینەکاندا؛ زۆرێک لە کچان بەر لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا ھاوسەرگیریان کردووە، کە خۆی لە خۆیدا سەرووی ١٨ ساڵی تەمەنی یاسایییە لە ھیند بۆ ھاوسەرگیریکردن.{{sfn|Cullen-Dupont|2009|p=٩٦}} لە ھیندستاندا، بەخێونەکردنی کۆرپەلەی مێینە و بەم دواییانەش لەباربردنی کۆرپەلەی مێینە وایان کردووە ئاراستەی ڕێژەی جێندەر لە وڵاتەکە بگۆڕێت؛ ژمارەی ژنانی ونبوو لە وڵاتەکە لە نێوان ١٥ بۆ ٦٣ ملیۆن مێینەیە.<ref name="The Hindu_November_17_2019c">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.thehindu.com/opinion/lead/indias-missing-women/article5670801.ece |سەردێڕ=India's missing women |دوایین=Kapoor |یەکەم=Mudit |ڕێکەوت=١٠ی شوباتی ٢٠١٤|دوایین٢=Shamika |یەکەم٢=Ravi |newspaper=The Hindu |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210309094641/https://www.thehindu.com/opinion/lead/indias-missing-women/article5670801.ece}} Quote: "In the last 50 years of Indian democracy, the absolute number of missing women has increased fourfold from 15 million to 68 million. This is not merely a reflection of the growth in the overall population, but, rather, of the fact that this dangerous trend has worsened with time. As a percentage of the female electorate, missing women have gone up significantly — from 13 per cent to approximately 20 per cent</ref> بەپێی توێژینەوەیەکی حکوومەتی ھیند، نزیکەی ٢١ ملیۆن ژن لەلایەن خێزانەکانیانەوە نەویستراون و ھیچ گرنگییەکیان پێ نادرێت.<ref name="The_Guardian_November_17_2019c">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=The Associated Press |ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨|سەردێڕ=More than 63 million women 'missing' in India, statistics show |ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2018/jan/30/more-than-63-million-women-missing-in-india-statistics-show |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|newspaper=The Guardian |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210309044247/http://www.theguardian.com/world/2018/jan/30/more-than-63-million-women-missing-in-india-statistics-show}} Quote: "More than 63 million women are “missing” statistically across India, and more than 21 million girls are unwanted by their families, government officials say. The skewed ratio of men to women is largely the result of sex-selective abortions, and better nutrition and medical care for boys, according to the government’s annual economic survey, which was released on Monday. In addition, the survey found that “families where a son is born are more likely to stop having children than families where a girl is born”.</ref> وێڕای ئەوەی حکوومەتی ھیند لەباربردنی کۆرپەلەی لەسەر بنەمای جێندەری قەدەغەکردووە، بەڵام خواستی کۆمەڵگای ھیندی لەسەر ڕەگەزی نێرینە و دژایەتی مێینە کۆتایی نەھاتووە.<ref name="Foreign_Policy_November_17_2019c">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Trivedi |یەکەم=Ira |سەردێڕ=A Generation of Girls Is Missing in India – Sex-selective abortion fuels a cycle of patriarchy and abuse. |ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2019/08/15/a-generation-of-girls-is-missing-in-india/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩|newspaper=Foregin Policy |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210309041410/https://foreignpolicy.com/2019/08/15/a-generation-of-girls-is-missing-in-india/}} Quote: "Although it has been illegal nationwide for doctors to disclose the sex of a fetus since the 1994 Pre-Conception and Pre-Natal Diagnostic Techniques Act, the ease of ordering cheap and portable ultrasound machines, especially online, has kept the practice of sex-selective abortions alive."</ref> یەکێکی دیکە لە کێشەکانی کۆمەڵگای ھیندی بریتییە لە [[جیازی|مارەیی]] ھەروەھا مارەیی نایاسایی (بەخشینەوەی دیاری بە خێزانی زاوا)، ھەرچەند ئەمەی دوایی بە یاسا قەدەغەکراوە بەڵام بەردەوامیی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10280802/Woman-killed-over-dowry-every-hour-in-India.html |سەردێڕ=Woman killed over dowry 'every hour' in India |ڕێکەوت=٢ی ئەیلوولی ٢٠١٣|ئیش=telegraph |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140323074436/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10280802/Woman-killed-over-dowry-every-hour-in-India.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی ئازاری ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref> کێشەیەکی دیکەش کە لە مارەیی دروست بووە، خۆکوشتن و سووتاندنی بووکەکەیە بەھۆی پەلار و قسەڕەقی بنەماڵەی زاوا لەسەر مارەیییەکە، بەجۆرێک ساڵانە قوربانییەکی زۆر لەسەر ئەو بابەتە ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.thehindu.com/news/national/rising-number-of-dowry-deaths-in-india-ncrb/article4995677.ece |سەردێڕ=Rising number of dowry deaths in India:NCRB |دوایین=Ignatius Pereira |ڕێکەوت=٧ی ئابی ٢٠١٣|ئیش=[[The Hindu]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140207050439/http://www.thehindu.com/news/national/rising-number-of-dowry-deaths-in-india-ncrb/article4995677.ece |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی شوباتی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref> زۆرینەی فیستیڤاڵ و جەژنەکانی ھیند پەیوەندیدارن بە ئایینەکانەوە لەوانە؛ [[دیوالی]]، گانیش چاتورتی، تای پۆنگال، [[ھۆلی]]، دورگا پوجا، [[جێژنی ڕەمەزان|جەژنی ڕەمەزان]]، [[جێژنی قوربان|جەژنی قوربان]]، [[کریسمس]] و ڤایساکی.<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Indian Festivals |ناونیشان=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/Festivals/Festiv.html |ئیش=sscnet.ucla.edu |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160714094326/https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/Culture/Festivals/Festiv.html |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref><ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Popular India Festivals |ناونیشان=http://festivals.indobase.com/index.html |ئیش=festivals.indobase.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110728120656/http://festivals.indobase.com/index.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠١١}}</ref> === پەروەردە === بەپێی سەرژمێرییەکانی ٢٠١١، لە ٧٣٪ خەڵکی ھیندستان خوێندەوارن، لە نێویاندا ٨١٪ پیاوان و ٦٥٪ ژنانن خوێندەوارن، ئەمەش بەرزبوونەوەیەکی گەورەیە بەراورد بە ئامارەکانی ١٩٨١ کاتێک ئاماری خوێندەواران تەنیا ٤١٪ بوو ھەروەھا ٥٣٪ پیاوان و ٢٩٪ ژنان خوێندەواربوون. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٥١، ڕێژەی خوێندەواری ١٨٪ بوو کە تێیدا ٢٧٪ پیاوان و ٩٪ ژنان خوێندەواربوون. لە ساڵی ١٨٩١، ئامارەکە بەجۆرێکی دیکە نزمتر بوو کە تەنیا ٥٪ دانیشتووان خوێندەواربوون و ڕێژەی پیاوان و ژنان بریتی بوو لە ٩٪ و ١٪.<ref>Rajni Pathania, "Literacy in India: Progress and Inequality." ''Bangladesh e-Journal of Sociology'' 17.1 (2020) [http://www.bangladeshsociology.org/LiteracyinIndiaBEJS17.1.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712110706/http://www.bangladeshsociology.org/LiteracyinIndiaBEJS17.1.pdf |date=١٢ی تەممووزی ٢٠٢٠}}.</ref><ref>Dandapani Natarajan, "Extracts from the All India Census Reports on Literacy." (2016) page 11 [http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/366/1/26501_1971_CEN.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118223203/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/366/1/26501_1971_CEN.pdf |date=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١}}</ref> بەپێی ئامارەکان، لە ساڵی ١٩١١ لە کۆی ١٠ گوند ئەوا تەنیا ٣ قوتابخانەی سەرەتایی ھەبوو.<ref>Latika Chaudhary, "Determinants of primary schooling in British India." ''Journal of Economic History'' (2009): 269–302 [https://www.researchgate.net/profile/Latika_Chaudhary/publication/231178962_Determinants_of_Primary_Schooling_in_British_India/links/56e3212208ae68afa10ca642/Determinants-of-Primary-Schooling-in-British-India.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723143207/https://www.researchgate.net/profile/Latika-Chaudhary/publication/231178962_Determinants_of_Primary_Schooling_in_British_India/links/56e3212208ae68afa10ca642/Determinants-of-Primary-Schooling-in-British-India.pdf |date=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١}}.</ref> ھیندستان دووەم گەورەترین سیستمی خوێندنی ھەیە لە جیھاندا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Study in India |ناونیشان=https://www.studyinindia.gov.in/whyindiaeducation |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |وێبگە=www.studyinindia.gov.in |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210627194417/https://www.studyinindia.gov.in/whyindiaeducation}}</ref> وڵاتەکە خاوەنی ٩٠٠ زانکۆ، ٤٠٠٬٠٠٠ کۆلێژ<ref name="highered1">[https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/hrd-to-increase-nearly-25-pc-seats-in-varsities-to-implement-10-pc-quota-for-poor-in-gen-category/articleshow/67545006.cms HRD to increase nearly 25 pc seats in varsities to implement 10 pc quota for poor in gen category] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416152014/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/hrd-to-increase-nearly-25-pc-seats-in-varsities-to-implement-10-pc-quota-for-poor-in-gen-category/articleshow/67545006.cms |date=١٦ی نیسانی ٢٠١٩}}, Economic Times, 16 January 2019.</ref> و ١٫٥ ملیۆن قوتابخانەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=School Education |ناونیشان=http://dashboard.seshagun.gov.in/mhrdreports/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |وێبگە=dashboard.seshagun.gov.in |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210613232209/http://dashboard.seshagun.gov.in/mhrdreports/#/home |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لەم چەند ساڵەی دوایی، سیستمی پەروەردەی ھیندستان گەشەکردنی بەخۆیەوە دی ئەمەش بەیەکێک لە سەرچاوەکانی گەشەکردنی ئابووری لە ھیندستان دادەنرێت.<ref name="Sify">[https://web.archive.org/web/20141021130146/http://www.sify.com/finance/fullstory.php?id=14757040 India achieves 27% decline in poverty], ''Press Trust of India'' via ''Sify.com'', 12 September 2008</ref><ref>N Jayapalan ''History Of Education In India'' (2005) [https://books.google.com/books?id=IDNeW78fedkC excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210053053/https://books.google.com/books?id=IDNeW78fedkC |date=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠}}.</ref> === جلووبەرگ === {{multiple image|perrow=2|total_width=500|align=left|image_style=border:none;|image1=India School.jpg|caption1=ژنان بە جلی سارییەوە لە قوتابخانەیەکی گەوران لە تامیل ناندو.|image2=Water pump, Varanasi (15563170660) Cropped.jpg|caption2=پیاوێک کە جلی دھۆتی لەبەرە لە [[ڤاراناسی]].}}بەربڵاوترین جلووبەرگ لە ھیندستان، بۆ ژنان و پیاوان ھەر لە کۆنەوە تاکوو ئێستا بریتی بووە لە قوماشی پەردەیی.<ref name="Tarlo1996-264">{{harvnb|Tarlo|1996|p=26}}</ref> بۆ ژنان، جلێک لە فۆرمی [[ساری (جلووبەرگ)|ساری]] دروست کرا، کە پارچە جلێکی درێژژە، زیاتر شەش یارد درێژە، و ناوقەدێک ڕووت بە ژنان دەدات.<ref name="Tarlo1996-264"/> ساری بەدەوری کەمەر دەسووڕێتەوە و ھەر لەوێشەوە دەبەسترێت، پاشان درێژ دەکرێتەوە بۆ سەر شان.<ref name="Tarlo1996-264"/> لە ھەندێ فۆرمی نوێدا ساری درێژبووەتەوە بۆ سەر و وەک سەرپۆشێکیش بەکارھاتووە.<ref name="Tarlo1996-264"/> بۆ پیاوان جلێکی دیکە بەناوی دۆتی دروست کراوە، ئەو جلە زیاتر بۆ بەشی نیوەی خوارەوە پیاوانە.<ref name="Tarlo1996-26-282">{{harvnb|Tarlo|1996|pp=26–28}}</ref> جلێکی دیکەش کە باوبووە لە ھیند، بەناوی چادر کە ئەوەیان بۆ ھەردوو ڕەگەز بەکارھاتووە بۆ ئەو ناوچانەی کە سەرمایەکی زۆریان ھەیە. ھیندییەکان جامانەی تایبەتیشیان لەسەریان بەستووە بۆ خۆپاراستنیان لە سەرما ھەروەھا لە تینی [[تیشکی خۆر]].<ref name="Tarlo1996-26-282"/> تاکوو ساڵانی ١٠٠٠ی زایینیش ئەوا زۆربەی جلەکانی خەڵکی ھیند نەدووراو بوون.<ref name="Rahman-Alkazi20026">{{بیرخستنەوە|دوایین=Alkazi |یەکەم=Roshen |سەردێڕ=India's Interaction with China, Central and West Asia |پەڕەکان=٤٦٤–٤٨٤|ساڵ=٢٠٠٢|editor-last=Rahman, Abdur |chapter=Evolution of Indian Costume as a result of the links between Central Asia and India in ancient and medieval times |chapter-url=https://books.google.com/books?id=NZvpAAAAMAAJ |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٦٥٧٨٩-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210629111831/https://books.google.com/books?id=NZvpAAAAMAAJ}}</ref> لە دەورووبەری ساڵی ٤٨ی زایین، ھاتنی ئیمپراتۆرییەتی کوشانس لە ناوەڕاستی ئاسیا وای کرد کە جۆرێک لە جل و بەرگی ئەو ئیمپراتۆرە ببێتە باو لە ناو خەڵکە خانەدانەکانی باکووری ھیندستان.<ref name="Rahman-Alkazi20026"/> بەڵام ئەوە ڕووینەدابوو ھەتا [[شانشینی دەلھی]] دواتریش ئیمپراتۆرییەتی مەغۆل لە ھیند دانەمەزران. لە سەردەمی دەسەڵاتداریی موسڵمان، جلی دووراو بوو بە شتێکی باو و بەفراوانی بڵاوبوویەوە.<ref name="Rahman-Alkazi20026"/> ھەر لە باکووری ھیند، لە سەردەمی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی ھاوچەرخ ئەوا چەند جلێکی دیکە لەوانە شەرواڵ، بێجامە ھەروەھا کورتە و کەمیز دەرکەوتن.<ref name="Rahman-Alkazi20026"/> لە باشووری ھیندستان، درێژەدانێک ھەبوو بە جلە کۆنەکانی خۆیان.<ref name="Rahman-Alkazi20026"/> لەم دوایین ٥٠ ساڵەدا، پۆشاکی ھیندی گۆڕانکاری زۆری بەسەردا ھاتووە. بەتایبەت لە شارەکانی باکووری ھیند، چیتر ساری وەک جلی ڕۆژانە بەکارنایەت بەڵکوو زیاتر بۆ بۆنە فەرمییەکانە.<ref name="Rahman-Alkazi20026"/> شەلوار کەمیز چیتر لەنێوان ژنانی لاو باو نییە بەتایبەت لە ناو ئەوانەی حەزیان بە کابۆ و چوریداسە.<ref name="Dwyer2014">{{بیرخستنەوە|دوایین=Dwyer |یەکەم=Rachel |سەردێڕ=Bollywood's India: Hindi Cinema as a Guide to Contemporary India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DqwBBQAAQBAJ&pg=PA244 |پەڕەکان=٢٤٤–٢٤٥|ساڵ=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Reaktion Books]] |ژپنک=٩٧٨-١-٧٨٠٢٣-٣٠٤-٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠٢١ |بەستەری نووسەر=Rachel Dwyer |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200612164142/https://books.google.com/books?id=DqwBBQAAQBAJ&pg=PA244}}</ref> === وەرزش === {{multiple image||perrow=1|total_width=450|image_style=border:none;|align=left|image1=Sachin Tendulkar about to score 14000th run in test cricket.jpg|caption1=یاریزانی کریکێتی ھیندی، سەچین تەندولکار لەکاتی شکاندنی ١٤٠٠ەمین خاڵی لە یاری بەرامبەر ئوسترالیا، ساڵی ٢٠١٠ [[بەنگالۆر]].|direction=|alt1=}} [[کریکێت]] بەناوبانگترین وەرزشە لە ھیندستان.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Shores |یەکەم=Lori |سەردێڕ=Teens in India |ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=CPQmbyiS-iEC |پەڕە=٧٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120617050252/https://books.google.com/books?id=CPQmbyiS-iEC |بڵاوکەرەوە=[[Compass Point Books]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٦٥-٢٠٦٣-٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە دیارترین پاڵەوانییەتییە ناوخۆیییەکان بریتییە لە خولی نایابی ھیندی، کە پڕبینەرترین خولی کریکێتە لە جیھان ھەروەھا لە جیھاندا لە شەشەمین پڕبینەرترین خولە لە یارییە وەرزشییەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Top 10 most watched sports leagues in the world |ناونیشان=https://www.sportskeeda.com/slideshow/top-10-most-watched-sports-leagues-world |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190407092643/https://www.sportskeeda.com/slideshow/top-10-most-watched-sports-leagues-world |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی نیسانی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئایاری ٢٠١٩|وێبگە=www.sportskeeda.com |زمان=en}}</ref> {{multiple image|perrow=1|total_width=220|image_style=border:none;|align=right|image1=Filles jouant à la marelle, Jaura, Inde.jpg|caption1=کۆمەڵێک کچی ھیندی خەریکی یاری ساپساپانێن لە جاورا، ویلایەتی مادیا پرادیش. ئەم یارییە لە ناو کچە گوندنشینەکانی ھیندستان باوە.<ref name="SrinivasanJermyn2001">{{بیرخستنەوە|دوایین=Srinivasan |یەکەم=Radhika |سەردێڕ=India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zoVby4OJWhYC&pg=PA109 |پەڕە=١٠٩|ساڵ=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=Times Books International |ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٢٣٢-١٨٤-٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ |دوایین٢=Jermyn |یەکەم٢=Leslie |دوایین٣=Lek |یەکەم٣=Hui Hui |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی تەممووزی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210723143244/https://books.google.com/books?id=zoVby4OJWhYC&pg=PA109}} Quote: "Girls in India usually play jump rope, or hopscotch, and five stones, tossing the stones up in the air and catching them in many different ways … the coconut-plucking contests, groundnut-eating races, … of rural India."</ref>|direction=|alt1=}}کۆمەڵێک یاریی فۆلکلۆریش ھەن کە تاکوو ئێستا ئەنجام دەدرێن، لەوانە کەبەدی، کھۆ کھۆ، پەھلەوانی و گیلی داندا. ھەر لەکۆنەوە چەند یارییەکی ھونەری بەرگریش لە ھیندستان ھەبووە، وەک کالاریپایاتو، مەستی یادھا، سیلامبام و ماما ئەدی. یاری [[شەتڕەنج]] بنەچەکەی بۆ [[چاترانجا]]ی ھیندی دەگەڕێتەوە.{{sfn|Rediff 2008 b}}{{sfn|Wolpert|2003|p=٢}} فەرمانڕەوا [[ئەکبەری مەزن|ئەکبەر]] یەکێک بوو لەوکەسانەی کە ھۆگری یاری پاچیسی بوو.{{sfn|Binmore|2007|p=٩٨}} لە سەرەتاکانی دەیەی ٢٠١٠، یاری تێنس لە ناو ھیندستان بەبەھێزی دەرکەوت.{{sfn|The Wall Street Journal 2009}} لەلایەکی دیکەشەوە ھیندستان، لەیاری قەناسدا خاوەنی چەند مێدالیایەکە لە یارییەکانی ئۆلەمپیاد، پاڵەوانییەتی جیھانیی قەناس و یارییەکانی کۆمۆنویلت.{{sfn|British Broadcasting Corporation 2010 b}}{{sfn|The Times of India 2010}} ھیندستان لە یاری [[بەدمینتۆن]] سەرکەوتووە.{{sfn|British Broadcasting Corporation 2010 a}} ساینە نیھوال و پی ڤی سیندوو دوو لە دیارترین کچە یاریکەرانی بەدمینتۆنن لە جیھان و ناویان لەڕیزبەندی پێشەوەدایە. ھیندییەکان لە یارییەکانی بۆکسین{{sfn|Mint 2010}} و زۆرانبازی{{sfn|Xavier|2010}} سەرکەوتوون. [[تۆپی پێ]] لە ناوچەکانی بەنگالی ڕۆژاوا، گۆوا، تامیل نادو، کێرالا و ویلایەتەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی ھیند بەناوبانگە.{{sfn|Majumdar|Bandyopadhyay|2006|pp=١–٥}} ھیندستان بەتەنیا ھەروەھا بە ھاوبەشی میوانداری لە کۆمەڵێک پاڵەوانییەتی وەرزشی نێونەتەوەیی کردووە لەوانە پاڵەوانییەتی یارییەکانی ئاسیا لە ساڵەکانی ١٩٥١ و ١٩٨٢؛ جامی جیھانیی کریکێت لە ساڵەکانی ١٩٨٧، ١٩٩٦ ھەروەھا ٢٠١١؛ پاڵەوانییەتی ئای سی سی ٢٠٠٦؛ جامی جیھانیی ھۆکی ٢٠١٠؛ جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٧ بۆ خوار تەمەن ١٧ ساڵان. چەند پاڵەوانییەتییەکی نێونەتەوەییش ھەن کە ساڵانە لە ھیند بەڕێوەدەچن، لەوانە پاڵەوانییەتی تێنسی چێنای کراوە، ماراتۆنی مومبای ھەروەھا نیوە ماراتۆنی دەلھی. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == ژێدەرە سەرەکییەکان == {{See also|Bibliography of India}} '''پێشەکی''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە |سەردێڕ=India |ناونیشان=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |ئیش=[[The World Factbook]] |بڵاوکەرەوە=[[Central Intelligence Agency]] |ref={{sfnRef|Central Intelligence Agency}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی ئابی ٢٠١٧ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئازاری ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Country Profile: India |ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf |ئیش=[[Library of Congress Country Studies]] |edition=5th |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] |ref={{sfnRef|Library of Congress|2004}} |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Heitzman |یەکەم=J. |سەردێڕ=India: A Country Study |ڕێکەوت=ئابی ١٩٩٦|ناونیشان=https://archive.org/details/indiacountrystud0000unse |زنجیرە=Area Handbook Series |شوێن=Washington, D.C. |بڵاوکەرەوە=[[Library of Congress]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٤٤٤-٠٨٣٣-٠|دوایین٢=Worden |یەکەم٢=R. L.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India |ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=88&pr1.y=9 |بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]] |ref={{sfnRef|International Monetary Fund}} |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India |ناونیشان=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_results_paper1_india.html |بڵاوکەرەوە=Office of the Registrar General and Census Commissioner |ref={{sfnRef|Provisional Population Totals Paper 1 of 2011 India}} |laysummary=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html}} * Robinson, Francis, ed. ''The Cambridge Encyclopedia of India, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Bhutan and the Maldives'' (1989) * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Constituent Assembly of India – Volume XII |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٥٠|ناونیشان=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol12p1.htm |ئیش=Constituent Assembly of India: Debates |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110721173243/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/vol12p1.htm |بڵاوکەرەوە=[[National Informatics Centre]], Government of India |ref={{sfnRef|Constituent Assembly of India|1950}} |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{refend}} '''وشەڕەتناسی''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Hindustan |ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/266465/Hindustan |ئیش=[[Encyclopædia Britannica]] |ref={{sfnRef|Encyclopædia Britannica}} |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Constitution of India |ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140909230437/http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Law and Justice (India)|Ministry of Law and Justice]] |وتەگێڕانەوە=Article 1(1): "India, that is Bharat, shall be a Union of States." |ref={{sfnRef|Ministry of Law and Justice 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{refend}} '''مێژوو''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Asher |یەکەم=C. B. |سەردێڕ=India Before Europe |ساڵ=٢٠٠٨|edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥١٧٥٠-٨|دوایین٢=Talbot |یەکەم٢=C}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Bose |یەکەم=S. |سەردێڕ=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy |ساڵ=٢٠١١|edition=3rd |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٧٧٩٤٢-٥|دوایین٢=Jalal |یەکەم٢=A. |بەستەری نووسەر=Sugata Bose |بەستەری نووسەر٢=Ayesha Jalal}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Brown |یەکەم=J. M. |سەردێڕ=Modern India: The Origins of an Asian Democracy |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=PaKdsF8WzbcC |ساڵ=١٩٩٤|زنجیرە=[[The Short Oxford History of the Modern World]] |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٨٧٣١١٣-٩|بەستەری نووسەر=Judith M. Brown}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Coningham |یەکەم=Robin |سەردێڕ=The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c. 6500 BCE – 200 CE |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hB5TCgAAQBAJ |ساڵ=٢٠١٥|بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٨٤٦٩٧-٤|دوایین٢=Young |یەکەم٢=Ruth}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Copland |یەکەم=I. |سەردێڕ=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Dw1uAAAAMAAJ |ساڵ=٢٠٠١|edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[Longman]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٨٢-٣٨١٧٣-٥}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Kulke |یەکەم=H. |سەردێڕ=A History of India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC |ساڵ=٢٠٠٤|زنجیرە=4th |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٢٩٢٠-٠|دوایین٢=Rothermund |یەکەم٢=D. |بەستەری نووسەر=Hermann Kulke}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ludden |یەکەم=D. |سەردێڕ=India and South Asia: A Short History |ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=[[One World Media|One World]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥١٦٨-٢٣٧-٩}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Metcalf |یەکەم=B. |سەردێڕ=A Concise History of Modern India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iuESgYNYPl0C |ساڵ=٢٠٠٦|edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٦٨٢٢٥-١|دوایین٢=Metcalf |یەکەم٢=T. R. |بەستەری نووسەر=Barbara Metcalf |بەستەری نووسەر٢=Thomas R. Metcalf}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Peers |یەکەم=D. M. |سەردێڕ=India under Colonial Rule 1700–1885 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6iNuAAAAMAAJ |ساڵ=٢٠٠٦|edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[Pearson Education|Pearson Longman]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٨٢-٣١٧٣٨-٣}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Petraglia |یەکەم=Michael D. |سەردێڕ=The Evolution and History of Human Populations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics |ساڵ=٢٠٠٧|editor-last=Michael Petraglia |chapter=Human evolution and culture change in the Indian subcontinent |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Qm9GfjNlnRwC&pg=PA6 |بڵاوکەرەوە=[[Springer Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٢٠-٥٥٦٢-١|دوایین٢=Allchin |یەکەم٢=Bridget |بەستەری نووسەر٢=Bridget Allchin |editor2-last=Bridget Allchin}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Possehl |یەکەم=G. |سەردێڕ=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pmAuAsi4ePIC |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Rowman & Littlefield|Rowman Altamira]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٥٩١-٠١٧٢-٢|بەستەری نووسەر=Gregory Possehl}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Robb |یەکەم=P. |سەردێڕ=A History of India |ناونیشان=https://archive.org/details/historyofindia00pete |ساڵ=٢٠٠١|بڵاوکەرەوە=London: [[Palgrave Macmillan|Palgrave]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٦٩١٢٩-٨|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sarkar |یەکەم=S. |سەردێڕ=Modern India: 1885–1947 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rVxuAAAAMAAJ |ساڵ=١٩٨٣|شوێن=Delhi |بڵاوکەرەوە=[[Macmillan Publishers|Macmillan India]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٣٣-٩٠٤٢٥-١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Singh |یەکەم=U. |سەردێڕ=A History of Ancient and Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |ساڵ=٢٠٠٩|شوێن=Delhi |بڵاوکەرەوە=[[Longman]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٣١٧-١٦٧٧-٩|بەستەری نووسەر=Upinder Singh}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sripati |یەکەم=V. |سەردێڕ=Toward Fifty Years of Constitutionalism and Fundamental Rights in India: Looking Back to See Ahead (1950–2000) |ئیش=[[American University International Law Review]] |بەرگ=١٤|issue=2 |پەڕەکان=٤١٣–٤٩٦|ساڵ=١٩٩٨}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Stein |یەکەم=B. |سەردێڕ=A History of India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=SXdVS0SzQSAC |ساڵ=١٩٩٨|edition=1st |شوێن=Oxford |بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢٠٥٤٦-٣|بەستەری نووسەر=Burton Stein}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Stein |یەکەم=B. |سەردێڕ=A History of India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC |ساڵ=٢٠١٠|editor-last=Arnold |editor-first=D. |edition=2nd |شوێن=Oxford |بڵاوکەرەوە=[[Wiley-Blackwell]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٥١-٩٥٠٩-٦|بەستەری نووسەر=Burton Stein}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Briefing Rooms: India |ناونیشان=http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/ |ئیش=Economic Research Service |ساڵ=٢٠٠٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110520002800/http://www.ers.usda.gov/Briefing/India/ |بڵاوکەرەوە=[[United States Department of Agriculture]] |ref={{sfnRef|United States Department of Agriculture}} |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Witzel |یەکەم=Michael |سەردێڕ=The Blackwell companion to Hinduism |ساڵ=٢٠٠٣|editor-last=Gavin D. Flood |chapter=Vedas and Upanișads |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qSfneQ0YYY8C |بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٣١-٢١٥٣٥-٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٢|بەستەری نووسەر=Michael Witzel}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Wolpert |یەکەم=S. |سەردێڕ=A New History of India |ساڵ=٢٠٠٣|edition=7th |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١٦٦٧٨-١|بەستەری نووسەر=Stanley Wolpert}} {{refend}} '''جوگرافیا''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ali |یەکەم=J. R. |سەردێڕ=Greater India |ئیش=[[Earth-Science Reviews]] |بەرگ=٧٢|issue=3–4 |پەڕەکان=١٧٠–١٧٣|ساڵ=٢٠٠٥|bibcode=2005ESRv...72..169A |doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 |دوایین٢=Aitchison |یەکەم٢=J. C.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Chang |یەکەم=J. H. |سەردێڕ=The Indian Summer Monsoon |بەرگ=٥٧|issue=3 |پەڕەکان=٣٧٣–٣٩٦|ساڵ=١٩٦٧|periodical=[[Geographical Review]] |بڵاوکەرەوە=American Geographical Society, Wiley |doi=10.2307/212640 |jstor=212640}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Forest (Conservation) Act, 1980 with Amendments Made in 1988 |ناونیشان=http://forest.and.nic.in/fca1980.pdf |ساڵ=١٩٨٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110721163118/http://forest.and.nic.in/fca1980.pdf |بڵاوکەرەوە=Department of Environment and Forests, Government of the Andaman and Nicobar Islands |ref={{sfnRef|Department of Environment and Forests|1988}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dikshit |یەکەم=K. R. |سەردێڕ=India: Land |ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India |ئیش=[[Encyclopædia Britannica]] |پەڕەکان=١–٢٩|ref={{sfnRef|Dikshit & Schwartzberg}} |دوایین٢=Schwartzberg |یەکەم٢=Joseph E. |بەستەری نووسەر٢=Joseph E. Schwartzberg}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Duff |یەکەم=D. |سەردێڕ=Holmes Principles of Physical Geology |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=E6vknq9SfIIC&pg=PT353 |ساڵ=١٩٩٣|edition=4th |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٤٨٧-٤٣٨١-٠|بەستەری نووسەر=Donald Duff (geologist and author)}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Kumar |یەکەم=V. S. |سەردێڕ=Coastal processes along the Indian coastline |ناونیشان=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf |بەرگ=٩١|issue=4 |پەڕەکان=٥٣٠–٥٣٦|ساڵ=٢٠٠٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090908141613/http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf |periodical=[[Current Science]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ |دوایین٢=Pathak |یەکەم٢=K. C. |دوایین٣=Pednekar |یەکەم٣=P. |دوایین٤=Raju |یەکەم٤=N. S. N. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India Yearbook 2007 |ساڵ=٢٠٠٧|شوێن=New Delhi |بڵاوکەرەوە=Publications Division, [[Ministry of Information and Broadcasting (India)|Ministry of Information and Broadcasting]], [[Government of India]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٣٠-١٤٢٣-٤|ref={{sfnRef|Ministry of Information and Broadcasting|2007}}}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Posey |یەکەم=C. A. |سەردێڕ=The Living Earth Book of Wind and Weather |ڕێکەوت=١ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤|ناونیشان=https://archive.org/details/livingearthbooko00pose |بڵاوکەرەوە=[[Reader's Digest Association|Reader's Digest]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٩٥٧٧-٦٢٥-٩}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Prakash |یەکەم=B. |سەردێڕ=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains |ناونیشان=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf |ئیش=[[Current Science]] |بەرگ=٧٩|issue=4 |پەڕەکان=٤٣٨–٤٤٩|ساڵ=٢٠٠٠|ref={{sfnRef|Prakash et al.|2000}} |دوایین٢=Kumar |یەکەم٢=S. |دوایین٣=Rao |یەکەم٣=M. S. |دوایین٤=Giri |یەکەم٤=S. C.}} {{refend}} '''ھەمەجۆری زیندەیی''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Animal Discoveries 2011: New Species and New Records |ناونیشان=http://zsi.gov.in/right_menu/Animal_disc/Animal%20Discovery%202011.pdf |ساڵ=٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130116214754/http://zsi.gov.in/right_menu/Animal_disc/Animal%20Discovery%202011.pdf |بڵاوکەرەوە=[[Zoological Survey of India]] |ref={{sfnRef|Zoological Survey of India|2012}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Basak |یەکەم=R. K. |سەردێڕ=Botanical Survey of India: Account of Its Establishment, Development, and Activities |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yXAVcgAACAAJ |ساڵ=١٩٨٣|بڵاوکەرەوە=India. Department of Environment |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Crame |یەکەم=J. A. |سەردێڕ=Palaeobiogeography and Biodiversity Change: The Ordovician and Mesozoic–Cenozoic Radiations |ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YswVy5YolYsC&pg=PA142 |issue=194 |زنجیرە=Geological Society Special Publication |بڵاوکەرەوە=[[Geological Society of London]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٦٢٣٩-١٠٦-٢|ڕێکەوتی سەردان=٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|دوایین٢=Owen |یەکەم٢=A. W.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Karanth |یەکەم=K. P. |سەردێڕ=Out-of-India Gondwanan Origin of Some Tropical Asian Biota |ناونیشان=http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf |ئیش=[[Current Science]] |بەرگ=٩٠|issue=6 |پەڕەکان=٧٨٩–٧٩٢|ساڵ=٢٠٠٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی نیسانی ٢٠١٩ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190411223533/http://www.iisc.ernet.in/currsci/mar252006/789.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Mace |یەکەم=G. M. |سەردێڕ=1994 IUCN Red List of Threatened Animals |ڕێکەوت=ئازاری ١٩٩٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=dyy0HilL9ecC&pg=PR4 |ئیش=World Conservation Monitoring Centre |بڵاوکەرەوە=[[International Union for Conservation of Nature]] |ژپنک=٩٧٨-٢-٨٣١٧-٠١٩٤-٣}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Biosphere Reserves of India |ناونیشان=http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm |ئیش=C. P. R. Environment Education Centre |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6174UGghb?url=http://www.cpreec.org/pubbook-biosphere.htm |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Environment and Forests (India)|Ministry of Environment and Forests]], [[Government of India]] |ref={{sfnRef|Ministry of Environment and Forests}} |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Indian Wildlife (Protection) Act, 1972 |ڕێکەوت=٩ی ئەیلوولی ١٩٧٢|ناونیشان=http://envfor.nic.in/legis/wildlife/wildlife1.html |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Environment and Forests (India)|Ministry of Environment and Forests]], [[Government of India]] |ref={{sfnRef|Ministry of Environments and Forests 1972}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Puri |یەکەم=S. K. |سەردێڕ=Biodiversity Profile of India |ناونیشان=http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html |ئیش=ces.iisc.ernet.in |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111121153614/http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/indiabio.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The List of Wetlands of International Importance |ڕێکەوت=٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.ramsar.org/sitelist.pdf |پەڕە=١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070621011113/http://www.ramsar.org/sitelist.pdf |بڵاوکەرەوە=The Secretariat of the Convention on Wetlands |ref={{sfnRef|Secretariat of the Convention on Wetlands}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٧}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Tritsch |یەکەم=M. F. |سەردێڕ=Wildlife of India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=aNRQAAAACAAJ |ساڵ=٢٠٠١|شوێن=London |بڵاوکەرەوە=[[HarperCollins]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٠-٧١١٠٦٢-٩}} {{refend}} '''سیاسەت''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Banerjee |یەکەم=Sumanta |ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٥|سەردێڕ=Civilising the BJP |journal=[[Economic & Political Weekly]] |بەرگ=٤٠|issue=29 |پەڕەکان=٣١١٦–٣١١٩|jstor=4416896}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Bhambhri |یەکەم=C. P. |سەردێڕ=Politics in India, 1991–1992 |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=pf5HAAAAMAAJ |ساڵ=١٩٩٢|بڵاوکەرەوە=Shipra |ژپنک=٩٧٨-٨١-٨٥٤٠٢-١٧-٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Burnell |یەکەم=P. J. |سەردێڕ=The Resilience of Democracy: Persistent Practice, Durable Idea |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hv6TkML5_HAC&pg=PA271 |ساڵ=١٩٩٩|edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧١٤٦-٨٠٢٦-٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١|دوایین٢=Calvert |یەکەم٢=P.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=India |یەکەم=Press Trust of |سەردێڕ=Second UPA Win, A Crowning Glory for Sonia's Ascendancy |ڕێکەوت=١٦ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=http://www.business-standard.com/india/news/second-upa-wincrowning-glory-for-sonia%5Cs-ascendancy/61892/on |ئیش=[[Business Standard]] India |ref={{sfnRef|Business Standard|2009}} |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٠٩}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Chander |یەکەم=N. J. |سەردێڕ=Coalition Politics: The Indian Experience |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=G_QtMGIczhMC&pg=PA117 |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=Concept Publishing Company |ژپنک=٩٧٨-٨١-٨٠٦٩-٠٩٢-١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dunleavy |یەکەم=P. |سەردێڕ=The Effective Space of Party Competition |ناونیشان=http://www2.lse.ac.uk/government/research/resgroups/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf |issue=5 |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[London School of Economics]] and Political Science |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|دوایین٢=Diwakar |یەکەم٢=R. |دوایین٣=Dunleavy |یەکەم٣=C. |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20071028005708/http://www.lse.ac.uk/collections/government/PSPE/pdf/PSPE_WP5_07.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dutt |یەکەم=S. |سەردێڕ=Identities and the Indian State: An Overview |ئیش=[[Third World Quarterly]] |بەرگ=١٩|issue=3 |پەڕەکان=٤١١–٤٣٤|ساڵ=١٩٩٨|doi=10.1080/01436599814325}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Echeverri-Gent |یەکەم=J. |سەردێڕ=Quickening the Pace of Change |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٢|پەڕەکان=[https://archive.org/details/indiabriefingqui٠٠٠٠unse/page/١٩ ١٩–٥٣]|editor-last=Ayres |editor-first=A. |زنجیرە=India Briefing |chapter=Politics in India's Decentred Polity |chapter-url=https://archive.org/details/indiabriefingqui0000unse/page/19 |شوێن=London |بڵاوکەرەوە=[[M. E. Sharpe]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦٥٦-٠٨١٢-٣|editor2-last=Oldenburg |editor2-first=P.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Current Recognised Parties |ڕێکەوت=١٤ی ئازاری ٢٠٠٩|ناونیشان=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/Symbols_Sep_2009.pdf |ئیش=[[Election Commission of India]] |ref={{sfnRef|Election Commission of India}} |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئابی ٢٠١٨ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180820162136/http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/Symbols_Sep_2009.pdf}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Gledhill |یەکەم=A. |سەردێڕ=The Republic of India: The Development of its Laws and Constitution |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=cHAjPQAACAAJ |ساڵ=١٩٧٠|بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٣٧١-٢٨١٣-٩|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18352532 |سەردێڕ=Narendra Modi makes his move |دوایین=Halarnkar |یەکەم=Samar |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ئیش=[[BBC News]] |وتەگێڕانەوە=The right-wing Hindu nationalist Bharatiya Janata Party (BJP), India's primary opposition party |ref={{harvid|BBC|2012}}}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Malik |یەکەم=Yogendra K. |دوایین٢=Singh |یەکەم٢=V. B. |ڕێکەوت=نیسانی ١٩٩٢|سەردێڕ=Bharatiya Janata Party: An Alternative to the Congress (I)? |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1992-04_32_4/page/318 |journal=[[Asian Survey]] |بەرگ=٣٢|issue=4 |پەڕەکان=٣١٨–٣٣٦|doi=10.2307/2645149 |jstor=2645149}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Mathew |یەکەم=K. M. |سەردێڕ=Manorama Yearbook |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jDaLQwAACAAJ |ساڵ=٢٠٠٣|بڵاوکەرەوە=[[Malayala Manorama]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٩٠٠٤٦١-٨-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=National Symbols |ناونیشان=https://www.india.gov.in/india-glance/national-symbols |ئیش=Know India |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210418054958/https://www.india.gov.in/india-glance/national-symbols |بڵاوکەرەوە=[[National Informatics Centre]], [[Government of India]] |ref={{sfnRef|National Informatics Centre|2005}} |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی نیسانی ٢٠٢١|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Neuborne |یەکەم=B. |سەردێڕ=The Supreme Court of India |ئیش=International Journal of Constitutional Law |بەرگ=١|issue=3 |پەڕەکان=٤٧٦–٥١٠|ساڵ=٢٠٠٣|doi=10.1093/icon/1.3.476 |doi-access=free}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Pylee |یەکەم=M. V. |سەردێڕ=Constitutional Government in India |ساڵ=٢٠٠٣|chapter=The Longest Constitutional Document |chapter-url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[S. Chand]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢١٩-٢٢٠٣-٦|ref={{sfnRef|Pylee|2003|a}}}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Pylee |یەکەم=M. V. |سەردێڕ=Constitutional Government in India |ساڵ=٢٠٠٣|chapter=The Union Judiciary: The Supreme Court |chapter-url=https://books.google.com/books?id=veDUJCjr5U4C&pg=PA314 |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[S. Chand]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢١٩-٢٢٠٣-٦|ref={{sfnRef|Pylee|2003|b}} |ڕێکەوتی سەردان=٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sarkar |یەکەم=N. I. |سەردێڕ=Sonia Gandhi: Tryst with India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=26flsWUf8fkC |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=[[Atlantic Books|Atlantic]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٦٩-٠٧٤٤-١<!--٨١٢٦٩٠٧٤٤٤-->|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sharma |یەکەم=R. |سەردێڕ=Cabinet Government in India |ئیش=[[Parliamentary Affairs]] |بەرگ=٤|issue=1 |پەڕەکان=١١٦–١٢٦|ساڵ=١٩٥٠|doi=10.1093/oxfordjournals.pa.a052755}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sharma |یەکەم=B. K. |سەردێڕ=Introduction to the Constitution of India |ڕێکەوت=ئابی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=srDytmFE3KMC&pg=PA161 |edition=4th |بڵاوکەرەوە=[[Prentice Hall]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٠٣-٣٢٤٦-١<!--٨١٢٠٣٣٢٤٦٦-->}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sinha |یەکەم=A. |سەردێڕ=The Changing Political Economy of Federalism in India |ئیش=[[India Review]] |بەرگ=٣|issue=1 |پەڕەکان=٢٥–٦٣|ساڵ=٢٠٠٤|doi=10.1080/14736480490443085 |s2cid=154543286}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day |ناونیشان=https://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm |بڵاوکەرەوە=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs|United Nations]] [[Commission on Population and Development|ref={{sfnRef|United Nations Population Division}} |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|Population Division]] |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئابی ٢٠١١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6174XlNpl?url=https://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Wheare |یەکەم=K. C. |سەردێڕ=Federal Government |ڕێکەوت=حوزەیرانی ١٩٨٠|ناونیشان=https://archive.org/details/federalgovernmen00whearich |edition=4th |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٢٧٠٢-٨}} {{refend}} '''پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Alford |یەکەم=P. |سەردێڕ=G8 Plus 5 Equals Power Shift |ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.theaustralian.com.au/news/g8-plus-5-equals-power-shift/story-e6frg6t6-1111116838759 |بڵاوکەرەوە=[[The Australian]] |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Behera |یەکەم=L. K. |سەردێڕ=Budgeting for India's Defence: An Analysis of Defence Budget 2011–2012 |ڕێکەوت=٧ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=http://www.idsa.in/idsacomments/BudgetingforIndiasDefence2010-11_lkbehera_030310.html |بڵاوکەرەوە=[[Institute for Defence Studies and Analyses]] |ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150403032011/http://idsa.in/idsacomments/BudgetingforIndiasDefence2010-11_lkbehera_030310.html |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Behera |یەکەم=L. K. |سەردێڕ=India's Defence Budget 2012–13 |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.defencereviewasia.com/articles/169/India-s-Defence-Budget-2012-13 |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121215014403/http://www.defencereviewasia.com/articles/169/India-s-Defence-Budget-2012-13 |بڵاوکەرەوە=[[Institute for Defence Studies and Analyses]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Russia Agrees India Nuclear Deal |ڕێکەوت=١١ی شوباتی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7883223.stm |ئیش=[[BBC News]] |بڵاوکەرەوە=[[بی بی سی|British Broadcasting Corporation]] |ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2009}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Curry |یەکەم=B. |سەردێڕ=Canada Signs Nuclear Deal with India |ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.theglobeandmail.com/news/world/g8-g20/news/canada-signs-nuclear-deal-with-india/article1620801/ |ئیش=[[The Globe and Mail]] |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی ئایاری ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170525115702/https://www.theglobeandmail.com/news/world/g8-g20/news/canada-signs-nuclear-deal-with-india/article1620801/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India, Europe Strategic Relations |ڕێکەوت=٨ی نیسانی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://europa.eu/legislation_summaries/external_relations/relations_with_third_countries/asia/r14100_en.htm |ئیش=Europa: Summaries of EU Legislation |بڵاوکەرەوە=[[European Union]] |ref={{sfnRef|Europa 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ghosh |یەکەم=A. |سەردێڕ=India's Foreign Policy |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Y32u4JMroQgC |بڵاوکەرەوە=[[Pearson PLC|Pearson]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٣١٧-١٠٢٥-٨}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Gilbert |یەکەم=M. |سەردێڕ=A History of the Twentieth Century |ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jhwY1j8Ao3kC&pg=PA486 |بڵاوکەرەوە=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٥٠٥٩٤-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Kumar |یەکەم=A. V. |سەردێڕ=Reforming the NPT to Include India |ڕێکەوت=١ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشان=http://thebulletin.org/reforming-npt-include-india |ئیش=[[Bulletin of the Atomic Scientists]] |ڕێکەوتی سەردان=١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171010152437/http://thebulletin.org/reforming-npt-include-india |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Miglani |یەکەم=S. |سەردێڕ=With An Eye on China, India Steps Up Defence Spending |ڕێکەوت=٢٨ی شوباتی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2011/02/28/india-budget-military-idUSSGE71R02Y20110228 |ئیش=[[Reuters]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110502153348/http://www.reuters.com/article/2011/02/28/india-budget-military-idUSSGE71R02Y20110228 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی ئایاری ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Nair |یەکەم=V. K. |سەردێڕ=No More Ambiguity: India's Nuclear Policy |ناونیشان=http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf |ئیش=afsa.org |ساڵ=٢٠٠٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070927041401/http://www.afsa.org/fsj/oct02/nair.pdf |ڕێکەوتی سەردان=٧ی حوزەیرانی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Pandit |یەکەم=R. |سەردێڕ=N-Submarine to Give India Crucial Third Leg of Nuke Triad |ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-27/india/28212143_1_nuclear-powered-submarine-ins-arihant-nuclear-submarine |ئیش=[[The Times of India]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110811144548/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-27/india/28212143_1_nuclear-powered-submarine-ins-arihant-nuclear-submarine |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئازاری ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی ئابی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Perkovich |یەکەم=G. |سەردێڕ=India's Nuclear Bomb: The Impact on Global Proliferation |ڕێکەوت=٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=UDA9dUryS8EC |بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٣٢١٠-٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India, France Agree on Civil Nuclear Cooperation |ڕێکەوت=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.rediff.com/news/2008/jan/25france.htm |بڵاوکەرەوە=[[Rediff.com|Rediff]] |ref={{sfnRef|Rediff 2008 a}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=UK, India Sign Civil Nuclear Accord |ڕێکەوت=١٣ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/2010/02/13/us-india-britain-nuclear-idUSTRE61C21E20100213?type=politicsNews |ئیش=[[Reuters]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120512181522/http://www.reuters.com/article/2010/02/13/us-india-britain-nuclear-idUSTRE61C21E20100213?type=politicsNews |ref={{sfnRef|Reuters|2010}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئابی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Rothermund |یەکەم=D. |سەردێڕ=The Routledge Companion to Decolonization |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ez37H0UPt_YC |زنجیرە=Routledge Companions to History |edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٥٦٣٢-٩}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sharma |یەکەم=S. R. |سەردێڕ=India–USSR Relations 1947–1971: From Ambivalence to Steadfastness |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=vTEge1JWK8oC |بەرگ=١|بڵاوکەرەوە=Discovery |ژپنک=٩٧٨-٨١-٧١٤١-٤٨٦-٤<!--٨١٧١٤١٤٨٦٩-->}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Shukla |یەکەم=A. |سەردێڕ=China Matches India's Expansion in Military Spending |ڕێکەوت=٥ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=http://www.business-standard.com/india/news/china-matches-india%5Cs-expansion-in-military-spending/427365/ |ئیش=[[Business Standard]] India |ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sisodia |یەکەم=N. S. |سەردێڕ=Changing Security Dynamic in Eastern Asia: Focus on Japan |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jSgfLG3Ib9wC |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=Promilla |ژپنک=٩٧٨-٨١-٨٦٠١٩-٥٢-٨<!--٨١٨٦٠١٩٥٢٩-->|دوایین٢=Naidu |یەکەم٢=G. V. C.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=SIPRI Yearbook 2008: Armaments, Disarmament, and International Security |ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=EAyQ9KCJE2gC&pg=PA178 |ئیش=Stockholm International Peace Research Institute |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٥٤٨٩٥-٨|ref={{sfnRef|Stockholm International Peace Research Institute 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Rise in international arms transfers is driven by Asian demand, says SIPRI |ڕێکەوت=١٩ی ئازاری ٢٠١٢|ناونیشان=http://www.sipri.org/media/pressreleases/2012/rise-in-international-arms-transfers-is-driven-by-asian-demand-says-sipri |ئیش=Stockholm International Peace Research Initiative |ref={{sfnRef|Stockholm International Peace Research Initiative 2012}} |ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India, US Sign 123 Agreement |ڕێکەوت=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-11/india/27905286_1_indian-nuclear-market-sign-landmark-civil-nuclear-field |ئیش=[[The Times of India]] |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111107021602/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-11/india/27905286_1_indian-nuclear-market-sign-landmark-civil-nuclear-field |ref={{sfnRef|The Times of India 2008}} |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} {{refend}} '''ئابووری''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Alamgir |یەکەم=J. |سەردێڕ=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity |ڕێکەوت=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=JL7QfWJ5Yk0C |بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٧٧٦٨٤-٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Bonner |یەکەم=B |سەردێڕ=Make Way, World. India Is on the Move |ڕێکەوت=٢٠ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.csmonitor.com/Business/The-Daily-Reckoning/2010/0320/Make-way-world.-India-is-on-the-move |ئیش=[[Christian Science Monitor]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Farrell |یەکەم=D. |سەردێڕ=Next Big Spenders: India's Middle Class |ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.mckinsey.com/Insights/MGI/In_the_news/Next_big_spenders_Indian_middle_class |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111205035707/http://www.mckinsey.com/Insights/MGI/In_the_news/Next_big_spenders_Indian_middle_class |بڵاوکەرەوە=[[McKinsey & Company]] |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ |دوایین٢=Beinhocker |یەکەم٢=E. |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Gargan |یەکەم=E. A. |سەردێڕ=India Stumbles in Rush to a Free Market Economy |ڕێکەوت=١٥ی ئابی ١٩٩٢|ناونیشان=https://www.nytimes.com/1992/08/15/world/india-stumbles-in-rush-to-a-free-market-economy.html |ئیش=[[The New York Times]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Hawksworth |یەکەم=John |سەردێڕ=The World in 2050: The Accelerating Shift of Global Economic Power: Challenges and Opportunities |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.pwc.com/en_GX/gx/psrc/pdf/world_in_2050_jan2011.pdf |بڵاوکەرەوە=[[PricewaterhouseCoopers]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١|دوایین٢=Tiwari |یەکەم٢=Anmol}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Nayak |یەکەم=P. B. |سەردێڕ=India's Economy and Growth: Essays in Honour of V. K. R. V. Rao |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=N1Ho2SGXUHwC |بڵاوکەرەوە=[[SAGE Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٣٢١-٠٤٥٢-٠|دوایین٢=Goldar |یەکەم٢=B. |دوایین٣=Agrawal |یەکەم٣=P.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Pal |یەکەم=P. |سەردێڕ=Inequality in India: A Survey of Recent Trends |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.un.org/esa/desa/papers/2007/wp45_2007.pdf |ئیش=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs|Economic and Social Affairs]]: DESA Working Paper No. 45 |بڵاوکەرەوە=[[United Nations]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١|دوایین٢=Ghosh |یەکەم٢=J}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Schwab |یەکەم=K. |سەردێڕ=The Global Competitiveness Report 2010–2011 |ناونیشان=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[World Economic Forum]] |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی ئایاری ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Sheth |یەکەم=N. |سەردێڕ=Outlook for Outsourcing Spending Brightens |ڕێکەوت=٢٨ی ئایاری ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB124344190542659025#articleTabs_comments%3D%26articleTabs%3Darticle |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ڕێکەوتی سەردان=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Yep |یەکەم=E. |سەردێڕ=ReNew Wind Power Gets $201 Million Goldman Investment |ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204422404576595972728958728 |ئیش=The Wall Street Journal |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India Second Fastest Growing Auto Market After China |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/article988689.ece |ئیش=[[Business Line]] |ref={{sfnRef|Business Line 2010}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India's Economy: Not Just Rubies and Polyester Shirts |ڕێکەوت=٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.economist.com/node/21531527 |ئیش=[[The Economist]] |ref={{sfnRef|Economist 2011}} |ڕێکەوتی سەردان=٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Indian Car Exports Surge 36% |ڕێکەوت=١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|ناونیشان=http://expressindia.indianexpress.com/karnatakapoll08/story_page.php?id=528633 |ئیش=[[Express India]] |ref={{sfnRef|Express India 2009}} |ڕێکەوتی سەردان=٥ی نیسانی ٢٠١٦}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Economic Survey of India 2007: Policy Brief |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110606112149/http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |بڵاوکەرەوە=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] |ref={{sfnRef|Organisation for Economic Co-operation and Development 2007}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی حوزەیرانی ٢٠١١|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India: Undernourished Children – A Call for Reform and Action |ناونیشان=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120507071806/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html |بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی ئایاری ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Trade to Expand by 9.5% in 2010 After a Dismal 2009, WTO Reports |ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.wto.org/english/news_e/pres10_e/pr598_e.htm |بڵاوکەرەوە=[[World Trade Organization]] |ref={{sfnRef|World Trade Organization 2010}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Indian IT-BPO Industry |ناونیشان=http://www.nasscom.org/indian-itbpo-industry |ساڵ=٢٠١١–٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120509061653/http://nasscom.org/indian-itbpo-industry |بڵاوکەرەوە=[[NASSCOM]] |ref={{sfnRef|Nasscom 2011–2012}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئایاری ٢٠١٢ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Understanding th WTO: The Organization Members and Observers |ناونیشان=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |ساڵ=١٩٩٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20091229021759/http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |بڵاوکەرەوە=[[WTO]] |ref={{sfnRef|WTO 1995}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=World Economic Outlook Update |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠١١|ناونیشان=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C548%2C558%2C564%2C566%2C524%2C578%2C534%2C536&s=NGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=60&pr.y=17 |بڵاوکەرەوە=[[International Monetary Fund]] |ref={{sfnRef|International Monetary Fund 2011a}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Picciariello |یەکەم=Angela |سەردێڕ=The costs of climate change in India |ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢١|ناونیشان=https://cdn.odi.org/media/documents/ODI-JR-CostClimateChangeIndia-final.pdf |بڵاوکەرەوە=[[Overseas Development Institute]] |ref={{sfnRef|Overseas Development Institute|2021}} |دوایین٢=Colenbrander |یەکەم٢=Sarah |دوایین٣=Bazaz |یەکەم٣=Amir |دوایین٤=Roy |یەکەم٤=Rathin |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}} {{refend}} '''دێموگرافیا''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Chandramouli |یەکەم=C. |سەردێڕ=Rural Urban Distribution of Population |ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١١|ناونیشان=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/Rural_Urban_2011.pdf |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Home Affairs (India)]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dev |یەکەم=S. M. |سەردێڕ=India: Perspectives on Equitable Development |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=adhKjRoTjcIC |ساڵ=٢٠٠٩|بڵاوکەرەوە=Academic Foundation |ژپنک=٩٧٨-٨١-٧١٨٨-٦٨٥-٢|دوایین٢=Rao |یەکەم٢=N. C.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dharwadker |یەکەم=A. |سەردێڕ=Representing the Past: Essays in Performance Historiography |ڕێکەوت=٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|editor-last=Canning |editor-first=C. M. |chapter=Representing India's Pasts: Time, Culture, and Problems of Performance Historiography |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Rgf0gbml2ocC |بڵاوکەرەوە=[[University of Iowa Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-٥٨٧٢٩-٩٠٥-٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١|editor2-last=Postlewait |editor2-first=T.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Drèze |یەکەم=J. |سەردێڕ=School Health Services in India: The Social and Economic Contexts |ڕێکەوت=٩ی شوباتی ٢٠٠٩|editor-last=Baru |editor-first=R. V. |chapter=The Future of Mid-Day Meals |chapter-url=https://books.google.com/books?id=aQ39RO9OET4C&pg=PA46 |بڵاوکەرەوە=[[SAGE Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٧٨٢٩-٨٧٣-٣|ref={{sfnRef|Drèze|Goyal|2008}} |دوایین٢=Goyal |یەکەم٢=A.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dyson |یەکەم=T. |سەردێڕ=Twenty-First Century India: Population, Economy, Human Development, and the Environment |ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٥|ناونیشان=https://archive.org/details/twentyfirstcentu0000unse_v0c4 |editor-last=Dyson |editor-first=T. |chapter=Migration and Urbanisation: Retrospect and Prospects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bqU9T5c0wlYC |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٩٢٨٣٨٢-٨|دوایین٢=Visaria |یەکەم٢=P. |editor2-last=Casses |editor2-first=R. |editor3-last=Visaria |editor3-first=L. |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Garg |یەکەم=S. C. |سەردێڕ=Mobilizing Urban Infrastructure Finance in India |ڕێکەوت=١٩ی نیسانی ٢٠٠٥|ناونیشان=http://siteresources.worldbank.org/INTMF/Resources/339747-1105651852282/Garg.pdf |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20090824063911/http://siteresources.worldbank.org/INTMF/Resources/339747-1105651852282/Garg.pdf |بڵاوکەرەوە=[[World Bank]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠٠٩ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Mallikarjun |یەکەم=B |سەردێڕ=Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi – The Official Language of India |ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٠٤|ناونیشان=http://www.languageinindia.com/nov2004/mallikarjunmalaysiapaper1.html |ئیش=Language in India |بەرگ=٤|issue=11 |issn=1930-2940 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ottenheimer |یەکەم=H. J. |سەردێڕ=The Anthropology of Language: An Introduction to Linguistic Anthropology |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=d4QHsORbZs4C |ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=[[Cengage]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٩٥-٥٠٨٨٤-٧}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ratna |یەکەم=U. |سەردێڕ=City, Society, and Planning |بەرگ=١|ساڵ=٢٠٠٧|editor-last=Dutt |editor-first=A. K. |chapter=Interface Between Urban and Rural Development in India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=QDmZeW1H37IC |بڵاوکەرەوە=Concept |ژپنک=٩٧٨-٨١-٨٠٦٩-٤٥٩-٢|editor2-last=Thakur |editor2-first=B}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Rorabacher |یەکەم=J. A. |سەردێڕ=Hunger and Poverty in South Asia |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=u6hriMcSsE4C |ساڵ=٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=Gyan |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢١٢-١٠٢٧-٠}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Notification No. 2/8/60-O.L |ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ١٩٦٠|ناونیشان=http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=Mzc%3d |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20141001005409/http://www.rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=Mzc%3D |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |ref={{sfnRef|Ministry of Home Affairs 1960}} |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئایاری ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Census Data 2001 |ڕێکەوت=٢٠١٠–٢٠١١|ناونیشان=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/National_Summary/National_Summary_DataPage.aspx |ئیش=Office of the Registrar General and Census Commissioner |بڵاوکەرەوە=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تەممووزی ٢٠١١}} {{refend}} '''ھونەر''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Blurton |یەکەم=T. Richard |سەردێڕ=Hindu Art |ڕێکەوت=١٩٩٣|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=xJ-lzU_nj_MC&q=Hindu+Art,+1994,+British+Museum+Press |بڵاوکەرەوە=[[Harvard University Press]] |زمان=en |ژپنک=٩٧٨-٠-٦٧٤-٣٩١٨٩-٥}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Craven |یەکەم=Roy C |سەردێڕ=Indian art: a concise history |ڕێکەوت=١٩٩٧|ناونیشان=https://www.worldcat.org/title/indian-art-a-concise-history/oclc/37895110&referer=brief_results |شوێن=[[نیویۆرک|NYC]] |بڵاوکەرەوە=Thames and Hudson |زمان=English |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٠٠-٢٠٣٠٢-٦|oclc=٣٧٨٩٥١١٠|بەستەری نووسەر=Roy C. Craven}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Harle |یەکەم=James C. |سەردێڕ=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LwcBVvdqyBkC |ساڵ=١٩٩٤|بڵاوکەرەوە=[[Yale University Press]] |زمان=en |ژپنک=٩٧٨-٠-٣٠٠-٠٦٢١٧-٥}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Michell |یەکەم=George |سەردێڕ=Hindu Art and Architecture |ڕێکەوت=٢٠٠٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=YVl2QgAACAAJ |بڵاوکەرەوە=Thames & Hudson |زمان=en |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٠٠-٢٠٣٣٧-٨}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Rowland |یەکەم=Benjamin |سەردێڕ=The Art and Architecture of India: Buddhist, Hindu, Jain |ڕێکەوت=١٩٧٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=6L2fAAAAMAAJ&q=The+Art+and+Architecture+of+India:+Buddhist,+Hindu,+Jain |بڵاوکەرەوە=[[Penguin Books]] |زمان=en}} {{refend}} '''چاند''' {{refbegin|33em}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Binmore |یەکەم=K. G. |سەردێڕ=Playing for Real: A Text on Game Theory |ڕێکەوت=٢٧ی ئازاری ٢٠٠٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=eY0YhSk9ujsC&pg=PA98 |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٣٠٠٥٧-٤}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Saina Nehwal: India's Badminton Star and "New Woman" |ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10725584 |ئیش=[[BBC News]] |ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2010 a}} |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Commonwealth Games 2010: India Dominate Shooting Medals |ڕێکەوت=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/commonwealth_games/delhi_2010/9068886.stm |ئیش=[[BBC News]] |ref={{sfnRef|British Broadcasting Corporation 2010 b}} |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Chopra |یەکەم=P. |سەردێڕ=A Joint Enterprise: Indian Elites and the Making of British Bombay |ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=jhTiCnh6RqAC&pg=PA46 |بڵاوکەرەوە=[[University of Minnesota Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٦٦-٧٠٣٧-٦}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Cullen-Dupont |یەکەم=K. |سەردێڕ=Human Trafficking |ڕێکەوت=تەممووزی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=B2GeSNXy5CoC |edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[Infobase Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٦٠-٧٥٤٥-٤}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Das |یەکەم=S. K. |سەردێڕ=A History of Indian Literature, 500–1399: From Courtly to the Popular |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[Sahitya Akademi]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٦٠-٢١٧١-٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Datta |یەکەم=A. |سەردێڕ=The Encyclopaedia of Indian Literature |بەرگ=٢|ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Sahitya Akademi]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٦٠-١١٩٤-٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dehejia |یەکەم=R. S. |سەردێڕ=Indian Grand Prix Vs. Encephalitis? |ڕێکەوت=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١|ناونیشان=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2011/11/07/economics-journal-indian-grand-prix-vs-encephalitis/ |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Deutsch |یەکەم=E. |سەردێڕ=Advaita Vedānta: A Philosophical Reconstruction |ڕێکەوت=٣٠ی نیسانی ١٩٦٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=63gdKwhHeV0C |بڵاوکەرەوە=[[University of Hawaii Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٢٤٨-٠٢٧١-٤}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Dissanayake |یەکەم=W. K. |سەردێڕ=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٠٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Trentham Books]] |ژپنک=٩٧٨-١-٨٥٨٥٦-٣٢٩-٩|دوایین٢=Gokulsing |یەکەم٢=M.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=South Asian Arts: Indian Dance |ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/556016/South-Asian-arts/65246/Indian-dance |ئیش=[[Encyclopædia Britannica]] |ref={{sfnRef|Encyclopædia Britannica b}} |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Tamil Literature |ناونیشان=http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature |ئیش=[[Encyclopædia Britannica]] |ساڵ=٢٠٠٨|وتەگێڕانەوە=Apart from literature written in classical (Indo-Aryan) Sanskrit, Tamil is the oldest literature in India. Some inscriptions on stone have been dated to the 3rd century BC, but [[Tamil literature]] proper begins around the 1st century AD. Much early poetry was religious or epic; an exception was the secular court poetry written by members of the ''sangam'', or literary academy (see Sangam literature). --> |ref={{sfnRef|Encyclopædia Britannica|2008}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی نیسانی ٢٠١٦ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160410060824/http://original.britannica.com/eb/article-9071111/Tamil-literature |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Hart |یەکەم=G. L. |سەردێڕ=Poems of Ancient Tamil: Their Milieu and Their Sanskrit Counterparts |ڕێکەوت=ئابی ١٩٧٥|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=a5KwQwAACAAJ |edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[University of California Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢٠-٠٢٦٧٢-٨}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Indian Religions: A Historical Reader of Spiritual Expression and Experience |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٢|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=Jgsu-aIm3ncC |editor-last=Heehs |editor-first=P. |بڵاوکەرەوە=[[New York University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨١٤٧-٣٦٥٠-٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Hoiberg |یەکەم=D. |سەردێڕ=Students' Britannica India: Select Essays |ساڵ=٢٠٠٠|بڵاوکەرەوە=[[Popular Prakashan]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥٢٢٩-٧٦٢-٩|دوایین٢=Ramchandani |یەکەم٢=I.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Sauptikaparvan of the Mahabharata: The Massacre at Night |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ٢٠٠٨|editor-last=Johnson |editor-first=W. J. |زنجیرە=[[Oxford World's Classics]] |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٢٣٦١-٨}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Jones |یەکەم=G. |سەردێڕ=(Un)tying the Knot: Ideal and Reality in Asian Marriage |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=IttiQ3QdJ6YC |ساڵ=٢٠٠٥|بڵاوکەرەوە=[[National University of Singapore Press]] |ژپنک=٩٧٨-٩٨١-٠٥-١٤٢٨-٠|دوایین٢=Ramdas |یەکەم٢=K.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Kālidāsa |سەردێڕ=The Recognition of Śakuntalā: A Play in Seven Acts |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١|ناونیشان=https://archive.org/details/recognitionofsak0000kali |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٢٨٣٩١١-٤|دوایین٢=Johnson |یەکەم٢=W. J. |بەستەری نووسەر=Kālidāsa |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Kaminsky |یەکەم=Arnold P. |سەردێڕ=India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: An Encyclopedia of Life in the Republic |ڕێکەوت=٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=wWDnTWrz4O8C |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٣٧٤٦٢-٣|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|دوایین٢=Long |یەکەم٢=Roger D.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Karanth |یەکەم=S. K. |سەردێڕ=Yakṣagāna |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=Abhinav Publications |ژپنک=٩٧٨-٨١-٧٠١٧-٣٥٧-١|بەستەری نووسەر=Shivarama Karanth}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Cambridge World History of Food |ساڵ=٢٠٠٠|editor-last=Kiple |editor-first=K. F. |شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٤٠٢١٦-٣|ref=none |editor2-last=Ornelas |editor2-first=K. C.}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=The Culture of India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=LiqloV4JnNUC |ساڵ=٢٠١٠|editor-last=Kuiper |editor-first=K. |بڵاوکەرەوە=[[Britannica Educational Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٢٠٣-١|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Kumar |یەکەم=V. |سەردێڕ=Vastushastra |ڕێکەوت=کانوونی دووەمی ٢٠٠٠|زنجیرە=All You Wanted to Know About Series |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[Sterling Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٠٧-٢١٩٩-٩}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Lal |یەکەم=A. |سەردێڕ=The Oxford Companion to Indian Theatre |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥٦٤٤٤٦-٣|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Lang |یەکەم=J. |سەردێڕ=Functionalism Revisited |ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=rOCaSn8-ZboC&pg=PA151 |بڵاوکەرەوە=[[Ashgate Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٠٩٤-٠٧٠١-٠|دوایین٢=Moleski |یەکەم٢=W.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=MacDonell |یەکەم=A. A. |سەردێڕ=A History of Sanskrit Literature |ساڵ=٢٠٠٤|بڵاوکەرەوە=[[Kessinger Publishing]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤١٧٩-٠٦١٩-٢|بەستەری نووسەر=Arthur Anthony Macdonell |title-link=s:A History of Sanskrit Literature}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Majumdar |یەکەم=B. |سەردێڕ=A Social History of Indian Football: Striving To Score |ساڵ=٢٠٠٦|بڵاوکەرەوە=[[Routledge]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٣٤٨٣٥-٥|دوایین٢=Bandyopadhyay |یەکەم٢=K.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Makar |یەکەم=E. M. |سەردێڕ=An American's Guide to Doing Business in India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ujYmdNVIr7QC |ساڵ=٢٠٠٧|بڵاوکەرەوە=Adams |ژپنک=٩٧٨-١-٥٩٨٦٩-٢١١-٢}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Massey |یەکەم=R. |سەردێڕ=The Music of India |ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yySNDP9XVggC |ساڵ=١٩٩٨|بڵاوکەرەوە=Abhinav Publications |ژپنک=٩٧٨-٨١-٧٠١٧-٣٣٢-٨|دوایین٢=Massey |یەکەم٢=J}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Medora |یەکەم=N. |سەردێڕ=Mate Selection Across Cultures |پەڕەکان=٢٠٩–٢٣٠|ساڵ=٢٠٠٣|editor-last=Hamon |editor-first=R. R. |chapter=Mate Selection in Contemporary India: Love Marriages Versus Arranged Marriages |بڵاوکەرەوە=[[SAGE Publications]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٧٦١٩-٢٥٩٢-٧|editor2-last=Ingoldsby |editor2-first=B. B.}} * {{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Indian Readership Survey 2012 Q1: Topline Findings |ناونیشان=http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی نیسانی ٢٠١٤ |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢|بڵاوکەرەوە=Media Research Users Council |لە=Growth: Literacy & Media Consumption |ref={{sfnRef|Media Research Users Council 2012}}}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Mehta |یەکەم=Nalin |سەردێڕ=Television in India: Satellites, Politics and Cultural Change |ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٨|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=R-BsSzSjnTYC |بڵاوکەرەوە=[[Taylor & Francis]] US |ژپنک=٩٧٨-٠-٤١٥-٤٤٧٥٩-١|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Is Boxing the New Cricket? |ڕێکەوت=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشان=http://www.livemint.com/Leisure/1jxksEgRhUYXq0ezp1iixM/Is-boxing-the-new-cricket.html |بڵاوکەرەوە=[[Mint (newspaper)|Mint]] |ref={{sfnRef|Mint 2010}} |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Nakamura |یەکەم=H. |سەردێڕ=Indian Buddhism: A Survey with Bibliographical Notes |ڕێکەوت=١ی نیسانی ١٩٩٩|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=w0A7y4TCeVQC |زنجیرە=Buddhist Tradition Series |edition=12th |بڵاوکەرەوە=[[Motilal Banarsidass]] |ژپنک=٩٧٨-٨١-٢٠٨-٠٢٧٢-٨}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Encyclopaedia of Indian Cinema |ڕێکەوت=٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩|ناونیشان=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja |editor-last=Rajadhyaksha |editor-first=A. |edition=2nd |بڵاوکەرەوە=[[British Film Institute]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٨٥١٧٠-٦٦٩-٦|editor2-last=Willemen |editor2-first=P.}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ramanujan |یەکەم=A. K. (translator) |سەردێڕ=Poems of Love and War: From the Eight Anthologies and the Ten Long Poems of Classical Tamil |ڕێکەوت=١٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥|ناونیشان=https://books.google.com/?id=nIybE0HRvdQC<!-- |پەڕەکان=ix–x |شوێن=New York |بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٠٥١٠٧-١|وتەگێڕانەوە=These poems are 'classical,' i.e. early, ancient; they are also 'classics,' i.e. works that have stood the test of time, the founding works of a whole tradition. Not to know them is not to know a unique and major poetic achievement of Indian civilisation. Early classical Tamil literature (c. 100 BC – AD 250) consists of the Eight Anthologies (''Eţţuttokai''), the Ten Long Poems (''Pattuppāţţu''), and a grammar called the ''Tolkāppiyam'' or the 'Old Composition.'&nbsp;... The literature of classical Tamil later came to be known as ''Cankam'' (pronounced ''Sangam'') literature. --> |بەستەری نووسەر=A. K. Ramanujan}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Anand Crowned World Champion |ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨|ناونیشان=http://www.rediff.com/sports/2008/oct/29anand.htm |بڵاوکەرەوە=[[Rediff.com|Rediff]] |ref={{sfnRef|Rediff 2008 b}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Roberts |یەکەم=N. W. |سەردێڕ=Building Type Basics for Places of Worship |ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠٠٤|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hOxOAAAAMAAJ |edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[John Wiley & Sons]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٤٧١-٢٢٥٦٨-٣}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Schwartzberg |یەکەم=J. |سەردێڕ=India: Caste |ناونیشان=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India/46404/Caste |ئیش=[[Encyclopædia Britannica]] |ساڵ=٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Silverman |یەکەم=S. |سەردێڕ=Vastu: Transcendental Home Design in Harmony with Nature |ڕێکەوت=١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=iwaryJd3fD8C&pg=PA20 |بڵاوکەرەوە=[[Gibbs Smith]] |ژپنک=٩٧٨-١-٤٢٣٦-٠١٣٢-٦}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Tarlo |یەکەم=E. |سەردێڕ=Clothing Matters: Dress and Identity in India |ڕێکەوت=١ی ئەیلوولی ١٩٩٦|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=ByoTXhXCuyAC |edition=1st |بڵاوکەرەوە=[[University of Chicago Press]] |ژپنک=٩٧٨-٠-٢٢٦-٧٨٩٧٦-٧|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Sawant Shoots Historic Gold at World Championships |ڕێکەوت=٩ی ئابی ٢٠١٠|ناونیشان=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/Sawant-shoots-historic-gold-at-World-Championships/articleshow/6274795.cms?referral=PM |ئیش=[[The Times of India]] |ref={{sfnRef|The Times of India 2010}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئایاری ٢٠١١}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Taj Mahal |ناونیشان=https://whc.unesco.org/en/list/252 |بڵاوکەرەوە=[[UNESCO|United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation]] |ref={{sfnRef|United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organisation}} |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئازاری ٢٠١٢}} * {{بیرخستنەوە|سەردێڕ=India Aims for Center Court |ڕێکەوت=١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٩|ناونیشان=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406704026883502 |ئیش=[[The Wall Street Journal]] |ref={{sfnRef|The Wall Street Journal 2009}} |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Xavier |یەکەم=L. |سەردێڕ=Sushil Kumar Wins Gold in World Wrestling Championship |ڕێکەوت=١٢ی ئەیلوولی ٢٠١٠|ناونیشان=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/wrestling/Sushil-Kumar-wins-gold-in-World-Wrestling-Championship/articleshow/6542488.cms?referral=PM |ئیش=[[The Times of India]] |ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠}} * {{بیرخستنەوە|دوایین=Zvelebil |یەکەم=K. V. |سەردێڕ=Companion Studies to the History of Tamil Literature |ڕێکەوت=١ی ئابی ١٩٩٧|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=qAPtq49DZfoC |بڵاوکەرەوە=[[Brill Publishers]] |ژپنک=٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٣٦٥-٢}} {{refend}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Sister project links|auto=Q668|voy=India}} '''حکوومەت''' * [https://www.india.gov.in/ ماڵپەڕی فەرمی حکوومەتی ھیند] * [http://goidirectory.nic.in/index.php فەرھەنگی حکوومەتی ھیند] '''زانیارییە گشتییەکان''' * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |date=١٨ی ئازاری ٢٠٢١ }}. ''کتێبی زانیاری''. [[دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی|سی ئای ئەی]]. * {{Curlie|Regional/Asia/India}} * [https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12557384 ھیندستان] لە ھەواڵەکانی [[بی بی سی]] * {{وێبگەی فەرمی|http://www.wikivillage.in/|name=India Village Blocks website}} * {{wikiatlas|India}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=IN Key Development Forecasts for India] لە ئینتەرناشناڵ فیچەر. {{وڵاتەکانی ئاسیا}} {{کۆمکاری عەرەبی}} {{وتاری ھەڵبژێردراو|وەشان=٨١٧٥٩٤|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠٢١}} {{تووڵی دەروازە|ئاسیا|جوگرافیا|وڵاتەکان|ھیندستان}} [[پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت]] [[پۆل:داگیرگەکانی شانشینی یەکگرتوو]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت]] [[پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو]] [[پۆل:ھیندستان]] [[پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٤٧]] [[پۆل:کۆمارە فێدراڵەکان]] [[پۆل:وڵاتانی گرووپی بیست]] [[پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧]] [[پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥]] [[پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان]] o2umhlt8rzdzxiaiai2qku4irey77nq 0 10521 1589314 1589301 2026-06-09T12:00:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589314 wikitext text/x-wiki {{نوێکردنەوە}}{{زانیاریدانی یانەیەکی تۆپی پێ | ناوی یانە = ئەتلەتیکۆ مەدرید | وێنە = | ناونیشانی وێنە = | ناوی تەواو = Club Atlético de Madrid, S.A.D. | نازناو =Los Rojiblancos {{هن}}(سوور و سپی){{ھن}} Los Indios (سوورپێستەکان){{ھن}} El Glorioso (پایەبەرز) | ناوی کورتکراوە =ATM | دامەزراندن =٢٦ی نیسانی ١٩٠٣؛ (١١٨ ساڵ) | ھەڵوەشاندن = | زەوی =[[واندا میترۆپۆلیتانۆ]]،[[مەدرید]]، ئیسپانیا(پانتایی:٦٨،٤٥٧)<ref name="Capacity">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://stadiumdb.com/constructions/esp/estadio_la_peineta|سەردێڕ=Wanda Metropolitano (Estadio Olimpico de la Peineta)|وێبگە=Stadium DB.com}}</ref> | ناوی پیشەیی خاوەن یانە =خاوەن یانە | خاوەن یانە =Atlético HoldCo (65,98%)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://en.atleticodemadrid.com/noticias/club-atletico-de-madrid-general-meeting-agrees-181-8-million-euro-capital-increase|سەردێڕ=Majority shareholder Atlético HoldCo to provide 120 million euros.|بڵاوکەرەوە=Atlético de Madrid|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref><br /> [[Idan Ofer]] (33%)<ref name="Haaretz:Israeli Billionaire Idan Ofer Makes Progress in Bid to Buy Stake in Atletico Madrid Soccer Club">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israeli Billionaire Idan Ofer Makes Progress in Bid to Buy Stake in Atletico Madrid Soccer Club|ناونیشان=https://www.haaretz.com/world-news/europe/israeli-billionaire-makes-progress-in-bid-to-buy-stake-in-atletico-madrid-1.5466112|newspaper=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180712221403/https://www.haaretz.com/world-news/europe/israeli-billionaire-makes-progress-in-bid-to-buy-stake-in-atletico-madrid-1.5466112|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref name="Buyer">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Welch|یەکەم١=Ben|سەردێڕ=Israeli billionaire Idan Ofer buys share of Spanish football giants Atlético Madrid|ناونیشان=https://www.thejc.com/news/world/israeli-billionaire-idan-ofer-buys-share-of-spanish-football-giants-atl%C3%A9tico-madrid-1.448264|بڵاوکەرەوە=The JC|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧}}</ref><ref name="CTECH: Palestinian Business Magnate Buys a 15% Stake in Atlético Madrid">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Hazani|یەکەم١=Golan|سەردێڕ=Israeli Business Magnate Buys a 15% Stake in Atlético Madrid|ناونیشان=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3725293,00.html|بڵاوکەرەوە=CTECH|ڕێکەوتی سەردان=١ی شوباتی ٢٠١٨|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180712223955/https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3725293,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> | ناوی پیشەیی سەرۆک یانە = سەرۆک | سەرۆک = [[ئێنریکێ سێرێزۆ]] | بەرپرسی جێبەجێکەر = | ناوی پیشەیی بەڕێوەبەر = ڕاهێنەر | بەڕێوەبەر ={{ flagicon| ARG}} [[دیێگۆ سیمیۆنی]] | خول = [[لالیگا]] | وەرز =2020-2021 | ڕیزبەند =یەکەم | یەکەم یاری = | گەورەترین بردنەوە = | گەورەترین دۆڕاندن = | گۆڵکەر = | کۆمەڵەی ھاندەران = | میدالیاکان = | American = | ڕاھێنەر = |ماڵپەڕی فەرمی = http://www.clubatleticodemadrid.com/ |وەرزی ئەمساڵ = ٢٠٢٠-٢٠٢١ | pattern_la1 = _atleticomadrid2526h | pattern_b1 = _atleticomadrid2526h | pattern_ra1 = _atleticomadrid2526h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _atleticomadrid2526a | pattern_b2 = _atleticomadrid2526a | pattern_ra2 = _atleticomadrid2526a | pattern_sh2 = _atleticomadrid2526a | pattern_so2 = _atleticomadrid2526al | leftarm2 = 3B3C62 | body2 = 3B3C62 | rightarm2 = 3B3C62 | shorts2 = 3B3C62 | socks2 = 3B3C62 | pattern_la3 = _atleticomadrid2526t | pattern_b3 = _atleticomadrid2526t | pattern_ra3 = _atleticomadrid2526t | pattern_sh3 = _atleticomadrid2526t | pattern_so3 = | leftarm3 = 0088FF | body3 = 0088FF | rightarm3 = 0088FF | shorts3 =0088FF | socks3 = 0088FF }} '''ئەتلەتیکۆ مەدرید'''({{IPA-es|ˈkluβ aˈtletiko ðe maˈðɾið}}) یەکێک لە یانەکانی پیشەگەری [[تۆپی پێ]]ی [[ئیسپانیا]]یە، بنکە و شوێنی یاریگای یانەکە دەکەوێتە شاری [[مەدرید]]، ئەم یانەیە بەشدارە لە [[خولی تۆپی پێی ئیسپانیا]] ناسراو بە لالیگا. یانەکە لە ڕۆژی ٢٦ نیسانی ١٩٠٣ لەلایەن سێ خوێندکاری [[ھەرێمی باسک|باسکی]] کە لە [[مەدرید]] دەژیان دامەزرا.<ref name="autogenerated1">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Classic club|ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31070/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110906093039/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club%3D31070/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[FIFA]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906093039/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club%3D31070/index.html |date= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١١ }}</ref> یاریگای مێترۆپۆلیتانۆ یاریگای تایبەتی یانەکەیە کە شوێنی ٦٨،٤٥٦ هاندەر دەبێتەوە.<ref name="Capacity">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://stadiumdb.com/constructions/esp/estadio_la_peineta|سەردێڕ=Wanda Metropolitano (Estadio Olimpico de la Peineta)|وێبگە=Stadium DB.com}}</ref> لە ڕوانگەی بەدەستهێنانی نازناوەکانی لالیگا، ئەتلەنتیکۆ ناوی لە سێیەم یانە دێت لە دوای یانەکانی [[یانەی تۆپی پێی ڕیال مەدرید|ڕیاڵ مەدرید]] و [[یانەی تۆپی پێی بارسێلۆنا|بارسێلۆنا]]. یانەکە بووەتە براوەی دە جار خوولی یانەکانی ئیسپانیا. لە ساڵی ١٩٩٦، یانەکە خوول و [[جامی شای ئیسپانیا]]<nowiki/>ی بەیەکەوە بردەوە. یانەکە دە جار بۆتە پاڵەوانی جامی شای ئیسپانیا و دوو جاریش جامی سووپەری ئیسپانیای بەدەستهێناوە. لە ساڵانی، ١٩٧٤، ٢٠١٤ و ٢٠١٦ یانەکە پلەی دووەمی لە [[خولی پاڵەوانەکانی ئەورووپا|چامپیۆنز لیگ]] بەدەستهێناوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=1973/74: Müller ends Bayern wait|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1973/index.html|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20101011155417/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season%3D1973/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[UEFA]]}}</ref> لە ساڵانی ٢٠١٠، ٢٠١٢ و ٢٠١٨ یانەکە بووەتە پاڵەوانی [[خولی ئەورووپا]] هەروەها لەساڵانی ٢٠١٠، ٢٠١٢ و ٢٠١٨ بووەتە پاڵەوانی [[جامی سووپەری ئەورووپا]]. درێسی یانەکە لە سوور و سپی هێڵدار پێکدێت هەروەها بە شۆرتێکی شینەوە، لەگەڵ گۆرەوییەکی شین و سوور، ئەم ڕەنگی درێسە لەوەتەی ساڵی ١٩١١ بەم شێوەیە ماوەتەوە. لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٣، [[فلیپی شەشەمی ئیسپانیا]] بەشێوەی فەخری/شانازی کراوەتە سەرۆکی یانەکە. ئەتلەنتیکۆ مەدرید پێشتر خاوەندارییەتی هاوبەشی لە یانەی ئەتلەنتیکۆ دی کالکەتای دەکرد لە [[ھیندستان|هیندستان]]، ئەو یانەیە لە خوولی سووپەری هیندی یارییان دەکرد و دووجار بوونە پاڵەوانی خوولەکە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٧، ئەتلەنتیکۆ مەدریدی ئیسپانی لە پشتگیریکردن و خاوەندارییەتی هاوبەشی یانەکە کشایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Atletico de Madrid are ditching their ISL franchise partnership with Atletico de Kolkata|ناونیشان=https://thefangarage.com/articles/11450-why-atletico-de-madrid-are-ditching-their-isl-franchise-partnership-with-atletico-de-kolkata|ڕێکەوتی سەردان=١١ی تەممووزی ٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=TFG team}}</ref> == مێژوو == ە ڕۆژی ٢٦ نیسانی ١٩٠٣ لەلایەن سێ خوێندکاری [[ھەرێمی باسک|باسکی]] کە لە [[مەدرید]] دەژیان دامەزرا.<ref name="autogenerated1" /> بیرۆکەی دامەزراندنی یانەکە لەوە سەری هەڵدا، کە ئەو سێ خوێندکارە ئەو یانە نوێییان بە جێگرەوەی یانەی منداڵییان [[ئەتلەتیکۆ بیلباو|ئەتلەنتیکۆ بیلباو]] دەهاتە پێش چاو.<ref name="autogenerated12">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Classic club|ناونیشان=https://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=31070/index.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110906093039/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club%3D31070/index.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠|بڵاوکەرەوە=[[FIFA]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906093039/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club%3D31070/index.html |date= ٦ی ئەیلوولی ٢٠١١ }}</ref> پێشتر دامەزرێنەرەکان یانەکە، تەنیا یاری کۆتایی [[جامی شای ئیسپانیای ١٩٠٣]] بەچاوی خۆیان بینی بوو. == دەستکەوتەکان == === جامە ناوخۆییەکان === * جامی ئیسپانیا دە جار: ١٩٣٩–٤٠, ١٩٤٠–٤١, ١٩٤٩–٥٠, ١٩٥٠–٥١, ١٩٦٥–٦٦, ١٩٦٩–٧٠, ١٩٧٢–٧٣, ١٩٧٦–٧٧, ١٩٩٥–٩٦, ٢٠١٣–١٤ * جامی ئیسپانیا پلە دوو یەک جار: ٢٠٠١–٠٢ * جامی شای ئیسپانیا دە جار: ١٩٥٩–٦٠, ١٩٦٠–٦١, ١٩٦٤–٦٥, ١٩٧١–٧٢, ١٩٧٥–٧٦, ١٩٨٤–٨٥, ١٩٩٠–٩١, ١٩٩١–٩٢, ١٩٩٥–٩٦, ٢٠١٢–١٣ * جامی سووپەری ئیسپانی دوو جار: ١٩٨٥, ٢٠١٤ * جامی پاڵەوانەکانی ئیسپانیا (یاری نێوان ئەتلەتیکۆ مەدرید و ئیسپانیۆل) یەک جار: ١٩٤٠–٤١ * جامی سەرۆک یەک جار: ١٩٤٧ * جامی ئێڤا دوارت یەک جار: ١٩٥١ * جامی کۆپا دی لا لیگا دوو جار: ١٩٨٤, ١٩٨٥ === جامە ئەوڕووپییەکان === جامی پاڵەوانەکانی یوفا یەک جار: ١٩٦١–٦٢ جامی یۆرۆپا لیگ سێ جار: ٢٠٠٩–١٠, ٢٠١١–١٢, ٢٠١٧–١٨ جامی سووپەری یوفا سێ جار: ٢٠١٠, ٢٠١٢, ٢٠١٨ [[جامی کیشوەرەکان]] یەک جار: ١٩٧٤ == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{خولی ئیسپانی}} {{خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا ٢٠١٣–١٤}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|تۆپی پێ|ئیسپانیا}} {{پۆلی کۆمنز|Atlético de Madrid}} [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٠٣ لە ئیسپانیا]] [[پۆل:یانەکانی تۆپی پێ، دامەزرانی ١٩٠٣]] [[پۆل:ئەتلەتیکۆ مەدرید]] [[پۆل:یانەکانی لا لیگا]] j5b4sid9wkwtjpve15a0zwsx8kgxfzo 1 10889 1589354 1589289 2026-06-09T18:11:24Z IIXZER0XII 68933 /* سڕینەوەی دەق ! */ وەڵامدانەوە 1589354 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئیسرائیل]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1377248 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231010211823/https://hulul.el-jeel.com/200412/ بۆ https://hulul.el-jeel.com/200412/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٥٩، ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == «ئیسڕائیل» یاخود «ئیسرائیل»؟ == هاوڕێیان سڵاو و ڕێز، دەم و کاتتان باش. ئەمن پرسیارێکم هەبوو، لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێمە بە زمانی خۆمان زۆرتر ئەڵێین «ئیسڕائیل» هەتاکوو «ئیسرائیل». ئێستا گەرەکمە بزانم لە زمانی کوردیی ناوەندیدا هەر یەکسەر «ئیسرائیل» درووستە یا لە ئێرەدا هەڵەیێک ڕووی داوە؟ زۆر سپاستان دەکەم. [[تایبەت:بەشدارییەکان/&#126;2026-11267-8|&#126;2026-11267-8]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:&#126;2026-11267-8|talk]]) ١١:٣٦، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:~2026-11267-8|~2026-11267-8]]: ئەوەندەی بزانم، لەسەر دەم هەر دەڵێین ئیسڕائیل، بەڵام بۆ نووسین پیتی ر بەکاردێنین وەک ئیسرائیل. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ١٤:٣٩، ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ (UTC) ::ڕاستە، بۆ خوێندنەوە لە سۆرانیدا بەتایبەتی شێوەزارەکانی باکووریتر وەک موکریانی دەڵێن ئیسڕائیل، بەڵام ھەموو کەس ھەر بەشێوەی ئیسرائیل دەینووسێت. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڕینەوەی دەق ! == سڵاو بۆ '''ماوەی زیاتر لە ١٠٠ کاتژمێر خەریکی کۆکردنەوەی داتاو زانیاری بووم سەبارەت بە مێژووی وڵاتی ئسرائیل''' بە تەواوەی ب'''''ە بێلایەنانە هاموو شتێکم باسکرد''''' و '''''زیاد لە ٢٠ سەرچاوەم بۆ دەقەکانم داناوە کە هەمووی باوەڕپێکراوەن''''' ئێستا کەسێک هاتووە بە ناوی @[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] کە بەشێوەیەکی '''''لایەنگرانە دوور لە هەموو ڕەوشتەکانی نووسینی بابەت''''' <u>'''''٪٩٠ دەقەکەنی منی سڕیوەتەوە'''''</u> <u>'''''و بێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەکی سرووشتی لەلابێت یاخوود هیچ بەڵگەیەکی هەبێت بۆ کردنی ئەم کارەی.'''''</u> سەرچاوە سەرەکیەکانی من؛ ١. ویکیپێدیای ئینگلیزی <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Israel</ref> ٢. سەرچاوەی ئینجیلی پیرۆز <ref>https://theisraelbible.com/71-bible-verses-that-celebrate-the-land-of-israel/</ref> <ref>https://www.openbible.info/topics/the_land_of_israel</ref> ٣. سەرچاوەی بڕیتانسیا بۆمێژوو <ref>https://www.britannica.com/topic/history-of-Israel</ref> <ref>https://www.britannica.com/topic/Israel-Old-Testament-kingdom</ref> <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ٤. سەرچاوەی تەوراتی پیرۆز <ref>https://www.jtsa.edu/torah/the-god-of-israel/</ref> <ref>https://www.myjewishlearning.com/article/what-does-the-torah-say-about-israel/#:~:text=Among%20the%20most%20famous%20verses,of%20the%20idea%20that%20Israel</ref> <ref>https://torah.org/torah-portion/perceptions-5769-shlach/</ref> ٥. سەرچاوەی مێژووی ئیسلام <ref>https://www.britannica.com/place/Palestine</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/First_Muslim_conquest_of_Jerusalem</ref> <ref>https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1638</ref> ٦. سەرچاوەی کتێبی مێژووی مەسیح <ref>https://www.scribd.com/document/156403529/Ancient-Israel-Grabbe</ref> ٧. سەرچاوەی دەوڵەتە دۆستەکانی ئیسرائیل <ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-that-recognize-israel</ref> ٨. سەرچاوەی مێژووی ئەسکەندەری مەزن <ref>https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/</ref> ٩. سەرچاوەی مێژووی بێزەنتینیەکان <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_the_Roman_Empire</ref> ١٠. سەرچاوەی میژووی سووپای هاوپەیمانیاتی خاچهەڵگرانی مەسیح <ref><https://www.britannica.com/event/Crusades</ref> ١١. سەرچاوەی بەڕیتانی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://www.britannica.com/event/Arab-Israeli-wars</ref> <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/1948_Arab%E2%80%93Israeli_War</ref> ١٢، سەرچاوەی ئەمریکی ساڵی ١٩٤٨ <ref>https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war</ref> بەڕێزان @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] تکایە چاوێک بە بابەتەکانی ویکیپێدیای ئینگلیزی و ئەو سەرچاوانەی کە ئاماژەم پێداون بخشێنەرەوە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی کە نووسین و دەقەکانی من لەخۆوە نییەو سەرچاوەی بەهێزی مێژووی لەپشتەوەیە؛هیوادارم سنوورێک بۆ ئەم بەکارهێنەرە دابنێن و هیوادارم ڕێگە بە کەسی دیکەش نەدەن دەسکاری بابەتێک بکات بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە و دوور لە هەموو ڕەوشتوو بەهاکانی نووسینی بابەت و بە شێوەیەکی لایەنگرانە و ڕەگەزپەرستانە. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٦:٢٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:Aram|Aram]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٧:٠٢، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] دەکرێ بەستەری ئەو گۆڕانکارییەی دەیڵێن بینێرن، ھەرچەند کردم نەمبینی ئێوە لە بەشی مێژوو دەستکاریتان کردبێ و سڕابێتەوە! [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٧:٣٦، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::سڵاو دەستکارییەکە دەکەمەوە بە باری ئاسایی خۆی هیوادارم چی دیکە ڕێگە نەدەن هەر کەسێک تانها بۆ کاتبەسەربردنی خۆی دەسکاری دەقێکی من بکات کە زیاتر لا ٢٠ سەرچاوەی پشتڕاستکراوەی هەیە بۆ هەموو شتێک کە نووسیومە؛ لە هەمەنکاتدا بێلایەنانەیە و دەەرە لە ڕەگەزپەرستی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٠٣، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::'''نەبوونی سەرچاوە ؟ ٢١ جۆری جیاواز سەرچاوەم داناوە بۆ هەر شتێک کە مووسیومە؛ تەنانەت زۆربەی سەرچاوەکانیش لە ویکیپیدیای ئینگلیزیەوە هێناومن بەتایبەتی خاچهەڵگرەکان و ناکۆکی ١٩٤٨ !!! ئەمەوێت بزانم هۆکار چییە کە تۆ تەنها بابەتەکانی پەیوەست بە خاچهەڵگران دەسڕیتەوە ؟!''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] ئەمە بەستەرەکەیەتی :::https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84&oldid=1589165 [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٥٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] سڵاو، دەستکاری و چالاکییەکانت لە ویکی سۆرانی بەرز دەنرخێندرێت. ھۆکاری سڕینەوەی دەقەکانت نەبوونی سەرچاوە بوو، و لقی بابەتەکانت زۆر کورت بوو و تەنھا ئەوانەم ھێشتەوە کە سەرچاوەیان ھەیە. واتای ئەوە نییە خراپەکاریت کردووە! ئێمە ڕێز لە ھەر کەسێک دەگرین ویکی سۆرانی پەرە پێ بدات. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٢٠:٤٠، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢٠:٤٩، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::'''@[[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] زۆرباشە لە مەبەستەکەت تێگەیشتم من سەرچاوەکانم دانابوو بەڵام لەبیرم کردبوو کە ڕاستەوخۆ لە پاش دەقی تایبەت بە خاچهەڵگران و ناکۆکی ١٩٤٨ دایبنێم؛''' ::'''ئێستا من هەموو سەرچاوەکان دەخەمە ڕوو سەبارەت بەو بابەتەنای کە سەرچاوەیەن نییە پاشان بابەتەکە دەگەڕێنمەوە باری ئاسایی خۆی.''' ::'''سپاس بۆ خستنەڕووی ئەمە.''' [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ٢١:٠٧، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە دیسان گشت دەقەکانت بە سەرچاوەوە و ھەروەھا بە ڕێنووسێکی ڕێکوپێکەوە بڵاو بکەوە. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢١:٢٨، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] تکایە ئەو سەرچاوە و دەقانەی دامناون مەیسڕەوە، تەنھا سەرچاوە و دەقەکانی خۆت دابنێوە، واتا «گەڕاندنەوە» ئەنجام مەدە. [[بەکارھێنەر:1silent scientist|1silent scientist]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:1silent scientist|لێدوان]]) ٠٧:٢٥، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]]: زانیارییەکانت (تەنھا بەشێکی مێژووەکەی) بە یارمەتی ژیریی دەستکرد پێداچوونەوەم پێیدا کرد، وا دیارە ڕاست بوون، بەڵام تکاییە بێلایەنی خۆت لەناو وتارەکە بپارێزە و بەزمانێکی بێلایەن باسی بابەتەکان بکە نەک لایەنگیری. هاورێیان باسی سەرچاەوەیان کرد، تکایە چ شتێک پێویستە بیکە وەک دانانی سەرچاوە بەرامبەر دەقەکانی خۆیان، هەروەها بێلایەنی بپارێزە، و دواتر یەکێک لەو هاورێیانەی تر تاگ بکەوە با سەیری بکەنەوە. سوپاس بۆتۆش و ئەوانی تر. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٩:٣٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :::::سڵاو بەڕێوبەر @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] ب'''ابەتەکانم زیادکردەوە بێ ئەوەی دەستکاری ئەوانی تۆ بکەم''' :::::'''زیاتر لە <u>''٦٠ سەرچاوەی بەهێز''</u>م زیادکرد لە تەنیشت هەر دەقێکی تایبەت بە خۆی''' :::::هەندێک دەقی کۆن کە سەرچاوەیان نەبوو لامبرد و گۆڕیم بە دەقێکی درووست کە سەرچاوەی بەهێزی هەیە و سەرچاوەکانیشم لە تەنیشت خۆی بۆ نووسین. :::::@[[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] و @[[بەکارھێنەر:Tessla|Tessla]] دەتوانن خۆتان دڵنیا ببنەوە لێی. [[بەکارھێنەر:IIXZER0XII|IIXZER0XII]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:IIXZER0XII|لێدوان]]) ١٨:١١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) gwiu1sfecu7k3fqrffo6tytybafii8t 0 11353 1589401 1413534 2026-06-10T02:17:03Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ٠ سەرچاوە و تاگکردنی ١ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589401 wikitext text/x-wiki {{ناکۆکی سەربازی | ناوی شەڕ= وێرانکردنی ھیرۆشیما | وێنە= [[پەڕگە:Hiroshima aftermath.jpg|270px|center]] | لێدوان= شاری ھیرۆشیما دوای بۆمبارانەکە | ڕێکەوت=٦ی ئابی ١٩٤٥ | شوێن= [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]، [[ژاپۆن]] | ئەنجام= خۆ بەدەستەوەدانی ژاپۆن | شەڕکەری١= {{ئاڵا|وڵاتە یەکگرتووەکان}} | شەڕکەری٢= {{ئاڵا|ژاپۆن}} |زیانەکان= کوژرانی ٩٠٫٠٠٠ بۆ ١٦٦٫٠٠٠ کەس لە ھیرۆشیما، ٦٠٫٠٠٠ بۆ ٨٠٫٠٠٠ کەس لە ناگاساکی }} '''بۆمبارانکردنیی ناوکی ھیرۆشیما و ناگاساکی''' یان '''وێرانکاریی ھیرۆشیما و ناگاساکی''' تەقینەوەی [[چەکی ناوکی|بۆمبێکی ناوکی]] بوو لەلایەن [[ئەمریکا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]]وە لە شاری ھیرۆشیما لە [[ژاپۆن]] لە ماوەی [[شەڕی جیھانی دووەم]]دا لە ٦ی ئابی ١٩٤٥، بۆ سەر ھەردوو شاری [[ھیرۆشیما]] و [[ناگاساکی]]. == ھۆکارەکان == لە میانەی شەڕی جیھانی دووەمدا و بەھۆی خۆڕاگری و کۆڵنەدانی جەنگاوەرە ژاپۆنییەکان و خۆنەدانیان بەدەستەوە کە بوو بووە ھۆی کەوتنەوەی زیانی گیانی لە ڕیزەکانی سەربازە ئەمریکییەکاندا، لەبەر ئەوە ئەمریکا ویستی پەیامێک بنێرێت بۆ شکاندنی ئەم کۆڵنەدانە و پەیامە ئەمریکییەکەش بریتی بوو لە بۆمبی ھیرۆشیما و بەڵام ژاپۆنییەکان چۆکیان دانەدا تا دوای بۆمبی ناگاساکی، پاشان ژاپۆن ناچار بوو بێ مەرج مل کەچ بکات. == ھەڵبژاردن == پێش ئەوەی دوو بۆمبە ئەتۆمییەکە بتەقێنرێنەوە دەزگای زانیاری ئەمریکی لیستێک لە ئامانجەکانی دا بە [[کۆشکی سپی]] کە بە ئامانجی زیندوو دادەنران، ئەوانیش؛ [[کیۆتۆ]]، ھێرۆشیما، یۆکوھاما، کوکورا، نیگاتا، و لە نێو ئەو لیستەشدا شاری ھیرۆشیما ھەڵبژێردرا و شاری تۆکیۆیان گۆڕی بە ناگاساکی و ھەڵیانبژارد بۆ تەقینەوەکە، لەبەرئەوەی ھەرییەک لەو دوو شارە (ھیرۆشیما و ناگاساکی) ناوەندی پەیوەندی جووڵەی سوپای ژاپۆنی بوو و ھەروەھا لەبەرئەوەی ھیچ بەندیخانەیەکیان لە خۆ نەئەگرت کە بەندە ئەمریکییەکانی تێدا بێت ھاوکات ئەم شارانەی کارگەی سەربازی یان سەربازگەی گەورەی ژاپۆنی تێدا نەبوو. == دروستکردنی بۆمب == ھەردوو بۆمبەکە لە [[ئەمریکا|وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] دروست کران و بە ھاوکاری زاناکانی [[شانشینی یەکگرتوو]] و [[کەنەدا]] لەگەڵ زانا ئەمریکییەکانیاندا لە دروستکردنی بۆمبەکاندا، ناوی نھێنی پڕۆژەکە پڕۆژەی مانھاتن بوو و یەکەم بۆمب تاقی کرایەوە لە ناوچەی ئالامۆگۆردۆ لە ویلایەتی نیومەکسیکۆ لە وڵاتە یەکگرتووەکان. بڕیاری وەشاندنی بۆمبەکان دەرکرا لەلایەن سەرۆکی ئەمریکی ئەو کاتە [[ھاری ترۆمان]]. == جێبەجێکردن == فڕۆکەوان پۆل تبیتس Paul Tibbets کە فڕۆکەیەکی لە جۆری B-29 دەبرد بەڕێوە ڕاسپێردرا بە وەشاندنی بۆمبی ئەتۆمی ناونراو بە (کوڕی بچووک) لەسەر شاری ھیرۆشیما، و بەپێی سەرچاوە ئەمریکییەکان فڕۆکەوانەکە نەیزانیوە کە بۆمبی ئەتۆمی ھەڵگرتووە. بڕیاری دانانی ئەو فڕۆکەیە لە مۆزەخانەی فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکادا لەلایەن زۆربەی لایەنەکانەوە ناڕەزایی لێکەوتەوە. [[پەڕگە:Enola gay 20040710 170220 1.4.jpg|وێنۆک|250px|ئەو فڕۆکەیەی بۆمبە ئەتۆمییەکەی وەشاندە سەر ھیرۆشیما]] ناوەندی سەرەکی پەیوەندییەکان لە تۆکیۆ زانی کە کێشە ھەیە لە پەیوەندییەکانیدا لەگەڵ ھیرۆشیما کە ھەموو پەیوەندییەکانیان پچڕابوو لەگەڵ شارەکە، سەرکردایەتییەکی ژاپۆنی نارد لە کۆمەڵێک فڕۆکە پێک ھاتبوون تا بزانن چی ڕوویداوە دوای ٢٠ خوڵەک، فڕۆکەوانە ژاپۆنییەکان ھەورێکی چڕیان بینی لەسەر شارەکە لە دووری ١٦٠کم و سەرکردایەتی ژاپۆنی درێژەی ڕووداوەکەیان نەزانی تا دوای ١٦ سەعات کاتێک سەرۆکی ئەمریکی ھاری ترۆمان وتاری دا لەسەر وەشاندنی بۆمبە ئەتۆمییەکە لەلایەن کۆشکی سپییەوە. == کمیسیاری قربانیانی بومبی ئەتۆمی - ABCC == کمیسیاری قربانیانی بومبی ئەتۆمی (کۆمسیۆن بۆ قوربانیانی بومبی ئەتۆمی) لە ساڵی ١٩٤٦ دامەزرابوو بە پەیوەندی بە ڕێنمایییەکەی سەرۆکی ئەمریکا، ھەری ئێس. ترومان. ئامانجی یەکەمی ئەم کۆمسیۆنە ئەنجامدانی لێکۆلینەوە بەرەوپیشکەوتوو بوو لەبارەی ئەو کەسانەی بومبی ئەتۆمیان تێدا مەندووە، چونکە دەستنیشان کرا کە ئەو شایەتییان دواتر ئەوپەڕی نەکرێت تەنھا تاکو جیھانی شەری دووەم ھەڵدەبەزێتەوە.<ref name="Southard2015">[https://www.politico.eu/article/us-agency-discovered-the-atomic-bombs-effect-on-people-nagasaki/ How a secretive agency discovered the A-bomb’s effect]</ref><ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10371397.2019.1654854 The Origins of ‘Hibakusha’ as a Scientific and Political Classification of the Survivor]</ref> بەھۆی ئەوەوە، ئەم کۆمسیۆنە تەنیا توندروویەتیی ناسایەکان و بەخەندانی ھیوای بەرزبوونەوەی ھێندێکی نەخۆشی بەرەنجامی بومبی ئەتۆمی تاقی کرد. ھەرچۆنە کە ھیچ چارەنووسی نەبوو بۆ پەیوەندییەکان.<ref name="Southard2015"/><ref>[https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/atomic-bomb-anniversary-nagasaki-121179/ How a Secretive U.S. Agency Discovered the A-Bomb’s Effect on People]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6l-CP1qetyk For Whom does RERF Exist? －TSS Special Documentary for 75 Years Since the Atomic Bombing－ TSS-TV Co., Ltd.]</ref><ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20170617/p2a/00m/0na/016000c Radiation research foundation to apologize for studying but not treating hibakusha]</ref> کۆمسیۆنی ABCC بە تایبەتی سەبارەت بە ناوچەی نیشیاما <!--西山--> لە ناگاساکی سەردانی کرد. نێوان ناوەڕاستی بومەکان (ھیپۆسەنتەر) و نیشیاما، چیاکان بوون، کە ھۆی ئەوە بووە ڕووناکی و گرمای تێکەڵەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ نیشیاما نەگەیشتن، و ھیچ زیانی ڕاستەوخۆش نەگێرا؛ بەڵام بەھۆی خاکستەر و بارانی ڕادەزەیییەوە، دواتر دەستنیشانی کرا کە ڕەشەبەر وەردەبن و ئاستی ڕووناکی بەرھەمھێناوە. بەرزبوونی ڕووناکی ھەسترا. بەپەی ئەم ھۆکارەوە، دواتر لە پاش شەڕ، تاقیکردنەوەی تەندروستی جێبەجێ کرا، بێ ئەوەی بەرزەوە بەرھەمی ھۆیەتییەکەی گەیشتن.<ref name="NHK1">[https://web.archive.org/web/20240221004801/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pGrz5p1yMG/ The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 1) NHK]</ref> لە سەرەتادا، ئەم تاقیکردنەوەکان لە نیشیاما بە جێبەجێ بوونە لەلایەن سەربازانی ئەمریکا، بەڵام دواتر ئەوە پەیوەست بە ABCC بووە. چند مانگ پاش بومبارانی ئەتۆمی، ڕووناکبوونەوەی خوێن ئاستێکی زۆری بەرەوپێشبوونی خانەکەی خەلکی نیشیاما دیاربووە. لە ئاژەڵەکاندا، بەشداربوونی ھەموو بەرگاکان بە دەستنیشانی ڕووناکی ئەوا ھۆی لووکێمیا دەبێت، لە پەی ئەم چالاکییەوە خواستە بزانێت لە مرۆڤیش چی دەبێتە ھۆ. ھەروھا ئوستیۆسارکۆماش کە لە مرۆڤەکاندا دیاری کرا، پاش خواردنی مادە ڕووناکی دا.<ref name="NHK1"/><ref name="TMA1">"Recommendations for Continued Study of the Atomic Bomb Casualties", Papers of James V. Neel, M.D. , Ph.D. [https://archives.library.tmc.edu/ms-089 Manuscript Collection No. 89]{{بەستەری مردوو|url=https://archives.library.tmc.edu/ms-089 |date=حوزەیرانی ٢٠٢٦ }} of the Houston Academy of Medicine, Texas Medical Center Library.</ref> بەپەی ڕاپۆرتێکی نووسراوەی ABCC، خەڵکی نیشیاما کە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە بومبارانی ئەتۆمی نەکراونەوە، ناوچەیەکی بەرەچاو بۆ چاودێریکردنی کاریگەری ڕووناکی ماوە بووە.<ref name="NHK1"/><ref name="TMA1"/> ئەمریکا پەیوەندی بە تاقیکردنەوەکانی کاریگەری ڕووناکیی ماوەی بەرەوپێش برد لە دواکەوتنی سەربەخۆیی ژاپۆن پاش شەڕ، بەڵام ئەنجامەکان ھەرگیز بەرز نەکرانەوە بۆ خەڵکی نیشیاما.<ref name="NHK2">[https://web.archive.org/web/20240221023226/https://www.nhk.jp/p/special/ts/2NY2QQLPM3/blog/bl/pneAjJR3gn/bp/pbWlL6vl7n/ The Hidden Truth of the Initial A-bomb Surveys (Part 2) NHK]</ref> بەھۆی ئەمەوە، خەڵک لە پاش شەڕەوە بە بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی دامەزراندنەوە بەردەوام بوون، بەڵام ژمارەی نەخۆشەکانی لووکێمیا زیاد بوو، و زیاتر کەسانی مردن.<ref name="NHK2"/> پاش بومبارانی ئەتۆمی، زانایانی ژاپۆنی ھەوڵیان دا بۆ تاقیکردنەوەی چارەیابی بۆ ھێلکانی ھێلبەست (ھیباکوشا) بدەن، بەڵام [[Supreme Commander for the Allied Powers|SCAP]] ژاپۆنییەکان ڕێگەیان نەدا بۆ تاقیکردنەوەی بەرەوپێش بۆ دەسەڵاتە ئەتۆمییەکان.<ref name="NHK1"/> بە تایبەتی تا ساڵی ١٩٤٦ یاساکان زۆر بە توندی بوون، کە ھۆی بەردەوامی مردنە بەشێوەی ڕووناکی دانا بوو.<ref>NHK Special (2023). Atomic bomb initial investigation The hidden truth: Hayakawa Shobo pp. 124–125. (原爆初動調査 隠された真実 (ハヤカワ新書) NHKスペシャル取材班 (著) pp. 124–125.) ISBN 978-4-153-40012-2</ref> ئەگەر ھیباکوشا (ھێلکانی ھێلبەست) ڕەتمکردنەوە بۆ تەواوکردنی تاقیکردنەوەی پزیشکی بە ھەڵەکانی ڕێزلەنانەوە، ABCC ھەڵەی تاقیکردنیان بە ھەڵەکانی شەڕێکی ناحەق بەرەوپێش برد. بە زۆری، ئەگەر ھیباکوشا مرد، ئەندامانی ABCC بەرز کرد لە خانەییانەوە و پەیکەرەکانیشیان لە ڕۆی چاودێریکردنەوەی خواردنەوە ھێنا.<ref name="Shibata2021"/> ھەروەھا، ئەو کۆمسیۆنە ھەوڵیان دا پەیکەرەکانی منداڵانی دووانەبە بە شێوەیەکی نادیار بۆ تاقیکردنەوە بخەنەوە.<ref>[https://mainichi.jp/english/articles/20191203/p2a/00m/0na/002000c Hibakusha: 2nd gen. Korean who met pope in Hiroshima vows to pass on A-bomb truth]</ref> دەستنیشانی کرا کە بەلایەنی کەم ١٥٠٠ بەرگ دانرا بۆ مۆسەسەی بەرەوپێشبردنی پەیکەرە پەیوەندی بە زەوی نیشتیمانی سەرەکەی ئەمریکا.<ref name="Shibata2021">[https://www.iwanami.co.jp/book/b559573.html プロデュースされた〈被爆者〉たち 岩波書店 柴田　優呼 pp121-122 ISBN 9784000614580]</ref> == دەرەنجامەکان == * وێرانبوونی %٩٠ی بینا و دامەزراوەکانی شارەکە. * زیاتر لە ٨٠٬٠٠٠ کەس کوژران، و ٩٠٬٠٠٠ کەسی تر بریندار بوون، و بە دەیان ھەزار کەس بێ جێگە و شوێن مانەوە (ساڵی ١٩٤٥ ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٣٥٠٬٠٠٠ کەس بووە). * نزیکەی ١٤٠٬٠٠٠ کەس بەھۆی بۆمبەکە و کاریگەرییەکانی دواتری بوونە قوربانی. * %٩٥ قوربانییەکان خەڵکی مەدەنی بوون. == کاردانەوەکان == * شارەزایان جیاوازبوون لە ھەڵسانگاندنی ئەم ڕەفتارە ئەمریکییەدا، ھەندێکیان لایەنگری بۆچوونی ئەمریکییان کرد بۆ خێرا کۆتایی ھینان بە جەنگی جیھانی دووەم. * ئەوانی تر ئەوە تەنھا بە بەھانەیەکی نا لۆژیکی دادەنێن، وای دەبینن کە جەنگەکە گەیشتبووە کۆتایییەکانی، و ماوەکەی لەوە زیاتر درێژ نەدەبوویەوە، و ئەوەی ئەمریکا پێی ھەستاوە تەنھا دەرخستنی پاڵەوانێتی بوو بۆ ئەوەی ھێزی خۆی دەربخات و بۆ دەستگرتن بەسەر جیھاندا. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} * [https://web.archive.org/web/20161108070900/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=1946-06-19&documentid=65&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 ئاسەواری بۆمبی ئەتۆمی لەسەر ھیرۆشیما و ناگاساکی] * [https://web.archive.org/web/20111005023340/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/index.php دۆسیە لەسەر بڕیاری وەشاندنی بۆمبی ئەتۆمی] * [http://www.pcf.city.hiroshima.jp/top_e.html مۆزەخانەی ھیرۆشیما] * [https://web.archive.org/web/20111006195211/http://designobserver.com/archives/entry.html?id=38841 چەند وێنەیەکی دەگمەنی ھێرۆشیما دوای تەقینەوەکە] {{تووڵی دەروازە|ژاپۆن|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|شەڕ}} {{پۆلی کۆمنز|Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki}} [[پۆل:ژینگە لە ١٩٤٥]] [[پۆل:ژاپۆن لە ١٩٤٥]] [[پۆل:مێژووی سەربازی لە ١٩٤٥]] b1f5oqwejlm1qo4j4r9qjgntirvgegb 0 17276 1589356 1587678 2026-06-09T18:37:33Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589356 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناوی_فەرمی = بوژنۆرد | ناوی_خۆماڵی = بۆجنوورد | ناوەکانی_تر = بجنورد | جۆری_نیشتنگە = [[شار]] | وێنە = Mofakham Mirror House by Arashk Rajabpour.jpg | قەبارەی_وێنە = | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_نەخشە = | قەبارەی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_نەخشە = | دەرزیی_نەخشە = Iran | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ئێران]]دا | پۆتانەکان = | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بوژنۆرد|بوژنۆرد]] | سەردێڕی_دامەزران = | ڕێکەوتی_دامەزران = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = | بەرزایی_بە_م = ١٠٧٠ | ژمارەی_دانیشتووان = ٢٢٨،٩٣١ | دانیشتووان_لە = [[٢٠١٦]] | جۆری_دانیشتووانناسی١ = زمان و ئایین | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = زۆرینە: [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی باکووری|کورمانجی]]){{ھن}}کەمینە: [[زمانی فارسی|فارسی]] ([[زمانی تاتی (ئێران)|تاتی]])، [[زمانی تورکمانی|تورکمانی]]، [[زمانی تورکی|تورکی]] | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[شیعە]]، [[سوننە]]) | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = ٠٥٨ | وێبگە = [http://www.bojnurd.ir/ www.bojnurd.ir] }} '''بوژنۆرد''' یان '''نەینکخانە''' ناوی شارێکی [[کورد]]نشینی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] و ھەروەھا ناوەندی ئەم پارێزگایەیە. ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٦ بەرامبەر لەگەڵ ٢٢٨،٩٣١ کەس بووە کە زۆربەیان [[کورد]]ن و بە زمانی [[کوردیی باکووری|کوردیی کورمانجی]] قسە دەکەن. == ھەرێم == کەشوھەوای بوژنۆرد کەشوھەوایەکی چیاییە، لەبەروەی [[ھاوین]]ەکانی بوژنۆرد ئاووھەوایێکی تەقریبەن نەرمە و [[زستان]]ەکانی سەرمای زستانیە.<ref>[http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 ناساندنی شارستانی بوژنۆرد - ناوەندی دەنگ و ڕەنگی خۆراسانی باکوور (بە زمانی فارسی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411081443/http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 |date=١١ی نیسانی ٢٠١٤ }}</ref> ==دانیشتووانناسی== ===دانیشتووان=== {{Historical populations |title = مێژووی دانیشتووان |align =right |clear = |direction = |percentages = |state = |type = |shading = |width = |subbox = |pop_name = |year_name = |percent_name = |footnote = |source = <ref name="population history">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Cities with a population of 100,000 and more (1956-2006 census) |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/13-cities-with-a-population-of-100-000-and-more-1335-1385-1956-2006-census-1.xlsx |وێبگە=irandataportal.syr.edu |بڵاوکەرەوە=Iran data portal |ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|پەڕە=١|format=XLS}}</ref> |graph-pos = |graph-width = |graph-height = |percol = |cols = |perrow = |rows = |١٩٥٦ |١٩٬٢٥٣ |١٩٦٦ |٣١٬٢٤٨ |١٩٧٦ |٤٧٬٧١٩ |١٩٨٦ |٩٣٬٣٩٢ |١٩٩١ |١١٢٬٤٢٦ |١٩٩٦ |١٣٤٬٨٣٥ |٢٠٠٦ |١٧٢٬٧٧٢<ref name="2006 North Khorasan Province"/> |٢٠١١ |١٩٩٬٧٩١<ref name="2011 North Khorasan Province"/> |٢٠١٦ |٢٢٨٬٩٣١<ref name="2016 North Khorasan Province"/> }} لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١٧٢٬٧٧٢ کەس لە ٤٤٬٢١٧ بنەماڵەدا بووە.<ref name="2006 North Khorasan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2006: North Khorasan Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920084106/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/28.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا ١٩٩٬٧٩١ کەسی لە ٥٦٬٧٦١ بنەماڵەدا بژاردووە.<ref name="2011 North Khorasan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2011: North Khorasan Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119210728/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/North-Khorasan.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٢٢٨٬٩٣١ کەس لە ٦٧٬٣٣٥ بنەماڵەدا پێوانە کردووە.<ref name="2016 North Khorasan Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان خراسان شمالی |trans-title=General Population and Housing Census 2016: North Khorasan Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201027174651/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_28.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> === زمانەکان === زۆربەی دانیشتووانی بوژنۆرد لە [[کورد]]ەکان پێکھاتووە کە بە زمانی [[زمانی کوردی|کوردی]] و شێوازەی [[کوردیی باکووری|کورمانجی]] دەدوێن.<ref>https://seeiran.ir/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122101414/https://seeiran.ir/ |date=٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ }} عەشایری-کوردی-خۆراسانی-باکوور</ref> خەڵکە [[فارسەکان]] یان [[خەڵکی تات (ئێران)|تاتەکان]]، [[تورکمان]]ەکان و [[تورکەکان|تورکەکانی خۆراسانی]] لە دانیشتووانەکەی تری ئەم شارەن. [[زمانی تاتی (ئێران)|زمانی تاتی]] لە [[پارێزگای خۆراسانی باکوور|خۆراسانی باکوور]]، ئەمڕۆکانە بە زۆری لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە و لە بارودۆخی لەبیر چوونەوەیە و جێگەی خۆی بە [[زمانی فارسی]] داوەت.<ref>https://www.cgie.org.ir/fa/publication/entryview/7336 بوژنۆرد ھەنبانە بۆرینەی گەورەی ئیسلامی</ref> == جوگرافیا == شاری بوجنوورد، ناوەندی [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] بە ڕووبەری ٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، لە باکووری [[ڕۆژھەڵاتی ئێران]] لە ٥٧ پلە و ٢٠ خولەک درێژیی جوگرافی و ٣٧ پلە و ٢٨ خولەک پانتاییی جوگرافی لە باشووری زنجیرەچیای کۆپەداغ و ڕۆژھەڵاتی زنجیرەچیای [[چیای ئالاداغ|ئالاداغ]] و باکووری [[زنجیرەچیای ئەلبورز]] ھەڵکەوتووە. بوجنوورد ١٠٧٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و دوورییەکەی لە تارانەوە ٨٢١ کیلۆمەترە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Bojnord |ناونیشان=https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |وێبگە=www.visitiran.ir |زمان=en |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605182146/https://www.visitiran.ir/destination/bojnord |url-status=dead }}</ref> ===کەشوھەوا=== بوجنوورد خاوەنی [[کەشوھەوای نیمچەوشکی سارد]] («BSk») بەپێی [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن]]ە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩|سەردێڕ=Köppen Climate Classification: How to Use the Other Plant Map |ناونیشان=https://www.lawnstarter.com/blog/landscaping/koppen-climate-classification-map/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|وێبگە=Lawnstarter |زمان=en-US}}</ref> {{Weather box |width = auto |location = بوجنوورد (١٩٩١–٢٠٢٠) |metric first = Y |single line = Y | Jan record high C =19.2 | Feb record high C =27.2 | Mar record high C =30.8 | Apr record high C =34.4 | May record high C =37.4 | Jun record high C =40.0 | Jul record high C =41.2 | Aug record high C =40.6 | Sep record high C =39.0 | Oct record high C =33.6 | Nov record high C =27.8 | Dec record high C =25.0 | year record high C = |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.7 |Mar high C = 13.9 |Apr high C = 19.9 |May high C = 24.9 |Jun high C = 30.3 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.1 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.8 |Nov high C = 13.9 |Dec high C = 8.8 |Jan mean C = 0.9 |Feb mean C = 2.4 |Mar mean C = 7.0 |Apr mean C = 12.6 |May mean C = 17.8 |Jun mean C = 22.9 |Jul mean C = 25.4 |Aug mean C = 24.4 |Sep mean C = 20.2 |Oct mean C = 13.8 |Nov mean C = 7.0 |Dec mean C = 2.7 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.4 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.6 |May low C = 11.2 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 18.2 |Aug low C = 16.7 |Sep low C = 12.8 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 1.8 |Dec low C = -1.9 | Jan record low C =-19.0 | Feb record low C =-21.0 | Mar record low C =-13.6 | Apr record low C =-5.4 | May record low C =-0.2 | Jun record low C =4.0 | Jul record low C =10.0 | Aug record low C =5.4 | Sep record low C =1.6 | Oct record low C =-5.0 | Nov record low C =-14.4 | Dec record low C =-18.1 | year record low C = |precipitation colour = green |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation mm = 22.2 |Feb precipitation mm = 31.9 |Mar precipitation mm = 45.3 |Apr precipitation mm = 38.7 |May precipitation mm = 30.4 |Jun precipitation mm = 10.2 |Jul precipitation mm = 6.8 |Aug precipitation mm = 4.8 |Sep precipitation mm = 7.7 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 25.8 |Dec precipitation mm = 19.2 |Jan precipitation days = 5.4 |Feb precipitation days = 6.3 |Mar precipitation days = 7.4 |Apr precipitation days = 6.1 |May precipitation days = 4.9 |Jun precipitation days = 1.9 |Jul precipitation days = 1.1 |Aug precipitation days = 0.7 |Sep precipitation days = 1 |Oct precipitation days = 2.8 |Nov precipitation days = 4.5 |Dec precipitation days = 4.5 | Jan rain days =4 | Feb rain days =5.5 | Mar rain days =9.2 | Apr rain days =9.6 | May rain days =7.9 | Jun rain days =2.9 | Jul rain days =2.1 | Aug rain days =1.1 | Sep rain days =1.9 | Oct rain days =4.5 | Nov rain days =7.4 | Dec rain days =5.9 | year rain days = | Jan snow days =7.2 | Feb snow days =7.5 | Mar snow days =4.7 | Apr snow days =0.6 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =1.2 | Dec snow days =4.1 | year snow days = | Jan humidity =72 | Feb humidity =71 | Mar humidity =68 | Apr humidity =64 | May humidity =58 | Jun humidity =47 | Jul humidity =45 | Aug humidity =42 | Sep humidity =48 | Oct humidity =57 | Nov humidity =69 | Dec humidity =73 | year humidity =59.5 | Jan dew point C =-4.1 | Feb dew point C =-3.0 | Mar dew point C =0.5 | Apr dew point C =4.9 | May dew point C =8.1 | Jun dew point C =9.1 | Jul dew point C =11.0 | Aug dew point C =8.8 | Sep dew point C =7.2 | Oct dew point C =4.0 | Nov dew point C =0.8 | Dec dew point C =-2.3 | Jan sun =152 | Feb sun =152 | Mar sun =174 | Apr sun =211 | May sun =272 | Jun sun =325 | Jul sun =342 | Aug sun =342 | Sep sun =289 | Oct sun =248 | Nov sun =175 | Dec sun =144 | year sun = |source = [[نۆئا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iran/CSV/Bojnurd_40723.csv |سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bojnurd-40723 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٤|وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=National Oceanic and Atmosoheric Administration |no-pp=y |type=Excel |format=CSV}}</ref> (ڕۆژانی بەفر و باران-بەفر ١٩٨١–٢٠١٠)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |سەردێڕ=World Meteorological Organization Climate Normals for 1981-2010: Bojnurd(WMO number: 40723) |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٤ |وێبگە=ncei.noaa.gov |بڵاوکەرەوە=National Oceanic and Atmosoheric Administration |type=Excel |format=XLS |وتەگێڕانەوە=Parameter Code 80: Number of Days with Sleet/Snow |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221120051914/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> }} {{Weather box |width = auto |collapsed =Y |location = بوجنوورد (١٩٧٧–٢٠١٠) |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 7.8 |Mar high C = 13.0 |Apr high C = 19.8 |May high C = 24.3 |Jun high C = 29.8 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 28.2 |Oct high C = 21.4 |Nov high C = 14.3 |Dec high C = 8.6 |Jan mean C = 1.2 |Feb mean C = 2.6 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 13.3 |May mean C = 17.6 |Jun mean C = 22.5 |Jul mean C = 25.2 |Aug mean C = 24.3 |Sep mean C = 20.3 |Oct mean C = 14.1 |Nov mean C = 8.3 |Dec mean C = 3.6 |Jan low C = -3.7 |Feb low C = -2.6 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 6.7 |May low C = 10.9 |Jun low C = 15.2 |Jul low C = 17.9 |Aug low C = 16.6 |Sep low C = 12.5 |Oct low C = 6.9 |Nov low C = 2.2 |Dec low C = -1.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.1 |Feb precipitation mm = 32.2 |Mar precipitation mm = 42.9 |Apr precipitation mm = 39.1 |May precipitation mm = 33.3 |Jun precipitation mm = 9.0 |Jul precipitation mm = 8.7 |Aug precipitation mm = 5.5 |Sep precipitation mm = 9.3 |Oct precipitation mm = 12.4 |Nov precipitation mm = 26.0 |Dec precipitation mm = 24.3 |Jan precipitation days = 10.6 |Feb precipitation days = 11.4 |Mar precipitation days = 12.4 |Apr precipitation days = 10.8 |May precipitation days = 9.8 |Jun precipitation days = 3.8 |Jul precipitation days = 2.4 |Aug precipitation days = 1.9 |Sep precipitation days = 2.8 |Oct precipitation days = 5.3 |Nov precipitation days = 8.1 |Dec precipitation days = 9.9 |Jan humidity = 72 |Feb humidity = 71 |Mar humidity = 68 |Apr humidity = 63 |May humidity = 58 |Jun humidity = 48 |Jul humidity = 46 |Aug humidity = 43 |Sep humidity = 48 |Oct humidity = 57 |Nov humidity = 67 |Dec humidity = 72 |Jan sun = 144.4 |Feb sun = 148.6 |Mar sun = 164.7 |Apr sun = 206.8 |May sun = 267.1 |Jun sun = 309.0 |Jul sun = 328.5 |Aug sun = 331.3 |Sep sun = 281.1 |Oct sun = 243.2 |Nov sun = 178.1 |Dec sun = 142.3 |source 1 =[[ڕێکخراوەی جیھانیی کەشناسی]] |source 2 =[[ئایریمو]] }} {{notelist-lr}} == پێشانگا == <gallery> Panorama Afarinesh park Bojnord Iran by Arashk Rajabpour.JPG|پارکی ئافەرینێشی بوژنۆرد Besghardash.jpg|شاری بوژنۆرد </gallery> == ئەمانەش ببینە == * [[پارێزگای خۆراسانی باکوور]] * [[شارستانی بوژنۆرد]] * [[فڕۆکەخانەی بوژنۆرد]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{Commons category|Bojnord}} {{ناوەندی پارێزگاکانی ئێران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|ئێران|کوردستان|ژیاننامە|سیاسەت}} [[پۆل:بوژنۆرد| ]] [[پۆل:ناوەندەکانی پارێزگاکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی ئێران]] [[پۆل:شارەکانی پارێزگای خۆراسانی باکوور]] 1rxq28eohndjrdgjaqaylknz3njf5ht 4 18693 1589438 808738 2026-06-10T08:53:29Z مامۆستا 39489 لە ڕێگەی [[وپ:تووڵامراز|تووڵامراز]] دەستکاری کراوە 1589438 wikitext text/x-wiki * [[١٩٦٤]] {{Ndash}} دادگای [[ئەفریقای باشوور]] بە تاوانی ھەڵگەڕانەوە لە دژی دەسەڵات و ھاندانی جەماوەر لە دژی حکوومەت، سزای زیندانی ھەتاھەتایی بۆ [[نێڵسۆن ماندێلا]] دا سەپاند. * [[٢٠٠٩]] {{Ndash}} بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی ئەنفلۆنزای بەراز لە چەندین ناوچەی جیاجیای جیھاندا، [[ڕێکخراوەی تەندروستیی جیھانی]] ڕای گەیاند کە نەخۆشیی ئەنفلۆنزای بەراز، پەتایەکی جیھانییە. * [[٢٠١٠]] {{Ndash}} پاڵەوانییەتی [[جامی جیھانیی فیفای ٢٠١٠]] بۆ تۆپی پێ لە ئەفریقای باشوور دەستی پێ کرد. <noinclude> [[پۆل:ئەمڕۆ لە مێژوودا بەپێی ڕۆژ]] </noinclude> 8bd329lzmdk6prdppzjc3ivs5h5bz2b 0 19404 1589439 1585851 2026-06-10T08:53:50Z ~2026-34037-28 76982 1589439 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:شۆرێ}} {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = شۆرە | ناوی_فەرمی = '''{{lang-ar| شورھ}}{{ھن}}{{lang-en| Shora}}''' | ناوی_خۆماڵی = | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = '''[[دێ|گوند]]''' <!--- وێنەکان، ناسناو، دروشم ---> | وێنە = گوندی شۆرە Shora Village.jpg | شرۆڤەی_وێنە = | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = 300px | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!-- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ------> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe | zoom=12 | coord={{Coord| 36.70622| 44.91335}}}} | قەبارەی_نەخشە =200px | شرۆڤەی_نەخشە = '''گوندی شۆرە''' | دەرزیی_نەخشە = Kurdistan Region#Iraq#Asia | ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 300px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا##جێگە لە [[عێراق]]دا##جێگە لە [[ئاسیا]]دا | بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە = ١ | پۆتانەکان = {{coord| 36.70622| 44.91335 |region:IQ|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!-- شوێن ------------------> | جۆری_دابەشکراو = [[وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|عێراق}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[ھەرێمی فێدراڵ]] | ناوی_دابەشکراو١ = {{ئاڵا|ھەرێمی کوردستان}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gov.krd/information-and-services/press-material/|سەردێڕ= ئاڵای ھەرێمی کوردستان |بڵاوکەرەوە=[[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان|KRG]] |زمان=[[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref>{{ھن}}([[باشووری کوردستان]])<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = ئەتنۆدیمۆگرافیای باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/docviewer.aspx?lng=1&book=2010122214410518828 | نووسەر = د.عەبدوڵا غەفور |زمان = کوردی}}</ref> | جۆری_دابەشکراو٢ = [[پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[پارێزگای ھەولێر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = [[قەزا]] | ناوی_دابەشکراو٣ = [[قەزای چۆمان|چۆمان]] | جۆری_دابەشکراو٤ = [[ناحیە]] | ناوی_دابەشکراو٤ = [[ناحیەی حاجی ئۆمەران|حاجی ئۆمەران]] <!-- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزراوە | ڕێکەوتی_دامەزران = [[١٨٠٠]] | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!-- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ---> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = موختار | ناوی_سەرۆک = عوسمان ئیبراھیم عوسمان شۆرەیی | سەرناوی_سەرۆک١ = | ناوی_سەرۆک١ = | سەرناوی_سەرۆک٢ = | ناوی_سەرۆک٢ = <!-- ڕووبەر ----------------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-- بەرزایی ---------------------> | بەرزایی_بە_م = ١٧١٥ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-- ژمارەی_دانیشتووان ----------------> | ژمارەی_دانیشتووان = چۆڵ<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = سەرژمێریی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٤دا|ناونیشان= https://www.cosit.gov.iq/ar/?option=com_content&view=article&layout=edit&id=1234 | نووسەر = وەزارەتی پلاندانانی عێراق |زمان = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]]}}</ref> | دانیشتووان_لە = [[٢٠٢٤]] | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = شۆرەیی | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] و [[ئایین]] | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمان]] | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = [[زمانی کوردی|کوردی]] ([[کوردیی ناوەندی|سۆرانی]]) | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئایین]] | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!-- کاتناوچە --------------> | کاتناوچە١ = [[ناوچەی کاتی]] | جیاوازی١_لە_utc = +٣:٠٠ | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!-- کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ---> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = [[تەلەفۆن]] | کۆدی_ناوچە = ٠٠٩٦٤ <!-- وێبگە، پەراوێزەکان --------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''شۆرێ''' یەکێکە لە گوندەکانی [[ناحیەی حاجی ئۆمەران]] لە [[قەزای چۆمان]] لە [[پارێزگای ھەولێر]] لە [[ھەرێمی کوردستان]] لە [[عێراق]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = قەزا و ناحیەکانی پارێزگای ھەولێر | ناونیشان = https://www.hawlergov.org/app/pages/198 | نووسەر = وێبگەی پارێزگای ھەولێر |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = جوگرافیای کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19922.PDF?ver=129815958210000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = نەخشەی ھەرێمی کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2018/148438/0001.PDF?ver=131678453340000000 | نووسەر = ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/a212.pdf | نووسەر = دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان |زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017 | ناونیشان = https://krso.gov.krd/content/upload/1/root/080519013929.pdf | نووسەر = IOM |زمان = [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ = پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان | ناونیشان = https://www.kurdipedia.org/files/books/2010/19861.PDF?ver=129816712610000000 | نووسەر = د.عەبدوڵڵا غەفوور | زمان = [[زمانی کوردی|کوردی]]}}</ref> == جوگرافیا == شوێنی جوگرافی گوندەکە دەکەوێتە سنووری زنجیرە چیاکانی زاگۆرس لە بناری چیای ھەڵگورد، کە بە ساردترین گوندی [[ھەرێمی کوردستان]] دادەندرێت، ھاوسنوورە لەگەڵ گوندەکانی: [[دەربەندی ڕایات]]، [[دۆڵەبۆن]]، [[ناوەندە]]، گوندەژۆر، [[گەلەژێر]]، دووری نێوان [[چۆمان]] و گوندی شۆرە نزیکەی ١٢ کیلۆمەترە، گوندی شۆرێ دیمەنێکی سەرنجڕاکێشی ھەیە لە ھەر چوار وەرزەکەی ساڵدا، لە وەرزی [[بەھار|بەھاردا]] بە گژوگیای وەک [[ڕێواس]]، [[کەنگر]]، ستلێرک، کوارگ، [[کاردی]]، لوشکە، و چەندین گیای تر کە بە کەڵکی خواردنی مرۆڤ و گیانلەبەر دێن دەوڵەمەندە. لەڕووی ئاستی دەریاوە بەرزییەکەی دەگاتە ٢٢٠٠ مەتر، کە ئەم بەرزاییە وایکردووە کەشوھەوایەکی دڵڕفێنی ھەبێت و زستانەکانی ساردە و ھاوینانیش فێنک، [[بەفر]] بۆ چەند مانگێک لە ساڵدا ناوچەکە دەگرێتەوە و سەھۆڵبەندانەکان لەسەر لوتکەکانی نزیک ھەڵگورد تا [[ھاوین]] بەردەوامن. گوندی شۆرێ بەناوبانگە بە دارگوێز، کە ڕێژەیەکی زۆری گوێز بەرھەمدەھێنن، جگە لەوەش چەندین گیانداری کێوی بوونی ھەیە لەم ناوچەیە وەکو: [[سمۆرە]]، [[ھەڵۆ|ھەڵۆ]]، [[کەو]]، [[ورچ]]، [[بەراز]]، [[ڕێوی]]، [[گورگ]]، ھتد. بەھۆی سەختی ناوچەکە و زۆری بوونی چیا و شاخی بەرز و مەترسیدار، گەشتیاران ناتوانن سەردانی بکەن، وە گوندی شۆرە بۆ گەشتیاری گونجاو نیە. == دانیشتوان == شۆرەییەکان نزیکەی ٢٠٠ ساڵە نیشتەجێی دەڤەری [[باڵەکایەتی]]ن و لە سنووری ھەکاریەوە ھاتوون بۆ ئەو ناوچەیە و تاوەکو ئێستاش نیشتەجێن و گوندەکەیان ئاوەدانە، شۆرەییەکان لە ناوچەی ھەکاری نیشتەجێبوون و لە کوێستانەکانی [[شەمزینان]] ھاتوون بەرەو کوێستانەکانی باڵەکایەتی، لە نزیک سنووری [[تورکیا]] و [[عێراق|عێڕاق]]، لە ساڵانی نێوان ١٧٠٠ بۆ ١٨٠٠ کۆچیان کردووە و ھاتوونەتە خوارەوە بۆ گوندی شۆرە، کە بەپێی داتا تۆمارکراوەکانی دەوڵەتی عوسمانی خەڵکی ئەو گوندە زۆر گەرمیان و کوێستانیان دەکرد بەر لەوەی بێن بۆ ناوچەی [[باڵەکایەتی]]، لە ساڵەکانی ١٧٠٠ تا ١٨٠٠ دەگەڕان بەناو کوێستانەکانی [[شەمزینان]]، پاشان لەبەر ھەڕەشەی دەوڵەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] نەیانتوانی لە زێدی خۆیان بمێننەوە و ناچارکران کۆچ بکەن بەرەو کوێستانەکانی دەورووبەری چیای [[ھەڵگورد]]، کە تاوەکو ئێستاش ھەر لەوێن.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=The Spirit of Kurdistan|ناونیشان=http://archive.org/details/the-history-of-the-shora-sore-people|سەردێڕ=The History Of The Shora (Şore) People|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠٠٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Ottoman Tax Registers |ڕێکەوت=٢٠٠٤|ناونیشان=https://digitalcommons.lib.uconn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1295&context=econ_wpapers|سەردێڕ=Wayback Machine}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Rich|یەکەم=Cladius James|ناونیشان=http://archive.org/details/narrativeofresid01richuoft|سەردێڕ=Narrative of a residence in Koordistan: and on the site of ancient Nineveh; with journal of a voyage down the Tigris to Bagdad and an account of a visit to Shirauz and Persepolis|ڕێکەوت=١٨٣٦|بڵاوکەرەوە=London: Duncan|ئەوانی تر=Robarts – University of Toronto}}</ref> شۆرەییەکان لە گوندی سەلارانی شەمزینان ھاتوونە بۆ ئەو ناوچەیە، ھەندێک لە خزمەکانیان ھەر لە ناوچەی برادۆست مانەوە، ھەندێکیشیان چوون بۆ ورمێی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ھەندێکیش ھاتن بۆ بناری چیای ھەڵگورد، کە تەنھا ٧ یان ٨ ماڵ بوون، دوو بەرەبابیان سەرەتا چوون بۆ ناوچەی نزیک قەسرێ، پاشان گەڕانەوە بۆ بناری چیای ھەڵگورد و لە گوندی شۆرێ ڕەگ و ڕیشەیان داکوتی و جێگیربوون لەگەڵ خزمەکانیان تاوەکو ئێستاش، کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزی [[ھەرکی]] و بەشێکن لەوان، وە لەناو ھۆزی ھەرکی ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ خێڵی مەندا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Kurdistan |یەکەم=The Spirit of |ڕێکەوت=١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤|سەردێڕ=The History of the Shora (Şore) People |ناونیشان=https://www.academia.edu/144262415/The_History_of_the_Shora_Şore_People |journal=The Spirit of Kurdistan}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Layard|یەکەم=Austen Henry|ناونیشان=http://archive.org/details/HHaAntigua90435LAYDis|سەردێڕ=Discoveries in the ruins of Nineveh and Babylon: with travels in Armenia, Kurdistan and the desert: being the result of a second expedition|ڕێکەوت=١٨٥٣|بڵاوکەرەوە=New York: G. P. Putnam and Co.|ئەوانی تر=Biblioteca de la Universidad de Sevilla}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Sykes|یەکەم=Mark|ناونیشان=http://archive.org/details/darulislamrecord00sykeuoft|سەردێڕ=Dar-ul-Islam: a record of a journey through ten of the Asiatic provinces of Turkey|ڕێکەوت=١٩٠٤|بڵاوکەرەوە=London: Bickers|ئەوانی تر=Robarts – University of Toronto}}</ref> دوای ھاتنیان بۆ بناری چیای ھەڵگورد و مانەوەیان بۆ چەندین ساڵ، ڕژێم ماڵەکانی سووتاند و ناچارکران گوندەکەیان جێبھێڵن و ئاوارەبن بەرەو شوێنەکانی تر. خەڵکی شۆرە ھەمووکات پشتگیری شۆڕشەکانی کوردستانی کردووە و خەڵکێکی کوردپەروەری تێدا ھەڵکەوتووە، بەشێکی زۆری خەڵکی شۆرە خزمی یەکترن و دەگەڕێنەوە بۆ یەک پشت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |یەکەم=Britain’s Kurdish Policy and Kurdistan 1918–1923 |ڕێکەوت=٢٠١٨|ناونیشان=https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/69191/1/ILHAN_KILIC-NOVEMBER_2018_MPhil_-HISTORY-THESIS_FULL.pdf |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The History of the Shora People by The Spirit of Kurdistan |ناونیشان=https://www.slideshare.net/slideshow/the-history-of-the-shora-people-by-the-spirit-of-kurdistan/283867757 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Slideshare |زمان=en}}</ref> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The History of the Shora (Shore) People {{!}} PDF |ناونیشان=https://www.scribd.com/document/935810078/The-History-of-the-Shora-Shore-People |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=Scribd |زمان=en}}</ref> شۆرەییەکان زیاتر کاری مەڕ و ماڵات و کشتوکاڵیان کردووە و کەمتر تێکەڵ بە شارەکان بوونە و لە کوێستانەکانی ناوچەی شەمزینان ژیاون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |یەکەم=The 1858 tax reform and the 'other nomads' in Ottoman Asia |ڕێکەوت=١٨٥٨|ناونیشان=https://www.researchgate.net/publication/369142834_The_1858_tax_reform_and_the_'other_nomads'_in_Ottoman_Asia|سەردێڕ=(PDF) The 1858 tax reform and the 'other nomads' in Ottoman Asia}}</ref> ئێستا زۆربەی خەڵکەکە لە سەنتەری شاری [[چۆمان]] نیشتەجێن و لە بەھارانەوە تاوەکو پاییزان دەچنەوە بۆ شۆرێ و ھەندێکیشیان لە پارێزگای ھەولێر نیشتەجێن. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The History Of The Shora (Shore) People |ناونیشان=https://www.calameo.com/books/00806953665161036dc75 |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=calameo.com |زمان=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" !زانیاری ورد !ئەنجام |- |ناوی ناوچە |شۆرە - شۆرێ |- |ناوچە |زنجیرە چیاکانی زاگرۆس |- |شوێن |بناری [[ھەڵگورد|چیای ھەڵگورد]] |- |شوێنی سەرھەڵدانیان |کوێستانەکانی [[شەمزینان]] - ناوچەی ھەکاری |- |ڕەچەڵەکی شێوەزار |[[بادینی]] |- |شێوەزاری ئێستا |سورمانجی (تێکەڵەیەکە لە سۆرانی و بادینی) بەھۆی تێکەڵبوونیان لەگەڵ میرنشینی سۆران |- |ئایین |[[ئیسلام]] (سوننە) |- |شێوازی جل و بەرگ پێش ھاتنیان بۆ باڵەکایەتی |شەل و شەپک |- |شێوازی جل و بەرگ دوای ھاتنیان بۆ باڵەکایەتی |جل و بەرگی مۆدێرنی کوردی |- |پاشگری ناو |شۆرەیی (شەمزینی) Shorayi - Shamzini |} == ڕیشەو واتای ناوی گوندی شۆرە (شۆرێ) == دەکرێت شۆرە، شوورە بوو بێت، ئەمەش لەبەر ھەڵکەوتەی شوێنەکەی کە بە چەند چیایەک دەورە دراوە وەکوو شوورە، بۆیە پێیگۆترایە شوورە و بەپێی تێپەڕینی کات بووە بە شۆرە. یاخود خودی وشەی شۆرە کە بەواتای ماددەی باڕووت دێت، وشەی شوور یان شۆر چەند واتایەک دەگەینێت وەکوو: سوێر، شەڕ، شمشێر، کەڵەکیوی و ناوی گوڵێکی کیویە. لەکۆتاییدا ئەگەرەکی دی ھەیە دەشێت پیتگۆڕکێ ڕوویدابێت بەسەر ناوەکە بەپێی تێپەڕینی کات ئەمیش بەم شێوەیە، شۆرە، شورە، شوورە، سوورە. '''ناوی ھەندێک لە کانیاوەکانی:''' کانی شێخ تەھا، کانی سنجانێ، کانی مشکێ، کانی سارکێ، کانی دڕیلان، کانی چیسەڵان، کانی مێرگێ سپیندارێ، کانیێ ژنان، کانی ناوسەڵۆتیان، کانی شینکان، کانیێ سایێ، کانیێ .. '''ناوی ھەندێک لە زەوی و تەختایییەکانی:''' شندەش (گەورەو کچکە)، سپیندار، بیش، سەرلێڕ، دەراش، کەندەباو، گوند، سێڵان، شیوە ڕەزی مەلایان، زەوییە درێژ، زەوییە ڕێ، ناوسەڵۆتیان، ڕێیە گوڵ، سایە، گۆڕان، زەوییە جۆن، کۆلک، کۆراف، زەویێ ماشان، زەویێ بەبۆرژان، سەربینۆک، … '''ناوی ھەندێک لە گردەکانی:''' سەرگرد، گردی خڕیلە، گردی ساکووەتە، گردی سپیندار،.. '''ناوی ھەندێک لە بەردەکانی:''' بەردەقووچ، بەردی مام زەین، بەردەکەلاشکە، بەردی بزنان… '''ناوی ھەندێک لە شوێنە بەرزەکانی:''' کاڵیدەر، تاقی شیوێ کەندوان، ھەوێزێ کاوڕان، سۆڵینێ بەردەقووچی، بن بەری کێلی، خڕۆم، سێوۆک، بەستە چەورگە… '''ناوی ھەندێک لە قەبرستانەکانی:''' قەبری چاکی شۆرێ، قەبرستانێ زینی شۆرێ، قەبرستانێ قەمتەرێ، قەبرستانێ دەراشی… '''ناوی ھەندێک لە کەندەکانی:''' کەندێ پیرە خەجانێ، کەندەباو، کەندێ شیوەڕەشێ، کەندێ ئاڵەکانێ، دۆڵێ مێرگان، کەندێ شیوانێ... '''ناوی ھەندێک لە دارەکانی:''' گاتووێ گۆڕخیلانێ، گاتووێ شندەشێ(گاتووێ ئەحمەد عەزۆی)، تووێ ڕەجەبی، تووینە چاکی، گاتوێ کەندەباوێ، تووێ وردیلە، جویزێ شنۆیی، جویزێ پەلک پیواز… == ڕاگواستن و دەربەدەرکردنی شۆرەییەکان و گوندەکانی دەورووبەری == گوندی شۆرێ بوبە قوربانی حەزە شەرانگێزییەکانی رژێمی بەعس، ئەو گوندە کە ھێشتا ئازارەکانی نسکۆی شۆرشی ئەیلولی بەرنەدابوو رووبەرووی ئازاری تەخت کردنی لەگەڵ زەوی کرا، ١٩ ی ٧ ی ١٩٨٣ لە مێژووی یادەوەری ئەو گوندە و ئاوارە کردنی خەڵکەکەی بۆ ماوەی ھەشت ساڵ ھەرگیز ناسڕێتەوە. == گوندی شۆرە (شۆرێ) بە وێنە == <gallery showfilename="yes" caption="وێنەکانی کوێستان و گوندی شۆرێ (شۆرە)"> پەڕگە:کوێستانەکانی گوندی شۆرێ Gundi Shore.jpg پەڕگە:Shore - Shora Village in Halgurd.jpg پەڕگە:کوێستانەکانی گوندی شۆرێ Shore Village - Shora.jpg پەڕگە:کوێستانەکانی گوندی شۆرێ Shore Village.jpg پەڕگە:گوندی شۆرە - شۆرێ Shore or Shora Village.jpg پەڕگە:بەردەقوچ لە شۆرێ Sar-i Bardaquch.jpg پەڕگە:گوندی شۆرە - Shore Village.jpg پەڕگە:گوندی شۆرە - باسکە پیوازە Shora Village - Baska Piwaza.jpg پەڕگە:گوندی شۆرە - باسکە پیوازە Shore Village - Baska Piwaza.jpg پەڕگە:گوندی شۆرێ - باسکە پیوازە Shora Village - Baska Piwaza.jpg پەڕگە:Shora - Shore Village گوندی شۆرێ - گوندی شۆرە.jpg پەڕگە:Shora - Shore Village گوندی شۆرە - شۆرێ.jpg پەڕگە:Shora - Shore Village گوندی شۆرێ ھەڵگورد.jpg پەڕگە:Shora - Shore Village گوندی شۆرێ بناری ھەڵگورد.jpg پەڕگە:Shora - Shore Village گوندی شۆرە.jpg پەڕگە:Shora - Shore Village گوندی شۆرێ - شۆرە.jpg </gallery> ==سەرچاوەکان== {{سەرچاوەکان}} {{گوندەکانی چۆمان}} {{تووڵی دەروازە|کوردستان}} {{تووڵی دەروازە|پارێزگای ھەولێر|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق]] [[پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:باشووری کوردستان]] [[پۆل:پارێزگای ھەولێر]] [[پۆل:ھەرێمی کوردستان]] [[پۆل:گوندەکانی چۆمان]] [[پۆل:گوندەکانی حاجی ئۆمەران]] 4yoy4mr4x1phsoz9wygbn1evzyz7lgn 0 20921 1589318 1589269 2026-06-09T12:01:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589318 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Opel logo 2023.svg|وێنۆک|ھێمای کۆمپانیاکە{{Infobox company|name=Opel Automobile GmbH|logo=Opel logo 2023.svg|logo_size=150|founded={{Start date and age|df=yes|١٨٦٢|٠١|٢١}}<ref name="Opel History" />|founder=[[ئادەم ئۆپڵ]]|industry=[[ئۆتۆمبێل]]|company_type=[[Subsidiary]]|hq_location_country=ئەڵمانیا|revenue={{increase}} $١٨.٧ ملیار (٢٠١٦)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.statista.com/statistics/275303/revenue-and-ebit-of-general-motors-europe/ |سەردێڕ=Statista |ساڵ=٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٨}}</ref>|num_employees=٣٧,٠٠٠ (٢٠١٧)|website={{URL|https://www.opel.com/|opel.com}}|subsid={{plainlist| * [[Opel Eisenach]] * [[Vauxhall Motors]] * Opel Special Vehicles<ref name=gm10k2012>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://services.corporate-ir.net/SEC/Document.Service?id=P3VybD1hSFIwY0RvdkwyRndhUzUwWlc1cmQybDZZWEprTG1OdmJTOWtiM2R1Ykc5aFpDNXdhSEEvWVdOMGFXOXVQVkJFUmlacGNHRm5aVDA0TnpNek16RTJKbk4xWW5OcFpEMDFOdz09JnR5cGU9MiZmbj1HZW5lcmFsTW90b3JzQ29tcGFueV8xMEtfMjAxMzAyMTUucGRm |سەردێڕ=Form 10-K Annual Report Pursuant to Section 13 or 15(d) of the Securities Exchange Act of 1934 for the Fiscal Year Ended December 31, 2012 Commission File Number 001-34960 General Motors Company |نووسەر=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |ڕێکەوت=١٥ی شوباتی ٢٠١٣|وێبگە=General Motors |بڵاوکەرەوە=General Motors Company |format=PDF |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://www.webcitation.org/6IgGIw1UX?url=http://services.corporate-ir.net/SEC/Document.Service?id=P3VybD1hSFIwY0RvdkwyRndhUzUwWlc1cmQybDZZWEprTG1OdmJTOWtiM2R1Ykc5aFpDNXdhSEEvWVdOMGFXOXVQVkJFUmlacGNHRm5aVDA0TnpNek16RTJKbk4xWW5OcFpEMDFOdz09JnR5cGU9MiZmbj1HZW5lcmFsTW90b3JzQ29tcGFueV8xMEtfMjAxMzAyMT |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠١٣}}</ref>{{rp|at=Exhibit 21}}}}|parent=[[جەنەڕاڵ مۆتۆڕز]] (١٩٢٩–٢٠١٧)<br />[[PSA گروپی]] (٢٠١٧–٢٠٢١)<ref name="PSA-Subsidiary" /><br />[[Stellantis]] (٢٠٢١–تا ئێستا)<ref name="Opel History">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Opel History|ناونیشان=http://www.opel.com/company/history.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠١٨|بڵاوکەرەوە=Opel|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠١٨|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160521185033/http://www.opel.com/company/history.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|divisions=[[Opel Performance Center]]<ref name=carscoop>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.carscoops.com/2013/05/opc-boss-volker-strycek-drives-and.html |سەردێڕ=OPC Boss Volker Strycek Drives and Talks About the Astra OPC |دوایین = Mihalascu |یەکەم=Dan |ڕێکەوت=٢٥ی ئایاری ٢٠١٣|وێبگە=Carscoops |بڵاوکەرەوە=Carscoop & Carscoops |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی ئابی ٢٠١٣}}</ref>}}]] '''ئۆپڵ''' کۆمپانیایەکی بواری بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێلە. ==بەستەری ناوخۆی== ئۆپڵ کۆمپانیایەکە لەلایەن ئادەم ئۆپڵەوە بنیات نراوە سەرەتا کۆمپانیاکە تەنھا ئامێری درومانی دروست دەکرد بەڵام لەساڵی ۱۸۹۹ دەستی کرد بە نەخشەدانان بۆ دروست کردنی ئۆتۆمبێل *[[لیستی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبیل]] ئۆپڵ کادێت ئۆپڵ ئێسترا ئۆپڵ ڤێکترا ئۆپڵ ئۆمێگا ئۆپڵ سیناتۆڕ ئۆپڵ مۆکا ئۆپڵ کۆرسا ئۆپڵ ئینسیگنیا ئۆپڵ ڕیکۆرد ئۆپڵ زەفیرا ئۆپڵ بڵیتز ئۆپڵ مۆنزا ئۆپڵ بەیەکێک لە باشترین کۆمپانیاکانی بەر ھەم ھێنانی ئۆتۆمبێل دادەنرێ نمونە لە ساڵی ۱۹۸۷ئۆپڵ ئۆمێگا بە باشترین ئۆتۆمبێلی ئەو کاتە ھەڵبژێردرا لە ئەوروپا لەڕوی ئەو تەکنەلۆجیایەی تیایا بەکار ھێنراوە ھەروە ھا شێوەی ھەندەسی ئۆتۆمبێلەکە بەرامبەر بەرگری ھەوا و کەم بەھەدەردانی بەنزین! ھەروەھا ئۆپڵ لەساڵانی ۱۹۸۷ ئۆپڵ سیناتۆڕی جیلی نوێی خستە بازاڕەوە کە ئەم ئۆپڵ سیناتۆڕانە بزوێنەری گەورەی لەسەر بوون وەک 3.0i و 3.4i ھەروەھا ئۆپڵ ئۆمێگا مەکینە 4.0i لێدروست کرا ئەویش تەنھا بۆ ئەوەی ئۆپڵ ببێت بەکارگەیەک کە شان لە شانی کۆمپانیای بی ئێم و مارسیدس بدات == سەرچاوەکان == <references />{{تووڵی دەروازە|ئۆتۆمۆبیل|ژیاننامە|ئەڵمانیا|کۆمپانیا}} {{stub}} {{پۆلی کۆمنز|Opel}} [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:کۆمپانیاکان، دامەزرانی ١٨٦٢]] 5y0bcpzmd1yrs9tk38d4dgdhz9d4fxa 0 41145 1589416 1552432 2026-06-10T06:33:47Z 1silent scientist 51740 1589416 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Databox}} '''داڤید بن گوریۆن''' (١٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٨٦ – ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٣) یەکەم سەرۆک وەزیرانی [[ئیسرائیل]] بوو، لەدوای مردنی لەلایەن گۆڤاری [[تایم (گۆڤار)|تیم]] وەک یەکێک لە ١٠٠ کاریگەرترین کەسی جیھان دیاریکرا. == سەرچاوەکان == {{کورت}} {{پۆلی کۆمنز|David Ben-Gurion}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|سیاسەت|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:سەرکردەکانی شەڕی سارد]] [[پۆل:مێژووی ئیسرائیل]] [[پۆل:مردووانی ١٩٧٣]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل]] [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:جووە پۆڵەندییەکان]] [[پۆل:سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٦]] [[پۆل:نووسەرانی جوو]] [[پۆل:سۆسیالیستەکانی جوولەکە]] [[پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا]] fh5u3mmfmisr0i0ezn511n2id1m8mfz 0 50986 1589418 1086949 2026-06-10T07:13:18Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[تووتڕک]] 1589418 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[تووتڕک]] rbcuz3z3usqcdhybo4468s2fcmhhs9f 0 55280 1589422 1377747 2026-06-10T07:13:58Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ماتریالیزم]] 1589422 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ماتریالیزم]] l3lhsbie088a27pybcje3wtttxr3mqa 0 82122 1589421 1377746 2026-06-10T07:13:48Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[ماتریالیزم]] 1589421 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ماتریالیزم]] l3lhsbie088a27pybcje3wtttxr3mqa 0 102123 1589393 1453439 2026-06-09T23:37:37Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ڕژێمی بەعس]] گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] کە پێشتر ڕەوانەکەر بوو: بەپێی [[وتووێژ:ھەڵمەوت عەزیز#شوێنی لەدایکبوون|ئێرە]] و ھەروەھا ویکییەکانی تر وەک ئینگلیزی 1453439 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lower|0.2em|{{گەورە|الجمھوریة العراقیة}}}}{{ھن}}''ئەلجمھوورییە ئەلعێراقییە'' |conventional_long_name = کۆماری عێراق |common_name = عێڕاق |continent = ئاسیا |region = ڕۆژھەڵاتی ناویین |country = عێراق |status = |p1 = کۆماری عێراق (١٩٥٨–١٩٦٨) |flag_p1 = Flag of Iraq (1963-1991).svg |s1 = حکوومەتی ھاوپەیمانیی کاتی (عێراق) |flag_s1 = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |image_flag = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |flag = ئاڵای عێراق |image_coat = Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg |symbol_type = ئاڕم |symbol_type_article = ئاڕمی عێراق |image_map = Iraq (orthographic projection).svg |national_motto = "وحدة، حریة، اشتراکیة" <small>(١٩٦٨–١٩٩١){{ھن}}({{lang-ckb|"یەکێتی، ئازادی، سۆشیالیزم"}})</small> ---- "[[تەکبیر|ئەڵڵاھوئەکبەر]]" <small>(١٩٩١–٢٠٠٣){{ھن}}([[زمانی کوردی|کوردی]]: "خودا گەورەترینە")</small> |national_anthem = "[[وەتەن ئەردولفوڕاتەین]]"{{nbsp|2}}<small>(١٩٨١–٢٠٠٣){{ھن}}({{lang-ckb|"خاکی دوو ڕووبار"}})</small> |capital = بەغدا |largest_city = پایتەخت |common_languages = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] |government_type = {{nowrap|[[سیستەمی تاک حیزب|وڵاتی تاک حیزب]] [[بەعسیزم|بەعسی]]}} |title_leader = [[لیستی سەرۆکانی عێراق|سەرۆک]] |leader1 = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] <small>(یەکەمین)</small> |year_leader1 = ١٩٦٨–١٩٧٩ |leader2 = [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەین]] <small>(دوایین)</small> |year_leader2 = ١٩٧٩–٢٠٠٣ |title_deputy = [[لیستی سەرۆکانی وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] |deputy1 = [[عەبدولڕەزاق نایف]] <small>(یەکەمین)</small> |year_deputy1 = ١٩٦٨ |deputy2 = [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەین]] <small>(دوایین)</small> |year_deputy2 = ١٩٩٤–٢٠٠٣ |legislature= [[ئەنجومەنی نیشتمانی عێراق|ئەنجومەنی نیشتمانی]] |era = سەدەی بیستەم، سەدەی بیست و یەکەم |year_start = ١٩٦٨ |year_end = ٢٠٠٣ |event_start = [[شۆڕشی ١٧ی تەممووز|کوودەتای بەعسی]] |date_start = ١٧ی تەممووز |event1 = [[شەڕی ئێران و عێراق]] |date_event1 = ١٩٨٠–٨٨ |event2 = [[جەنگی کەنداو]] |date_event2 = ١٩٩٠–٩١ |event_end = [[شەڕی عێراق|داگیرکاریی ٢٠٠٣ی ئەمریکا بۆ عێراق]] |date_end = ٢١ی نیسان |stat_year1 = ٢٠٠٣ |stat_area1 = ٤٣٨٣١٧ |stat_pop1 = ٢٥١٧٥٠٠٠ |ref_area1 = |currency = [[دیناری عێراقی]] (IQD) |cctld = [[.iq]] |calling_code = ٩٦٤ |religion=[[ئیسلام]] }} '''ڕژێمی بەعسی عێراق''' یان '''عێراق لەسەردەمی بەعسدا''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Ba'athist Iraq) ماوەی دەسەڵاتداریی [[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]] لە عێراق دەگرێتەوە لەنێوان ساڵانی [[١٩٦٨]] بۆ [[٢٠٠٣]]. ئەم ماوەیە بە بەرزبوونەوەیەکی ئابووریی و گەشەپێدانێکی زۆرەوە دەستی پێ کرد، بەڵام کۆتایی ھات بە ڕووبەڕووبوونەوەی عێراق بە تەنگەژەی کۆمەڵایەتی، [[سیاسەت|سیاسیی]]، و [[ئابووری]]یەوە. تێکڕای داھاتی ساڵانە کەمی کرد بەھۆی چەندین ھۆکاری دەرەکی و چەندین سیاسەتی ناوخۆیی ڕژێمەکەوە. [[سەرۆکی عێراق]] [[عەبدولڕەحمان عارف]] و [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] [[تاھیر یەحیا]] ھەڵکێشران و لابران لەماوەی [[کوودەتای ١٧ی تەممووز]] کە لەلایەن [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]ی سەرۆکی حیزبی بەعسەوە پێشەوایی دەکرا. جێی باسە کە حیزبی بەعس پێشتر لە ١٩٦٣دا بەسەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر و [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەینەوە]] دەسەڵاتی گرتە دەست. سەددام بەھۆی ئەوەی سەرۆکی ھەواڵگریی حیزبەکە بوو بە [[دی فاکتۆ]]، دواتر بووە سەرۆکی [[دی فاکتۆ]]ی وڵات لەناوەڕاستی ١٩٧٠کاندا و دواتریش لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی [[دی یورێ]]ی وڵات. لەماوەی دەسەڵاتی [[دی یورێ]]ی ئەحمەد حەسەن بەکردا، ئابووری وڵات بەرزبووەوە و عێراق لە[[جیھانی عەرەب|جیھانی عەرەبیدا]] بەڕوونی دەرکەوت. بەھەرحاڵ، چەند ھۆکارێکی ناوخۆیی ھەڕەشەیان لە سەقامگیریی وڵات دەگرت، لەنێویاندا پێکدادان و تەنگەژە بوو لەگەڵ [[ئێران]] و کۆمەڵگای شیعەدا. کێشەی دەرەکیش بریتیی بوو لەکێشەی سنووریی لەگەڵ [[ئێران]]، کە ڕەنگە یەکێک لەھۆکارەکانی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی نێوان عێراق و ئێران]] بووبێت. [[سەددام حوسێن|سەددام]] لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی عێراق و ھاوکاتیش سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش]] و سەرۆک وەزیران و ھەروەھا سکرتێری گشتیی [[حیزبی بەعسی عێراق]]، ئەمەش لەماوەیەکدا کە زنجیرەیەک لە خۆپیشاندانی دژە-ڕژێم لەلایەن شیعەکانەوە بەرپا کرا. حیزبی بەعس، کە حیزبێکی [[سێکیولار]] بوو، زۆر بەتووندی خۆپیشاندانەکانی سەرکووت کرد، گۆڕانێکی تری سیاسەتەکان بریتیی بوو لە گۆڕینی [[سیاسەتی دەرەکی]] بەرامبەر بە [[ئێران]]، کە وڵاتێکی [[شیعە]]نشین بوو، پەیوەندییە خراپەکانی نێوان ھەردوو [[عێراق]] و [[ئێران]]، لەکۆتاییدا بووە ھۆی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی نێوان عێراق و ئێران]]، کە لە ١٩٨٠دا دەستی پێ کرد کاتێک کە عێراق ویستی بۆ داگیرکردنی سەرتاسەری ئێران دەست پێ کرد. لەدوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، عێراقییەکان پێیان وابوو کە ئێرانییەکان لاوازن و ئامانجێکی ئاسانن بۆ ھێزە سەربازییەکانی عێراق، دواتر دەرکەوت کە ئەم بیروڕایە ھەڵەیە و شەڕەکەش بۆ ماوەی ٨ ساڵ درێژ بووەوە. ئابووریی عێراق لەماوەی جەنگدا تێکچوو، تا وای لێھات پشتی بە کۆمەکە دەرەکییەکان دەبەست بۆ پاڵپشتییکردنی جەنگەکە، جەنگەکە بەیەکسانبوون کۆتایی ھات کاتێک کە [[ئاگربەست]] ئەنجام درا لە ١٩٨٨دا، کە بووە ھۆی [[ستەیتس کۆو ئانتێ بێڵوم]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ba%27athist_Iraq</ref> == مێژوو == === کودەتای ١٩٦٨ === بە پێچەوانەی کودەتاکانی پێشوو لە مێژووی عێراقدا، [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٨]] کە بە شۆڕشی ١٧ی تەممووز ناودەبرێت، بە گوتەی کۆفلین، «کارێکی تاڕادەیەک مەدەنی» بووە. کودەتاکە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ١٧ی تەممووزەوە دەستیپێکرد، کاتێک چەند یەکەیەکی سەربازی و بەعسی مەدەنی دەستیان بەسەر چەندین بینای سەرەکی حکوومەت و سەربازیدا گرت، لەوانە وەزارەتی بەرگریی، وێستگەی کارەبا، وێستگەکانی ڕادیۆ، سەرجەم پردەکانی شارەکە و «ژمارەیەک بنکەی سەربازی». کاتژمێر ٠٣:٠٠ی بەیانی ھەموو ھێڵەکانی تەلەفۆن پچڕان و تا ئەو کاتە فەرمانی ئەوە درابوو کە چەند [[تانک]]ێک لەبەردەم کۆشکی سەرۆکایەتیدا بوەستن. [[عەبدولڕەحمان]] عارف، سەرۆکی ئەوکاتەی [[عێراق]]، بۆ یەکەمجار ئەو کودەتاکەی زانی کاتێک ئەندامانی دڵخۆشی پاسەوانی کۆماری لە «سەرکەوتنێکی پێشوەختەدا» دەستیان کرد بە تەقەکردن کرد بە ئاسمان. [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]، فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکە، لە ڕێگەی کەرەستەی پەیوەندییە سەربازییەکان لە بنکەکە، عارف لە دۆخی خۆی ئاگادارکردەوە. عارف داوای کاتێکی زیاتری کرد، لەو ماوەیەدا پەیوەندی بە یەکە سەربازییەکانی دیکەوە کرد بۆ ئەوەی داوای پشتیوانی بکات. کاتێک ئاشکرا بوو، ئەگەرەکان دژی بوون و خۆی ڕادەست کرد. عارف پەیوەندی بە بەکرەوە کرد و ئاگاداری کردەوە کە ئامادەیە دەست لەکار بکێشێتەوە. بۆ نیشاندانی سوپاسگوزاری خۆی، بەکر گەرەنتی سەلامەتی پێدا. جێگرەکانی ئەلبەکر، حەردان ئەلتکریتی و ساڵح عومەر ئەلعەلی، فەرمانیان پێکرا کە بە شێوەیەکی کەسی ئەم پەیامە بە عارف بگەیەنن. عارف و ھاوسەرەکەی و کوڕەکەی بە خێرایی لە یەکەم گەشتی بەردەستدا ڕەوانەی [[لەندەن]] کران. دواتر لەو بەیانییەدا ڕادیۆی بەعسی ڕای گەیاند کە حکوومەتێکی نوێ دامەزراوە. کودەتاکە ھێندە بە ئاسانی ئەنجام درا کە گیانی ھیچ کەسێک لەدەست نەچوو. کودەتاکە بەھۆی بەشدارییەکانی دامەزراوەی سەربازییەوە سەرکەوتوو بوو؛ [[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعسی سۆسیالیست]] ئەوەندە بەھێز نەبوو کە خۆی دەسەڵات وەربگرێت. حیزبەکە توانی لەگەڵ [[عەبدولڕەزاق نایف|عەبدولڕەزاق ئەلنایف]]، جێگری بەرپرسی ھەواڵگریی سەربازی و [[ئیبراھیم ئەلداود]]، بەرپرسی پاسەوانی کۆمارییەکان ڕێککەوتنێک بکات. ھەردوو نایف و ئەلداود ئاگاداری ئەوە بوون کە توانای درێژخایەنی حکوومەتەکانی عارف و تاھیر یەحیا تاریک دەردەکەون، بەڵام تێگەیشتن کە بەعسییەکان پێویستیان پێیان ھەیە ئەگەر کودەتاکە سەرکەوتوو بێت. بۆ بەشداریکردنی لە کودەتاکەدا، نایف داوای پۆستی سەرۆک وەزیرانی کرد لە دوای کودەتاکە وەک پاداشتێک و ھێمایەک بۆ دەسەڵاتەکەی. ھەروەھا ئەلداود بە پۆستێک پاداشت کرا و بوو بە وەزیری بەرگری. بەڵام ھەموو شتێک بە پلانی نایف و ئەلداود نەڕۆیشت. ئەلبەکر لە کۆبوونەوەیەکی نھێنیدا سەرکردایەتی بەعسی ئاگادارکردەوە کە ئەو دووانە یان «لەکاتی شۆڕشدا یان دوای شۆڕشەکە» لەناودەبرێن. ئەلبەکر وەک سەرۆکی ئۆپراسیۆنی سەربازیی کودەتاکە، پۆستی سکرتێری ناوچەیی [[حیزبی بەعس]] پاراست و بە سەرۆکی [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش]]، سەرۆکی کۆمار و سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا. ڕاستەوخۆ دوای کودەتاکە ململانێی دەسەڵات لە نێوان ئەلبەکر و ئەلنایف سەریھەڵدا. لە ڕووی کردارییەوە دەبوو نایف دەستی باڵای ھەبووایە؛ ئەو ئەفسەرێک بوو کە لەلایەن پلەدارەکانەوە پشتگیری دەکرا. بەڵام ئەلبەکر سەلماندی کە فێڵبازتر و قایلکەرتر و ڕێکخراوترە لە ئەلنایف و ئەلداود و لایەنگرانیان. یەکێک لە یەکەم بڕیارەکانی ئەلبەکر لە پۆستەکەیدا، دانانی زیاتر لە ١٠٠ ئەفسەری نوێ بوو بۆ پاسەوانی کۆمارییەکان. لەم نێوەندەدا [[سەددام حوسێن]] کاری کرد بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێکی ئەمنی و ھەواڵگریی بۆ ئەو حیزبە بۆ بەرەنگاربوونەوەی دووژمنەکانی. لە ٢٩ی تەممووزدا، ئەلداود بە گەشتێک بۆ ئوردن بەڕێکەوت بۆ پشکنینی ئەو ھێزە عێراقیانەی لەوێ جێگیر بوون دوای [[شەڕی شەش ڕۆژە|شەڕی ساڵی ١٩٦٧]] لەگەڵ [[ئیسرائیل]]. ڕۆژی دواتر نایف بانگھێشتی نانی نیوەڕۆ کرا لە کۆشکی سەرۆکایەتی لەگەڵ ئەلبەکر، لەوێ سەددام لەگەڵ سێ ھاوکارەکەیدا خۆیان کرد بە ژووردا و ھەڕەشەی کوشتنیان لێکرد. نایف ھاواری کرد و گوتی: چوار منداڵم ھەیە! سەددام فەرمانی بە نایف کرد ئەگەر بیەوێت بژی، دەستبەجێ عێراق بەجێبھێڵێت. نایف پابەند بوو و دوورخرایەوە بۆ [[مەغریب]]. لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لە ساڵی ١٩٧٣دا ڕزگاریبوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٨ بە فەرمانی سەدام لە لەندەن تیرۆرکرا، ئەلداود چارەنووسی ھاوشێوەی ھەبوو و دوورخرایەوە بۆ [[سعوودیە]]. بەعسییەکان بە ھیچ شێوەیەک دڵنیا نەبوون لە سەرکەوتن؛ ئەگەر ھەریەکێک لە لایەنگرانی نایف ئۆپەراسیۆنی دژی نایفیان زانیبا، [[بەغدا]] بە قسەی مێژوونووس کۆن کۆفلین دەبووە «ناوەندی گەرماوێکی خوێناویی ناشرین».<ref>Coughlin 2005، لاپەڕە ٥٣.</ref><ref>Coughlin 2005، لاپەڕە ٥٤.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Alnasrawi |یەکەم=Abbas |سەردێڕ=The Economy of Iraq: Oil, Wars, Destruction of development and Prospects, 1950–2010 |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٩١٨٦-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |type=Paperback |سەردێڕ=Saddam's Word: Political discourse in Iraq |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamswordpolit0000beng |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=Oxford, England, UK; New York, New York, USA |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٤٣٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Con |دوایین=Coughlin |بەستەری نووسەر=Con Coughlin |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-١|ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Metz |یەکەم=Helen Chapin |بەستەری نووسەر=Helen Chapin Metz |سەردێڕ=Iraq: A Country Study |بڵاوکەرەوە=[[Kessinger Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٩١-٢٦٧١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Niblock |یەکەم=Tim |type=Paperback |سەردێڕ=Iraq, the contemporary state |ناونیشان=https://archive.org/details/iraqcontemporary00nibl |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=London, England, UK |بڵاوکەرەوە=Croom Helm |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٩٩-١٨١٠-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pollack|یەکەم=Kenneth M.|سەردێڕ=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–91|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=University of Nebraska Press|شوێن=Lincoln and London|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٣٢-٣٧٣٣-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Selden |یەکەم=Zachary |سەردێڕ=Economic Sanctions as Instruments of American Foreign Policy |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٣٨٧-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tripp |یەکەم=Charles |بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp|سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٢٩٠٠-٦}} * Baram, Amatzia ({{langx|he|פרופ' אמציה ברעם}}<!--Hebrew name from: http://mideast.haifa.ac.il/index.php?option=com_contact&view=contact&id=35:ab&catid=29&Itemid=341&lang=he-->; [[University of Haifa]]). "[https://www.jstor.org/stable/163849 Neo-Tribalism in Iraq: Saddam Hussein's Tribal Policies 1991-96]." ''[[International Journal of Middle East Studies]]''. Vol. 29, No. 1 (Feb. 1997), pp. 1–31. Available at [[JSTOR]]. * Baram, Amatzia. "[http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf From Militant Secularism to Islamism: The Iraqi Ba’th Regime 1968-2003]" ([https://web.archive.org/web/20150722184035/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf Archive]). [[Woodrow Wilson International Center for Scholars]], History and Public Policy Program, Occasional Paper. October 2011. * Blaydes, Lisa. 2018. ''[https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691180274/state-of-repression State of Repression: Iraq under Saddam Hussein]''. Princeton University Press. * Helfont, Samuel. "[http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/the_middle_east_journal/v068/68.3.helfont.html Saddam and the Islamists: The Ba‘thist Regime's Instrumentalization of Religion in Foreign Affairs]." ''[[The Middle East Journal]]''. Volume 68, Number 3, Summer 2014. pp. 352–366. Available at [[Project MUSE]]. {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٣]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] 0iq8g38vlrxyo6zn230cozxm94k7g2q 1589449 1589393 2026-06-10T09:03:12Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589449 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{lower|0.2em|{{گەورە|الجمھوریة العراقیة}}}}{{ھن}}''ئەلجمھوورییە ئەلعێراقییە'' |conventional_long_name = کۆماری عێراق |common_name = عێڕاق |continent = ئاسیا |region = ڕۆژھەڵاتی ناویین |country = عێراق |status = |p1 = کۆماری عێراق (١٩٥٨–١٩٦٨) |flag_p1 = Flag of Iraq (1963-1991).svg |s1 = حکوومەتی ھاوپەیمانیی کاتی (عێراق) |flag_s1 = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |image_flag = Flag of Iraq, 1991-2004.svg |flag = ئاڵای عێراق |image_coat = Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg |symbol_type = ئاڕم |symbol_type_article = ئاڕمی عێراق |image_map = Iraq (orthographic projection).svg |national_motto = "وحدة، حریة، اشتراکیة" <small>(١٩٦٨–١٩٩١){{ھن}}({{lang-ckb|"یەکێتی، ئازادی، سۆشیالیزم"}})</small> ---- "[[تەکبیر|ئەڵڵاھوئەکبەر]]" <small>(١٩٩١–٢٠٠٣){{ھن}}([[زمانی کوردی|کوردی]]: "خودا گەورەترینە")</small> |national_anthem = "[[وەتەن ئەردولفوڕاتەین]]"{{nbsp|2}}<small>(١٩٨١–٢٠٠٣){{ھن}}({{lang-ckb|"خاکی دوو ڕووبار"}})</small> |capital = بەغدا |largest_city = پایتەخت |common_languages = [[زمانی عەرەبی|عەرەبی]] |government_type = {{nowrap|[[سیستەمی تاک حیزب|وڵاتی تاک حیزب]] [[بەعسیزم|بەعسی]]}} |title_leader = [[لیستی سەرۆکانی عێراق|سەرۆک]] |leader1 = [[ئەحمەد حەسەن بەکر]] <small>(یەکەمین)</small> |year_leader1 = ١٩٦٨–١٩٧٩ |leader2 = [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەین]] <small>(دوایین)</small> |year_leader2 = ١٩٧٩–٢٠٠٣ |title_deputy = [[لیستی سەرۆکانی وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] |deputy1 = [[عەبدولڕەزاق نایف]] <small>(یەکەمین)</small> |year_deputy1 = ١٩٦٨ |deputy2 = [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەین]] <small>(دوایین)</small> |year_deputy2 = ١٩٩٤–٢٠٠٣ |legislature= [[ئەنجومەنی نیشتمانی عێراق|ئەنجومەنی نیشتمانی]] |era = سەدەی بیستەم، سەدەی بیست و یەکەم |year_start = ١٩٦٨ |year_end = ٢٠٠٣ |event_start = [[شۆڕشی ١٧ی تەممووز|کوودەتای بەعسی]] |date_start = ١٧ی تەممووز |event1 = [[شەڕی ئێران و عێراق]] |date_event1 = ١٩٨٠–٨٨ |event2 = [[جەنگی کەنداو]] |date_event2 = ١٩٩٠–٩١ |event_end = [[شەڕی عێراق|داگیرکاریی ٢٠٠٣ی ئەمریکا بۆ عێراق]] |date_end = ٢١ی نیسان |stat_year1 = ٢٠٠٣ |stat_area1 = ٤٣٨٣١٧ |stat_pop1 = ٢٥١٧٥٠٠٠ |ref_area1 = |currency = [[دیناری عێراقی]] (IQD) |cctld = [[.iq]] |calling_code = ٩٦٤ |religion=[[ئیسلام]] }} '''ڕژێمی بەعسی عێراق''' یان '''عێراق لەسەردەمی بەعسدا''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: Ba'athist Iraq) ماوەی دەسەڵاتداریی [[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعس]] لە عێراق دەگرێتەوە لەنێوان ساڵانی [[١٩٦٨]] بۆ [[٢٠٠٣]]. ئەم ماوەیە بە بەرزبوونەوەیەکی ئابووریی و گەشەپێدانێکی زۆرەوە دەستی پێ کرد، بەڵام کۆتایی ھات بە ڕووبەڕووبوونەوەی عێراق بە تەنگەژەی کۆمەڵایەتی، [[سیاسەت|سیاسیی]]، و [[ئابووری]]یەوە. تێکڕای داھاتی ساڵانە کەمی کرد بەھۆی چەندین ھۆکاری دەرەکی و چەندین سیاسەتی ناوخۆیی ڕژێمەکەوە. [[سەرۆکی عێراق]] [[عەبدولڕەحمان عارف]] و [[سەرۆک وەزیرانی عێراق|سەرۆک وەزیران]] [[تاھیر یەحیا]] ھەڵکێشران و لابران لەماوەی [[کوودەتای ١٧ی تەممووز]] کە لەلایەن [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]ی سەرۆکی حیزبی بەعسەوە پێشەوایی دەکرا. جێی باسە کە حیزبی بەعس پێشتر لە ١٩٦٣دا بەسەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر و [[سەددام حوسێن|سەددام حوسەینەوە]] دەسەڵاتی گرتە دەست. سەددام بەھۆی ئەوەی سەرۆکی ھەواڵگریی حیزبەکە بوو بە [[دی فاکتۆ]]، دواتر بووە سەرۆکی [[دی فاکتۆ]]ی وڵات لەناوەڕاستی ١٩٧٠کاندا و دواتریش لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی [[دی یورێ]]ی وڵات. لەماوەی دەسەڵاتی [[دی یورێ]]ی ئەحمەد حەسەن بەکردا، ئابووری وڵات بەرزبووەوە و عێراق لە[[جیھانی عەرەب|جیھانی عەرەبیدا]] بەڕوونی دەرکەوت. بەھەرحاڵ، چەند ھۆکارێکی ناوخۆیی ھەڕەشەیان لە سەقامگیریی وڵات دەگرت، لەنێویاندا پێکدادان و تەنگەژە بوو لەگەڵ [[ئێران]] و کۆمەڵگای شیعەدا. کێشەی دەرەکیش بریتیی بوو لەکێشەی سنووریی لەگەڵ [[ئێران]]، کە ڕەنگە یەکێک لەھۆکارەکانی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی نێوان عێراق و ئێران]] بووبێت. [[سەددام حوسێن|سەددام]] لە ١٩٧٩دا بووە سەرۆکی عێراق و ھاوکاتیش سەرۆکی [[ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش]] و سەرۆک وەزیران و ھەروەھا سکرتێری گشتیی [[حیزبی بەعسی عێراق]]، ئەمەش لەماوەیەکدا کە زنجیرەیەک لە خۆپیشاندانی دژە-ڕژێم لەلایەن شیعەکانەوە بەرپا کرا. حیزبی بەعس، کە حیزبێکی [[سێکیولار]] بوو، زۆر بەتووندی خۆپیشاندانەکانی سەرکووت کرد، گۆڕانێکی تری سیاسەتەکان بریتیی بوو لە گۆڕینی [[سیاسەتی دەرەکی]] بەرامبەر بە [[ئێران]]، کە وڵاتێکی [[شیعە]]نشین بوو، پەیوەندییە خراپەکانی نێوان ھەردوو [[عێراق]] و [[ئێران]]، لەکۆتاییدا بووە ھۆی [[شەڕی ئێران و عێراق|شەڕی نێوان عێراق و ئێران]]، کە لە ١٩٨٠دا دەستی پێ کرد کاتێک کە عێراق ویستی بۆ داگیرکردنی سەرتاسەری ئێران دەست پێ کرد. لەدوای [[شۆڕشی ئیسلامیی ئێران|شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران]]، عێراقییەکان پێیان وابوو کە ئێرانییەکان لاوازن و ئامانجێکی ئاسانن بۆ ھێزە سەربازییەکانی عێراق، دواتر دەرکەوت کە ئەم بیروڕایە ھەڵەیە و شەڕەکەش بۆ ماوەی ٨ ساڵ درێژ بووەوە. ئابووریی عێراق لەماوەی جەنگدا تێکچوو، تا وای لێھات پشتی بە کۆمەکە دەرەکییەکان دەبەست بۆ پاڵپشتییکردنی جەنگەکە، جەنگەکە بەیەکسانبوون کۆتایی ھات کاتێک کە [[ئاگربەست]] ئەنجام درا لە ١٩٨٨دا، کە بووە ھۆی [[ستەیتس کۆو ئانتێ بێڵوم]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ba%27athist_Iraq</ref> == مێژوو == === کودەتای ١٩٦٨ === بە پێچەوانەی کودەتاکانی پێشوو لە مێژووی عێراقدا، [[کودەتای ١٧ی تەممووزی ١٩٦٨|کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٨]] کە بە شۆڕشی ١٧ی تەممووز ناودەبرێت، بە گوتەی کۆفلین، «کارێکی تاڕادەیەک مەدەنی» بووە. کودەتاکە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ١٧ی تەممووزەوە دەستیپێکرد، کاتێک چەند یەکەیەکی سەربازی و بەعسی مەدەنی دەستیان بەسەر چەندین بینای سەرەکی حکوومەت و سەربازیدا گرت، لەوانە وەزارەتی بەرگریی، وێستگەی کارەبا، وێستگەکانی ڕادیۆ، سەرجەم پردەکانی شارەکە و «ژمارەیەک بنکەی سەربازی». کاتژمێر ٠٣:٠٠ی بەیانی ھەموو ھێڵەکانی تەلەفۆن پچڕان و تا ئەو کاتە فەرمانی ئەوە درابوو کە چەند [[تانک]]ێک لەبەردەم کۆشکی سەرۆکایەتیدا بوەستن. [[عەبدولڕەحمان]] عارف، سەرۆکی ئەوکاتەی [[عێراق]]، بۆ یەکەمجار ئەو کودەتاکەی زانی کاتێک ئەندامانی دڵخۆشی پاسەوانی کۆماری لە «سەرکەوتنێکی پێشوەختەدا» دەستیان کرد بە تەقەکردن کرد بە ئاسمان. [[ئەحمەد حەسەن بەکر]]، فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکە، لە ڕێگەی کەرەستەی پەیوەندییە سەربازییەکان لە بنکەکە، عارف لە دۆخی خۆی ئاگادارکردەوە. عارف داوای کاتێکی زیاتری کرد، لەو ماوەیەدا پەیوەندی بە یەکە سەربازییەکانی دیکەوە کرد بۆ ئەوەی داوای پشتیوانی بکات. کاتێک ئاشکرا بوو، ئەگەرەکان دژی بوون و خۆی ڕادەست کرد. عارف پەیوەندی بە بەکرەوە کرد و ئاگاداری کردەوە کە ئامادەیە دەست لەکار بکێشێتەوە. بۆ نیشاندانی سوپاسگوزاری خۆی، بەکر گەرەنتی سەلامەتی پێدا. جێگرەکانی ئەلبەکر، حەردان ئەلتکریتی و ساڵح عومەر ئەلعەلی، فەرمانیان پێکرا کە بە شێوەیەکی کەسی ئەم پەیامە بە عارف بگەیەنن. عارف و ھاوسەرەکەی و کوڕەکەی بە خێرایی لە یەکەم گەشتی بەردەستدا ڕەوانەی [[لەندەن]] کران. دواتر لەو بەیانییەدا ڕادیۆی بەعسی ڕای گەیاند کە حکوومەتێکی نوێ دامەزراوە. کودەتاکە ھێندە بە ئاسانی ئەنجام درا کە گیانی ھیچ کەسێک لەدەست نەچوو. کودەتاکە بەھۆی بەشدارییەکانی دامەزراوەی سەربازییەوە سەرکەوتوو بوو؛ [[حیزبی بەعسی عێراق|حیزبی بەعسی سۆسیالیست]] ئەوەندە بەھێز نەبوو کە خۆی دەسەڵات وەربگرێت. حیزبەکە توانی لەگەڵ [[عەبدولڕەزاق نایف|عەبدولڕەزاق ئەلنایف]]، جێگری بەرپرسی ھەواڵگریی سەربازی و [[ئیبراھیم ئەلداود]]، بەرپرسی پاسەوانی کۆمارییەکان ڕێککەوتنێک بکات. ھەردوو نایف و ئەلداود ئاگاداری ئەوە بوون کە توانای درێژخایەنی حکوومەتەکانی عارف و تاھیر یەحیا تاریک دەردەکەون، بەڵام تێگەیشتن کە بەعسییەکان پێویستیان پێیان ھەیە ئەگەر کودەتاکە سەرکەوتوو بێت. بۆ بەشداریکردنی لە کودەتاکەدا، نایف داوای پۆستی سەرۆک وەزیرانی کرد لە دوای کودەتاکە وەک پاداشتێک و ھێمایەک بۆ دەسەڵاتەکەی. ھەروەھا ئەلداود بە پۆستێک پاداشت کرا و بوو بە وەزیری بەرگری. بەڵام ھەموو شتێک بە پلانی نایف و ئەلداود نەڕۆیشت. ئەلبەکر لە کۆبوونەوەیەکی نھێنیدا سەرکردایەتی بەعسی ئاگادارکردەوە کە ئەو دووانە یان «لەکاتی شۆڕشدا یان دوای شۆڕشەکە» لەناودەبرێن. ئەلبەکر وەک سەرۆکی ئۆپراسیۆنی سەربازیی کودەتاکە، پۆستی سکرتێری ناوچەیی [[حیزبی بەعس]] پاراست و بە سەرۆکی [[ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش (عێراق)|ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش]]، سەرۆکی کۆمار و سەرۆک وەزیران ھەڵبژێردرا. ڕاستەوخۆ دوای کودەتاکە ململانێی دەسەڵات لە نێوان ئەلبەکر و ئەلنایف سەریھەڵدا. لە ڕووی کردارییەوە دەبوو نایف دەستی باڵای ھەبووایە؛ ئەو ئەفسەرێک بوو کە لەلایەن پلەدارەکانەوە پشتگیری دەکرا. بەڵام ئەلبەکر سەلماندی کە فێڵبازتر و قایلکەرتر و ڕێکخراوترە لە ئەلنایف و ئەلداود و لایەنگرانیان. یەکێک لە یەکەم بڕیارەکانی ئەلبەکر لە پۆستەکەیدا، دانانی زیاتر لە ١٠٠ ئەفسەری نوێ بوو بۆ پاسەوانی کۆمارییەکان. لەم نێوەندەدا [[سەددام حوسێن]] کاری کرد بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوێکی ئەمنی و ھەواڵگریی بۆ ئەو حیزبە بۆ بەرەنگاربوونەوەی دووژمنەکانی. لە ٢٩ی تەممووزدا، ئەلداود بە گەشتێک بۆ ئوردن بەڕێکەوت بۆ پشکنینی ئەو ھێزە عێراقیانەی لەوێ جێگیر بوون دوای [[شەڕی شەش ڕۆژە|شەڕی ساڵی ١٩٦٧]] لەگەڵ [[ئیسرائیل]]. ڕۆژی دواتر نایف بانگھێشتی نانی نیوەڕۆ کرا لە کۆشکی سەرۆکایەتی لەگەڵ ئەلبەکر، لەوێ سەددام لەگەڵ سێ ھاوکارەکەیدا خۆیان کرد بە ژووردا و ھەڕەشەی کوشتنیان لێکرد. نایف ھاواری کرد و گوتی: چوار منداڵم ھەیە! سەددام فەرمانی بە نایف کرد ئەگەر بیەوێت بژی، دەستبەجێ عێراق بەجێبھێڵێت. نایف پابەند بوو و دوورخرایەوە بۆ [[مەغریب]]. لە ھەوڵێکی تیرۆرکردن لە ساڵی ١٩٧٣دا ڕزگاریبوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٨ بە فەرمانی سەدام لە لەندەن تیرۆرکرا، ئەلداود چارەنووسی ھاوشێوەی ھەبوو و دوورخرایەوە بۆ [[سعوودیە]]. بەعسییەکان بە ھیچ شێوەیەک دڵنیا نەبوون لە سەرکەوتن؛ ئەگەر ھەریەکێک لە لایەنگرانی نایف ئۆپەراسیۆنی دژی نایفیان زانیبا، [[بەغدا]] بە قسەی مێژوونووس کۆن کۆفلین دەبووە «ناوەندی گەرماوێکی خوێناویی ناشرین».<ref>Coughlin 2005، لاپەڕە ٥٣.</ref><ref>Coughlin 2005، لاپەڕە ٥٤.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Alnasrawi |یەکەم=Abbas |سەردێڕ=The Economy of Iraq: Oil, Wars, Destruction of development and Prospects, 1950–2010 |بڵاوکەرەوە=[[ABC-CLIO]] |ساڵ=١٩٩٤|ژپنک=٩٧٨-٠-٣١٣-٢٩١٨٦-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Bengio |یەکەم=Ofra |type=Paperback |سەردێڕ=Saddam's Word: Political discourse in Iraq |ناونیشان=https://archive.org/details/saddamswordpolit0000beng |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=Oxford, England, UK; New York, New York, USA |بڵاوکەرەوە=[[Oxford University Press]] |ساڵ=١٩٩٨|ژپنک=٩٧٨-٠-١٩-٥١١٤٣٩-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|یەکەم=Con |دوایین=Coughlin |بەستەری نووسەر=Con Coughlin |سەردێڕ=Saddam: His Rise and Fall |بڵاوکەرەوە=[[Harper Perennial]] |ساڵ=٢٠٠٥|ژپنک=٩٧٨-٠-٠٦-٠٥٠٥٤٣-١|ناونیشان=https://archive.org/details/saddam00conc}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Metz |یەکەم=Helen Chapin |بەستەری نووسەر=Helen Chapin Metz |سەردێڕ=Iraq: A Country Study |بڵاوکەرەوە=[[Kessinger Publishing]] |ساڵ=٢٠٠٤|ژپنک=٩٧٨-١-٤١٩١-٢٦٧١-٠}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Niblock |یەکەم=Tim |type=Paperback |سەردێڕ=Iraq, the contemporary state |ناونیشان=https://archive.org/details/iraqcontemporary00nibl |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration |شوێن=London, England, UK |بڵاوکەرەوە=Croom Helm |ساڵ=١٩٨٢|ژپنک=٩٧٨-٠-٧٠٩٩-١٨١٠-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Pollack|یەکەم=Kenneth M.|سەردێڕ=Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–91|ساڵ=٢٠٠٢|بڵاوکەرەوە=University of Nebraska Press|شوێن=Lincoln and London|ژپنک=٩٧٨-٠-٨٠٣٢-٣٧٣٣-٩}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Selden |یەکەم=Zachary |سەردێڕ=Economic Sanctions as Instruments of American Foreign Policy |بڵاوکەرەوە=[[Greenwood Publishing Group]] |ساڵ=١٩٩٩|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٧٥-٩٦٣٨٧-٣}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Tripp |یەکەم=Charles |بەستەری نووسەر=Charles R. H. Tripp|سەردێڕ=A History of Iraq |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٥٢١-٥٢٩٠٠-٦}} * Baram, Amatzia ({{langx|he|פרופ' אמציה ברעם}}<!--Hebrew name from: http://mideast.haifa.ac.il/index.php?option=com_contact&view=contact&id=35:ab&catid=29&Itemid=341&lang=he-->; [[University of Haifa]]). "[https://www.jstor.org/stable/163849 Neo-Tribalism in Iraq: Saddam Hussein's Tribal Policies 1991-96]." ''[[International Journal of Middle East Studies]]''. Vol. 29, No. 1 (Feb. 1997), pp. 1–31. Available at [[JSTOR]]. * Baram, Amatzia. "[http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf From Militant Secularism to Islamism: The Iraqi Ba’th Regime 1968-2003]" ([https://web.archive.org/web/20150722184035/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf Archive]). [[Woodrow Wilson International Center for Scholars]], History and Public Policy Program, Occasional Paper. October 2011. * Blaydes, Lisa. 2018. ''[https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691180274/state-of-repression State of Repression: Iraq under Saddam Hussein]''. Princeton University Press. * Helfont, Samuel. "[http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/the_middle_east_journal/v068/68.3.helfont.html Saddam and the Islamists: The Ba‘thist Regime's Instrumentalization of Religion in Foreign Affairs]." ''[[The Middle East Journal]]''. Volume 68, Number 3, Summer 2014. pp. 352–366. Available at [[Project MUSE]]. {{تووڵی دەروازە|سیاسەت|مێژوو|عێراق|دەیەی ٢٠٠٠|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ٢٠٠٣]] [[پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق]] [[پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین]] [[پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٨]] [[پۆل:دامەزرانەکانی ١٩٦٨ لە عێراق]] [[پۆل:دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان]] [[پۆل:کۆمارە سۆسیالیستییەکانی پێشوو]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٦٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٧٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ١٩٩٠]] [[پۆل:عێراق لە دەیەی ٢٠٠٠]] [[پۆل:شەڕی ئێران و عێراق]] bbhrt7c7er1fyb3uurzwa9exjmg3dah 0 102124 1589420 458282 2026-06-10T07:13:38Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] 1589420 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عێراقی بەعس]] k33p6lb0f2f2pn9a8rtqoeu9dlbikrp 0 111270 1589419 458281 2026-06-10T07:13:28Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] 1589419 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عێراقی بەعس]] k33p6lb0f2f2pn9a8rtqoeu9dlbikrp 0 116358 1589424 458284 2026-06-10T07:14:18Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] 1589424 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عێراقی بەعس]] k33p6lb0f2f2pn9a8rtqoeu9dlbikrp 0 116359 1589426 458283 2026-06-10T07:14:38Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] 1589426 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عێراقی بەعس]] k33p6lb0f2f2pn9a8rtqoeu9dlbikrp 0 122045 1589425 458234 2026-06-10T07:14:28Z EmausBot 1914 چاکسازیی دووجار-ڕەوانەکردنەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] 1589425 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عێراقی بەعس]] k33p6lb0f2f2pn9a8rtqoeu9dlbikrp 0 122381 1589403 1404598 2026-06-10T03:10:40Z PaulLim11 73535 Image 1589403 wikitext text/x-wiki {{وەسف|ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکی}} {{Infobox person | name = مەکاڵی کەڵکن | image = Macaulay Culkin - Home Alone 35th.jpg | caption = مەکاڵی لە ساڵی ٢٠٢٥ | birth_name = مەکاڵی کاڕسن کەڵکن | birth_date = {{birth date and age|١٩٨٠|٨|٢٦}} | death_date = | birth_place = {{nowrap|[[نیویۆرک سیتی]]،{{ھن}} ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | occupation = {{flatlist| * ئەکتەر * مۆسیقاژەن * خانەخوێی وێب }} | years_active = {{flatlist| * ١٩٨٥–١٩٩٤ * ١٩٩٨–ئێستا }} | spouse = {{marriage|ڕەیچڵ مینەر{{ھن}}|١٩٩٨|٢٠٠٢|end=div}} | partner = {{plainlist| * میلا کونیس (٢٠٠٢–٢٠١٠) * برێندا سۆنگ (٢٠١٧–ئێستا) }} | mother = پەتریشا بێنترەپ | father = کیت کەڵکن | relatives = {{plainlist| * ڕۆڕێ کەڵکن (برا) * کیێران کەڵکن (برا) * بۆنی بادێلیا (پور) }} | website = {{URL|https://bunnyears.com}} | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | background = solo_singer | genre = {{flatlist| * ڕۆکی کۆمێدی * دژە فۆلک }} | instrument = {{flatlist| * ڤۆکاڵ * کازوو * لێدان }} | years_active = ٢٠١٣–٢٠١٧ | associated_acts = {{flatlist| * The Pizza Underground * RedLetterMedia }} }} }} '''مەکاڵی کاڕسن کەڵکن''' (لەدایکبووی ٢٦ی ئابی ١٩٨٠)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wynne|یەکەم١=Kelly|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Do You Know Macaulay Culkin's Middle Name? Because He's Changed It to Something Else Entirely|ناونیشان=https://www.newsweek.com/do-you-know-macaulay-culkins-middle-name-because-hes-changed-it-something-else-entirely-1502312|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Newsweek|بڵاوکەرەوە=Dev Pragad}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Macaulay Culkin Has Legally Changed His Name|زمان=en|ناونیشان=https://twentytwowords.com/macaulay-culkin-legally-changed-name/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210124090154/https://twentytwowords.com/macaulay-culkin-legally-changed-name/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەکتەر، مۆسیقاژەن، خانەخوێیەکی تۆڕی ئەمریکییە. وەک ئەکتەرێکی منداڵ ناوبانگی دەرکردووە و بە ڕۆڵی کێڤن مەکاڵستەر ناسراوە لە فیلمەکانی کریسمەسی ''[[بەتەنیا لە ماڵەوە (فیلم)|بەتەنیا لە ماڵەوە]]'' (١٩٩٠) و بەشی دووەمی ''[[بەتەنیا لە ماڵەوە ٢: لە نیویۆرک ونبووە]]'' (١٩٩٢). بۆ بەشی یەکەمی پاڵێوراوە بۆ [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین ئەکتەر لە فیلم و زنجیرەی موزیکی یان کۆمیدی. لەگەڵ زنجیرە فیلمی ''بەتەنیا لە ماڵەوە''دا، کەڵکن ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمەکانی ''کچەکەم'' (١٩٩١)، ''کوڕە باشەکە'' (١٩٩٣)، ''گوێزشکێن'' (١٩٩٣)، ''ئاشتبوونەوە لەگەڵ باوکە'' (١٩٩٤)، ''پەیجماستەر'' (١٩٩٤) و ''ڕیچیی دەوڵەمەند'' (١٩٩٤). ئەو پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئێم تی ڤی فیلم و خەڵاتی ھونەرمەندە گەنجەکان. لە بەرزیی ناوبانگیدا، بە باشترین ئەکتەری منداڵ دادەندرا لە دوای [[شێرلی تێمپڵ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20113961,00.html|سەردێڕ=Running Away with the Box Office by Staying Home Alone, Macaulay Culkin Is Hollywood's Newest Little Big Man|ئیش=[[People (magazine)|People]]|دوایین=Gliatto|یەکەم=Tom|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100515013720/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20113961,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کەڵکن لە پلەی دووەم ھاتووە لە لیستی ڤی ئێچ وەن بۆ «١٠٠ باشترین ئەستێرە منداڵەکان» (لەدوای گاری کۆڵمەن)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/92323/episode_featured_copy.jhtml |سەردێڕ=The Greatest: 100 Greatest Kid Stars (20 - 1) |بڵاوکەرەوە=VH1.com<! |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050827195602/http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/92323/episode_featured_copy.jhtml |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٠٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە لیستی «٥٠ گەورەترین ئەستێرە منداڵەکان»ی [[ئی!]]دا دانراوە.{{ژێدەر پێویستە|date=ئەیلوولی ٢٠٢٠}} لە ١٩٩٤دا، پشوویەکی لە نواندن وەرگرت، و لە ٢٠٠٣دا گەڕایەوە بە دەرکەوتنی وەک میوانێک لە پەخشی تەلەڤیزیۆنیی ''ویڵ و گرەیس'' و ڕۆڵێک لە فیلمی ''دڕندەی ئاھەنگ'' (٢٠٠٣). کتێبێکی ژیاننامەییی نووسی بە ناوی ''جوونیەر''، کە لە ٢٠٠٦ بڵاوکرایەوە. لە ٢٠١٣دا، کەڵکن لەگەڵ چەند کەسێکدا باندی ڕۆکی کۆمێدیی دە پیتزا ئەندەرگراوندیان دانا، کە خۆی گۆرانیبێژ بوو. زنجیرە کۆنسێرتێکیان کرد لە ٢٠١٤دا، بە دەستپێکردن لە بڕوکلین لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٦دا، کەڵکن ڕای گەیاند کە دە پیتزا ئەندەرگراوند جیا دەبنەوە و ئەلبومە تازەکەیان کۆتا بەرھەمیان دەبێت. کەڵکن ئێستا بڵاوکەرەوە و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ماڵپەڕ و بەرنامەیەکی ڕادیۆییی گاڵتەیی و کۆمەڵایەتییە بە ناوی بەنی ئیەرز.<ref name=usatoday-fallon>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/11/29/macaulay-culkin-poll-bunnyears-jimmy-fallon-tonight-show/2147348002/|سەردێڕ=Macaulay Culkin to legally change middle name to something totally outrageous|ئیش=USA Today|نووسەر=Jensen, Erin|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Macaulay Culkin|مەکاڵی کەڵکن}} * {{IMDb name|0000346}} * {{TCMDb name|41952}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەڕەنسا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|ئەرژەنتین|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] 34recudpsrzor483kx0umg44r2384yv 1589448 1589403 2026-06-10T09:02:53Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589448 wikitext text/x-wiki {{وەسف|ئەکتەر و گۆرانیبێژێکی ئەمریکی}} {{Infobox person | name = مەکاڵی کەڵکن | image = Macaulay Culkin - Home Alone 35th.jpg | caption = مەکاڵی لە ساڵی ٢٠٢٥ | birth_name = مەکاڵی کاڕسن کەڵکن | birth_date = {{birth date and age|١٩٨٠|٨|٢٦}} | death_date = | birth_place = {{nowrap|[[نیویۆرک سیتی]]،{{ھن}} ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | occupation = {{flatlist| * ئەکتەر * مۆسیقاژەن * خانەخوێی وێب }} | years_active = {{flatlist| * ١٩٨٥–١٩٩٤ * ١٩٩٨–ئێستا }} | spouse = {{marriage|ڕەیچڵ مینەر{{ھن}}|١٩٩٨|٢٠٠٢|end=div}} | partner = {{plainlist| * میلا کونیس (٢٠٠٢–٢٠١٠) * برێندا سۆنگ (٢٠١٧–ئێستا) }} | mother = پەتریشا بێنترەپ | father = کیت کەڵکن | relatives = {{plainlist| * ڕۆڕێ کەڵکن (برا) * کیێران کەڵکن (برا) * بۆنی بادێلیا (پور) }} | website = {{URL|https://bunnyears.com}} | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | background = solo_singer | genre = {{flatlist| * ڕۆکی کۆمێدی * دژە فۆلک }} | instrument = {{flatlist| * ڤۆکاڵ * کازوو * لێدان }} | years_active = ٢٠١٣–٢٠١٧ | associated_acts = {{flatlist| * The Pizza Underground * RedLetterMedia }} }} }} '''مەکاڵی کاڕسن کەڵکن''' (لەدایکبووی ٢٦ی ئابی ١٩٨٠)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Wynne|یەکەم١=Kelly|ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٠|سەردێڕ=Do You Know Macaulay Culkin's Middle Name? Because He's Changed It to Something Else Entirely|ناونیشان=https://www.newsweek.com/do-you-know-macaulay-culkins-middle-name-because-hes-changed-it-something-else-entirely-1502312|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=Newsweek|بڵاوکەرەوە=Dev Pragad}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Macaulay Culkin Has Legally Changed His Name|زمان=en|ناونیشان=https://twentytwowords.com/macaulay-culkin-legally-changed-name/|ڕێکەوتی سەردان=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210124090154/https://twentytwowords.com/macaulay-culkin-legally-changed-name/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەکتەر، مۆسیقاژەن، خانەخوێیەکی تۆڕی ئەمریکییە. وەک ئەکتەرێکی منداڵ ناوبانگی دەرکردووە و بە ڕۆڵی کێڤن مەکاڵستەر ناسراوە لە فیلمەکانی کریسمەسی ''[[بەتەنیا لە ماڵەوە (فیلم)|بەتەنیا لە ماڵەوە]]'' (١٩٩٠) و بەشی دووەمی ''[[بەتەنیا لە ماڵەوە ٢: لە نیویۆرک ونبووە]]'' (١٩٩٢). بۆ بەشی یەکەمی پاڵێوراوە بۆ [[خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین ئەکتەر لە فیلم و زنجیرەی موزیکی یان کۆمیدی. لەگەڵ زنجیرە فیلمی ''بەتەنیا لە ماڵەوە''دا، کەڵکن ڕۆڵی سەرەکی لە فیلمەکانی ''کچەکەم'' (١٩٩١)، ''کوڕە باشەکە'' (١٩٩٣)، ''گوێزشکێن'' (١٩٩٣)، ''ئاشتبوونەوە لەگەڵ باوکە'' (١٩٩٤)، ''پەیجماستەر'' (١٩٩٤) و ''ڕیچیی دەوڵەمەند'' (١٩٩٤). ئەو پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئێم تی ڤی فیلم و خەڵاتی ھونەرمەندە گەنجەکان. لە بەرزیی ناوبانگیدا، بە باشترین ئەکتەری منداڵ دادەندرا لە دوای [[شێرلی تێمپڵ]]ەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20113961,00.html|سەردێڕ=Running Away with the Box Office by Staying Home Alone, Macaulay Culkin Is Hollywood's Newest Little Big Man|ئیش=[[People (magazine)|People]]|دوایین=Gliatto|یەکەم=Tom|ڕێکەوت=١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٠|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی شوباتی ٢٠١٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئایاری ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20100515013720/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20113961,00.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کەڵکن لە پلەی دووەم ھاتووە لە لیستی ڤی ئێچ وەن بۆ «١٠٠ باشترین ئەستێرە منداڵەکان» (لەدوای گاری کۆڵمەن)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/92323/episode_featured_copy.jhtml |سەردێڕ=The Greatest: 100 Greatest Kid Stars (20 - 1) |بڵاوکەرەوە=VH1.com<! |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20050827195602/http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/92323/episode_featured_copy.jhtml |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی ئابی ٢٠٠٥ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و لە لیستی «٥٠ گەورەترین ئەستێرە منداڵەکان»ی [[ئی!]]دا دانراوە.{{ژێدەر پێویستە|date=ئەیلوولی ٢٠٢٠}} لە ١٩٩٤دا، پشوویەکی لە نواندن وەرگرت، و لە ٢٠٠٣دا گەڕایەوە بە دەرکەوتنی وەک میوانێک لە پەخشی تەلەڤیزیۆنیی ''ویڵ و گرەیس'' و ڕۆڵێک لە فیلمی ''دڕندەی ئاھەنگ'' (٢٠٠٣). کتێبێکی ژیاننامەییی نووسی بە ناوی ''جوونیەر''، کە لە ٢٠٠٦ بڵاوکرایەوە. لە ٢٠١٣دا، کەڵکن لەگەڵ چەند کەسێکدا باندی ڕۆکی کۆمێدیی دە پیتزا ئەندەرگراوندیان دانا، کە خۆی گۆرانیبێژ بوو. زنجیرە کۆنسێرتێکیان کرد لە ٢٠١٤دا، بە دەستپێکردن لە بڕوکلین لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠١٦دا، کەڵکن ڕای گەیاند کە دە پیتزا ئەندەرگراوند جیا دەبنەوە و ئەلبومە تازەکەیان کۆتا بەرھەمیان دەبێت. کەڵکن ئێستا بڵاوکەرەوە و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ماڵپەڕ و بەرنامەیەکی ڕادیۆییی گاڵتەیی و کۆمەڵایەتییە بە ناوی بەنی ئیەرز.<ref name=usatoday-fallon>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/11/29/macaulay-culkin-poll-bunnyears-jimmy-fallon-tonight-show/2147348002/|سەردێڕ=Macaulay Culkin to legally change middle name to something totally outrageous|ئیش=USA Today|نووسەر=Jensen, Erin|ڕێکەوت=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Macaulay Culkin|مەکاڵی کەڵکن}} * {{IMDb name|0000346}} * {{TCMDb name|41952}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|فەڕەنسا|فیلم|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|ئەرژەنتین|تەلەڤیزیۆن}} [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی شانۆی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی پەیڕەوی کلێسەی کاسۆلیکی ڕۆم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:وتارە ھەتیوەکان]] [[پۆل:مۆسیقاژەنانی پیاوی ئەمریکی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیری]] [[پۆل:بێژەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی نێر لە ویلایەتی نیویۆرک]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرانی دەنگیی پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئاڵمانی]] [[پۆل:خەڵکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک نەرویجی]] d5d6az4bgn9kudtgsgajazjsxrljjhy 1 135274 1589415 1208306 2026-06-10T06:32:58Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589415 wikitext text/x-wiki {{WikiProjectBannerShell|1= {{ویکیپرۆژە مۆسیقا}} |blp=}} == ناو == بەڕێز @[[بەکارھێنەر:هۆگر صڵاح|هۆگر صڵاح]] نابێت کاری وا ئەنجام بدرێت پێش ئەوە دەبێت بزانیت [[تایبەت:چی بەستەری داوە بێرە/تار|چی بەستەری داوە بە ناوی (تار)]] گەر تۆ ڕەوانەکەرەکەی بشکێنی و بیکەیتە وتارێکی تر ھەموو وتارەکانی تر تووشی بەستەری ھەڵە دەبن. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:١٠، ٣ی ئازاری ٢٠٢٢ (UTC) :بە مانایەکی تر ھەموو ئەو وتارانەی بەستەریان بە ناوی تار داوە کە ئاماژەیە بۆ ئامێرەکە، تووشی بەستەری ھەڵە دەبن بەوەی ڕەوانەیان دەکەیت بۆ وتارێکی تر. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٢١:١٤، ٣ی ئازاری ٢٠٢٢ (UTC) :: :: ::*زۆر باشە --<span style="background:#444;padding:2px 12px;font-size:12px">[[بەکارھێنەر:هۆگر صڵاح|<span style="color:#fff">هۆگر صڵاح</span>]] <span style="color:#FC0;">❯❯❯</span> [[لێدوانی بەکارھێنەر:هۆگر صڵاح|<span style="color:#fff">وتووێژ💬</span>]]</span> ‏٢١:١٧، ٣ی ئازاری ٢٠٢٢ (UTC) ::*:سڵاو {{وب|هۆگر صڵاح}} گشت ڕەوانەکەرەکان {{tick}} چارەسەر کران گەر ئێستا بەستەری تار دەشکێنی کاتێکی گوونجاوە. [[بەکارھێنەر:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Sakura emad|لێدوان]]) ‏٠٧:٤٥، ٤ی ئازاری ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تار (ئامێر)]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589414 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210211224218/http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php بۆ http://www.iranchamber.com/music/articles/iranian_music_instruments.php زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٦:٣٢، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 525r2xt3muyhlpgi2jwmlnaj8icek1u 4 139450 1589390 546397 2026-06-09T23:31:56Z Épine 19745 /* چی ھەراسانکردنە؟ */ چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589390 wikitext text/x-wiki {{سیاسەتی ڕەسمی|وپ:ھە}} {{کورتە|بەکارھێنەرانی تر ھەراسان و بێزار مەکە بە ھەڕەشەکردن و ھێرشی کەسی یان بە ھەرشێوەیەکی تر کە پێی ناخۆش بێت}} '''ھەراسانکردن''' پێکھاتووە لە چەند ڕەفتارێکی بێزارکەری دووبارە بۆوە کە بەرامبەر بە بەکارھێنەرانی تری ویکیپیدیا ئەنجام دەدرێت. زۆرجار ھۆکاری سەرھەڵدانی ئەم کێشەیە [[وپ:شارستانییەت|ناشارستانیبوون]]ە لەسەر پەڕەکانی وتووێژ لەکاتی دەمەقاڵێدا. زۆرجار ھۆکاری سەرەکی ئەنجامدانی ئەمە لەوانەیە بۆ تۆقاندنی بەکارھێنەرەکە بێت تا وردە وردە لە ویکیپیدیا سارد ببێتەوە. بە ھیچ شێوەیەک نابێت ویکیپیدیا بەکاربێت بۆ بێزارکردنی ''ھیچ'' کەسێک. ئەو دەستکاری و قسانەی کە ھەراسانکردن دەنوێنێت بە خێرایی دەسڕدرێنەوە و زۆرجاریش نواندنی ناشارستانییەتی لەم شێوەیە دەبێتە ھۆی بەربەستکردنی ئەو بەکارھێنەرەی بەو کارە ھەستاوە. == چی ھەراسانکردنە؟ == ھەراسانکردنەکان زۆرجار پێکھاتوون لە ھەڕەشە، لاساییکردنەوە، وتووێژکردنی نەویستراو و بێزارکەر، لەگەڵ [[وپ:پەلاماری کەسی قەدەغەیە|پەلاماری کەسی]] بەردەوام ھەموو ھەراسانکردنن و دەبنە ھۆی تێکدانی ژینگە و کۆمەڵگەی ویکیپیدیا و ساردکردنەوەی بەکارھێنەران لە بەشداریکردن لە پرۆژەکە. ھەراسانکردنی بەکارھێنەران بە ھەموو شێوەیەک ڕێگەپێنەدراوە، بەتایبەتی لەسەر شتی وەک [[ زایەند]]، [[جێندەر]]، [[ڕەگەز]]، ئایین (یان بێباوەڕیی)، [[ڕووتێکردنی سێکسی]]. دەبێت ڕێز لە جیاوازی ھەموو بەکارھێنەران بگیرێت. خۆگرتنەوە لە بێزارکردن ئەرکی ھەموو ویکیپیدیاوانەکانە. لە ویکیپیدیا ئێمە باوەڕمان بەوە ھەیە کە لە ھەڵەکانی خۆمانەوە فێربین و جارێکی تر ھەمان ھەڵەکان دووبارە نەکەینەوە. *بڵاوکردنەوەی زانیاریی کەسیی بەشداربووانی تری ویکیپیدیا، وەک ناو، کار، شوێنی ژیان، و ھەر زانیارییەکی تر بەشداربووان بەبێ ڕەزامەندی خۆیان قەدەغەیە و دەکرێ ببێتە ھۆی بەربەستن. *ھەراسانکردنی بەکارھێنەران لە دەرەوەی ویکیپیدیا بە ھەموو شێوەیەک ڕێگەپێنەدراوە. *گەلەکۆمەکێکردنە سەر بەشداربووان بە بەردەوامی بە ھەراسانکردن ھەژمارە و ڕێگە پێنەدراوە. {{سیاسەتەکان و ڕێساکانی ویکیپیدیا}} 5kwe6drrlp3ho6or8zi8akcdfx05kcx 0 139896 1589358 1549902 2026-06-09T19:19:53Z IvanScrooge98 24311 /* */ +image 1589358 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[File:Randa Abdel-Fattah (cropped).jpg|thumb|]] '''ڕەندا عادیل فەتاح''' (لەدایکبووی ١٩٧٩)<ref> Contemporary Authors Online, Gale, 2009.</ref> ژنێکی موسڵمانی ئوسترالییە نووسەری [[میسر]] و [[فەلەستین]]ە. == ژیان == ڕەندا عادل فەتاح لە [[ئوسترالیا]] لە [[سیدنی]] لەدایکبووە. ڕەندا عادل لە [[مێلبۆرن]] گەورە بووە، ئەو ئامادەبووی سەرەتایی کاسۆلیکی و کۆلێژی دووەمی ئیسلامییە. == پیشە == {{واڵا}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|فەلەستین}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:پارێزەرانی ئوسترالیا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی موسڵمان]] bjqi59dmo2t32qvc8m51x3mocoz1n76 1589359 1589358 2026-06-09T19:20:12Z IvanScrooge98 24311 /* */ 1589359 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} [[File:Randa Abdel-Fattah (cropped).jpg|thumb|upright]] '''ڕەندا عادیل فەتاح''' (لەدایکبووی ١٩٧٩)<ref> Contemporary Authors Online, Gale, 2009.</ref> ژنێکی موسڵمانی ئوسترالییە نووسەری [[میسر]] و [[فەلەستین]]ە. == ژیان == ڕەندا عادل فەتاح لە [[ئوسترالیا]] لە [[سیدنی]] لەدایکبووە. ڕەندا عادل لە [[مێلبۆرن]] گەورە بووە، ئەو ئامادەبووی سەرەتایی کاسۆلیکی و کۆلێژی دووەمی ئیسلامییە. == پیشە == {{واڵا}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ژن|فەلەستین}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩]] [[پۆل:پارێزەرانی ئوسترالیا]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:نووسەرانی موسڵمان]] eaix6joukvcmgqo6i8rvwpfvs33sb0d 1 155203 1589395 1466374 2026-06-09T23:37:38Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[وتووێژ:ڕژێمی بەعس]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:عێراقی بەعس]]: بەپێی [[وتووێژ:ھەڵمەوت عەزیز#شوێنی لەدایکبوون|ئێرە]] و ھەروەھا ویکییەکانی تر وەک ئینگلیزی 1466374 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ڕژێمی بەعس]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=625468 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://www.webcitation.org/6arWC60b0?url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20150722184035/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf لە http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/From%20Militant%20Secularism%20to%20Islamism.pdf تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٢٠:٣٢، ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٩ (UTC) == ناو == بۆچی «ڕژێمی بەعس»؟ لە زۆربەی ویکییەکانی تر «عێراقی بەعسی»یە [[بەکارھێنەر:Ari Qasm|Ari Qasm]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Ari Qasm|لێدوان]]) ٠٩:٥٥، ١٦ی ئابی ٢٠٢٥ (UTC) mzmeo35ezi0sxmwxl8db9emcaugbion 0 157836 1589430 1485530 2026-06-10T07:30:15Z کریم عادل کریم 76976 Created by translating the section "Overview" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357580805|IOS 12]]" 1589430 wikitext text/x-wiki {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox OS version | name = ئای ئۆ ئێس ١٢ | logo = iOS 12 logo.svg | logo_size = 85px | screenshot = iOS 12 Homescreen iPhone X.png | caption = ئای ئۆ ئێس ١٢ لەسەر [[ئایفۆن ئێکس]] | screenshot_size = 240px | screenshot_alt = | collapsible = | version_of = [[ئای ئۆ ئێس]] | developer = [[ئەپڵ]] | family = [[ئای ئۆ ئێس]] | working_state = | source_model = [[بەرنامەی ساماندار|داخراو]] لەگەڵ بنچینەکانی [[ژێدەرکراوە|سەرچاوە کراوە]] | released = {{start date and age|2018|9|17|mf=yes}} | RTM_date = | GA_date = | marketing_target = تەلەفۆن و تابلێتەکان | programmed_in = | language = | update_model = ئۆ تی ئەی ئایتیوونز | package_manager = | supported_platforms = {{plainlist| '''[[ئایفۆن]]''' * [[ئایفۆن ٥ئێس]] * [[ئایفۆن ٦]]/[[ئایفۆن ٦|ئایفۆن ٦پڵەس]] * [[ئایفۆن ٦ئێس]]/[[ئایفۆن ٦ئێس|ئایفۆن ٦ئێس پڵەس]] * [[ئایفۆن ئێس ئی]] * [[ئایفۆن ٧]]/[[ئایفۆن ٧|ئایفۆن ٧ پڵەس]] * [[ئایفۆن ٨]]/[[ئایفۆن ٨|ئایفۆن ٨ پڵەس]] * [[ئایفۆن ئێکس]] * [[ئایفۆن ئێکس ئێس]]/[[ئایفۆن ئێکس ئێس|ئایفۆن ئێکس ئێس ماکس]] * [[ئایفۆن ئێکس ئاڕ]] '''[[ئایپۆد تەچ]]''' * [[ئایپۆد تەچ (نەوەی شەشەم)]] * [[ئایپۆد تەچ (نەوەی حەوتم)]] '''[[ئایپاد]]''' * [[ئایپاد ئێیر]] * [[ئایپاد ئێیر ٢]] * [[ئایپاد ئێیر (نەوەی سێیەم)]] * [[ئایپاد (نەوەی پێنجەم)]] * [[ئایپاد (نەوەی شەشەم)]] * [[ئایپاد مینی ٢]] * [[ئایپاد مینی ٣]] * [[ئایپاد مینی ٤]] * [[ئایپاد مینی (نەوەی پێنجەم)]] * [[ئایپاد پڕۆ]] (ھەموو مۆدێلەکان) }} | kernel_type = Hybrid (XNU) | userland = | ui = | license = [[نەرمامێری ساماندار]] لەگەڵ پێکھاتە سەرچاوە کراوەکان | preceded_by = [[ئای ئۆ ئێس ١١]] | succeeded_by = [[ئای ئۆ ئێس ١٣]]{{ھن}}[[ئایپاد ئۆ ئێس|ئایپاد ئۆ ئێس ١٣]] | website = {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909033052/https://www.apple.com/ios/ios-12/|title=iOS 12 - Apple|date=September 9, 2019}} | support_status = تەنیا ئەپڵیکەیشنەکانی لایەنی سێیەم پشتگیریکراوە. | other_articles = }} '''ئای ئۆ ئێس ١٢''' (بە [[زمانی ئینگلیزی|ئینگلیزی]]: iOS 12)، دوازدەیەم وەشانی [[سیستەمی بەکارخەری مۆبایل‏]]ەکانی [[ئای ئۆ ئێس]]ە لەلایەن کۆمپانیای [[ئەپڵ]] دروستکراوە. پێش خۆی [[ئای ئۆ ئێس ١١]]. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨ وەشینرا. == بە شێوەیەکی گشتی == سیستەمی ئای ئۆ ئێس ١٢ (iOS 12) لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠١٨، لەلایەن «کرەیگ فێدریگی»یەوە لە میانی وتاری سەرەکیی کۆنفرانسی گەشەپێدەرانی جیھانیی ئەپڵ (WWDC) ناسێندرا. یەکەم وەشانی تاقیکاریی گەشەپێدەران (Beta) ڕاستەوخۆ دوای پێشکەشکردنی وتارە سەرەکییەکە خرایە بەردەست، ھەروەھا یەکەم وەشانی تاقیکاریی گشتیش لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨ بڵاوکرایەوە. بڵاوکردنەوەی سەرەتایی وەشانی ١٢٫٠ لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨دا بوو. == سەرچاوەکان == * {{بیرخستنەوەی ویکی|بەستەر =https://en.wikipedia.org/wiki/IOS_12|سەردێڕ =iOS 12|زمان =ئینگلیزی|سەردان =٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩}} {{نەرمامێر-کۆلکە}} {{تووڵی دەروازە|ئەپڵ|تەکنۆلۆژیا|کۆمپیوتەر|زانستی کۆمپیوتەر}} {{پۆلی کۆمنز|IOS 12}} [[پۆل:ئای ئۆ ئێس]] [[پۆل:نەرمامێرەکانی ٢٠١٨]] d9ymr1fp0o694l0qjldcky4mcp7il5x 0 167712 1589455 1582339 2026-06-10T10:24:52Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589455 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت | image = Port of Beirut explosion aftermath 4 August 2020.jpg | caption = پاشماوەی تەقینەوەکە | time = ١٨:٠٨:١٨ [[Eastern European Summer Time|EEST]] (١٥:٠٨:١٨{{Nbsp}}[[کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|کگھ]]){{ھن}}(تەقینەوەی دووەم) | duration = <!-- {{duration|h=x|m=x|s=x}} or {{time interval|date1|date2|options}} --> | date = {{start date|2020|08|04|df=y}} | venue = بەندەری [[بەیرووت]] | location = [[بەیرووت]]، {{ئاڵا|لوبنان}} | coordinates = {{coord|33.901|35.519|region:lb_type:event|display=inline,title}} | type = [[کارەساتی نیتراتی ئەمۆنیۆم]] | cause = | reported deaths = ١٥٨+<ref>https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-orders-house-arrest-officials-beirut-blast-live-200805230752876.html</ref> | reported injuries = +٦٫٠٠٠ کەس | reported missing = ~٢١ | reported property damage = $١٠–١٥ میلیارد | displaced = سەروو ٣٠٠٬٠٠٠ }} {{OSM Location map | coord = {{coord|33.901|35.519}} | zoom = 13 | width = 300 | height = 260 | float = left | caption = | minimap = file | mini-file = Lebanon adm location map.svg | mini-width = 75<!-- All units for the mini-image are pixel units --> | mini-height = 86 <!-- height and width need to match the dimensions of the image file --> | minipog-x = 25 <!-- x and y co-ordinates are pixels numbered from a top-left origin --> | minipog-y = 42 <!-- They optionally place a red dot to show location of the main map --> | scalemark = 100 <!-- shifts the scalemark further to the left --> <!-- Parameters for 1st mark --> | label = بەندەری بەیرووت | mark = Legenda zabytek techniki.svg | mark-size = 20 | mark-coord = {{coord|33.901|35.519}} | label-pos = left | mark-title = بەندەری بەیرووت | mark-image = Hafen von Beirut.jpg | mark-description = <!-- | --> }} لە ئێوارەی ٤ی ئابی ٢٠٢٠ دوو تەقینەوەی بەھێز لە [[بەندەری بەیرووت]]ی شاری [[بەیرووت]]، پایتەختی [[لوبنان]] ڕوویاندا کە بەلایەنی کەمەوە بوونە ھۆی کوژرانی ١٥٨ کەس و برینداربوونی زیاتر لە ٦٫٠٠٠ کەس.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Massive explosion shakes Lebanese capital, buildings near Beirut port reportedly damaged|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|دوایین١=Khoury|یەکەم١=Jack|دوایین٢=Landou|یەکەم٢=Noa|وێبگە=Haaretz|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805065959/https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|url-status=dead}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Massive explosion shakes Lebanon's capital Beirut|ناونیشان=https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=San Francisco Chronicle|دوایین١=Mroue|یەکەم١=Bassem|زمان=en-US|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806131303/https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == زیانەکان == === فڕۆکەخانە === فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی ڕەفیق حەریری کە نزیکترین فڕۆکەخانەبوو لە شوێنی ڕووداوەکە بە ١٠ کیلۆمەتر ئەوا بەشی تێرمیناڵەکەی تووشی زیان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beirut airport damaged in explosion, but flights continue|ناونیشان=https://www.thenational.ae/lifestyle/travel/beirut-airport-damaged-in-explosion-but-flights-continue-1.1059310|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=The National|زمان=en}}</ref> دەرگا و پەنجەرەکانی فڕۆکەخانەکە تێکشکان. سەرباری ڕووداوەکە بەڵام فڕۆکەخانەکە بەردەوامە لە گەشتەکانی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Perton|یەکەم=Ted|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Beirut Airport Continues Operation Despite Heavy Damage|ناونیشان=https://samchui.com/2020/08/06/beirut-airport-continues-operation-despite-heavy-damage/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=SamChui.com|زمان=en-US}}</ref> == دەستگیرکردن == لایەنی دەسەڵاتداری لوبنان کەسانی کەمتەرخەمیان لە بەندەرەکە دەستگیرکرد و خرانە ژێر لێکۆڵینەوە.<ref name="BBC-53664184">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Beirut explosion: Updates after blast kills at least 100 people|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-53664184|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806060546/https://www.bbc.com/news/live/world-middle-east-53664184|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> == کاردانەوەکان == === ناوخۆیی === ڕۆژێک دوای تەقینەوەکە، حەسەن دیابی سەرۆکوەزیرانی لوبنان ئەو ڕۆژەی کردە ماتەمینی گشتی لە وڵاتەکەی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lebanon's Prime Minister Hassan Diab declares national day of mourning Wednesday, after Beirut blast|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx|وێبگە=The Daily Star|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200808140718/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> حکوومەتی لوبنان دوو حەفتەی وەک باری لەناکاو بۆ وڵاتەکەی ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Lebanon Declares 2-Week State of Emergency After Deadly Blast|بڵاوکەرەوە=VOA News|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://www.voanews.com/middle-east/lebanon-declares-2-week-state-emergency-after-deadly-blast}}</ref> سەرۆکی لوبنان ڕایگەیاند کە یارمەتی و پشتگیری لەو کەسانە دەکەن کە بەهۆی تەقینەوەکە بێ ماڵ و حاڵ بوون، هەروەها وەزارەتی تەندرووستی خەرجی بریندارەکان دەکات.<ref name="nbcnews">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Cheeseman|یەکەم١=Abbie|دوایین٢=Suliman|یەکەم٢=Adela|دوایین٣=Mulligan|یەکەم٣=Matthew|سەردێڕ=Massive explosion rocks Beirut, causing injuries and widespread damage|ناونیشان=https://www.nbcnews.com/news/world/large-explosion-rocks-port-area-beirut-cause-unclear-n1235767|وێبگە=NBC News|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200804160912/https://www.nbcnews.com/news/world/large-explosion-rocks-port-area-beirut-cause-unclear-n1235767|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرۆکوەزیرانی لوبنان لەکاتی گەڕان لە شوێنی تەقینەوەکە، لەبەردەم تەلەفزیۆن بەچاوی فرمێسکەوە ئەوە ڕووداوەی وەک کارەساتێکی نیشتمانی وەسفکرد.<ref name=":1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hubbard|یەکەم=Ben|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Explosions Rock East Beirut|زمان=en-US|ئیش=The New York Times|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-explosion-blast.html|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|issn=0362-4331|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200804193448/https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-explosion-blast.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ڕۆژی تەقینەوەکە، [[حیزبوڵڵای لوبنان]] خەمباری خۆیان بۆ ڕووداوەکە دەربڕی و داوای یەکڕیزی [[خەڵکی لوبنان]]یان کرد،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Not in source; presumably Al-Manar staff-->|سەردێڕ=Hezbollah Says Beirut Blasts 'National Tragedy', Sayyed Nasrallah Delays Speech|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=https://english.almanar.com.lb/1104776|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=[[Al-Manar]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210918072056/https://english.almanar.com.lb/1104776|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> هەروەها کەمپەینێکی خوێن بەخشینیان ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!--Not in source; presumably Al-Manar staff-->|سەردێڕ=Hezbollah launches a blood donation campaign in favor of those injured in Beirut explosion, calls for a wide participation|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشان=http://english.almanar.com.lb/1106272|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=Al-Manar|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805195908/http://english.almanar.com.lb/1106272|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ==== ناڕەزاییەکان ==== ڕۆژی ٦ی ئاب، ناڕەزاییەکان لەدژی حکوومەتی لوبنان دەستیپێکردەوە، ژمارەیەک خۆپشاندان لە بەردەم پەرلەمانی لوبنان کۆبوونەوە و داوای دەستلەکارکێشانەوەی حکوومەتیان کرد.<ref name="protests.bbc">https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-53688975</ref> خۆپشاندانەکان تووندوتیژی لێکەوتەوە کاتێک پێکدادان کەوتە نێوان کەسانی ناڕازی و هێزەکانی پۆلیس، پۆلیس بۆ بڵاوەپێکردنی خۆپشاندەران گازی فرمێسک ڕێژی بەکارهێنا.{{r|jazeera.live.2020.08.06}} === نێونەتەوەیی === نوێنەری چەندین وڵات لەگەڵ [[نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوەیەکگرتووەکان]] ئامادەیی خۆیان نیشاندا لە پێشکەشکردنی هاوکاری مرۆیی بۆ لوبنان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=UNIFIL statement on the explosion in Beirut|ناونیشان=https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-explosion-beirut|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=UNIFIL|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210204073635/https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-explosion-beirut|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{efn|Other countries that have offered aid include: Cyprus,<ref>{{بیرخستنەوەی تویت|دوایین=Christodoulides |یەکەم=Nikos |بەکارھێنەر=Christodulides|ژمارە=١٢٩٠٦٩٢٢٨٣٠٧١٩٦٣١٣٩|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Expressing our overwhelming and heartfelt sympathy to the Lebanese people. We are in communication with the Lebanese government and have informed of Cyprus's immediate readiness to assist, #Lebanon, #Cyprus, @CyprusMFA, @CyprusinLebanon |ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> Hungary,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Hungary to Donate EUR 1 Million to Lebanon Blast Victims |ناونیشان=https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ |وێبگە=Hungary Today |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی ئابی ٢٠٢٠ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200807194242/https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> Malaysia,<ref name="AJE 05-08">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ئیش=[[Al Jazeera English]]|سەردێڕ=Lebanon eyes state of emergency after deadly Beirut blast: Live|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-eyes-state-emergency-deadly-beirut-blast-live-200804234925493.html|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200805082935/https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-eyes-state-emergency-deadly-beirut-blast-live-200804234925493.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/lebanon-beirut-explosion-live-updates-dle-intl/h_5372a5d4a996a45c2a92adfd03525251|سەردێڕ=90% of Beirut hotels damaged, state media says|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=CNN|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> Palestine,<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://wafa.ps/Pages/Details/7074|سەردێڕ=الرئيس يعرب عن تضامنه مع القيادة والشعب اللبناني عقب انفجار بيروت|وێبگە=wafa.ps|زمان=ar}}</ref> the United Kingdom,<ref>{{بیرخستنەوەی تویت|نووسەر=Dominic Raab |بەستەری نووسەر=Dominic Raab |بەکارھێنەر=DominicRaab |ژمارە=١٢٩٠٧١٢٠٤٢٢٢٨٣٨٧٨٤٢|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=My thoughts and prayers are with those affected by the devastating explosion in #Beirut today. The UK stands in solidarity with the people of Lebanon and is ready to offer help and support including to those British nationals impacted.|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> and the United States.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Beirut explosion: How the world has responded|ناونیشان= https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions|ئیش= Middle East Eye|ڕێکەوت= ٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان= ٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20200806224258/https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>}} ئیسرائیل لەڕێگای نەتەوە یەکگرتووەکانەوە هاوکارییەکانی پێشکەشکرد، کەناڵی ئەلجەزیرەی ئینگلیزی ئەم هەنگاوەی بە جوڵەیەکی نامۆ دانا بەوەی لەڕووی دیبلۆماسییەوە ئەو دوو وڵاتە پەیوەندیان نییە بەڵکو لە جەنگێکی ناڕاستەوخۆدان.<ref name=":4">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israel not behind Beirut blast, sources on both sides say; at least 10 killed|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog-august-4-2020/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠٢٠|وێبگە=The Times of Israel}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Fitz-Gibbon|یەکەم١=Jorge|سەردێڕ=Israel uses UN channels to offer aid to Lebanon after deadly Beirut blast|ناونیشان=https://nypost.com/2020/08/04/israel-uses-un-channels-to-offer-aid-to-lebanon-after-beirut-blast/|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=New York Post|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠٢٠}}</ref> هەندێک لە وڵاتان هاوخەمی خۆیان بۆ لوبنان دەربڕی بە پشاندانی ئاڵای لوبنان لەسەر باڵەخانە و تەلارە دیارەکانیان لەوانەش [[بورجی خەلیفە]] لە [[دوبەی]]، بورجی ئازادی لە [[تاران]]، ستی هۆڵ لە [[تێل ئەڤیڤ]].<ref name="Haaretz Tel Aviv">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Tel Aviv Shows Solidarity With Lebanon, Drawing Right-wing Ire|دوایین=Peleg|یەکەم=Bar|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806060553/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> هەندێک لە سیاسییە ڕاستڕەوەکانی ئیسرائیل ڕەخنەیان لەو هەنگاوەنا و لوبنانیان بە دوژمنی وڵاتەکەیان دانا.<ref name="Haaretz Tel Aviv2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Tel Aviv Shows Solidarity With Lebanon, Drawing Right-wing Ire|دوایین=Peleg|یەکەم=Bar|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200806060553/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-tel-aviv-mayor-announces-solidarity-with-lebanon-slammed-by-right-wing-lawmakers-1.9049005|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ڕۆژی ٦ی ئاب، [[ئێمانوێل ماکرۆن|ئیمانوێل ماکرۆن]] سەرۆککۆماری فەڕەنسا سەردانی بەیرووتی کرد و بەمەش بووە یەکەم کەسایەتی باڵای بیانی سەردانی شارەکە بکات لەدوای ڕوودانی ئەو کارەساتە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.france24.com/en/20200806-live-touring-stricken-beirut-macron-pledges-aid-won-t-go-to-corrupt-hands|سەردێڕ=Live: Touring stricken Beirut, Macron pledges aid won't go to 'corrupt hands'|نووسەر=<!--staff-->|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئابی ٢٠٢٠|ئیش=[[France 24]]}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2020 Beirut explosions|تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت}} *[https://www.theguardian.com/world/gallery/2020/aug/04/beirut-explosion-in-pictures تەقینەوەی بەیرووت – لە وێنەکاندا] لەلایەن ''[[گاردیان]]'' *[https://www.cnn.com/2020/08/04/middleeast/gallery/beirut-explosion/index.html لە وێنەکاندا: تەقەینەوە گەورەکە بەیرووت دەھەژێنێت] لەلایەن ''[[سی ئێن ئێن]]'' *[https://www.npr.org/sections/pictureshow/2020/08/04/899084152/photos-explosion-leaves-beirut-in-shatters وێنەکان: تەقینەوەیەک بەیرووت بەوردوخاشکراوی جێ دەھێڵێت] لەلایەن ''[[NPR]]'' *[https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-lebanon-explosions-photos.html تەقینەوەکانی لوبنان لە وێنەکاندا] لەلایەن ''[[نیویۆرک تایمز]]'' *[https://time.com/5875675/photos-lebanon-aftermath-explosion-beirut/ تەقینەوە لە بەیرووت: وێنەکانی شارێک ھێشتا لە گرمەی تەقینەوەکە] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805231444/https://time.com/5875675/photos-lebanon-aftermath-explosion-beirut/ |date= ٥ی ئابی ٢٠٢٠ }} لەلایەن ''[[تایم (کۆوار)|تایم]]'' {{کۆڵکە}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠٢٠}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} 2n37jgburbag7afi390r7az8y2tldh9 0 186013 1589365 1589257 2026-06-09T20:00:47Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی تاگی {{[[داڕێژە:یەک سەرچاوە|یەک سەرچاوە]]}}؛ لابردنی تاگی {{[[داڕێژە:بێسەرچاوە|بێسەرچاوە]]}} 1589365 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{جۆزەردان}} '''١٨ی جۆزەردان''' ٨٠ەم ڕۆژی [[ڕۆژژمێری کوردی|ساڵی کوردییە]]. ٢٨٥ ڕۆژی (لە ساڵی ئاسایی) یان ٢٨٦ ڕۆژی (لە [[ساڵی پڕ]]دا) بۆ کۆتاییی ساڵ ماوە.{{بیرخستنەوەی ساڵنامەی کوردی}} == ڕووداوەکان == == لەدایکبوونەکان == == مردنەکان == * [[٢٠٢٦]]: [[ھەڵکەوت عەزیز]]، ڕۆژنامەنووس، ھەواڵنێری کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]] لە [[بەغدا]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == بۆنەکان == == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{ڕۆژەکانی ساڵی کوردی}} {{ڕۆژژمێر-کۆلکە}} [[پۆل:ڕۆژەکانی جۆزەردان]] bfdzycb55mikqt34u8qdgwzb63l7gty 0 189153 1589316 1589291 2026-06-09T12:01:12Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589316 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=ئێما کۆرین|image=https://m.media-amazon.com/images/M/MV5BZDIxYzBkYTctZDZkYS00MjdiLTg5MWQtMDg2NTRkYzMyMzJhXkEyXkFqcGdeQXVyOTA5NjMxNjg@._V1_UY1200_CR584,0,630,12|birthname=ئێما لویس کۆرین|birth_date={{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٥|١٢|١٣}}<ref name= born>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/ |سەردێڕ=The Crown's Emma Corrin shares video of cast singing happy birthday |ئیش=Insidexpress |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125163555/https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|birth_place=[[ئینگلتەرا]]|education=زانکۆی بریستۆڵ{{ھن}}کۆلێژی سەینت جۆن، کامبریج|occupation=خانمەکتەر|years_active=٢٠١٧–ئێستا|height=١٧٣سم}} '''ئێما لویس کۆرین'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Queen Meets Diana - Olivia Colman and Emma Corrin|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=1_7LoL0CYOA/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=en-UK}}</ref> ({{بە ئینگلیزی|Emma-Louise Corrin}}؛ لەدایکبووی ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٥)<ref name="born2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Crown's Emma Corrin shares video of cast singing happy birthday|ئیش=Insidexpress|ناونیشان=https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125163555/https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خانمەکتەرێکی ئینگلیزە. بە نواندنی ڕۆڵی [[شازادە دایانا]] لە وەرزی چوارەمی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی [[تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تاج]] لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petit|یەکەم=Stephanie|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Crown's Emma Corrin Reacts to Criticism Over Princess Diana Portrayal: 'I Understand'|ناونیشان=https://people.com/royals/emma-corrin-reacts-disapproval-over-princess-diana-portrayal-the-crown/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=People}}</ref> لەبەر نواندنە باشەکەی لە زنجیرەکەدا، توانیی خەڵاتی [[گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین خانمەکتەر وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=White|یەکەم=Adam|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=The Crown’s Emma Corrin thanks ‘compassionate’ Princess Diana in Golden Globes acceptance speech|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/emma-corrin-the-crown-diana-golden-globes-b1808976.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=[[The Independent]]}}</ref> و پاڵێورا بۆ [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت لە زنجیرەیەکی درامی]].<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Emma Corrin|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emma_Corrin&oldid=1037499447|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Emma Corrin|ئێما کۆرین}} * {{IMDb name}} * {{ئینستاگرام|emmalouisecorrin}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەری-بەڕیتانی-کۆلکە}} [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]] [[پۆل:ئەکتەرە ئینگلیزەکانی دەنگ]] p462jdmsfm743nt4wzul9a17lym6ttx 1589370 1589316 2026-06-09T21:03:12Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589370 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|name=ئێما کۆرین|image=https://m.media-amazon.com/images/M/MV5BZDIxYzBkYTctZDZkYS00MjdiLTg5MWQtMDg2NTRkYzMyMzJhXkEyXkFqcGdeQXVyOTA5NjMxNjg@._V1_UY1200_CR584,0,630,12|birthname=ئێما لویس کۆرین|birth_date={{ڕێکەوتی لەدایکبوون و تەمەن|١٩٩٥|١٢|١٣}}<ref name= born>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |ناونیشان=https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/ |سەردێڕ=The Crown's Emma Corrin shares video of cast singing happy birthday |ئیش=Insidexpress |ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئابی ٢٠٢١ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125163555/https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>|birth_place=[[ئینگلتەرا]]|education=زانکۆی بریستۆڵ{{ھن}}کۆلێژی سەینت جۆن، کامبریج|occupation=خانمەکتەر|years_active=٢٠١٧–ئێستا|height=١٧٣سم}} '''ئێما لویس کۆرین'''<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Queen Meets Diana - Olivia Colman and Emma Corrin|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=1_7LoL0CYOA/|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|زمان=en-UK}}</ref> ({{بە ئینگلیزی|Emma-Louise Corrin}}؛ لەدایکبووی ١٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٥)<ref name="born2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Crown's Emma Corrin shares video of cast singing happy birthday|ئیش=Insidexpress|ناونیشان=https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/|ڕێکەوتی سەردان= ٩ی ئابی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210125163555/https://insidexpress.com/entertainment/the-crowns-emma-corrin-shares-video-of-cast-singing-happy-birthday/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> خانمەکتەرێکی ئینگلیزە. بە نواندنی ڕۆڵی [[شازادە دایانا]] لە وەرزی چوارەمی زنجیرەی تەلەڤیزیۆنیی [[تاج (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)|تاج]] لە پەخشکردنی [[نێتفلیکس]] ناسرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petit|یەکەم=Stephanie|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=The Crown's Emma Corrin Reacts to Criticism Over Princess Diana Portrayal: 'I Understand'|ناونیشان=https://people.com/royals/emma-corrin-reacts-disapproval-over-princess-diana-portrayal-the-crown/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=People}}</ref> لەبەر نواندنە باشەکەی لە زنجیرەکەدا، توانیی خەڵاتی [[گۆڵدن گڵۆب]] بۆ باشترین خانمەکتەر وەربگرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=White|یەکەم=Adam|ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢١|سەردێڕ=The Crown’s Emma Corrin thanks ‘compassionate’ Princess Diana in Golden Globes acceptance speech|ناونیشان=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/emma-corrin-the-crown-diana-golden-globes-b1808976.html|ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=[[The Independent]]}}</ref> و پاڵێورا بۆ [[خەڵاتی ئێمی پڕایم تایم بۆ باشترین خانمەئەکتەری پاڵپشت لە زنجیرەیەکی درامی]].<ref>{{بیرخستنەوە|سەردێڕ=Emma Corrin|ڕێکەوت=٦ی ئابی ٢٠٢١|ناونیشان=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Emma_Corrin&oldid=1037499447|ئیش=Wikipedia|زمان=en|ڕێکەوتی سەردان=٩ی ئابی ٢٠٢١}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Emma Corrin|ئێما کۆرین}} * {{IMDb name}} * {{ئینستاگرام|emmalouisecorrin}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|شانشینی یەکگرتوو|فیلم|تەلەڤیزیۆن}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} {{ئەکتەری-بەڕیتانی-کۆلکە}} [[پۆل:خانمەکتەرانی تەلەڤیزیۆنی ئینگلیز]] [[پۆل:خانمەکتەرانی فیلمی ئینگلیزی]] [[پۆل:خانمەکتەرە ئینگلیزەکانی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]] [[پۆل:ئەکتەرە ئینگلیزەکانی دەنگ]] [[پۆل:خەڵکی ئینگلیزیی بە ڕەچەڵەک ئەفریقای باشوور]] i7gnnwxrfokj9qlmjykulkxbkannxpq 0 191023 1589320 1589262 2026-06-09T12:01:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589320 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ڕێکخستن|date=ئەیلوول ٢٠٢١}} }} {{داتابۆکس}} یەکێک لە بڕگە سەرەکیەکانی ئاهەنگی کردنەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی هاوینە هاتنە ناوەوەی وەرزشوانان و بەرپرسانە بە ئالای خۆیانەوە بۆ ناو یاریگا . یەکێک لە وەرزشوانان دەبێتە ئالاهەڵگر ، لەلایەن لێژنەی ئۆڵۆمپی ولاتەی هەڵدەبژێردێت . یۆنان وەک وەک ولاتی یارییە کۆنەکان و نوێکان یەکەم جار هاتە ناو یاریگاوە . بەڕازیل ولاتی خانەخوێ لە کۆتایی هاتە ناو یاریگا . ولاتەکانی دیکە بە پیچی ئەلف و بێی ئینگلیزی ڕیزبەندی کران . ولاتی پرتووگال وەک بە شێک لە شاندی لێژنەی ئۆڵمپی بەشداریکرد . ناوی ولاتە بەشداربووەکان لە کاتی هاتنە ناویاریگاوە بە پێی ڕێنمایەکانی لێنەی ئۆڵمپی نێودەوڵەتی یەکەم جار بە زمانی فەڕەنسی پاشان ئینگلیزی (ئەم دوو زمانە زمانی فەرمی ئۆڵۆمپیادن) وە دواتر پرتوگالی بە یاوەری مۆسقایەکی تایبەت خوێندرانەوە . == ولاتە بەشداربووەکان و ئاڵاهەڵگران == [[File:Burkina Faso at the 2016 Summer Olympics.jpg|thumb]] [[File:Phelps carries Stars & Stripes (28726351981).jpg|thumb]] [[File:2016 Summer Olympics opening ceremony 1035369-olimpiadas abertura-2902.jpg|thumb]] [[File:Iran 2016 Summer Olympics Parade 01.jpg|thumb]] <!-- Deleted image removed: [[File:Refugee Team.jpg|thumb|right|The Refugee Olympic Team during the parade]] --> [[File:A scene from the Rio 2016 Olympic Games Opening Ceremony (28213110473).jpg|thumb]] {| class="sortable wikitable" style="font-size:95%" |- !width=25| ژمارە !width=300|وڵات !width=230|بە زمانی پورتوگالی !width=170|ئاڵاھەڵگر !width=110|وەرزش |- |align=center| 1 || {{flagIOCteam|GRE|2016 Summer}} || Grécia || {{sort|Bekatorou, Sofia|[[Sofia Bekatorou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bekatorou to become first female flag bearer in Greek Olympic history|ناونیشان=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2016-07/06/content_38817008.htm|بڵاوکەرەوە=[[China Internet Information Center]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || Sailing |- |align=center| 2 || {{flagIOCteam|AFG|2016 Summer}} || Afeganistão || {{sort|Bakhshi, Mohammad Tawfiq|[[Mohammad Tawfiq Bakhshi]]}}<ref name="IOC list">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=The Flagbearers for the Rio 2016 Opening Ceremony|ناونیشان=https://www.olympic.org/news/the-flagbearers-for-the-rio-2016-opening-ceremony|بڵاوکەرەوە=[[International Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 3 || {{flagIOCteam|RSA|2016 Summer}} || África do Sul || {{sort|van Niekerk, Wayde|[[Wayde van Niekerk]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wayde, Zanele named as SA flag bearer at Rio send off|ناونیشان=http://www.sascoc.co.za/2016/07/22/wayde-zanele-named-as-sa-flagbearers-at-rio-send-off/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[SASCOC]]|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629160920/http://www.sascoc.co.za/2016/07/22/wayde-zanele-named-as-sa-flagbearers-at-rio-send-off/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 4 || {{flagIOCteam|ALB|2016 Summer}} || Albânia || {{sort|Gega, Luiza|[[Luiza Gega]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rio 2016: Albania to participate with only a handful of athletes|ناونیشان=http://www.tiranatimes.com/?p=128442|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Tirana Times]]|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 5 || {{flagIOCteam|GER|2016 Summer}} || Alemanha || {{sort|Boll, Timo|[[Timo Boll]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympische Eröffnungsfeier: Tischtennisspieler Boll trägt die deutsche Fahne|trans-title=Olympic opening ceremony: Table tennis player Boll will carry the German flag|زمان=de|ناونیشان=http://www.spiegel.de/sport/sonst/olympia-2016-timo-boll-wird-deutscher-fahnentraeger-a-1106141.html|بڵاوکەرەوە=[[Der Spiegel]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 6 || {{flagIOCteam|AND|2016 Summer}} || Andorra || {{sort|Salles, Laura|[[Laura Sallés]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Laura Sallés serà l'abanderada dels Jocs Olímpics a Rio|trans-title=Laura Sallés will be the flag bearer at the Rio Olympics|ناونیشان=http://www.ara.ad/societat/Laura-Salles-Jocs-Olimpics-Rio_0_1621038078.html|زمان=ca|بڵاوکەرەوە=[[Ara (newspaper)|Ara]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 7 || {{flagIOCteam|ANG|2016 Summer}} || Angola || {{sort|Kiala, Luísa|[[Luísa Kiala]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Luisa Kiala pode ser porta-bandeira no Rio de Janeiro|trans-title=Luisa Kiala will be the flag bearer in Rio de Janeiro|زمان=pt|ناونیشان=http://www.angop.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2016/6/27/Luisa-Kiala-pode-ser-porta-bandeira-Rio-Janeiro,ba4680ce-994a-4ea0-88ac-0433a466191a.html|بڵاوکەرەوە=[[ANGOP]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155206/http://www.angop.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2016/6/27/Luisa-Kiala-pode-ser-porta-bandeira-Rio-Janeiro,ba4680ce-994a-4ea0-88ac-0433a466191a.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 8 || {{flagIOCteam|ANT|2016 Summer}} || Antígua e Barbuda || {{sort|Bailey, Daniel|[[Daniel Bailey]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 9 || {{flagIOCteam|KSA|2016 Summer}} || Arábia Saudita || {{sort|Hamad, Sulaiman|[[Sulaiman Hamad]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 10 || {{flagIOCteam|ALG|2016 Summer}} || Argélia || {{sort|Asselah, Sonia|[[Sonia Asselah]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO-2016: la judokate Sonia Asselah porte-drapeau à Rio|trans-title=2016 Olympics: Sonia Asselah will be the flag bearer in Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.aps.dz/sport/44738-jo-2016-la-judokate-sonia-asselah-porte-drapeau-%C3%A0-rio|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160726221324/http://www.aps.dz/sport/44738-jo-2016-la-judokate-sonia-asselah-porte-drapeau-%C3%A0-rio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|agency=[[Algérie Presse Service]]|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 11 || {{flagIOCteam|ARG|2016 Summer}} || Argentina || {{sort|Scola, Luis|[[Luis Scola]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Argentina's Olympic Committee selects Scola as country's flag-bearer at Rio 2016|ناونیشان=http://www.fiba.com/olympics/2016/news/argentinas-olympic-committee-selects-scola-as-countrys-flag-bearer-at-rio-2016|بڵاوکەرەوە=[[FIBA]]|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161224114103/http://www.fiba.com/olympics/2016/news/argentinas-olympic-committee-selects-scola-as-countrys-flag-bearer-at-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Basketball at the 2016 Summer Olympics|Basketball]] |- |align=center| 12 || {{flagIOCteam|ARM|2016 Summer}} || Armênia || {{sort|Mkhitaryan, Vahan|[[Vahan Mkhitaryan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Swimmer Vahan Mkhitaryan to be Armenia's flag bearer at Rio 2016|ناونیشان=https://armenpress.am/eng/news/854918/swimmer-vahan-mkhitaryan-to-be-armenia%E2%80%99s-flag-bearer-at-rio-2016.html|بڵاوکەرەوە=[[Armenpress]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|شوێن=Yerevan}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 13 || {{flagIOCteam|ARU|2016 Summer}} || Aruba || {{sort|van der Velden, Nicole|[[Nicole van der Velden]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 14 || {{flagIOCteam|IOA|2016 Summer|name=Independent Olympic Athletes}} || {{sortname|Atletas Olímpicos|Independentes|nolink=1}} || Volunteer<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 15 || {{flagIOCteam|AUS|2016 Summer}} || Austrália || {{sort|Meares, Anna|[[Anna Meares]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Anna Meares named 2016 Australian Olympic Team Flagbearer|ناونیشان=http://rio2016.olympics.com.au/news/anna-meares-named-2016-australian-olympic-team-flagbearer|بڵاوکەرەوە=[[Australian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160707202427/http://rio2016.olympics.com.au/news/anna-meares-named-2016-australian-olympic-team-flagbearer|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 16 || {{flagIOCteam|AUT|2016 Summer}} || Áustria || {{sort|Liu, Jia|[[Liu Jia]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Liu Jia führt ÖOC-Aufgebot an|trans-title=Liu Jia leads the Austrian Olympic team|زمان=de|ناونیشان=http://oeoc.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=16677|بڵاوکەرەوە=[[Austrian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160731142903/http://oeoc.at/main.asp?kat1=87&kat2=538&vid=1&NID=16677|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 17 || {{flagIOCteam|AZE|2016 Summer}} || Azerbaijão || {{sort|Mammadov, Teymur|[[Teymur Mammadov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Details of selecting boxer Teymur Mammadov as a flag bearer of Azerbaijani team unveiled |ناونیشان=http://report.az/en/olympics-2016/details-on-selecting-a-boxer-teymur-mammadov-a-flag-bearer-of-azerbaijan-team/ |بڵاوکەرەوە=[[Report Information Agency]] |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160629120239/http://report.az/en/olympics-2016/details-on-selecting-a-boxer-teymur-mammadov-a-flag-bearer-of-azerbaijan-team/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 18 || {{flagIOCteam|BAH|2016 Summer}} || Bahamas || {{sort|Miller, Shaunae|[[Shaunae Miller]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Shaunae to carry the flag for Team Bahamas|ناونیشان=http://www.thenassauguardian.com/sports/66803-shaunae-to-carry-the-flag-for-team-bahamas|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=The Nassau Guardian|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805160139/http://www.thenassauguardian.com/sports/66803-shaunae-to-carry-the-flag-for-team-bahamas|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 19 || {{flagIOCteam|BAN|2016 Summer}} || Bangladesh || {{sort|Rahman, Siddikur|[[Siddikur Rahman]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Siddikur to wave the red and green in Rio|ناونیشان=http://www.thedailystar.net/sports/golf/siddikur-wave-the-red-and-green-rio-1253893|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|شوێن=[[Bangladesh]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Golf at the 2016 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center| 20 || {{flagIOCteam|BAR|2016 Summer}} || Barbados || {{sort|Gittens, Ramon|[[Ramon Gittens]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gittens will be flag bearer in Rio|ناونیشان=http://www.nationnews.com/nationnews/news/84162/gittens-flag-bearer-rio|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Daily Nation (Barbados)|The Daily Nation]]|شوێن=[[Barbados]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155645/http://www.nationnews.com/nationnews/news/84162/gittens-flag-bearer-rio|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 21 || {{flagIOCteam|BRN|2016 Summer}} || Bareine || {{sort|Saleh, Farhan|[[Farhan Saleh]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Saleh to carry Bahrain flag at Rio opening|ناونیشان=http://www.gdnonline.com/Details/104989/Saleh-to-carry-Bahrain-flag-at-Rio-opening|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Gulf Daily News]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155255/http://www.gdnonline.com/Details/104989/Saleh-to-carry-Bahrain-flag-at-Rio-opening|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 22 || {{flagIOCteam|BLR|2016 Summer}} || Belarus || {{sort|Kiryienka, Vasil|[[Vasil Kiryienka]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://eng.belta.by/sport/view/vasily-kiriyenko-named-belarus-olympic-flag-bearer-93329-2016/|سەردێڕ=Vasil Kiryienka named Belarus' Olympic flag bearer|بڵاوکەرەوە=[[Belarusian Telegraph Agency]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 23 || {{flagIOCteam|BEL|2016 Summer}} || Bélgica || {{sort|Borlée, Olivia|[[Olivia Borlée]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Team Belgium duidt zijn vlaggendraagster aan !|trans-title=Team Belgium appoints its flag bearer!|زمان=nl|ناونیشان=http://teambelgium.be/nl/artikel/team-belgium-duidt-zijn-vlaggendraagster-aan|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Belgian Olympic Committee]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 24 || {{flagIOCteam|BIZ|2016 Summer}} || Belize || {{sort|Jones, Brandon|[[Brandon Jones (athlete)|Brandon Jones]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Off to The Olympics|ناونیشان=http://7newsbelize.com/sstory.php?nid=37150|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Tropical Vision Limited|7 News]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 25 || {{flagIOCteam|BEN|2016 Summer}} || Benim || {{sort|Apithy, Yemi|[[Yémi Apithy]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Le Côte-d'Orien Yémi Apithy sera le porte-drapeau du Bénin à Rio !|trans-title=Côte-d'Orien's Yémi Apithy will be Bénin's flag bearer in Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.bienpublic.com/sport-national/2016/08/01/le-cote-d-orien-yemi-apithy-sera-le-porte-drapeau-du-benin-a-rio|بڵاوکەرەوە=[[Le Bien Public]]|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 26 || {{flagIOCteam|BER|2016 Summer}} || Bermudas || {{sort|Smith, Tyrone|[[Tyrone Smith (athlete)|Tyrone Smith]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Long Jumper Tyrone Smith to Carry Bermuda Flag|ناونیشان=http://www.olympics.bm/news/128-long-jumper-tyrone-smith-to-carry-bermuda-flag|بڵاوکەرەوە=Bermuda Olympic Association|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی ئایاری ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190531032424/http://www.olympics.bm/news/128-long-jumper-tyrone-smith-to-carry-bermuda-flag|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 27 || {{flagIOCteam|BOL|2016 Summer}} || Bolívia || {{sort|Castro, Angela|[[Ángela Castro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ángela Castro será la abanderada de Bolivia en los Juegos Olímpicos de Río 2016|trans-title=Angela Castro will be Bolivia's flag bearer at the 2016 Rio Olympics|ناونیشان=http://panamericana.bo/index.php/2016/07/13/angela-castro-sera-la-abanderada-de-bolivia-en-los-juegos-olimpicos-de-rio-2016/|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Radio Panamericana|ڕێکەوت=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160910012849/http://panamericana.bo/index.php/2016/07/13/angela-castro-sera-la-abanderada-de-bolivia-en-los-juegos-olimpicos-de-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 28 || {{flagIOCteam|BIH|2016 Summer}} || Bósnia-Herzegovina || {{sort|Tuka, Amel|[[Amel Tuka]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Amel Tuka nosi bh. zastavu na otvorenju Olimpijskih igara|trans-title=Amel Tuka will carry the Bosnian flag at the Olympic opening ceremonies|زمان=bs|ناونیشان=http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|بڵاوکەرەوە=[[N1 (television)|N1]]|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170802124905/http://ba.n1info.com/a104554/Sport-Klub/Ostali-sportovi/Amel-Tuka-nosi-bh.-zastavu-na-otvorenju-Olimpijskih-igara.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 29 || {{flagIOCteam|BOT|2016 Summer}} || Botsuana || {{sort|Amos, Nijel|[[Nijel Amos]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 30 || {{flagIOCteam|BRU|2016 Summer|name=Brunei Darussalam}} || Brunei Darussalam || {{sort|Ismail, Mohamed Fakhri|[[Mohamed Fakhri Ismail]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Yee |یەکەم=Chun Leong |سەردێڕ=Fakhri Brunei's flag bearer at Rio Olympics opening ceremony |ناونیشان=http://www.bt.com.bn/sports-national/2016/08/05/fakhri-brunei%E2%80%99s-flag-bearer-rio-olympics-opening-ceremony |ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Brunei Times]] |ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805133329/http://www.bt.com.bn/sports-national/2016/08/05/fakhri-brunei%E2%80%99s-flag-bearer-rio-olympics-opening-ceremony |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 31 || {{flagIOCteam|BUL|2016 Summer}} || Bulgária || {{sort|Lalova, Ivet|[[Ivet Lalova-Collio]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ивет Лалова ще е българският знаменосец в Рио|trans-title=Ivet Lalova will be Bulgaria's flag bearer in Rio|زمان=bg|ناونیشان=http://www.dnevnik.bg/sport/rio2016/2016/07/27/2802063_ivet_lalova_shte_e_bulgarskiiat_znamenosec_v_rio/|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Dnevnik (Bulgarian newspaper)|Dnevnik]]|شوێن=[[Bulgaria]]}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 32 || {{flagIOCteam|BUR|2016 Summer}} || Burkina Faso || {{sort|Sidibe, Rachid|[[Rachid Sidibé]]}}<ref name=porte-drapeau>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=JO 2016: les porte-drapeaux africains à Rio|trans-title=2016 Olympics: African flag bearers for Rio|زمان=fr|ناونیشان=http://www.rfi.fr/sports/20160804-jo-2016-porte-drapeaux-africains-rio-jeux-olympiques-ceremonie-ouverture|بڵاوکەرەوە=[[Radio France Internationale]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 33 || {{flagIOCteam|BDI|2016 Summer}} || Burundi || {{sort|Irabaruta, Olivier|[[Olivier Irabaruta]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 34 || {{flagIOCteam|BHU|2016 Summer}} || Butão || {{sort|Karma|[[Karma (archer)|Karma]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 35 || {{flagIOCteam|CPV|2016 Summer}} || Cabo Verde || {{sort|Andrade, Maria|[[Maria Andrade]]}}<ref name="IOC list" /> || تایکواندۆ |- |align=center| 36 || {{flagIOCteam|CMR|2016 Summer}} || Camarões || {{sort|Ntsengue, Wilfried|[[Wilfried Ntsengue]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Agé de 18 ans, le boxeur Wilfried Seyi désigné porte-étendard du Cameroun aux JO|trans-title=At age 18, boxer Wilfried Seyi assigned as Cameroons flag bearer at the Olympics|زمان=fr|ناونیشان=https://www.237online.com/article-32075-ag-eacute--de-18-ans-le-boxeur-wilfried-seyi-d-eacute-sign-eacute--porte-eacute-tendard-du-cameroun-aux-jo.html|بڵاوکەرەوە=L'ouverture sur le Cameroun|ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160717155143/https://www.237online.com/article-32075-ag-eacute--de-18-ans-le-boxeur-wilfried-seyi-d-eacute-sign-eacute--porte-eacute-tendard-du-cameroun-aux-jo.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 37 || {{flagIOCteam|CAM|2016 Summer}} || Camboja || {{sort|Sorn, Seavmey|[[Sorn Seavmey]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.insidethegames.biz/articles/1036539/seavmey-makes-cambodian-history-with-success-at-asian-taekwondo-olympic-qualification-tournament |سەردێڕ=Seavmey makes Cambodian history with success at Asian Taekwondo Olympic Qualification Tournament |دوایین١=Etchells|یەکەم١=Daniel|ڕێکەوت=١٦ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=Insidethegames |بڵاوکەرەوە=Dunsar Media Company Limited |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> ||تایکواندۆ |- |align=center| 38 || {{flagIOCteam|CAN|2016 Summer}} || Canadá || {{sort|MacLennan, Rosannagh|[[Rosannagh MacLennan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Asif|دوایین=Hossain|سەردێڕ=MacLennan to lead Team Canada as flag bearer at Rio 2016 Opening Ceremony|ناونیشان=http://olympic.ca/2016/07/21/maclennan-to-lead-team-canada-as-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony/|بڵاوکەرەوە=[[Canadian Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref>|| [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 39 || {{flagIOCteam|QAT|2016 Summer}} || Catar || {{sort|al-Thani, Sheikh Ali|[[Sheikh Ali al-Thani Hamad]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 40 || {{flagIOCteam|KAZ|2016 Summer}} || Cazaquistão || {{sort|Zhaparov, Ruslan|[[Ruslan Zhaparov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Знамя Казахстана на Олимпиаде в Рио понесёт Руслан Жапаров|trans-title=Ruslan Zhaparov will be Kazakhstan's flag bearer at the Olympics|زمان=ru|ناونیشان=http://informburo.kz/novosti/znamya-sbornoy-kazahstana-na-olimpiade-v-rio-ponesyot-ruslan-zhaparov.html|بڵاوکەرەوە=Informburo.kz|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 41 || {{flagIOCteam|CAY|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Cayman|nolink=1}} || {{sort|Forbes, Ronald|[[Ronald Forbes]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kevin|دوایین=Morales|ناونیشان=http://cayman27.ky/2016/08/forbes-to-serve-as-caymans-flag-bearer-at-rio-2016/|سەردێڕ=Forbes to serve as Cayman's flag bearer at Rio 2016|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Cayman 27|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805133628/http://cayman27.ky/2016/08/forbes-to-serve-as-caymans-flag-bearer-at-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 42 || {{flagIOCteam|CAF|2016 Summer}} || {{sortname|República|Centroafricana|nolink=1}} || {{sort|Sauvourel, Chloe|[[Chloe Sauvourel]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 43 || {{flagIOCteam|CHA|2016 Summer}} || Chade || {{sort|Ali Taher, Bibiro|[[Bibiro Ali Taher]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.paris-normandie.fr/sport/jeux-olympiques--a-sotteville-rio-a-l-accent-africain-EB6452754#.V5441ZN94ch|سەردێڕ=Jeux Olympiques : à Sotteville, Rio a l'accent africain|trans-title=Olympics: Sotteville, African athletes are Rio-bound|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Paris-Normandie|زمان=fr}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 44 || {{flagIOCteam|CHI|2016 Summer}} || Chile || {{sort|Olivera, Érika|[[Érika Olivera]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Erika Olivera será la abanderada de Chile Río 2016|trans-title=Erika Olivera will be Chile's flag bearer for Rio 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/06/656-685917-9-erika-olivera-sera-la-abanderada-de-chile-rio-2016.shtml|بڵاوکەرەوە=[[La Tercera]]|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160824102619/http://www.latercera.com/noticia/deportes/2016/06/656-685917-9-erika-olivera-sera-la-abanderada-de-chile-rio-2016.shtml|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ||گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 45 || {{flagIOCteam|CHN|2016 Summer|name=People's Republic of China}} || {{sortname|República Popular da|China|nolink=1}}|| {{sort|Lei, Sheng|[[Lei Sheng]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2016-08/03/c_135561533.htm|سەردێڕ=Fencing champion Lei Sheng named China's flag-bearer at Rio Olympics|بڵاوکەرەوە=[[Xinhuanet]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 46 || {{flagIOCteam|CYP|2016 Summer}} || Chipre || {{sort|Kontides, Pavlos|[[Pavlos Kontides]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|script-title=el:Η κυπριακή αποστολή στο Ρίο και ημερομηνίες των αγωνισμάτων|trans-title=Presentation of the Cypriot delegation and the schedule of events|زمان=el|ناونیشان=http://www.reporter.com.cy/sports/other-sports/article/86702/i-kypriaki-apostoli-sto-rio-kai-imerominies-ton-agnismaton|سەردێڕ=Η κυπριακή αποστολή στο Ρίο και ημερομηνίες των αγωνισμάτων|بڵاوکەرەوە=Reporter.com.cy|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011022146/http://www.reporter.com.cy/sports/other-sports/article/86702/i-kypriaki-apostoli-sto-rio-kai-imerominies-ton-agnismaton|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 47 || {{flagIOCteam|COL|2016 Summer}} || Colômbia || {{sort|Alvear, Yuri|[[Yuri Alvear]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.antena2.com.co/juegos-ol%C3%ADmpicos/noticias/yudoca-yuri-alvear-ser%C3%A1-abanderada-de-colomb|سەردێڕ=La yudoca Yuri Alvear será la abanderada de Colombia|trans-title=Judoka Yuri Alvear will be Colombia's flag bearer|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[RCN Radio|Antena 2]]|زمان=es|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060535/http://www.antena2.com.co/juegos-ol%C3%ADmpicos/noticias/yudoca-yuri-alvear-ser%C3%A1-abanderada-de-colomb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 48 || {{flagIOCteam|COM|2016 Summer}} || Comores || {{sort|Andhumdine, Nazlati Mohamed|[[Nazlati Mohamed Andhumdine]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 49 || {{flagIOCteam|CGO|2016 Summer|name=Congo}} || Congo || {{sort|Elemba, Franck|[[Franck Elemba]]}}<ref name=porte-drapeau/> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|گۆڕەپان و مەیدان]] |- |align=center| 50 || {{flagIOCteam|COD|2016 Summer|name=Democratic Republic of the Congo}} || {{sortname|República Democrática do|Congo|nolink=1}} || {{sort|Keleku, Rosa|[[Rosa Keleku]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Jeux Olympiques 2016: Rosa Keleku désignée porte-étendard de la RDC|trans-title=2016 Olympics: Rosa Keleku will be the flag bearer for DRC|ناونیشان=http://www.radiookapi.net/2016/07/31/actualite/sport/jeux-olympiques-2016-rosa-keleku-designee-porte-etendard-de-la-rdc|بڵاوکەرەوە=[[Radio Okapi]]|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 51 || {{flagIOCteam|COK|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Cook|nolink=1}} || {{sort|Nicholas, Ella|[[Ella Nicholas]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tauranga woman flagbearer at Olympics|ناونیشان=https://www.sunlive.co.nz/news/131047-tauranga-woman-flagbearer-at-olympics.html|وێبگە=sunlive.co.nz|بڵاوکەرەوە=[[Sun Media Ltd]]|ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 52 || {{flagIOCteam|KOR|2016 Summer|name=Republic of Korea}} || {{sortname|República da|Coreia|nolink=1}} || {{sort|Gu Bon-gil|[[Gu Bon-gil]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160719000293|سەردێڕ=Fencer named Korean flag bearer at Rio Olympics|بڵاوکەرەوە=[[The Korea Herald]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 53 || {{flagIOCteam|CIV|2016 Summer|name=Côte d’Ivoire}} || Costa do Marfim || {{sort|Ahoure, Murielle|[[Murielle Ahouré]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Guillaume|دوایین=Ahoutou|ناونیشان=http://linfodrome.com/sport/28065-jeux-olympiques-2016-murielle-ahoure-porte-drapeau-de-la-cote-d-ivoire|سەردێڕ=Jeux Olympiques 2016: Murielle Ahouré porte-drapeau de la Côte d'Ivoire|trans-title=2016 Olympics: Murielle Ahouré will be Ivory Coast's flag bearer|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Linfodrome.ci|زمان=fr}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 54 || {{flagIOCteam|CRC|2016 Summer}} || Costa Rica || {{sort|Brenes, Nery|[[Nery Brenes]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nacion.com/deportes/atletismo/Nery_Brenes-Juegos_Olimpicos_Rio_2016_0_1574442591.html|سەردێڕ=Emocionado y sorprendido Nery Brenes llevará el Pabellón en Río 2016|trans-title=Excited and surprised, Nery Brenes will carry the flag in Rio 2016|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[La Nación (San José)|La Nación]]|شوێن=[[San José, Costa Rica]]|زمان=es|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722181317/http://www.nacion.com/deportes/atletismo/Nery_Brenes-Juegos_Olimpicos_Rio_2016_0_1574442591.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|df=dmy-all|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 55 || {{flagIOCteam|CRO|2016 Summer}} || Croácia || {{sort|Pavić, Josip|[[Josip Pavić]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.croatiaweek.com/croatia-name-flag-bearer-for-2016-rio-olympic-games/|سەردێڕ=Croatia Name Flag-Bearer for 2016 Rio Olympic Games|بڵاوکەرەوە=CroatiaWeek|ڕێکەوت=٢٧ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211202/https://www.croatiaweek.com/croatia-name-flag-bearer-for-2016-rio-olympic-games/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Water polo at the 2016 Summer Olympics|Water polo]] |- |align=center| 56 || {{flagIOCteam|CUB|2016 Summer}} || Cuba || {{sort|López, Mijaín|[[Mijaín López]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mijaín López, abanderado de Cuba en Río de Janeiro 2016|trans-title=Mijaín López, Cuba's flag bearer for Rio de Janeiro 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.nbcdeportes.com/Juegos-Olimpicos-Rio-Janeiro-2016/mijain-lopez-abanderado-de-cuba-en-rio-de-janeiro-2016|بڵاوکەرەوە=[[NBC Deportes]]|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 57 || {{flagIOCteam|DEN|2016 Summer}} || Dinamarca || {{sort|Wozniacki, Caroline|[[Caroline Wozniacki]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Caroline Wozniacki named Denmark flag-bearer for the Rio Olympics|ناونیشان=http://www.stuff.co.nz/sport/tennis/76645300/caroline-wozniacki-named-denmark-flagbearer-for-the-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=[[Stuff.co.nz]]|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 58 || {{flagIOCteam|DJI|2016 Summer}} || Djibuti || {{sort|Mouhyadin, Abdi Waiss|[[Abdi Waiss Mouhyadin]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 59 || {{flagIOCteam|DMA|2016 Summer}} || Dominica || {{sort|Durañona, Yordanys|[[Yordanys Durañona]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 60 || {{flagIOCteam|DOM|2016 Summer}} || {{sortname|República|Dominicana|nolink=1}} || {{sort|Santos, Luguelín|[[Luguelín Santos]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Luguelin Santos será el portador de la bandera en los Juegos de Río 2016|trans-title=Luguelin Santos will be the flag bearer in Rio 2016|زمان=es|ناونیشان=http://www.diariolibre.com/deportes/olimpismo/luguelin-santos-el-abanderado-por-rd-yn3953991|بڵاوکەرەوە=Diario Libre|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 61 || {{flagIOCteam|EGY|2016 Summer}} || Egito || {{sort|El-Ahmar, Ahmed|[[Ahmed El-Ahmar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=197996|سەردێڕ=أبو القاسم: من الشرف رفع علم مصر في افتتاح أوليمبياد ريو|trans-title=Alaaeldin Abouelkassem: I have the honor of carrying the Egyptian flag in the opening ceremony|زمان=ar|ڕێکەوت=٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[FilGoal]]|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160822202104/https://www.filgoal.com/arabic/news.aspx?NewsID=197996|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 62 || {{flagIOCteam|ESA|2016 Summer}} || El Salvador || {{sort|Castro, Lilian|[[Lilian Castro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.laprensagrafica.com/2016/07/31/lilian-castro-es-la-abanderada|سەردێڕ=Lilian Castro es la abanderada|trans-title=Lilian Castro will be the flag bearer|زمان=es|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[La Prensa Gráfica]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170118041217/http://www.laprensagrafica.com/2016/07/31/lilian-castro-es-la-abanderada}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 63 || {{flagIOCteam|UAE|2016 Summer}} || Emirados Árabes Unidos || {{sort|Al-Bedwawi, Nada|[[Nada Al-Bedwawi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Abulleil|یەکەم١=Reem|سەردێڕ=UAE's Nada Al Bedwawi 'shocked' by Olympic flag-bearing honour|ناونیشان=http://sport360.com/article/olympics/186694/uaes-nada-al-bedwawi-shocked-by-olympic-flag-bearing-honour/|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Sport360|ڕێکەوت=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160814024816/http://sport360.com/article/olympics/186694/uaes-nada-al-bedwawi-shocked-by-olympic-flag-bearing-honour/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 64 || {{flagIOCteam|ECU|2016 Summer}} || Equador || {{sort|Garcia, Estefania|[[Estefania García]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.elcomercio.com/deportes/judo-abanderada-ecuador-olimpiadas-rio2016.html|سەردێڕ=Estefanía García será la abanderada de Ecuador en los Juegos de Río 2016|trans-title=Estefanía García will be Ecuador's flag bearer at the 2016 Rio Olympics|زمان=es|بڵاوکەرەوە=[[El Comercio (Ecuador)|El Comercio]]|شوێن=[[Ecuador]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155135/http://www.elcomercio.com/deportes/judo-abanderada-ecuador-olimpiadas-rio2016.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 65 || {{flagIOCteam|ERI|2016 Summer}} || Eritreia || Volunteer<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 66 || {{flagIOCteam|SVK|2016 Summer}} || Eslováquia || {{sort|Barteková, Danka|[[Danka Barteková]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.olympic.sk/aktuality-sov/50-valne-zhromazdenie-sov-schvalilo-zlozenie-slovenskej-vypravy-na-oh-2016-istych-je-52-sportovcov-s-vlajkou-na-otvaracom-ceremoniali-bartekova|سەردێڕ=550. valné zhromaždenie SOV schválilo zloženie slovenskej výpravy na OH 2016, istých je 52 športovcov, s vlajkou na otváracom ceremoniáli Barteková|trans-title=50. The General Assembly approved the composition of the 52 athletes on the Slovak team at the 2016 Olympics, with Barteková carrying the flag in the opening ceremony|زمان=sk|بڵاوکەرەوە=[[Slovak Olympic Committee]]|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 67 || {{flagIOCteam|SLO|2016 Summer}} || Eslovênia || {{sort|Zbogar, Vasilij|[[Vasilij Žbogar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Vasilij Žbogar bo slovenski zastavonoša v Riu|trans-title=Vasilij Žbogar will be Slovenia's flag bearer in Rio 2016|ناونیشان=http://www.delo.si/sport/drugi-sporti/vasilij-zbogar-bo-slovenski-zastavonosa-v-riu.html|زمان=sl|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Delo (newspaper)|Delo]]|ڕێکەوت=١٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 68 || {{flagIOCteam|ESP|2016 Summer}} || Espanha || {{sort|Nadal, Rafael|[[Rafael Nadal]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Nadal to be Spain's flagbearer at Rio Games|ناونیشان=http://www.nbcolympics.com/news/rafael-nadal-named-spains-2016-olympic-flag-bearer|بڵاوکەرەوە=[[NBC Olympics]]|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060445/http://www.nbcolympics.com/news/rafael-nadal-named-spains-2016-olympic-flag-bearer|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 69 || {{flagIOCteam|FSM|2016 Summer|name=Federated States of Micronesia}} || Estados Federados da Micronésia || {{sort|Chieng, Jennifer|[[Jennifer Chieng]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Woman Boxer Is FSM's Biggest Hope For Medal In Rio Olympics|ناونیشان=http://www.pireport.org/articles/2016/07/11/woman-boxer-fsm%E2%80%99s-biggest-hope-medal-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=Pacific Islands Report|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629194548/http://www.pireport.org/articles/2016/07/11/woman-boxer-fsm%E2%80%99s-biggest-hope-medal-rio-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 70 || {{flagIOCteam|USA|2016 Summer|name=United States of America}} || Estados Unidos da América || {{sort|Phelps, Michael|[[Michael Phelps]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Michael Phelps Selected As Team USA's Flag Bearer For Rio 2016 Olympic Games|ناونیشان=http://www.teamusa.org/News/2016/August/03/Michael-Phelps-Selected-As-Team-USAs-Flag-Bearer-For-Rio-2016-Olympic-Games|بڵاوکەرەوە=[[United States Olympic Committee]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 71 || {{flagIOCteam|EST|2016 Summer}} || Estônia || {{sort|Rammo, Karl-Martin|[[Karl-Martin Rammo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Eesti lippu kannab olümpiamängude avatseremoonial Karl-Martin Rammo|trans-title=Karl-Martin Rammo will carry the Estonian flag in the Olympic opening ceremony|زمان=et|ناونیشان=http://sport.delfi.ee/news/rio2016/uudised/eesti-lippu-kannab-olumpiamangude-avatseremoonial-karl-martin-rammo?id=75245241|بڵاوکەرەوە=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 72 || {{flagIOCteam|ETH|2016 Summer}} || Etiópia || [[Robel Kiros Habte]]<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 73 || {{flagIOCteam|MKD|name=Former Yugoslav Republic of Macedonia|2016 Summer}} || Ex-República Iugoslava da Macedônia || {{sort|Bogdanovski, Anastasija|[[Anastasija Bogdanovski]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Анастасија Богдановски, македонски знаменосец во Рио|trans-title=Anastasija Bogdanovski, Macedonian flag bearer for Rio|ناونیشان=http://ekipa.mk/anastasija-bogdanovski-makedonski-znamenosets-vo-rio/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=ekipa.mk|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=mk|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722160709/http://ekipa.mk/anastasija-bogdanovski-makedonski-znamenosets-vo-rio/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 74 || {{flagIOCteam|FIJ|2016 Summer}} || Fiji || {{sort|Kolinisau, Osea|[[Osea Kolinisau]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Malo|یەکەم=Maciu|سەردێڕ=Fiji's flag bearer|ناونیشان=http://fijitimes.com/story.aspx?id=363338|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Fiji Times]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی ئازاری ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180312083902/http://fijitimes.com/story.aspx?id=363338|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Rugby sevens at the 2016 Summer Olympics|Rugby sevens]] |- |align=center| 75 || {{flagIOCteam|PHI|2016 Summer}} || Filipinas || {{sort|Lariba, Ian|[[Ian Lariba]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Table tennis' Ian Lariba to carry PH flag in Rio|ناونیشان=http://www.philstar.com/sports/2016/07/19/1604477/table-tennis-ian-lariba-carry-ph-flag-rio|بڵاوکەرەوە=[[The Philippine Star]]|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 76 || {{flagIOCteam|FIN|2016 Summer}} || Finlândia || {{sort|Petäjä-Sirén, Tuuli|[[Tuuli Petäjä-Sirén]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tuuli Petäjä-Sirén kantaa Suomen lippua Riossa|trans-title=Tuuli Petäjä-Sirén will carry the Finnish flag in Rio|ناونیشان=http://yle.fi/urheilu/3-9068093|زمان=fi|بڵاوکەرەوە=[[Yle]]|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 77 || {{flagIOCteam|FRA|2016 Summer}} || França || {{sort|Riner, Teddy|[[Teddy Riner]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Info L'Equipe : Teddy Riner sera le porte-drapeau français à Rio|trans-title=Team Info: Teddy Riner will be France's flag bearer in Rio|ناونیشان=https://www.lequipe.fr/Judo/Actualites/Info-l-equipe-teddy-riner-sera-le-porte-drapeau-francais-a-rio/709266|زمان=fr|بڵاوکەرەوە=[[L'Equipe]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 78 || {{flagIOCteam|GAB|2016 Summer}} || Gabão || {{sort|Obame, Anthony|[[Anthony Obame]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roger |یەکەم=Obame-Mussavu |سەردێڕ=Anthony Obame : "Je suis ici pour défendre, avec l'aide du Seigneur, l'honneur de mon pays." |trans-title=Anthony Obame: "I am here to defend, with the Lord's help, the honor of my country" |زمان=fr |ناونیشان=http://timesgabon.com/04-08-2016-anthony-obame-je-suis-ici-pour-defendre-avec-laide-du-seigneur-lhonneur-de-mon-pays/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804145144/http://timesgabon.com/04-08-2016-anthony-obame-je-suis-ici-pour-defendre-avec-laide-du-seigneur-lhonneur-de-mon-pays/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Times Gabon |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 79 || {{flagIOCteam|GAM|2016 Summer|name=Gambia}} || Gâmbia || {{sort|Bass, Gina|[[Gina Bass]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gina Bass named as The Gambia's Rio 2016 flagbearer|ناونیشان=http://www.aipsmedia.com/2016/07/29/19215/rio-2016-gambia-gina-bass|بڵاوکەرەوە=International Sports Press Association|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 80 || {{flagIOCteam|GHA|2016 Summer}} || Gana ||[[Flings Owusu-Agyapong]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://ghanasportsonline.com/index.php/other-sports/item/9668-flings-owusu-agyapong-to-be-ghana%25E2%2580%2599s-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony|سەردێڕ=Flings Owusu-Agyapong to be Ghana's flag bearer at Rio 2016 opening ceremony|بڵاوکەرەوە=Ghana Sports Online|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160804144154/http://ghanasportsonline.com/index.php/other-sports/item/9668-flings-owusu-agyapong-to-be-ghana%25E2%2580%2599s-flag-bearer-at-rio-2016-opening-ceremony|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref>||[[Athletics at the 2016 Summer Olympics|Athletics]] |- |align=center| 81 || {{flagIOCteam|GEO|2016 Summer|name=Georgia}} || Geórgia || {{sort|Tchrikishvili, Avtandil|[[Avtandil Tchrikishvili]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=რიო-დე-ჟანეიროში საქართველოს ოლიმპიური დელეგაციის მედროშე ავთანდილ ჭრიკიშვილი იქნება|trans-title=Avtandil Tchrikishvili will be flag bearer at the Rio de Janeiro Olympics|ناونیشان=http://www.interpressnews.ge/ge/sazogadoeba/386484-rio-de-zhaneiroshi-saqarthvelos-olimpiuri-delegaciis-medroshe-avthandil-tcrikishvili-iqneba.html?ar=A|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[Inter Press Service]]|ڕێکەوت=٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|زمان=ka}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 82 || {{flagIOCteam|GBR|2016 Summer}} || Grã-Bretanha || {{sort|Murray, Andy|[[Andy Murray]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.teamgb.com/news/andy-murray-named-as-flagbearer-for-rio-2016-opening-ceremony|سەردێڕ=Andy Murray named as Flagbearer for Rio 2016 Opening Ceremony|بڵاوکەرەوە=[[British Olympic Association]]|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155029/https://www.teamgb.com/news/andy-murray-named-as-flagbearer-for-rio-2016-opening-ceremony|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 83 || {{flagIOCteam|GRN|2016 Summer}} || Granada || {{sort| James, Kirani|[[Kirani James]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 84 || {{flagIOCteam|GUM|2016 Summer}} || Guam || {{sort|Schulte, Benjamin|[[Benjamin Schulte]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sablan|یەکەم=Jerick|سەردێڕ=Schulte will bear Guam flag in Rio Olympics opening ceremony|ناونیشان=http://www.guampdn.com/story/sports/2016/08/03/schulte-bear-guam-flag/88054210/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Pacific Daily News|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 85 || {{flagIOCteam|GUA|2016 Summer}} || Guatemala || {{sort|Gomez, Ana Sofia|[[Ana Sofía Gómez]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=¡Oficial! Ana Sofía Gómez ocupará el lugar de Erick Barrondo|trans-title=Official: Ana Sofía Gómez occupies the place for Erick Barrondo|زمان=es|ناونیشان=http://www.publinews.gt/deportes/ana-sofia-gomez-portara-la-bandera-de-guatemala-en-la-inauguracion-de-los-juegos-olimpicos-de-rio/TetpgD---nq5oKo9jh1dCU/|بڵاوکەرەوە=Publisport.gt|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161108031441/http://www.publinews.gt/deportes/ana-sofia-gomez-portara-la-bandera-de-guatemala-en-la-inauguracion-de-los-juegos-olimpicos-de-rio/TetpgD---nq5oKo9jh1dCU/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 86 || {{flagIOCteam|GUY|2016 Summer}} || Guiana || {{sort| Gaskin, Hannibal|[[Hannibal Gaskin]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 87 || {{flagIOCteam|GUI|2016 Summer}} || Guiné || {{sort|Bangoura, Mamadama|[[Mamadama Bangoura]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=30è édition JO Rio 2016: la Guinée avec 5 athlètes pour 3 disciplines ralliera les lieux de la compétition en retard|trans-title=30th edition of the Olympics – Rio 2016: 5 Guinean athletes competing in 3 sports will rally the tournament|ناونیشان=https://mediaguinee.org/2016/08/03/30e-edition-jo-rio-2016-guinee-5-athletes-3-disciplines-ralliera-lieux-de-competition-retard/|بڵاوکەرەوە=Mediaguinee.org|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804145745/https://mediaguinee.org/2016/08/03/30e-edition-jo-rio-2016-guinee-5-athletes-3-disciplines-ralliera-lieux-de-competition-retard/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 88 || {{flagIOCteam|GEQ|2016 Summer}} || Guiné Equatorial || {{sort|Okori, Reina-Flor|[[Reïna-Flor Okori]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Porte-drapeau de la Guinée équatoriale!|trans-title=Flag bearer for Equatorial Guinea!|ناونیشان=http://www.estrepublicain.fr/sport/2016/08/02/porte-drapeau-de-la-guinee-equatoriale|بڵاوکەرەوە=[[L'Est Républicain]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 89 || {{flagIOCteam|GBS|2016 Summer}} || Guiné-Bissau || {{sort|Midana, Augusto|[[Augusto Midana]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 90 || {{flagIOCteam|HAI|2016 Summer}} || Haiti || {{sort|Castelly, Asnage|[[Asnage Castelly]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=STCC wrestling coach to carry Haitian flag at Olympics|ناونیشان=http://wwlp.com/2016/07/29/stcc-wrestling-coach-to-carry-haitian-flag-at-olympics/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[WWLP]]|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170211131226/http://wwlp.com/2016/07/29/stcc-wrestling-coach-to-carry-haitian-flag-at-olympics/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 91 || {{flagIOCteam|HON|2016 Summer}} || Honduras || {{sort|Palacios, Rolando|[[Rolando Palacios]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rolando Palacios será el abanderado por Honduras en los Juegos Olímpicos de Río|ناونیشان=http://www.diez.hn/inicio/981940-228/rolando-palacios-ser%C3%A1-el-abanderado-por-honduras-en-los-juegos-ol%C3%ADmpicos-de|trans-title=Rolando Palacios will be the flag bearer of Honduras at the 2016 Olympics|زمان=es|بڵاوکەرەوە=Diario Diez|ڕێکەوت=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 92 || {{flagIOCteam|HKG|2016 Summer|name=Hong Kong, China}} || Hong Kong, China || {{sort|Au, Stephanie|[[Stephanie Au]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Stephanie Au to carry HK flag in Rio |ناونیشان=http://news.rthk.hk/rthk/en/component/k2/1272075-20160712.htm|بڵاوکەرەوە=[[RTHK|Radio Television Hong Kong]]|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 93 || {{flagIOCteam|HUN|2016 Summer}} || Hungria || {{sort|Szilagyi, Aron|[[Áron Szilágyi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://ujszo.com/online/sport/2016/07/07/szilagyi-aron-viszi-a-magyar-zaszlot-rioban|سەردێڕ=Szilágyi Áron viszi a magyar zászlót Rióban|trans-title=Áron Szilágyi will carry the Hungarian flag in Rio|زمان=hu|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Új Szó]]|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171012054151/https://ujszo.com/online/sport/2016/07/07/szilagyi-aron-viszi-a-magyar-zaszlot-rioban|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 94 || {{flagIOCteam|YEM|2016 Summer}} || Iêmen || {{sort| Mater, Zeyad|[[Zeyad Mater]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 95 || {{flagIOCteam|IND|2016 Summer}} || Índia || {{sort|Bindra, Abhinav|[[Abhinav Bindra]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Abhinav Bindra chosen as India's flagbearer at Rio 2016 Olympics|ناونیشان=http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/abhinav-bindra-chosen-as-indias-flagbearer-at-rio-2016-olympics-2845696/|بڵاوکەرەوە=[[The Indian Express]]|ڕێکەوت=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 96 || {{flagIOCteam|INA|2016 Summer}} || Indonésia || {{sort|Londa, Maria Natalia|[[Maria Natalia Londa]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Maria Londa Jadi Pembawa Bendera Indonesia di Pembukaan Olimpiade|trans-title=Maria Londa will be the flag bearer of Indonesia at the Olympic opening ceremonies in Rio de Janeiro|زمان=id|ناونیشان=http://www.bola.com/ragam/read/2556389/maria-londa-jadi-pembawa-bendera-indonesia-di-pembukaan-olimpiade|بڵاوکەرەوە=Bola.com|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 97 || {{flagIOCteam|IRI|2016 Summer|name=Islamic Republic of Iran}} || {{sortname|República Islâmica do|Irã|nolink=1}} || {{sort|Nemati, Zahra|[[Zahra Nemati]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Zahra Nemati Named Iran Flagbearer at Olympics|ناونیشان=http://www.tasnimnews.com/en/news/2016/01/23/978587/zahra-nemati-named-iran-flagbearer-at-olympics|بڵاوکەرەوە=[[Tasnim News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦}}</ref> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 98 || {{flagIOCteam|IRQ|2016 Summer}} || Iraque || {{sort|Abdul-Ridha, Waheed|[[Waheed Abdul-Ridha]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Boxer Waheed Abdulridha set to lead 26 Iraqi Olympians|ناونیشان=http://stepfeed.com/more-categories/olympics/boxer-waheed-abdulridha-leads-26-strong-iraqi-olympic-delegation/#.V5er7JOAOko|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=StepFeed|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160819184932/http://stepfeed.com/more-categories/olympics/boxer-waheed-abdulridha-leads-26-strong-iraqi-olympic-delegation/#.V5er7JOAOko|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 99 || {{flagIOCteam|IRL|2016 Summer}} || Irlanda || {{sort|Barnes, Paddy|[[Paddy Barnes]]}}<ref name="flag">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rio 2016 Olympics: Paddy Barnes will be Ireland's flag bearer at Games|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/36151083?intlink_from_url=https://www.bbc.co.uk/sport/live/35720637&link_location=live-reporting-story|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 100 || {{flagIOCteam|ISL|2016 Summer}} || Islândia || {{sort|Jónsson, Þormóður|[[Þormóður Jónsson]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hafstad|یەکەم=Vala|سەردێڕ=Icelandic Flag Bearer Chosen for Olympics|ناونیشان=http://icelandreview.com/news/2016/08/04/icelandic-flag-bearer-chosen-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Iceland Review|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155103/http://icelandreview.com/news/2016/08/04/icelandic-flag-bearer-chosen-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 101 || {{flagIOCteam|ISR|2016 Summer}} || Israel || {{sort|Rivkin, Neta|[[Neta Rivkin]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4827398,00.html|سەردێڕ=ריבקין תישא את הדגל בטקס הפתיחה בריו|trans-title=Rivkin will carry the flag at the opening ceremony in Rio|ڕێکەوت=١٢ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Ynet]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 102 || {{flagIOCteam|ITA|2016 Summer}} || Itália || {{sort|Pellegrini, Federica|[[Federica Pellegrini]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Pellegrini selected as Italy's flag-bearer for Rio Games|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2016/04/27/pellegrini-selected-as-italys-flagbearer-for-rio-games/83583910/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦|ئیش=[[USA Today]]|agency=[[Associated Press]]|ڕێکەوت=٢٧ی نیسانی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 103 || {{flagIOCteam|JAM|2016 Summer}} || Jamaica || {{sort|Fraser-Pryce, Shelly-Ann|[[Shelly-Ann Fraser-Pryce]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fraser-Pryce To Carry Jamaica's Flag In Rio|ناونیشان=http://jamaica-gleaner.com/article/news/20160730/fraser-pryce-carry-jamaicas-flag-rio|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Gleaner Company|The Gleaner]]|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 104 || {{flagIOCteam|JPN|2016 Summer}} || Japão || {{sort|Ushiro, Keisuke|[[Keisuke Ushiro]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wrestler Yoshida named Japan Olympic team captain|ناونیشان=http://www.japantimes.co.jp/sports/2016/07/01/olympics/wrestler-yoshida-named-japan-olympic-team-captain/|بڵاوکەرەوە=[[The Japan Times]]|ڕێکەوت=١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211258/https://www.japantimes.co.jp/sports/2016/07/01/olympics/wrestler-yoshida-named-japan-olympic-team-captain/#.V3iqvpN94ch|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 105 || {{flagIOCteam|JOR|2016 Summer}} || Jordânia || {{sort| Ishaish, Hussein|[[Hussein Ishaish]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 106 || {{flagIOCteam|KIR|2016 Summer}} || Kiribati || {{sort| Katoatau, David|[[David Katoatau]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 107 || {{flagIOCteam|KOS|2016 Summer}} || Kosovo || {{sort|Kelmendi, Majlinda|[[Majlinda Kelmendi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Kosovo Gets Full Membership In International Olympic Committee|ناونیشان=http://www.rferl.org/content/kosovo-olympics-ioc-2016-serbia-reaction/26734076.html|بڵاوکەرەوە=[[Radio Free Europe]]|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 108 || {{flagIOCteam|LAO|2016 Summer|name=Lao People's Democratic Republic}} || {{sortname|República Popular Democrática do|Laos|nolink=1}} || {{sort| Anousone, Xaysa|[[Xaysa Anousone]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 109 || {{flagIOCteam|LES|2016 Summer}} || Lesoto || {{sort| Lehata, Mosito|[[Mosito Lehata]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 110 || {{flagIOCteam|LAT|2016 Summer}} || Letônia || {{sort|Strombergs, Maris|[[Māris Štrombergs]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Latvijas karognesējs Rio olimpiskajās spēlēs būs Māris Štrombergs|trans-title=Māris Štrombergs will be Latvia's flag bearer at the Rio Olympics|زمان=lv|ناونیشان=http://www.delfi.lv/sports/news/vasaras-olimpiskas-speles/zinas/latvijas-karognesejs-rio-olimpiskajas-speles-bus-maris-strombergs.d?id=47699279|بڵاوکەرەوە=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 111 || {{flagIOCteam|LIB|2016 Summer}} || Líbano || {{sort|Elias, Nacif|[[Nacif Elias]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ| سەردێڕ=Nacif Elias será o porta-bandeira do Líbano na abertura do Rio 2016|trans-title=Nacif Elias will be the Lebanon's flag bearer at the opening in Rio 2016|زمان=pt|ناونیشان=http://globoesporte.globo.com/es/olimpiadas/noticia/2016/07/nacif-elias-sera-o-porta-bandeira-do-libano-na-abertura-do-rio-2016.html|بڵاوکەرەوە=[[Grupo Globo|Globo Esporte]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 112 || {{flagIOCteam|LBR|2016 Summer}} || Libéria || {{sort| Matadi, Emmanuel|[[Emmanuel Matadi]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 113 || {{flagIOCteam|LBA|2016 Summer}} || Líbia || {{sort|Hrezi, Mohamed Fuad|[[Mohamed Fuad Hrezi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=ليبيا تشارك العالم الجمعة في افتتاح أولمبياد ريو بالبرازيل|trans-title=Libya is ready to face the world at the Olympic opening ceremony in Rio de Janeiro, Brazil|زمان=ar|ناونیشان=http://www.libyaschannel.com/2016/08/04/%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A3%D9%88/|بڵاوکەرەوە=Libya's Channel|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 114 || {{flagIOCteam|LIE|2016 Summer}} || Liechtenstein || {{sort|Hassler, Julia|[[Julia Hassler]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Julia Hassler ist Fahnenträgerin|trans-title=Julia Hassler is the flag bearer|زمان=de|ناونیشان=http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?p1=fl&id=111950&src=vb|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Liechtensteiner Volksblatt]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155601/http://www.volksblatt.li/nachricht.aspx?p1=fl&id=111950&src=vb|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 115 || {{flagIOCteam|LTU|2016 Summer}} || Lituânia || {{sort|Scheidt, Gintare|[[Gintarė Scheidt]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olimpinių žaidynių atidaryme Lietuvos vėliavą nešianti Scheidt: turiu savo privalumų|trans-title=Scheidt's flag bearer role in the Olympic opening ceremony: has its advantages|زمان=lt|ناونیشان=http://www.alfa.lt/straipsnis/50053071/olimpiniu-zaidyniu-atidaryme-lietuvos-veliava-nesianti-scheidt-turiu-savo-privalumu|بڵاوکەرەوە=[[Alfa.lt]]|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 116 || {{flagIOCteam|LUX|2016 Summer}} || Luxemburgo || {{sort|Muller, Gilles|[[Gilles Müller]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Gilles Muller porte-drapeau du Luxembourg|trans-title=Gilles Müller will be Luxembourg's flag bearer|زمان=fr|ناونیشان=http://www.wort.lu/fr/sport/ceremonie-d-ouverture-des-jo-gilles-muller-porte-drapeau-du-luxembourg-57a3981dac730ff4e7f64892|بڵاوکەرەوە=[[Luxemburger Wort]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی شوباتی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190213213125/https://www.wort.lu/fr/sport/ceremonie-d-ouverture-des-jo-gilles-muller-porte-drapeau-du-luxembourg-57a3981dac730ff4e7f64892|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Tennis at the 2016 Summer Olympics|Tennis]] |- |align=center| 117 || {{flagIOCteam|MAD|2016 Summer}} || Madagascar || {{sort|Saholinirina, Elianel|[[Eliane Saholinirina]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 118 || {{flagIOCteam|MAS|2016 Summer}} || Malásia || {{sort|Lee, Chong Wei|[[Lee Chong Wei]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.nst.com.my/news/2016/06/149352/chong-wei-named-flag-bearer-msian-contingent-rio-olympics|سەردێڕ=Chong Wei named flag bearer for Malaysian Contingent in Rio Olympics|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[New Straits Times]]}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 119 || {{flagIOCteam|MAW|2016 Summer}} || Maláui || {{sort| Chitsala, Kefasi|[[Kefasi Chitsala]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 120 || {{flagIOCteam|MDV|2016 Summer}} || Maldivas || {{sort|Shajan, Aminath|[[Aminath Shajan]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Swimmer Shajan to carry Maldives flag at Rio opening ceremony|ناونیشان=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1dp0XHxrPJEA==|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Olympic Council of Asia]]|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729133143/http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea1dp0XHxrPJEA==|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 121 || {{flagIOCteam|MLI|2016 Summer}} || Mali || {{sort| Dante, Djenebou|[[Djenebou Dante]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 122 || {{flagIOCteam|MLT|2016 Summer}} || Malta || {{sort|Chetcuti, Andrew|[[Andrew Chetcuti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olympics: Luke Bezzina set to replace Kevin Moore after doping case|ناونیشان=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20160721/sport/olympics-luke-bezzina-replaces-kevin-moore-after-doping-case.619562|بڵاوکەرەوە=[[Times of Malta]]|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || |- |align=center| 123 || {{flagIOCteam|MHL|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Marshall|nolink=1}} || {{sort| Sasser, Mathlynn|[[Mathlynn Sasser]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 124 || {{flagIOCteam|MAR|2016 Summer}} || Marrocos || {{sort|Ouaddar, Abdelkebir|[[Abdelkebir Ouaddar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Abdelkébir Ouaddar désigné porte-drapeau du Maroc aux JO de Rio de Janeiro|trans-title=Abdelkebir Ouaddar will be the flag bearer for Morocco at the Rio Olympics|زمان=fr|ناونیشان=http://lematin.ma/journal/2016/abdelkebir-ouaddar-designe-porte-drapeau-du-maroc-aux-jo-de-rio-de-janeiro/250241.html|بڵاوکەرەوە=[[Le Matin (Morocco)|Le Matin]]|شوێن=[[Morocco]]|ڕێکەوت=٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 125 || {{flagIOCteam|MRI|2016 Summer}} || Maurício || {{sort|Foo Kune, Kate|[[Kate Foo Kune]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Porte-drapeau de la délégation Mauricienne : Kate Foo Kune, l'histoire retiendra|trans-title=Kate Foo Kune made history, will be the flag bearer for the Mauritian delegation|زمان=fr|ناونیشان=http://www.lemauricien.com/article/porte-drapeau-la-delegation-mauricienne-kate-foo-kune-l-histoire-retiendra|بڵاوکەرەوە=[[Le Mauricien]]|ڕێکەوت=٢٣ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181127085851/http://www.lemauricien.com/article/porte-drapeau-la-delegation-mauricienne-kate-foo-kune-l-histoire-retiendra/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 126 || {{flagIOCteam|MTN|2016 Summer}} || Mauritânia || {{sort|El Moctar, Jidou|[[Jidou El Moctar]]}}<ref name=porte-drapeau/> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 127 || {{flagIOCteam|MEX|2016 Summer}} || México || {{sort|Campuzano, Daniela|[[Daniela Campuzano]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Cyclist Daniela Campuzano to carry Mexico's flag at Rio Olympics |ناونیشان=http://latino.foxnews.com/latino/sports/2016/05/31/cyclist-daniela-campuzano-to-carry-mexico-flag-at-rio-olympics/ |بڵاوکەرەوە=[[Fox News Latino]] |ڕێکەوت=٣١ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160602093120/http://latino.foxnews.com/latino/sports/2016/05/31/cyclist-daniela-campuzano-to-carry-mexico-flag-at-rio-olympics/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> ||[[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 128 || {{flagIOCteam|MOZ|2016 Summer}} || Moçambique || {{sort|Lobo, Joaquim|[[Joaquim Lobo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Canoísta Joaquim Lobo será o porta-estandarte do país nos Jogos Olímpicos|trans-title=Canoeist Joaquim Lobo will be the flag bearer at the Olympics|زمان=pt|ناونیشان=http://www.abola.pt/africa/ver.aspx?id=624500|بڵاوکەرەوە=[[A Bola]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804150717/http://www.abola.pt/africa/ver.aspx?id=624500|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 129 || {{flagIOCteam|MDA|2016 Summer|name=Republic of Moldova}} || {{sortname|República da|Moldova|nolink=1}} || {{sort|Ceban, Nicolae|[[Nicolae Ceban]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Wrestler Nicolae Ceban was named as flag bearer of Moldovan delegation at the Olympics|ناونیشان=http://en.publika.md/fighter-nicolae-ceban-was-named-as-standard-bearer-of-moldovan-delegation-at-olympic-games_2625403.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Publika TV]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190424093735/https://en.publika.md/fighter-nicolae-ceban-was-named-as-standard-bearer-of-moldovan-delegation-at-olympic-games_2625403.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 130 || {{flagIOCteam|MON|2016 Summer}} || Mônaco || {{sort|Etès, Brice|[[Brice Etès]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 131 || {{flagIOCteam|MGL|2016 Summer}} || Mongólia || {{sort|Temuulen, Battulga|[[Temuulen Battulga]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tungalag|یەکەم=Baatar|سەردێڕ=President Ts.Elbegdorj attends the send-off for the Mongolian Olympic team|ناونیشان=http://theubpost.mn/2016/07/21/president-ts-elbegdorj-attends-the-send-off-for-the-mongolian-olympic-team/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160722162933/http://theubpost.mn/2016/07/21/president-ts-elbegdorj-attends-the-send-off-for-the-mongolian-olympic-team/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=UB Post}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 132 || {{flagIOCteam|MNE|2016 Summer}} || Montenegro || {{sort|Popović, Bojana|[[Bojana Popović]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bojana Popović nosi zastavu na otvaranju Olimpijskih igara|trans-title=Bojana Popović will be the flag bearer at the Olympic opening ceremony|ناونیشان=http://www.vijesti.me/sport/bojana-popovic-nosi-zastavu-na-otvaranju-olimpijskih-igara-897609|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Vijesti]]|زمان=cnr|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160726045812/http://www.vijesti.me/sport/bojana-popovic-nosi-zastavu-na-otvaranju-olimpijskih-igara-897609|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 133 || {{flagIOCteam|MYA|2016 Summer}} || Myanmar || {{sort| Yan, Naing Soe|[[Yan Naing Soe]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 134 || {{flagIOCteam|NAM|2016 Summer}} || Namíbia || {{sort|Junias, Jonas|[[Jonas Junias]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Junias officially named Namibia's Olympic flag bearer|ناونیشان=http://www.namibian.com.na/Junias-officially-named-Namibias-Olympic-flag-bearer/43803/read|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Namibian]]}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 135 || {{flagIOCteam|NRU|2016 Summer}} || Nauru || {{sort| Brechtefeld, Elson|[[Elson Brechtefeld]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 136 || {{flagIOCteam|NEP|2016 Summer}} || Nepal || {{sort|Khatri, Phupu Lhamu|[[Phupu Lhamu Khatri]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Judoka Khatri to carry Nepal's flag in Rio Olympics|ناونیشان=https://thehimalayantimes.com/sports/judoka-phupu-lhamu-khatri-judoka-khatri-carry-nepals-flag-rio-olympics-rio-de-janeiro/|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The Himalayan Times]]}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 137 || {{flagIOCteam|NCA|2016 Summer}} || Nicarágua || {{sort|Lacayo, Rafael|[[Rafael Lacayo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Rafael Lacayo y Gabriel Cuadra Holmann abanderados para Rio 2016|trans-title=Rafael Lacayo and Gabriel Cuadro Holmann are the flag bearers for Rio 2016|ناونیشان=http://www.hoy.com.ni/2016/07/29/rafael-lacayo-y-gabriel-cuadra-holmann-abanderados-para-rio-2016/|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Hoy]]|زمان=es|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160813044105/http://www.hoy.com.ni/2016/07/29/rafael-lacayo-y-gabriel-cuadra-holmann-abanderados-para-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 138 || {{flagIOCteam|NIG|2016 Summer}} || Níger || {{sort|Issoufou, Abdoul Razak|[[Abdoul Razak Issoufou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Participation du Niger aux Jeux Olympiques 2016 : Les athlètes nigériens au rendez-vous de Rio de Janeiro|trans-title=Niger's participation to the 2016 Olympics: Nigerian athletes are leaving for Rio de Janeiro|زمان=fr|ناونیشان=http://www.lesahel.org/index.php/sport/item/12108-participation-du-niger-aux-jeux-olympiques-2016--les-athl%C3%A8tes-nig%C3%A9riens-au-rendez-vous-de-rio-de-janeiro|بڵاوکەرەوە=Le Sahel|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160803124855/http://www.lesahel.org/index.php/sport/item/12108-participation-du-niger-aux-jeux-olympiques-2016--les-athl%C3%A8tes-nig%C3%A9riens-au-rendez-vous-de-rio-de-janeiro|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 139 || {{flagIOCteam|NGR|2016 Summer}} || Nigéria || {{sort|Oshonaike, Olufunke|[[Olufunke Oshonaike]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Elegant Funke Oshonaike is Team Nigeria's flag bearer|ناونیشان=http://www.nigerianoc.org/elegant-funke-oshonaike-is-team-nigerias-flag-bearer/|بڵاوکەرەوە=Nigeria Olympic Committee|ڕێکەوت=١ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20181129235648/http://www.nigerianoc.org/elegant-funke-oshonaike-is-team-nigerias-flag-bearer/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Table tennis at the 2016 Summer Olympics|Table tennis]] |- |align=center| 140 || {{flagIOCteam|NOR|2016 Summer}} || Noruega || {{sort|Bryhn, Ole Kristian|[[Ole Kristian Bryhn]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bryhn blir flaggberar |trans-title=Bryhn is the flag bearer |زمان=no |ناونیشان=http://www.firdatidend.no/feeds/bryhn-blir-flaggberar/ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20160804150854/http://www.firdatidend.no/feeds/bryhn-blir-flaggberar/ |ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦ |بڵاوکەرەوە=[[Firda Tidend]] |ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 141 || {{flagIOCteam|NZL|2016 Summer}} || Nova Zelândia ||{{sort|Burling, Peter|[[Peter Burling (sailor)|Peter Burling]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ= Burling and Tuke named NZ co-captains for Rio |ناونیشان= http://www.radionz.co.nz/news/sport/310210/burling-and-tuke-named-nz-co-captains-for-rio |بڵاوکەرەوە= [[Radio New Zealand]] |ڕێکەوت= ٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref>|| [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 142 || {{flagIOCteam|OMA|2016 Summer}} || Omã || {{sort|Al-Khatri, Hamed Said|[[Hamed Said Al-Khatri]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Al Khatri to carry Oman flag at Rio |ناونیشان=http://omanobserver.om/al-khatri-to-carry-oman-flag-at-rio/ |بڵاوکەرەوە=[[Oman Daily Observer]] |ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160805135720/http://omanobserver.om/al-khatri-to-carry-oman-flag-at-rio/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 143 || {{flagIOCteam|NED|2016 Summer}} || Países Baixos || {{sort|Dubbeldam, Jeroen|[[Jeroen Dubbeldam]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dubbeldam vlagdrager tijdens openingsceremonie|trans-title=Dubbeldam will be the flag bearer in the opening ceremony|زمان=nl|ناونیشان=http://nos.nl/rio2016/artikel/2123102-dubbeldam-vlagdrager-tijdens-openingsceremonie.html|بڵاوکەرەوە=[[Nederlandse Omroep Stichting]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211313/https://nos.nl/rio2016/artikel/2123102-dubbeldam-vlagdrager-tijdens-openingsceremonie.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 144 || {{flagIOCteam|PLW|2016 Summer}} || Palau || {{sort| Temengil, Florian Skilang|[[Florian Skilang Temengil]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 145 || {{flagIOCteam|PLE|2016 Summer}} || Palestina || {{sort| Al-Sayad, Mayada|[[Mayada Al-Sayad]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 146 || {{flagIOCteam|PAN|2016 Summer}} || Panamá || {{sort|Edward, Alonso|[[Alonso Edward]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Alonso Edward, el abanderado para Rio 2016 |trans-title=Alonso Edward, the flag bearer for Rio 2016 |زمان=es |ناونیشان=http://www.copanama.com/noticias-nacionales/alonso-edward-el-abanderado-para-rio-2016.html |بڵاوکەرەوە=Comité Olímpico de Panamá |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160920030913/http://www.copanama.com/noticias-nacionales/alonso-edward-el-abanderado-para-rio-2016.html |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 147 || {{flagIOCteam|PNG|2016 Summer}} || Papua Nova Guiné || {{sort|Pini, Ryan|[[Ryan Pini]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Taule|یەکەم١=Troy|سەردێڕ=Pini to be PNG flag bearer at Rio Olympics|ناونیشان=http://www.looppng.com/content/pini-be-png-flag-bearer-rio-olympics|بڵاوکەرەوە=Loop.png|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٦ی تەممووزی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180706191028/http://www.looppng.com/content/pini-be-png-flag-bearer-rio-olympics|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 148 || {{flagIOCteam|PAK|2016 Summer}} || Paquistão || {{sort|Bashir, Ghulam Mustafa|[[Ghulam Mustafa Bashir]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 149 || {{flagIOCteam|PAR|2016 Summer}} || Paraguai || {{sort|Granada, Julieta|[[Julieta Granada]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Gray|یەکەم=Will|سەردێڕ=Granada to carry Olympic flag for Paraguay|ناونیشان=http://www.golfchannel.com/news/golf-central-blog/granada-carry-olympic-flag-paraguay/|وێبگە=golfchannel.com|بڵاوکەرەوە=[[NBC Sports]]|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060256/http://www.golfchannel.com/news/golf-central-blog/granada-carry-olympic-flag-paraguay/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Golf at the 2016 Summer Olympics|Golf]] |- |align=center| 150 || {{flagIOCteam|PER|2016 Summer}} || Peru || {{sort|Boza, Francisco|[[Francisco Boza]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Francisco Boza será el abanderado de Perú en Río 2016 |trans-title=Francisco Boza will be Peru's flag bearer in Rio 2016 |زمان=es |ناونیشان=http://elcomercio.pe/deporte-total/polideportivo/francisco-boza-abanderado-peru-rio-2016-noticia-1917299 |بڵاوکەرەوە=[[El Comercio (Peru)|El Comercio]] |شوێن=[[Peru]] |ڕێکەوت=١٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160717153123/http://elcomercio.pe/deporte-total/polideportivo/francisco-boza-abanderado-peru-rio-2016-noticia-1917299 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 151 || {{flagIOCteam|POL|2016 Summer}} || Polônia || {{sort|Bialecki, Karol|[[Karol Bielecki]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Maciej|دوایین=Stolarczyk|سەردێڕ=Karol Bielecki chorążym reprezentacji Polski na igrzyskach w Rio de Janeiro|trans-title=Karol Bielecki leads the Polish national team in Rio de Janeiro|زمان=pl|ناونیشان=http://eurosport.onet.pl/rio-2016/pilka-reczna/karol-bielecki-chorazym-reprezentacji-polski-na-igrzyskach-w-rio-de-janeiro/jq8y0d|ئیش=[[Onet.pl]]|بڵاوکەرەوە=[[EuroSport]]|ڕێکەوت=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Handball at the 2016 Summer Olympics|Handball]] |- |align=center| 152 || {{flagIOCteam|PUR|2016 Summer}} || Porto Rico || {{sort|Espinal, Jaime|[[Jaime Espinal]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Comité Ejecutivo del COPUR selecciona a Jaime Espinal abanderado Olímpico 2016 |trans-title=COPUR's executive committee selected Jaime Espinal to be the flag bearer at the 2016 Olympics |زمان=es |ناونیشان=http://www.copur.pr/comite-ejecutivo-del-copur-selecciona-a-jaime-espinal-abanderado-olimpico-2016/ |بڵاوکەرەوە=[[Puerto Rico Olympic Committee]] |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160614161012/http://www.copur.pr/comite-ejecutivo-del-copur-selecciona-a-jaime-espinal-abanderado-olimpico-2016/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠١٦ |ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 153 || {{flagIOCteam|POR|2016 Summer}} || Portugal || {{sort|Rodrigues, João|[[João Rodrigues (sailor)|João Rodrigues]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://comiteolimpicoportugal.pt/joao-rodrigues-e-o-porta-estandarte-da-missao-rio-2016/|سەردێڕ=João Rodrigues é o Porta-Estandarte da Missão Rio 2016|trans-title=João Rodrigues will be the flag bearer for Rio 2016|زمان=pt|بڵاوکەرەوە=[[Olympic Committee of Portugal]]|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155108/http://comiteolimpicoportugal.pt/joao-rodrigues-e-o-porta-estandarte-da-missao-rio-2016/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 154 || {{flagIOCteam|KEN|2016 Summer}} || Quênia || {{sort|Anwar, Shehzana|[[Shehzana Anwar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Evelyn|دوایین=Watta|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|سەردێڕ=Archer Shehzana to be team Kenya's flag bearer for Rio opening ceremony|ناونیشان=http://sportsnewsarena.com/archer-shehzana-to-be-team-kenya-s-flag-bearer-for-rio-opening-ceremony|بڵاوکەرەوە=Sports News Arena|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804150935/http://sportsnewsarena.com/archer-shehzana-to-be-team-kenya-s-flag-bearer-for-rio-opening-ceremony|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Archery at the 2016 Summer Olympics|Archery]] |- |align=center| 155 || {{flagIOCteam|KGZ|2016 Summer}} || Quirguistão || {{sort|Uulu, Erkin Adylbek|[[Erkin Adylbek Uulu]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Мушкер Эркин Адылбек уулу Олимпиада оюндарынын салтанаттуу ачылышында Кыргызстандын желегин көтөрүп чыгат|trans-title=Boxer Erkin Adylbek Uulu to carry the Kyrgyz flag at the Olympic Opening Ceremony|ناونیشان=http://novosti.kg/kg/mushker-erkin-adylbek-uulu-olimpiada-oyundarynyn-saltanattuu-achylyshynda-kyrgyzstandyn-zhelegin-k-t-r-p-chygat/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Novosti.kg|ڕێکەوت=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=ky|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160809230805/http://novosti.kg/kg/mushker-erkin-adylbek-uulu-olimpiada-oyundarynyn-saltanattuu-achylyshynda-kyrgyzstandyn-zhelegin-k-t-r-p-chygat/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٩ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 156 || {{flagIOCteam|PRK|2016 Summer|name=Democratic People's Republic of Korea}} || República Popular Democrática da Coreia || {{sort| Choe, Jon-wi|[[Choe Jon-wi]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 157 || {{flagIOCteam|ROU|2016 Summer}} || Romênia || {{sort|Ponor, Cătălina|[[Cătălina Ponor]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Olimpice: Gimnasta Cătălina Ponor va fi portdrapelul României la Jocurile Olimpice de la Rio de Janeiro|trans-title=Olympics: Gymnast Cătălina Ponor will be Romania's flag bearer at the Rio Olympics|زمان=ro|ناونیشان=http://www.agerpres.ro/sport/2016/07/06/olimpice-gimnasta-catalina-ponor-va-fi-portdrapelul-romaniei-la-jocurile-olimpice-de-la-rio-de-janeiro-13-11-01|بڵاوکەرەوە=[[AGERPRES]]|ڕێکەوت=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629211321/https://www.agerpres.ro/sport/2016/07/06/olimpice-gimnasta-catalina-ponor-va-fi-portdrapelul-romaniei-la-jocurile-olimpice-de-la-rio-de-janeiro-13-11-01|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 158 || {{flagIOCteam|RWA|2016 Summer}} || Ruanda || {{sort|Niyonshuti, Adrien|[[Adrien Niyonshuti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Jejje|دوایین=Muhinde|سەردێڕ=Niyonshuti: I'm ready to lift Rwanda's flag high in Rio|ناونیشان=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-07-14/201675/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]]|شوێن=[[Rwanda]]|ڕێکەوت=١١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٢ی شوباتی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170212162222/http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-07-14/201675/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 159 || {{flagIOCteam|RUS|2016 Summer|name=Russian Federation}} || {{sortname|Federação da|Rússia|nolink=1}} || {{sort|Tetyukhin, Sergey|[[Sergey Tetyukhin]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://tass.ru/en/sport/891174|سەردێڕ=Volleyball star Tetyukhin named Russia's Olympic flag bearer|بڵاوکەرەوە=[[Russian News Agency TASS]]|ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20161001174317/http://tass.ru/en/sport/891174|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Volleyball at the 2016 Summer Olympics|Volleyball]] |- |align=center| 160 || {{flagIOCteam|SOL|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Salomão|nolink=1}} || {{sort| Wini, Jenly|[[Jenly Tegu Wini]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 161 || {{flagIOCteam|SAM|2016 Summer}} || Samoa || {{sort| Opeloge, Mary|[[Mary Opeloge]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 162 || {{flagIOCteam|ASA|2016 Summer}} || Samoa Americana || {{sort|Jungblut, Tanumafili|[[Tanumafili Jungblut]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Weightlifting at the 2016 Summer Olympics|Weightlifting]] |- |align=center| 163 || {{flagIOCteam|SMR|2016 Summer}} || San Marino || {{sort|Perilli, Arianna|[[Arianna Perilli]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=San Marino: Arianna Perilli è la portabandiera a Rio2016|trans-title=San Marino: Arianna Perilli is the flag bearer for Rio 2016|زمان=it|ناونیشان=http://www.smtvsanmarino.sm/sport/giochi-olimpiadi/2016/07/25/san-marino-arianna-perilli-portabandiera-rio2016|بڵاوکەرەوە=[[San Marino RTV]]|ڕێکەوت=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 164 || {{flagIOCteam|LCA|2016 Summer}} || Santa Lúcia || {{sort|Spencer, Levern|[[Levern Spencer]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 165 || {{flagIOCteam|SKN|2016 Summer}} || São Cristóvão e Névis || {{sort|Adams, Antoine|[[Antoine Adams]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 166 || {{flagIOCteam|STP|2016 Summer}} || São Tomé e Príncipe || {{sort|Triste, Buly|[[Buly Triste]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Canoeing at the 2016 Summer Olympics|Canoeing]] |- |align=center| 167 || {{flagIOCteam|VIN|2016 Summer}} || São Vicente e Granadinas || {{sort|Alexander, Kineke|[[Kineke Alexander]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 168 || {{flagIOCteam|SEY|2016 Summer}} || Seicheles || {{sort|Govinden, Rodney|[[Rodney Govinden]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bonnelame|یەکەم١=Joena|دوایین٢=Uranie|یەکەم٢=Sharon|سەردێڕ=10 athletes prepare to fly the Seychelles' flag at the Rio Olympic Games|ناونیشان=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/5588/+athletes+prepare+to+fly+the+Seychelles+flag+at+the+Rio+Olympic+Games|بڵاوکەرەوە=Seychelles News Agency|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|شوێن=Victoria}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 169 || {{flagIOCteam|SEN|2016 Summer}} || Senegal || {{sort|Sambou, Isabelle|[[Isabelle Sambou]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Isabelle Sambou désignée porte drapeau du Sénégal (CNOSS)|trans-title=Isabelle Sambou was named Senegal's flag bearer (CNOSS)|زمان=fr|ناونیشان=http://aps.sn/actualites/sports/lutte/article/isabelle-sambou-designee-porte-drapeau-du-senegal-cnoss|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|agency=Agence de Presse Sénégalaise|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170214205931/http://aps.sn/actualites/sports/lutte/article/isabelle-sambou-designee-porte-drapeau-du-senegal-cnoss|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی شوباتی ٢٠١٧|df=dmy-all}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 170 || {{flagIOCteam|SLE|2016 Summer}} || Serra Leoa || {{sort|Jalloh, Bunturabie|[[Bunturabie Jalloh]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 171 || {{flagIOCteam|SRB|2016 Summer}} || Sérvia || {{sort|Maksimović, Ivana|[[Ivana Maksimović|Ivana Anđušić Maksimović]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.b92.net/eng/news/society.php?yyyy=2016&mm=07&dd=19&nav_id=98659|سەردێڕ=Ivana Maksimovic-Andjusic is Serbia's flag bearer in Rio|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[B92]]}}</ref> ||[[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 172 || {{flagIOCteam|SIN|2016 Summer}} || Singapura || {{sort|Wong Zi Liang, Derek|[[Derek Wong Zi Liang]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Nadia Jansen|دوایین=Hassan|سەردێڕ=Derek Wong, Yip Pin Xiu named Singapore flag bearers for 2016 Olympics and Paralympics|ناونیشان=http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/derek-wong-yip-pin-xiu/2943366.html|بڵاوکەرەوە=[[Channel News Asia]]|ڕێکەوت=٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060209/http://www.channelnewsasia.com/news/singapore/derek-wong-yip-pin-xiu/2943366.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 173 || {{flagIOCteam|SYR|2016 Summer|name=Syrian Arab Republic}} || {{sortname|República Árabe da|Síria|nolink=1}} || {{sort|Ghazal, Majd Eddin|[[Majd Eddin Ghazal]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 174 || {{flagIOCteam|SOM|2016 Summer}} || Somália || {{sort|Mohamed, Mohamed Daud|[[Mohamed Daud Mohamed]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 175 || {{flagIOCteam|SRI|2016 Summer}} || Sri Lanka || {{sort|Cooray, Anuradha|[[Anuradha Cooray]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Weerawansa|یەکەم=Dinesh|سەردێڕ=Marathon man Cooray leads Sri Lanka at Rio Olympics|ناونیشان=http://www.dailynews.lk/?q=2016/07/19/sports/87916|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]]|شوێن=[[Sri Lanka]]|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 176 || {{flagIOCteam|SWZ|2016 Summer}} || Suazilândia || {{sort|Matsenjwa, Sibusiso|[[Sibusiso Matsenjwa]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 177 || {{flagIOCteam|SUD|2016 Summer}} || Sudão || {{sort|Yousif, Abdalla|[[Abdalla Yousif]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Athletics at the 2016 Summer Olympics|گۆڕەپان و مەیدان]] |- |align=center| 178 || {{flagIOCteam|SSD|2016 Summer}} || Sudão do Sul || {{sort|Marial, Guor|[[Guor Marial]]}}<ref name="IOC list" /> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 179 || {{flagIOCteam|SWE|2016 Summer}} || Suécia || {{sort|Alshammar, Therese|[[Therese Alshammar]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Swimmer Therese Alshammar to carry Swedish flag in Rio|ناونیشان=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2054&artikel=6487805|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=[[Sveriges Radio]]}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 180 || {{flagIOCteam|SUI|2016 Summer}} || Suíça || {{sort|Steingruber, Giulia|[[Giulia Steingruber]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Giulia Steingruber ist Schweizer Fahnenträgerin|trans-title=Giulia Steingruber is the Swiss flag bearer|زمان=de|ناونیشان=http://www.stv-fsg.ch/de/newsmedia/news/detail/article/2016/08/04/steingruber-ist-schweizer-fahnentraegerin/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Swiss Gymnastics Federation|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160804213814/http://www.stv-fsg.ch/de/newsmedia/news/detail/article/2016/08/04/steingruber-ist-schweizer-fahnentraegerin/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || [[Gymnastics at the 2016 Summer Olympics|Gymnastics]] |- |align=center| 181 || {{flagIOCteam|SUR|2016 Summer}} || Suriname || {{sort|Opti, Soren|[[Soren Opti]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Bruce|یەکەم١=Guillano|سەردێڕ=Opti vlaggendrager Suriname in Rio|ناونیشان=http://www.dwtonline.com/laatste-nieuws/2016/08/02/opti-vlaggendrager-suriname-in-rio/|trans-title=Opti is Suriname flag bearer in Rio|زمان=nl|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=dwtonline.com|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 182 || {{flagIOCteam|TJK|2016 Summer}} || Tadjiquistão || {{sort|Nazarov, Dilshod|[[Dilshod Nazarov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Дилшод Назаров – парчамбардори Тоҷикистон дар маросими ифтитоҳи Олимпиадаи Рио-2016|trans-title=Dilshod Nazarov – the flag bearer at the Olympic opening ceremony in Rio|زمان=tg|ناونیشان=http://olympic.tj/news/2965-dilshod-nazarov-parchambardori-to1207ikiston-dar-marosimi-iftito1203i-olimpiadai-rio-2016.html|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=National Olympic Committee of Tajikistan|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722164508/http://olympic.tj/news/2965-dilshod-nazarov-parchambardori-to1207ikiston-dar-marosimi-iftito1203i-olimpiadai-rio-2016.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 183 || {{flagIOCteam|THA|2016 Summer}} || Tailândia || {{sort|Intanon, Ratchanok|[[Ratchanok Intanon]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kittayarak|یەکەم=Kittipong|سەردێڕ=Ratchanok to carry both Thai flag and hopes|ناونیشان=http://www.bangkokpost.com/news/sports/1031893/ratchanok-to-carry-both-thai-flag-and-hopes|بڵاوکەرەوە=[[Bangkok Post]]|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Badminton at the 2016 Summer Olympics|Badminton]] |- |align=center| 184 || {{flagIOCteam|TPE|2016 Summer}} || {{sortname|Taipé|Chinesa|nolink=1}} || {{sort|Wong, Isheau|[[Isheau Wong]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=奧運／開幕式中華代表團掌旗官出爐 由馬術選手汪亦岫擔任|trans-title=Isheau Wong will serve as the flag bearer for the Chinese Taipei delegation in the Olympic opening ceremony|زمان=zh|ناونیشان=http://www.setn.com/News.aspx?NewsID=170165|بڵاوکەرەوە=[[SET Taiwan]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Equestrian at the 2016 Summer Olympics|Equestrian]] |- |align=center| 185 || {{flagIOCteam|TAN|2016 Summer|name=United Republic of Tanzania}} || {{sortname|República Unida da|Tanzânia|nolink=1}} || {{sort|Mlugu, Andrew Thomas|[[Andrew Thomas Mlugu]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Tanzania: Judoka Flags Team Tanzania At Olympic Fete|ناونیشان=http://allafrica.com/stories/201608050215.html|ئیش=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]]|شوێن=[[Tanzania]]|بڵاوکەرەوە=[[AllAfrica.com]]|ڕێکەوت=٥ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 186 || {{flagIOCteam|CZE|2016 Summer}} || {{sortname|República|Tcheca|nolink=1}} ||{{sort|Krpálek, Lukáš|[[Lukáš Krpálek]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Vlajku české výpravy ponese judista. Olympionici vybrali Krpálka|trans-title=Flag bearer will be a judoka. Olympians chose Krpálek|زمان=cs|ناونیشان=http://oh.idnes.cz/vlajkonos-oh-rio-krpalek-zahajeni-dls-/rio-2016.aspx?c=A160803_153351_olympiada-rio-2016_bem|بڵاوکەرەوە=[[MAFRA]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || جودۆ |- |align=center| 187 || {{flagIOCteam|TLS|2016 Summer|name=Democratic Republic of Timor-Leste}} || {{sortname|República Democrática de|Timor-Leste|nolink=1}} || {{sort|Cabral, Francelina|[[Francelina Cabral]]}}<ref name="IOC list" /> || [[Cycling at the 2016 Summer Olympics|Cycling]] |- |align=center| 188 || {{flagIOCteam|TOG|2016 Summer}} || Togo || {{sort|Kpossi, Adzo|[[Adzo Kpossi]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Remise de drapeau aux athlètes togolais pour les J.O de Rio 2016|trans-title=Flag bearer named, as Togolese athletes are heading to Rio 2016|ناونیشان=http://news.icilome.com/?idnews=825917&f=|بڵاوکەرەوە=iciLome.com|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=fr|ڕێکەوت=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی ئازاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170328060345/http://news.icilome.com/?idnews=825917&f=|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 189 || {{flagIOCteam|TGA|2016 Summer}} || Tonga || {{sort|Taufatofua, Pita|[[Pita Taufatofua]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Seven Tongan athletes bound for Rio Olympics|ناونیشان=http://matangitonga.to/2016/07/21/seven-tongan-athletes-bound-rio-olympics|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|ئیش=Matangi Tonga Online|ڕێکەوت=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || تایکواندۆ |- |align=center| 190 || {{flagIOCteam|TTO|2016 Summer}} || Trinidad e Tobago || {{sort|Walcott, Keshorn|[[Keshorn Walcott]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.trinidadexpress.com/20160804/sports/walcott-to-carry-tts-flag-at-olympic-opening-ceremony|سەردێڕ=Walcott to carry T&T's flag at Olympic opening ceremony|بڵاوکەرەوە=[[Trinidad Express Newspapers]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 191 || {{flagIOCteam|TUN|2016 Summer}} || Tunísia || {{sort|Mellouli, Oussama|[[Oussama Mellouli]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.nessma.tv/fr/article/rio-2016-60-athletes-tunisiens-dans-17-disciplines-2518|سەردێڕ=Rio 2016 : 60 athlètes tunisiens dans 17 disciplines|trans-title=Rio 2016: 60 Tunisian athletes in 17 disciplines|زمان=fr|بڵاوکەرەوە=[[Nessma TV]]|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 192 || {{flagIOCteam|TKM|2016 Summer}} || Turcomenistão || {{sort|Atayev, Merdan|[[Merdan Atayev]]}}<ref name="IOC list" /> || مەلەوانی |- |align=center| 193 || {{flagIOCteam|TUR|2016 Summer}} || Turquia || {{sort|Kayaalp, Rıza|[[Rıza Kayaalp]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://aa.com.tr/tr/dunyadan-spor/olimpiyatlarda-turk-bayragini-kayaalp-tasiyacak/621843|سەردێڕ=Olimpiyatlarda Türk bayrağını Kayaalp taşıyacak|trans-title=Kayaalp will carry the Turkish flag at the Olympics|زمان=tr|بڵاوکەرەوە=[[Anadolu Agency]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Wrestling at the 2016 Summer Olympics|Wrestling]] |- |align=center| 194 || {{flagIOCteam|TUV|2016 Summer}} || Tuvalu || {{sort|Timuani, Etimoni|[[Etimoni Timuani]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Stewart |یەکەم=Megan |سەردێڕ=Table for one? Meet the 10 smallest delegations at Rio 2016 |ناونیشان=https://www.rio2016.com/en/news/smallest-team-delegation-country-rio-2016-olympic-games |بڵاوکەرەوە=Rio 2016 |ڕێکەوت=٢٨ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160729025328/https://www.rio2016.com/en/news/smallest-team-delegation-country-rio-2016-olympic-games |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان= ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢١}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 195 || {{flagIOCteam|UKR|2016 Summer}} || Ucrânia || {{sort|Milchev, Mykola|[[Mykola Milchev]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Mykola Milchev to carry Ukrainian flag at Olympics opening ceremony in Brazil|ناونیشان=http://www.ukrinform.net/rubric-sports/2060935-mykola-milchev-to-carry-ukrainian-flag-at-olympics-opening-ceremony.html|بڵاوکەرەوە=[[Ukrinform]]|ڕێکەوت=٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Shooting at the 2016 Summer Olympics|Shooting]] |- |align=center| 196 || {{flagIOCteam|UGA|2016 Summer}} || Uganda || {{sort|Tibatemwa, Joshua|[[Joshua Tibatemwa]]}}<ref name="IOC list" /> || |- |align=center| 197 || {{flagIOCteam|URU|2016 Summer}} || Uruguai || {{sort|Moreira, Dolores|[[Dolores Moreira]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Dolores Moreira es la abanderada|trans-title=Dolores Moreira is the flag bearer|ناونیشان=http://www.ovaciondigital.com.uy/multideportivo/dolores-moreira-abanderada.html|بڵاوکەرەوە=Ovación|ڕێکەوت=١٩ی تەممووزی ٢٠١٦|زمان=es}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 198 || {{flagIOCteam|UZB|2016 Summer}} || Uzbequistão || {{sort|Jalolov, Bakhodir|[[Bakhodir Jalolov]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Bahodir Jalolov Rio Olimpiadasida O'zbekiston bayrog'ini ko'tarib chiqadi |زمان=uz |trans-title=Bakhodir Jalalov will carry the Uzbekistan flag at the Rio Olympic opening ceremony |ناونیشان=http://sports.uz/ul/boxing/news/2016/07/1976761/ |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی تەممووزی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=Sports.uz |ڕێکەوت=١٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160722164723/http://sports.uz/ul/boxing/news/2016/07/1976761/ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٢ی تەممووزی ٢٠١٦}}</ref> || [[Boxing at the 2016 Summer Olympics|Boxing]] |- |align=center| 199 || {{flagIOCteam|VAN|2016 Summer}} || Vanuatu || {{sort|Shing, Yoshua|[[Yoshua Shing]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=VASANOC present gear to Team Vanuatu for Rio 2016|ناونیشان=http://www.loopvanuatu.com/content/vasanoc-present-gear-team-vanuatu-rio-2016|بڵاوکەرەوە=Loop VAN|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوت=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155712/http://www.loopvanuatu.com/content/vasanoc-present-gear-team-vanuatu-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || تێنسی سەر مێز |- |align=center| 200 || {{flagIOCteam|VEN|2016 Summer}} || Venezuela || {{sort|Limardo, Rubén|[[Rubén Limardo]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fencer Ruben Limardo announced as Venezuela's flag-bearer for Olympics|ناونیشان=http://news.xinhuanet.com/english/2016-05/27/c_135391809.htm|بڵاوکەرەوە=[[Xinhua]]|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=١ی حوزەیرانی ٢٠١٦}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 201 || {{flagIOCteam|VIE|2016 Summer}} || Vietnã || [[Vũ Thành An]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fencer Vu Thanh An to carry Vietnam's flag at Rio Games|ناونیشان=http://english.vietnamnet.vn/fms/sports/161099/fencer-vu-thanh-an-to-carry-vietnam-s-flag-at-rio-games.html|بڵاوکەرەوە=Vietnam Net Bridge|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٨|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20180629155601/http://english.vietnamnet.vn/fms/sports/161099/fencer-vu-thanh-an-to-carry-vietnam-s-flag-at-rio-games.html|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Fencing at the 2016 Summer Olympics|Fencing]] |- |align=center| 202 || {{flagIOCteam|ISV|2016 Summer|name=Virgin Islands, US}} || {{sortname|Ilhas|Virgens Americanas|nolink=1}} || {{sort|Thompson, Cy|[[Cy Thompson]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=RWU Sailing alum Cy Thompson competing in his second Olympic Games|ناونیشان=http://www.rwuhawks.com/news/2016/8/4/rwu-sailing-alum-cy-thompson-competing-in-his-second-olympic-games.aspx|بڵاوکەرەوە=[[Roger Williams University]]|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || [[Sailing at the 2016 Summer Olympics|Sailing]] |- |align=center| 203 || {{flagIOCteam|IVB|2016 Summer}} || {{sortname|Ilhas|Virgens Britânicas|nolink=1}} || {{sort|Kelly, Ashley|[[Ashley Kelly (athlete)|Ashley Kelly]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=British Virgin Islands Olympic Committee|سەردێڕ=Kelly selected as flag bearer for Rio 2016|ناونیشان=http://bvinews.com/new/kelly-selected-as-flag-bearer-for-rio-2016/|بڵاوکەرەوە=[[British Virgin Islands news websites#BVI News|BVI News]]|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئابی ٢٠١٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160803122229/http://bvinews.com/new/kelly-selected-as-flag-bearer-for-rio-2016/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٣ی ئابی ٢٠١٦|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|df=dmy-all}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 204 || {{flagIOCteam|ZAM|2016 Summer}} || Zâmbia || {{sort|Punza, Mathews|[[Mathews Punza]]}}<ref name="IOC list" /> || جودۆ |- |align=center| 205 || {{flagIOCteam|ZIM|2016 Summer}} || Zimbábue || {{sort|Coventry, Kirsty|[[Kirsty Coventry]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Kirsty|دوایین=Coventry|سەردێڕ=Kirsty Coventry becomes flag bearer once again for Zimbabwe|ناونیشان=https://swimswam.com/kirsty-coventry-becomes-flag-bearer-zimbabwe/|بڵاوکەرەوە=SwimSwam|ڕێکەوت=٢ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || مەلەوانی |- |align=center| 206 || {{flagIOCteam|ROT|2016 Summer}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Team of Refugee Olympic Athletes (ROA) created by the IOC|ناونیشان=http://www.olympic.org/news/team-of-refugee-olympic-athletes-roa-created-by-the-ioc/248766|بڵاوکەرەوە=International Olympic Committee|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئازاری ٢٠١٦}}</ref> || Time Olímpico de Refugiados || {{sort|Lokonyen, Rose|[[Rose Lokonyen]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب| سەردێڕ=Refugee Olympic Team flagbearer announced|ناونیشان=https://www.olympic.org/news/refugee-olympic-team-flagbearer|بڵاوکەرەوە=International Olympic Committee|ڕێکەوت=٤ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٥ی ئابی ٢٠١٦}}</ref> || گۆڕەپان و مەیدان |- |align=center| 207 || {{flagIOCteam|BRA|2016 Summer}} || Brasil || {{sort|Marques, Yane|[[Yane Marques]]}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Yane Marques será a porta-bandeira do Brasil na Cerimônia de Abertura dos Jogos Olímpicos Rio 2016|trans-title=Yane Marques will be Brazil's flag bearer at the Opening Ceremony of the Rio 2016 Olympic Games|ناونیشان=http://www.cob.org.br/pt/Noticia/yane-marques-sera-a-porta-bandeira-do-brasil-na-cerimonia-de-abertura-dos-jogos-olimpicos-rio-2016|بڵاوکەرەوە=Brazilian Olympic Committee|زمان=pt|ڕێکەوت=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی تەممووزی ٢٠١٦|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20171011074002/https://www.cob.org.br/pt/Noticia/yane-marques-sera-a-porta-bandeira-do-brasil-na-cerimonia-de-abertura-dos-jogos-olimpicos-rio-2016|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> || [[Modern pentathlon at the 2016 Summer Olympics|Modern pentathlon]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|وەرزش|بەڕازیل|ژیاننامە|ئۆڵۆمپیاد|دەیەی ٢٠١٠}} {{پۆلی کۆمنز|2016 Summer Olympics Parade of Nations}} [[پۆل:ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠١٦]] gshof3xvcmzsamfzpvuf24xnec2gv73 1 195474 1589456 1582083 2026-06-10T10:25:04Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589456 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=867998 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200806131303/https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php بۆ https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200806224258/https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions بۆ https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٦:٤٩، ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=876252 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200808140718/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx بۆ http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٩:٠٧، ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1189184 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200807194242/https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ بۆ https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٦:١٩، ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ٤ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323328 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200806131303/https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php بۆ https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200808140718/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx بۆ http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-04/509854-lebanons-prime-minister-hassan-diab-declares-national-day-of-mourning-wednesday-after-beirut.ashx زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200807194242/https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ بۆ https://hungarytoday.hu/hungary-help-lebanon-beirut/ زیاد کرا *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200806224258/https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions بۆ https://www.middleeasteye.net/news/lebanon-beirut-explosion-how-world-responded-international-reactions زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٤:٠٠، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1479376 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200805231444/https://time.com/5875675/photos-lebanon-aftermath-explosion-beirut/ بۆ https://time.com/5875675/photos-lebanon-aftermath-explosion-beirut/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٢:٣٢، ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1561920 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210204073635/https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-explosion-beirut بۆ https://unifil.unmissions.org/unifil-statement-explosion-beirut زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٠٩، ١٢ی شوباتی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1582082 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210918072056/https://english.almanar.com.lb/1104776 بۆ https://english.almanar.com.lb/1104776 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٧:٠٥، ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تەقینەوەکانی ٢٠٢٠ی بەیرووت]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589455 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20200805065959/https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138 بۆ https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٢٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 8u3u0gw1vm0ib7mv4lox4fxkx2m36nv 0 212716 1589319 1589264 2026-06-09T12:01:42Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589319 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئایزک ھێرزۆگ''' ({{بە عیبری|יצחק "בוז׳י" הרצוג}}؛ لەدایکبووی ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٦٠).<ref>[https://main.knesset.gov.il/en/MK/APPS/mk/mk-personal-details/740 the Knesset website],.</ref> سیاسەتمەدارێکی ئیسرائیلییە و لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢١ەوە وەک ١١ھەمین سەرۆکی [[ئیسرائیل]] کاری کردووە. کوڕی سەرۆکی پێشووی ئیسرائیل چایم ھێرزۆگ، بە پیشەکەی پارێزەرە و لە ساڵانی ١٩٩٩ و ٢٠٠١ وەک سکرتێری حکوومەت کاری کردووە، لە ساڵانی ٢٠٠٣ تا ٢٠١٨ ئەندامی [[کنێسێت|کنێست]] بووە، لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ بۆ ٢٠١١ چەندین پۆستی وەزاری ھەبووە، لەنێویاندا خزمەتی کردووە وەک وەزیری خۆشگوزەرانی و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١١ لە سەردەمی سەرۆکوەزیران [[ئیھود ئۆلمێرت]] و [[بێنیامین نێتانیاھو]]. لە ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠١٧ وەک سەرۆکی پارتی کرێکاران و ھاوپەیمانی یەکێتی زایۆنی کاری کردووە، لە ساڵی ٢٠١٣ تا ٢٠١٨ وەک سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن کاری کردووە و لە کاتی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٥ دا کاندیدی پارتی کرێکاران بووە بۆ سەرۆک وەزیران. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢١ ھەڵبژێردرا و لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢١ دەستبەکار بوو، یەکەم کوڕی سەرۆکێکی ئیسرائیلە کە خۆی ببێتە سەرۆک. == سەرەتای ژیان == ئایزک (ییتژاک) ھێرزۆگ، ناسراو بە «بۆگی» لە شاری تێل ئەڤیڤ لەدایکبووە. کوڕی ژەنەڕاڵ چایم ھێرزۆگە کە دوو خول وەک شەشەمین سەرۆکی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٣ تا ١٩٩٣ کاری کردووە، ھەروەھا ئاورا ئەمباچێ، دامەزرێنەری ئەنجومەنی ئیسرائیلێکی جوانە.<ref name=ynet>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4637599,00.html|سەردێڕ=The Herzogs: Three generations of Israeli leadership|یەکەم=Yaron |دوایین=Druckman|ڕێکەوت=١٧ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٥|ئیش=[[Ynetnews]]}}</ref> باوکی ھێرزۆگ لە [[ئیرلەند|ئێرلەندا]] لەدایک بووە و دایکی لە [[میسر]] لەدایک بووە؛ خێزانەکانیان بە ڕەچەڵەک جوولەکەی ئەورووپای ڕۆژھەڵات بوون (لە [[پۆڵەندا]] و [[ڕووسیا]] و [[لیتوانیا]]وە). دوو برا و خوشکێکی ھەیە.<ref name=haaretz/>باپیرەی لە لای باوکییەوە، ڕابی یتشاک ھالێڤی ھێرزۆگ، یەکەم ڕابی سەرەکی ئێرلەندا بوو.<ref name=haaretz>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/israel-election-2015/.premium-1.638950|سەردێڕ=The Herzog family tree: Israel's answer to the Kennedys|یەکەم=Alona|دوایین=Ferber|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=٩ی ئازاری ٢٠١٥|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٥}}</ref> لە ساڵی ١٩٢٢ تا ١٩٣٥<ref name=ynet/> و سەرۆکی ڕابی ئەشکەنازی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٣٦ تا ١٩٥٩. سێیەم وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل، عەبا ئیبان، مامی بوو.<ref>Ilan Ben Zion. (2 June 2021). "Herzog, scion of prominent Israeli family, elected president". [https://www.egyptindependent.com/herzog-scion-of-prominent-israeli-family-elected-president/ Egypt Independent website] Retrieved 20 June 2021.</ref> کاتێک باوکی بۆ ماوەی سێ ساڵ وەک نوێنەری ھەمیشەیی ئیسرائیل لە [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] کاری کردووە، ھێرزۆگ لە شاری [[نیویۆرک]] دەژیا و لە قوتابخانەی ڕەماز خوێندوویەتی.<ref name="Margalit">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/161046/isaac-buji-herzog|سەردێڕ=Israeli Labor's New Leader Looking to Obama and de Blasio As Models|دوایین=Ruth Margalit|ڕێکەوت=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤|ئیش=Tablet Magazine|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤}}</ref> لە ساڵانی دواتردا، لەکاتێکدا لە قۆناغی ئامادەییدا دەخوێند، ھێرزۆگ خوێندنی ئەکادیمی پێشکەوتووی لە زانکۆی کۆرنێل و زانکۆی نیویۆرک بەدەستھێنا و ھاوینەکانی لە کەمپی ڕاما بەسەر برد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Jaben-Eilon |یەکەم١=Jan |سەردێڕ=Israel Elects Isaac Herzog as 11th President |ناونیشان=https://atlantajewishtimes.timesofisrael.com/israel-elects-isaac-herzog-as-11th-president/ |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ئیش=Atlanta Jewish Times |ڕێکەوت=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Herzog |یەکەم١=Isaac |سەردێڕ=Isaac "Buji" Herzog's Reflection |ناونیشان=http://reshetramah.org/alumni-reflections/isaac-buji-herzog/ |وێبگە=Reshet Ramah |ڕێکەوتی سەردان=٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١|ڕێکەوت=٢٤ی شوباتی ٢٠١٠}}</ref>ھەروەھا یاوەری باوکی بووە بۆ سەردانی لوباڤیتچەر ڕێبی لە [[بڕۆکلین]].<ref>chabad.org/2741419</ref> ھێرزۆگ لە زانکۆی تەلئەبیب یاسای خوێندووە.<ref name="Schechter">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/features/.premium-1.561148|سەردێڕ=The Bougieman: Much hope rests on small shoulders of Isaac Herzog|دوایین=Asher Schechter|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=٤ی شوباتی ٢٠١٤}}</ref> == ژیانی سیاسی == ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٩٩دا کورسییەکی بەدەست نەھێنا کورسی نە ھێناوە، بە ڵام ھە ڕزۆگ و ک سکرتێری حکوومە ت بووە لە کابینە ی ئە ھود بارە ک تا ساڵی ٢٠٠١ کە باراک لە ھە ڵبژاردنێکی تایبە ت بۆ سە ڕۆک و زیران لە لایە ن ئاریێل شارۆن شکستی ھێنا.<ref name="Schechter"/> لە ساڵی ٢٠١١ ھێرزۆگ کاندیدێکی سەرنەکەوتوو بوو بۆ سەرکردایەتی پارتی کرێکاران. ئەو ساڵە لە ھەڵبژاردنە سەرەتایییەکاندا پلەی سێیەمی بەدەستھێنا دوای شێلی یاچیمۆڤیچ و ئەمیر پێرێتز.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/national/labor-primaries-yield-inconclusive-results-yachimovich-and-peretz-neck-and-neck-1.384176|سەردێڕ=Labor primaries yield inconclusive results; Yachimovich and Peretz neck and neck|ئیش=Haaretz|یەکەم=Jonathan|دوایین=Lis|ڕێکەوت=١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی ئایاری ٢٠٢٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150315070602/http://www.haaretz.com/news/national/labor-primaries-yield-inconclusive-results-yachimovich-and-peretz-neck-and-neck-1.384176|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێرزۆگ بە سەرۆکی پارتی کرێکاران ھەڵبژێردرا و بە ڕێژەی ٥٨٫٥٪ بۆ ٤١٫٥٪ لە شێلی یاچیمۆڤیچی ئێستای بردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4456617,00.html |سەردێڕ=Drama in Labor party: Herzog beats Yachimovich for chairmanship|یەکەم=Moran|دوایین=Azulay|ئیش=Ynetnews|ڕێکەوت=٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣}}</ref> بەو کارەش بوو بە سەرۆکی ئۆپۆزسیۆن. لەکاتێکدا یاچیمۆڤیچ سەرەتا سەرنجی لەسەر پرسە ئابوورییە کۆمەڵایەتییەکان بوو، ھێرزۆگ ئاسایش و چارەسەرکردنی ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین لە پێشینەدایە.<ref name="Margalit"/> دوای دە ڕۆژ لە ھەڵبژاردن، ھێرزۆگ لەگەڵ [[مەحموود عەباس]] سەرۆکی [[فەلەستین]] کۆبووەوە و بەڵێنی پشتیوانی لە چارەسەری دوو دەوڵەتی دا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ctvnews.ca/politics/israel-s-new-opposition-leader-meets-palestinian-president-pledges-support-for-peace-deal-1.1569150|سەردێڕ=Israel's new opposition leader, Isaac Herzog, meets Palestine president, pledges support for peace deal|دوایین=Laub|یەکەم=Karin|ڕێکەوت=١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|agency=Associated Press|بڵاوکەرەوە=CTV News|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211120002532/https://www.ctvnews.ca/politics/israel-s-new-opposition-leader-meets-palestinian-president-pledges-support-for-peace-deal-1.1569150|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بەپێی زانیارییەکان، ھێرزۆگ دەستی بۆ ئاریێ دێری سەرۆکی شاس بردووە بۆ زیادکردنی ھاوکارییەکانی نێوان ھەردوو فراکسیۆنی ئۆپۆزسیۆن<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/shas-and-labor-forge-unlikely-alliance/|سەردێڕ=Shas and Labor forge unlikely alliance|دوایین=Yaakov|یەکەم=Yifa|ڕێکەوت=٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|ئیش=[[The Times of Israel]]|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣}}</ref> == سەرۆکی دەزگای جولەکە == لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێرزۆگ بە کۆی دەنگ بە سەرۆکی دەزگای جوولەکە بۆ ئیسرائیل ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/herzog-elected-jewish-agency-head-vows-to-cooperate-with-government/|سەردێڕ=Herzog elected Jewish Agency head, vows to cooperate with government|یەکەم=Raphael|دوایین=Ahren|وێبگە=The Times of Israel|ڕێکەوتی سەردان=٩ی نیسانی ٢٠١٩}}</ref> == سەرۆکی ئیسرائیل == لە ١٩ی ئایاری ٢٠٢١، ھێرزۆگ لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٢١دا کاندیدبوونی خۆی ڕاگەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Schneider|یەکەم=Tal|ڕێکەوت=١٩ی ئایاری ٢٠٢١|سەردێڕ=Isaac Herzog, Miriam Peretz announce candidacy for presidency as race warms up|ئیش=The Times of Israel|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/isaac-herzog-announces-candidacy-for-presidency-as-race-warms-up//|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١}}</ref>لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ لەلایەن کنێستەوە وەک [[سەرۆک کۆماری ئیسرائیل|سەرۆک]] ھەڵبژێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|سەردێڕ=Isaac Herzog, a veteran politician and scion of a prominent Israeli family, is elected president, a figurehead role|ناونیشان=https://apnews.com/article/ap-news-alert-isaac-herzog-middle-east-israel-d6c0236667ff02b972e9ff9ca34e56e5|ڕێکەوتی سەردان=٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١|بڵاوکەرەوە=Associated Press}}</ref> لە مێژووی ئیسرائیلدا زیاتر لە ھەموو کاندیدێکی سەرۆکایەتی بەدەستھێناوە، ٨٧ دەنگی بەدەستھێناوە لەکاتێکدا میریام پێرێتز بەرامبەرەکەی ٢٦ دەنگی بەدەستھێناوە، ھەروەھا لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢١ سوێندی یاسایی خوارد و بووە یەکەم کوڕی سەرۆکێکی پێشووی ئیسرائیل کە ھەروەھا بووە سەرۆک.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٢١|سەردێڕ=Herzog takes office as Israel's 11th president, warns of dangers of polarization|ئیش=[[The Times of Israel]]|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/herzog-takes-office-as-israels-11th-president-warns-of-dangers-of-polarization/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی تەممووزی ٢٠٢١}}</ref>لە ٢٤ی ژانویەی ٢٠٢٢، نووسینگەکەی ڕای گەیاند کە یەکەم سەردانی دەوڵەتی بۆ [[میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان|ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی]] لە گەشتێکی ٣٠–٣١ی ژانویە ئەنجام دەدات.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Israeli president to make first-ever state visit to UAE|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/25/israeli-president-to-make-first-ever-state-visit-to-uae|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.aljazeera.com|زمان=en}}</ref> == خێزانی ھێرزۆگ == ێرزۆگ ھاوسەرگیری لەگەڵ میچال کردووە کە پارێزەرە و خاوەنی سێ کوڕە. لە ماڵی منداڵی خۆی لە گەڕەکی تزاحەلای [[تێل ئەڤیڤ]] نیشتەجێیە<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ |دوایین=Sarid |یەکەم=Yossi |بەستەری نووسەر=Yossi Sarid |ڕێکەوت=٢٢ی ئابی ٢٠٠٨ |سەردێڕ=Is this security? |ئیش=Haaretz |ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/is-this-security-1.252478 |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠١٥ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی نیسانی ٢٠١٥ |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150402092059/http://www.haaretz.com/print-edition/opinion/is-this-security-1.252478 |ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|Isaac Herzog|ئایزک ھێرزۆگ}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|ئیسرائیل|زانستی سیاسەت}} [[پۆل:جووە ئیسرائیلییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:سەرۆک کۆمارەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:وەزیرانی حکوومەتی ئیسرائیل]] 8g5qscvlq0xyz6lv95w62bmr7l87d8t 0 217143 1589321 1589260 2026-06-09T12:02:02Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589321 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {| class="infobox vcard" | colspan="4" class="infobox-image" |[[پەڕگە:Cameroon-Australia_(10).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cameroon-Australia_(10).jpg|بێچوارچێوە]]<div class="infobox-caption">زامبۆ ئەنگویسا لە کاتی یاریکردن بۆ کامیرۆن لە جامی کیشوەرەکانی فیفا ٢٠١٧</div> |- ! colspan="4" class="infobox-header" |زانیاری کەسی |- ! scope="row" class="infobox-label" |ناوی تەواو | colspan="3" class="infobox-data nickname" |ئەندرێ-فرانک زامبۆ ئەنگویسا |- ! scope="row" class="infobox-label" |ڕێکەوتی لەدایکبوون | colspan="3" class="infobox-data" |١٦ تشرینی دووەمی ١٩٩٥ |- ! scope="row" class="infobox-label" |جێگای لەدایکبوون | colspan="3" class="infobox-data birthplace" |یاوندێ، کامیرۆن |- ! scope="row" class="infobox-label" |باڵا |١٫٨٤ مەتر |- ! scope="row" class="infobox-label" |جێگای یاریکردن | colspan="3" class="infobox-data role" |ناوەڕاست |- ! colspan="4" class="infobox-header" |زانیاری یانە |- ! scope="row" class="infobox-label" |تیمی ئێستا | colspan="3" class="infobox-data org" |ناپۆلی |- ! scope="row" class="infobox-label" |ژمارەی درێس | colspan="3" class="infobox-data" |٩٩ |- ! colspan="4" class="infobox-header" |کاروانی لاوێتی |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٣–٢٠١٤ | colspan="3" class="infobox-data" |کۆتۆن سپۆرت |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٤–٢٠١٥ | colspan="3" class="infobox-data" |ڕیمس |- ! colspan="4" class="infobox-header" |کاروانی پیشەگەری |- ! scope="row" class="infobox-label" |ساڵەکان | class="infobox-data infobox-data-a" |'''تیم''' | class="infobox-data infobox-data-b" |یارییەکان | class="infobox-data infobox-data-c" |گۆڵەکان |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٥–٢٠١٨ | class="infobox-data infobox-data-a" |مارسیلیا | class="infobox-data infobox-data-b" |٧٩ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٨–٢٠٢٢ | class="infobox-data infobox-data-a" |فولھام | class="infobox-data infobox-data-b" |٦١ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٩–٢٠٢٠ | class="infobox-data infobox-data-a" |ڤیاڕیاڵ (خواستن) | class="infobox-data infobox-data-b" |٣٦ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٢) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢١–٢٠٢٢ | class="infobox-data infobox-data-a" |ناپۆلی (خواستن) | class="infobox-data infobox-data-b" |٢٥ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠٢٢- | class="infobox-data infobox-data-a" |ناپۆلی | class="infobox-data infobox-data-b" |٥ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٠) |- ! colspan="4" class="infobox-header" |ھەڵبژاردە |- ! scope="row" class="infobox-label" |٢٠١٧- | class="infobox-data infobox-data-a" |کامیرۆن | class="infobox-data infobox-data-b" |٤٢ | class="infobox-data infobox-data-c" |(٥) |} '''ئاندرێ-فرانک زامبۆ ئەنگویسا''' (لەدایکبووی ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥) یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێی کامیرۆنە کە وەک [[تۆپی پێ|یاریزانێکی]] ناوەندی بەرگری یاری دەکات لە خولی پلە یەکی ئیتاڵیا بۆ یانەی [[یانەی ناپۆلی|ناپۆلی]] و [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیرۆن]].<ref name="soccerway">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Z. Anguissa|ناونیشان=https://int.soccerway.com/players/franck-zambo/394835/|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئابی ٢٠١٨|وێبگە=Soccerway}}</ref> == کاروانی یانە == زامبۆ ئەنگویسا لە ساڵی ٢٠١٥ لە ستەید دی ڕیمسەوە چووە [[ئۆڵمپیک مارسیلیا|مارسێلیا]]. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠١٥ یەکەمین یاری خۆی بۆ پێکھاتەی یەکەم ئەنجامدا لە [[خولی ئەورووپا]] بەرامبەر گرۆنیگێن.<ref name="soccerway2">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Groningen vs. Marseille – 17 September 2015|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2015/09/17/europe/uefa-cup/stichting-fc-groningen/olympique-de-marseille/2147201/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|وێبگە=Soccerway}}</ref> دوای سێ ڕۆژ، یەکەمین یاریی خۆی لە خولی پلە یەکی فەڕەنسی بەرامبەر [[ئۆڵمپیک لیۆن|لیۆن]] ئەنجامدا.<ref name="soccerway3">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Marseille vs. Lyon – 20 September 2015|ناونیشان=https://int.soccerway.com/matches/2015/09/20/france/ligue-1/olympique-de-marseille/olympique-lyonnais/2045909/|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|وێبگە=Soccerway}}</ref> لە ١٦ی ئایاری ٢٠١٨، یاری کرد لە یاری کۆتایی خولی ئەورووپای ٢٠١٨ کە مارسیلیا بەرامبەر [[ئەتلەتیکۆ مەدرید]] دۆڕا لە پارک ئۆڵۆمپیک لیۆنەیس لە دیسینس-چەرپایۆ، لیۆن، [[فەڕەنسا]].<ref name="host">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|سەردێڕ=Lyon to host 2018 UEFA Europa League Final|ناونیشان=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/newsid=2398004.html|ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> === فولھام === لە ئابی ٢٠١٨، لە مارسێلیاوە گواسترایەوە بۆ فولھام و لە تەممووزی ٢٠١٩ بە خواستن درا بە [[یانەی ڤیاڕیال|ڤیاڕیاڵ]] دوای دابەزینی فولھام لە [[پرێمیەرلیگ|پریمەرلیگ]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩|سەردێڕ=Andre-Frank Zambo Anguissa: Villarreal sign Fulham midfielder on loan|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49134505|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تەممووزی ٢٠١٩|وێبگە=BBC Sport}}</ref> لە ١٧ی ئابی یەکەمین یاری خۆی بۆ ڤیاڕیاڵ ئەنجامدا، ٩٠ خولەک یاری کرد لە یارییەکدا لە یاریگای خۆیان ٤–٤ بەرامبەر گرانادا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.marca.com/en/football/spanish-football/cronica/2019/08/18/5d5885deca4741365e8b45aa.html|سەردێڕ=Villarreal and Granada draw in eight-goal thriller|ئیش=Marca|ڕێکەوت=١٨ی ئابی ٢٠١٩|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئابی ٢٠١٩}}</ref> لە ٣١ی ئابی ٢٠٢١، ئەنگویسا گرێبەستێکی نوێی بۆ ماوەی سێ ساڵ لەگەڵ یانەکەی چامپیۆنشیپ واژوو کرد پێش ئەوەی بە خواستن بچێتە [[یانەی ناپۆلی|ناپۆلی]] بۆ وەرزی ٢٠٢١–٢٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣١ی ئابی ٢٠٢١|سەردێڕ=Napoli formalizes the purchase of Anguissa with the formula of the loan with the right of redemption|ناونیشان=https://www.sscnapoli.it/static/news/Il-Napoli-ufficializza-l-acquisto-di-Anguissa-con-la-formula-del-prestito-con-diritto-di-riscatto-23331.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=S.S.C. Napoli|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220110233533/https://www.sscnapoli.it/static/news/Il-Napoli-ufficializza-l-acquisto-di-Anguissa-con-la-formula-del-prestito-con-diritto-di-riscatto-23331.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|سەردێڕ=André-Frank Zambo Anguissa is on route to becoming one of Europe's finest defensive midfielders|ناونیشان=https://napoliseriea.com/andre-frank-zambo-anguissa-defensive-midfielders|ڕێکەوتی سەردان=٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|وێبگە=Napoliseriea|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211025145227/https://napoliseriea.com/andre-frank-zambo-anguissa-defensive-midfielders/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> === ناپۆلی === لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢، ناپۆلی مافەکانی ئەنگویسای کڕییەوە لە فولھام.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Anguissa became a starter for Napoli|ناونیشان=https://iraqbet.com/en/pubg/|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|وێبگە=Iraqbet}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئایاری ٢٠٢٢|سەردێڕ=Il Napoli ufficializza il riscatto di Frank Anguissa dal Fulham|ناونیشان=https://www.sscnapoli.it/static/news/Il-Napoli-ufficializza-il-riscatto-di-Frank-Anguissa-dal-Fulham-25184.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|بڵاوکەرەوە=S.S.C. Napoli|زمان=it|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20220628130853/https://www.sscnapoli.it/static/news/Il-Napoli-ufficializza-il-riscatto-di-Frank-Anguissa-dal-Fulham-25184.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> == کاروانی نێودەوڵەتی == زامبۆ ئەنگویسا یەکەمین یاری نێودەوڵەتیی خۆی بۆ [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیرۆن]] ئەنجامدا لە بردنەوەیەکی دۆستانەدا ١–٠ بەرامبەر [[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی توونس|تونس]] لە ٢٤ی [[ئازار (مانگ)|ئازاری]] ٢٠١٧.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Tunisie vs Cameroun: 23 lions au boulot à Diegem &#124; Federation Camerounaise de Football|ناونیشان=http://fecafoot-officiel.com/?p=7842|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170326140103/http://fecafoot-officiel.com/?p=7842|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٦ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=fecafoot-officiel.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/sport/football/39338538|سەردێڕ=Tunisia v Cameroon|ئیش=BBC Sport|ڕێکەوت=٢٤ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=٤ی نیسانی ٢٠٢٠}}</ref> == ئاماری کاروانی وەرزشی == === یانە === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+دەرکەوتنی یانەکان و گۆڵەکان لەلایەن یانەکان، وەرزەکان و پێشبڕکێکان ! rowspan="2" |یانە ! rowspan="2" |وەرز ! colspan="3" |خول ! colspan="2" |جامی نیشتیمانی ! colspan="2" |جامی لیگا ! colspan="2" |ئەورووپا ! colspan="2" |ئەوانی تر ! colspan="2" |کۆی گشتی |- !ئاست !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="4" |[[ئۆڵمپیک مارسیلیا|مارسێلیا]] |٢٠١٥–١٦ |خولی پلە یەکی فەڕەنسا |٩ |٠ |١ |٠ |٢ |٠ |١ |٠ | colspan="2" | - |١٣ |٠ |- |٢٠١٦–١٧ |خولی پلە یەکی فەڕەنسا |٣٣ |٠ |٣ |٠ |١ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣٧ |٠ |- |٢٠١٧–١٨ |خولی پلە یەکی فەڕەنسا |٣٧ |٠ |٢ |٠ |١ |٠ |١٦ |٠ | colspan="2" | - |٥٦ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٧٩ !٠ !٦ !٠ !٤ !٠ !١٧ !٠ ! colspan="2" |- !١٠٦ !٠ |- | rowspan="4" |فولھام |٢٠١٨–١٩ |[[پرێمیەرلیگ]] |٢٢ |٠ |٠ |٠ |٣ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٢٥ |٠ |- |٢٠٢٠–٢١ |پرێمییەرلیگ |٣٦ |٠ |١ |٠ |١ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣٨ |٠ |- |٢٠٢١–٢٢ |چامپیۆنشیپ |٣ |٠ |٠ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٦١ !٠ !١ !٠ !٤ !٠ ! colspan="2" |- ! colspan="2" |- !٦٦ !٠ |- |[[یانەی ڤیاڕیال|ڤیاڕیاڵ]] (خواستن) |٢٠١٩–٢٠ |[[لا لیگا]] |٣٦ |٢ |٣ |٠ | colspan="2" | - | colspan="2" | - | colspan="2" | - |٣٩ |٢ |- |[[یانەی ناپۆلی|ناپۆلی]] (خواستن) |٢٠٢١–٢٢ |[[خولی تۆپی پێی ئیتالیا|خولی پلە یەکی ئیتاڵی]] |٢٥ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |٥ |٠ | colspan="2" | - |٣٠ |٠ |- | rowspan="2" |ناپۆلی |٢٠٢٢–٢٣ |خولی پلە یەکی ئیتاڵی |٥ |٠ |٠ |٠ | colspan="2" | - |١ |١ | colspan="2" | - |٦ |١ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٣٠ !٠ !٠ !٠ ! colspan="2" |- !٦ !١ ! colspan="2" |- !٣٦ !١ |- ! colspan="3" |تەواوی کاروانی وەرزشی !٢٠٣ !٢ !١٠ !٠ !٨ !٠ !٢٣ !١ !٠ !٠ !٢٤٤ !٣ |} === نێودەوڵەتی === {{Updated|٩ حوزەیرانی ٢٠٢٢}}<ref name="nft">{{NFT player|id=67549|access-date=}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+دەرکەوتنی و گۆڵەکانی تیمی نیشتیمانی و ساڵ !تیمی نیشتیمانی !ساڵ !یارییەکان !گۆڵەکان |- | rowspan="6" |[[ھەڵبژاردەی تۆپی پێی کامیروون|کامیرۆن]] |٢٠١٧ |١١ |٢ |- |٢٠١٨ |٤ |٠ |- |٢٠١٩ |٩ |٠ |- |٢٠٢٠ |٢ |١ |- |٢٠٢١ |٩ |٢ |- |٢٠٢٢ |٧ |٠ |- ! colspan="2" |کۆی گشتی !٤٢ !٥ |} == نازناوەکان == '''مارسێلیا''' * دووەم لە [[خولی ئەورووپا]]: ٢٠١٧–١٨<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=2017/18, Final: Marseille 0–3 Atlético: Overview|ناونیشان=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/2022218--marseille-vs-atletico/|ڕێکەوتی سەردان=٨ی ئابی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=UEFA}}</ref> '''کامیرۆن''' * برۆنز لە جامی نەتەوەکانی ئەفریقا: ٢٠٢١<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=AfricaNews|ڕێکەوت=٦ی شوباتی ٢٠٢٢|سەردێڕ=Cameroon beats Burkina Faso to end AFCON 2021 in third place|ناونیشان=https://www.africanews.com/2022/02/06/cameroon-beats-burkina-faso-to-end-afcon-2021-in-third-place/|ڕێکەوتی سەردان=٦ی شوباتی ٢٠٢٢|وێبگە=Africanews|زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|وەرزش|تۆپی پێ}} {{پۆلی کۆمنز|André-Frank Zambo Anguissa}} [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئیسپانیا]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە ئینگلستان]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی دوور لە وڵات لە فەڕەنسا]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئیتالیا]] [[پۆل:یاریزانانی لا لیگا]] [[پۆل:یاریزانانی خولی تۆپی پێی ئینگلتەرا]] [[پۆل:یاریزانانی ھێڵی ناوەندی تۆپی پێ]] [[پۆل:یاریزانانی تۆپی پێی کامیروونی]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٩٥]] [[پۆل:یاریزانانی جامی نەتەوەکانی ئەفریقای ٢٠١٩]] [[پۆل:یاریزانانی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٢٢]] [[پۆل:یاریزانانی لیگ ١]] [[پۆل:یاریزانانی پرێمیەرلیگ]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی ناپۆلی]] [[پۆل:یاریزانانی یانەی تۆپی پێی فولام]] 2sddc2fe8n0r5e5w0aun3eln94hgcsf 1 219579 1589357 1587483 2026-06-09T18:37:41Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589357 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بوژنۆرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1000963 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20140411081443/http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 بۆ http://bojnourd.irib.ir/ostan/440-1390-06-31-06-58-08/8069-1390-07-03-07-06-07 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٦:٤٨، ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بوژنۆرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1579412 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20210122101414/https://seeiran.ir/ بۆ https://seeiran.ir/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠١:٢٥، ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بوژنۆرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1587482 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221120051914/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls بۆ https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-II/Iran/WMO_Normals_Excel_IRAN_060719.xls زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٣:٣٨، ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٦ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بوژنۆرد]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589356 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20220605182146/https://www.visitiran.ir/destination/bojnord بۆ https://www.visitiran.ir/destination/bojnord زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٨:٣٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) qc3u04tqi1kz76rxtrw6m69qwwwzxn9 0 230259 1589409 1391049 2026-06-10T05:38:54Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589409 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''بەندەری ئیلات''' (بە [[عیبری]]: נמל אילת) تاکە بەندەری ئیسرائیلە لەسەر [[دەریای سوور]]، دەکەوێتە سەر لووتکەی باکووری [[کەنداوی عەقەبە]]. == مێژوو == بەندەری ئیلات لە ساڵی ١٩٥٢ ڕاگەیەندرا، و لە نێوان ساڵانی ١٩٥٢–٥٦ دروست کرا.{{sfn|Hakim|1979|p=١٣٥, ١٣٨}} ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ بازرگانیکردن لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی دوور بەکاردێت. ڕێگە بە کەشتییە ئیسرائیلییەکان دەدات بگەنە [[ئۆقیانووسی ھیند|زەریای ھیندی]] بەبێ ئەوەی پێویست بکات بە کەشتی [[نۆکەندی سوێز|سوێسدا]] بڕۆن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ | نووسەر=Sharon Kedmi | سەردێڕ=The Man who would Remodel Eilat | newspaper=[[Haaretz]] | ڕێکەوت=٢٣ی نیسانی ٢٠٠٦ | ناونیشان=http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 | ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤ | archive-date= ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧ | archive-url=https://web.archive.org/web/20171107122534/https://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 | url-status=dead }}</ref> گەمارۆدانی دەریایی [[میسر]] لە گەرووی [[تیران]] کە کۆنترۆڵی چوونە ژوورەوە بۆ [[ئیلات]] دەکات، بە شێوەیەکی بەرچاو لە ڕووداوەکاندا دەرکەوت کە بووە ھۆی دوو [[کێشەی عەرەب–ئیسرائیل|ململانێی گەورەی عەرەب و ئیسرائیل]]: شەڕی سینا و [[جەنگی ١٩٦٧|جەنگی شەش ڕۆژە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Barkat|یەکەم=Amiram|trans-title=Start of Works on Canal Port in Eilat |script-title=he:מתחילות העבודות להקמת נמל התעלה באילת |ناونیشان=http://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1000717007|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|newspaper=[[Globes (newspaper)|Globes]]|ڕێکەوت=١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢|زمان=he}}</ref> == پاراستنی ژینگە == بەھۆی نیگەرانی ژینگەیییەوە، دەسەڵاتی بەندەری ئیلات ملیۆنان دۆلاری خەرج کرد بۆ دروستکردنی بارھەڵگرێک کە ڕێگری دەکات لە بڵاوبوونەوەی تۆزی فۆسفات بۆ ناو [[دەریا]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170629155944/http://envirolink.org/resource.html?itemid=200410180546150.188333&catid=5 Zalul, Envirolink]</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{پۆلی کۆمنز|Port of Eilat}} {{تووڵی دەروازە|ئیسرائیل}} [[پۆل:ئیلات]] [[پۆل:بەندەرەکانی ئیسرائیل]] [[پۆل:بینا و پێکھاتەکان لە ئیلات]] a05zyth2g4ky597x37jn5jcvik2kgja 0 238034 1589322 1589258 2026-06-09T12:02:12Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589322 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|native_name=ئەدیابین|conventional_long_name=Adiabene|common_name=ئەدیابین: حەدیاب|national_motto=|government_type=پاشایەتی/مۆنارشی|image_coat=|image_map=Kingdom of Adiabene, ca 37 AD.png|capital=ھەولێر [[Erbil|ئەربێلا]]|currency=}} '''ئادیابین،''' یان ئەدیابین، ئەدیاب، ھەدیاب (بە عبری و سریانی: حدیاب/ھدیاب) [[پاشایەتی|شانشینییەکی]] کۆنی [[باشووری کوردستان]] و میزۆپۆتامیا بوو، دەکەوتە باکووری ھەرێمی دێرینی [[مێزۆپۆتامیا]] (بەشی باکووری ڕۆژاوای ئاشووری کۆن).{{Sfn|Kia|2016}} سنووری ئەم شانشینییە لە گۆڕاندا بووە؛ سەرەتا تەنھا ناوچەی نێوان زێی گەورەو بچووکی دەگرتەوە، دواتر [[نەینەوا]]ی پێتەختی کۆنی ئاشووریش کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەدیابین لە سەردەمی میر مۆنۆبازی یەکەم (کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین)، ھەرێمی کوردنشینیی [[کاردۆخ|گۆردیێن]] (جزیرا بۆتانی ئێستا) و شنگار کەوتنە ژێر ڕکێفی مۆنۆبازس. {{Sfn|Marciak|2017}} دەسەڵاتی ئادیابین لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا گەیشتە لووتکە، پاشای [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|پارت]] [[ئەردەوانی دووەم (ئەشکانی)|ئارتابان (ئەردەوان)ی دووەم]] ناوچەی [[نسێبین|نسیبێنی]] پێبەخشی لە ساڵی(١٢–٤٠ز) وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانی بۆ وەرگرتنەوەی تەختەکەی. {{Sfn|Frye|1984}} {{Sfn|Sellwood|1983}} سنوورەکانی ڕۆژھەڵاتی ئادیابین گەیشتنە [[زاگرۆس|چیاکانی زاگرۆس]]، ھاوسنووری میدیا. {{Sfn|Marciak|2017}} [[ھەولێر|ئەربێلا]] (ھەولێر) پایتەختی ئادیابین بووە. {{Sfn|Marciak|2017}} مێژووی سەرھەڵدان و دروستبوونی شانشینی حدیاب ناڕوونە. یەکەم جار لە تۆمارەکانی ساڵی ٦٩ پێش زاییندا باسکراوە، کاتێک پاشایەکی ئادیابینی (کە ناوی دیار نییە) بەشداری لە شەڕی تیگرانۆسێرتادا کردووە وەک ھاوپەیمانی پاشای ئەرمەنی تیگرانی گەورە (. ٩٥–٥٥ پێش زایین). {{Sfn|Marciak|2017}} دیسان ناوی ئادیابین ساڵی ١٦٤ پێش زایین دەرکەوتەوە، دوای نەمانی دەسەڵاتی [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوکییە]] یۆنانییەکان لە ڕۆژھەڵاتی نزیکدا. {{Sfn|Marciak|2017}} {{Sfn|Marciak|Wójcikowski|2016}} ئادیابین لەلایەن پاشای پارت میتریداتی یەکەم داگیرکرا (١٧١–١٣٢ پێش زایین) تا سەردەمی میتریداتی دووەم (١٢٤–٩١ پێش زایین) بەشێکی دانەبڕاو لە دەسەڵاتی پارت ماوەتەوە. {{Sfn|Marciak|2017}} فەرمانڕەواکانی ئادیابین بتپەرست بوون، بەڵام لە سەردەمی حوکمڕانی شاژن ھێلێنای ئادیابین (سەدەی یەکەمی زایین) ھاتنە سەر ئایینی جووان (یەھودی) (لە سەرچاوە عیبرییەکاندا بە ''ھێلێنی ھامالکا'' ناسراوە (بە واتای: ''شاژن ھێلین)'') دەسەڵاتی پارتەکان لە ساڵی ٢٢٤ لەلایەن [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ئیمپراتۆرییەتی ساسانییەوە]] لەناوبرا {{Sfn|Frye|1984}} و شاپووری یەکەم (٢٤٠–٢٧٠ز) وەک حوکمڕانی ئەدیابین ناولێندرا تا ڕۆژگاری ئەردەشیری دووەم کە دوامین شازادەیە وەک پاشای ئادیابین ناوی ھاتبێت، دوای ئەوە لە دەوری (٣٧٩ز) شێوازی بەڕێوەبردنی شانشینەکە گۆڕدراو بۆ ھەرێم (شار) و لەلایەن (''مەرزبان'' یان ''شەھراب'')ێکی سەر بە پاشای ساسانییەوە بەڕێوەدەبراو کە مەرج نییە لە تۆرەمەی شازادەکان بوو بێت. {{Sfn|Marciak|2017}} == ئیتمۆلۆژی == ناوی ئەدیابین لە زمانی [[زمانی یۆنانیی کۆن|یۆنانی کۆن]] {{Lang|grc|Ἀδιαβηνή}} ەوە ھاتووەتە ناو ئینگلیزییەوە، کە لە {{Lang|syc|ܚܕܝܐܒ}} وەرگیراوە بە سریانی واتە ھەدیاب ''{{Transl|syc|Ḥaḏy’aḇ}}'' یان حدیاب ''{{Transl|syc|Ḥḏay’aḇ}}''، ھەروەھا ناوچەکە بە زمانی [[پاڵەوی]] نۆدشراگان ''Nōdšīragān'' یان ''Nōd-Ardaxšīragān ی پێ دەگوترا. ئەرمەنەکان پێێان دەگوت،<ref>[[ŠKZ]]</ref> {{Sfn|Frye|1984}} Նոր Շիրական، Nor Shirakan'' و بە زمانی عیبری {{Lang|he|חַדְיָב}}، ''Ḥadyāḇ'',. بە بۆچوونی ھەندێک لە مێژووناسان، گوندی ([[حەزە]])ی خوار شاری ھەولێر دەگەڕێتەوە بۆ یادگاری دێرینی حدیاب. لەم گوندەو دەوروبەرەکەیدا ئاسەواری کووپەی کۆنی لێ دۆزراونەتەوە کە ھەندێکیان ھی ڕۆژگاری ساسانییەکانن. == شوێن == وەک جوگرافیا، ئادیابین دەڤەرێکی سەر بە ئیمپراتۆرییەتی میدیا بوو لە نێوان [[زێی گەورە]] (لیکوس) و [[زێی بچووک]] (کاپروس)، ھەرچەندە ئەمیانۆس باس لە قەڵەمڕەوێک دەکات شارەکانی [[نەینەوا]] و [[ھەگمەتانە|ئەکباتان (ھەمەدان)]] و [[شەڕی گۆگەمیلا|گۆگەمێلا]] (گۆمەل)ی دەگرتەوە.<ref>"Hist." xviii. , vii. 1</ref> بە کۆتایی سەدەی یەکەمی زایینی ([[نسێبین|نسێبین)ی جزیرەش]] لەناو ئەم سنوورەدا بوو. {{تێبینی|Nisibis was not part of Adiabene before 36, when Artabanus presented the city to Izates as a reward for his loyalty. Strabo<ref>Geogr. xvi, 1, 1</ref> implies that Nisibis was not part of Adiabene, while Pliny<ref>Hist. Nat. vi, 16, 42</ref> reports that Nisibis and Alexandria were chief cities of Adiabene. On the remnants of the ten tribes in the Khabur area, see Emil Schiirer, ''The Jewish People in the Time of Jesus Christ'', II, ii, pp. 223-25; Avraham Ben-Yaakov, ''Jewish Communities of Kurdistan'', [in Hebrew] (Jerusalem, 1961), pp. 9-11; {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Neusner |یەکەم=Jacob |سەردێڕ=The Conversion of Adiabene to Judaism: A New Perspective |ناونیشان=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1964-03_83_1/page/n61 |journal=Journal of Biblical Literature |بەرگ=٨٣|issue=1 |پەڕەکان=٦٠–٦٦|jstor=3264908 |ڕێکەوت=١٩٦٤|doi=10.2307/3264908}}}} لە نووسراوە تەلمودییەکاندا ناوەکە وەک {{Transl|he|חדייב ,חדייף and הדייב}} ھاتووە. باژێرە گەورەو گرنگەکەی [[ھەولێر|ئەربێلا]] (''Arba-ilu'') بوو، (مار ئوقبا) قوتابخانەیەکی لە حەزە (Hazzah)ی دامەزراندووە، [[عەرەب|عەرەبەکان]] دواتر بە اربل ناویان دەبرد.<ref>[[Yaqut al-Hamawi|Yaqut]], ''Geographisches Wörterbuch'', ii. 263; Payne-Smith, ''Thesaurus Syriacus'', under "Hadyab"; Hoffmann, ''Auszüge aus Syrischen Akten'', pp. 241, 243.</ref> گوندی حەزە ئێستا دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای شاری هەولێر. لە نووسراوە ئایینیەکانی جوولەکە بە تایبەت لە تەلمود: کیدوشین ٧٢ز دا ھابۆری [[کتێبی پیرۆز|ئینجیلی]] ھەر بە ئادیابین ناسراوە،<ref>Compare [[Yebamot]] 16b ''et seq''. , Yalqut Daniel 1064</ref> بەڵام لە یەروشالمی [[wiktionary:megillah|مەگیلا]] ٧١ز بووە بە ناوی ڕیفات.<ref>[[Book of Genesis|Genesis]] x. 3; compare also [[Genesis Rabba]] xxxvii.</ref> لە تەرگوم بووە بە یەرمیا. ٢٧ز، و [[ئورارتوو|ئارارات]] و [[مانناکان|مینی]] و ئەشکەناز ناوەکان بە شێوەی ''کۆردو Kordu'' و ''ھارمینی Harmini'' و ''ھەدەیاب ھاتوون''، واتە [[کاردۆخ|کوردونی]] و [[ئەرمەنستان]] و ئادیابین؛ لەکاتێکدا لە حەزەقیل xxvii. 23 بە شێوەی[[حەڕان|حەران]] و کانە و دەدەن نووسراون کەلەلایەن وەرگێڕە [[زمانی ئارامی|ئارامییە کانەوە]] بەم شێوەیە لێکدەدرێتەوە «ھاروان، نسیبین و ئادیابین». == دانیشتووان == ئادیابین دانیشتووانێکی تێکەڵاوی ھەبووە.<ref>Sweeney, Emmet, 2007, The Ramessides, Medes, and Persians, p. 176</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Nisibis {{!}} Oxford Classical Dictionary|ناونیشان=https://oxfordre.com/classics/oso/viewentry/10.1093$002facrefore$002f9780199381135.001.0001$002facrefore-9780199381135-e-4435}}</ref> ھۆزی [[سەکاکان|ساکا]]ی ئاریایی و ئاشوری و زمانی تێکگەیشتن [[زمانی سوریانی|سریانی]] بووە. بە گوێرەی مێژووناسی ڕۆمانی پلینی چوار ھۆز لە ناوچەی ئادیابین دەژیان: ''ئۆرۆنتی''، ''[[ئەلانەکان|ئالانی]]''، ''ئازۆنی'' و ''سیلکی''.<ref>Pliny the Elder, The natural history, book VI, chap. 30</ref> کتێبی ''کۆنی جوولەکەکانی دانراوی مێژوونووس'' [[یوسفوس|یوسیفۆس]] نیشان دەدات کە خەڵکێکی زۆری جوولەکە لە شانشینییەکەدا دەژیان. پێکەوە ژیانی ئایین و کەلتوورەکان لە ئادیابین زۆر جار دژوار بوو، لە چیرۆکی کوژرانی ماھنوشی (مووگی زەردەشتیی) بەدی دەکرێت کە لە ئایینی خۆی ھەلاگەڕایەو بوو بە مەسیحی، دواتر ئادیابین کرا بە ئەبرشییەو نشینگەی سەرەکیی قەشەکان. ئەوسا کورسیی میترۆبۆلیتان لە ئەربێلا بوو.<ref>Hoffmann, "Akten," pp. 259 ''et seq.''</ref> [[پەڕگە:Adiabene2.jpg|400px|وێنۆک|ئادیابین لە ڕۆژگاری پارتەکان]] بە پشتبەستن بە ناوی فەرمانڕەواکانی ئادیابین، مێژوونووس ئێرنست ھێرزفێڵد مەزەندە دەکات کە ڕەچەڵەکی شازادەکانی ئەدیابین بگاتەوە ھۆزەکانی [[سەکا|ساکا]] / سکیتی؛<ref>Ernst Herzfeld, 1947, Zoroaster and his world, Volume 1, p. 148, Princeton university press, University of Michigan, 851 pages</ref><ref>Ernst Herzfeld, Gerold Walser, 1968, The Persian Empire: Studies in geography and ethnography of the ancient Near East, p. 23, University of Michigan, 392 pages</ref> بەڵام توێژینەوە زمانەوانییەکان دەری دەخەن کە ئەم ناوانە، لە ئێرانی ناوەڕاستی ڕۆژاوادا باو بوون.<ref>Helmut Humbach, Prods Oktor Skjaervo, 1983, The Sasanian Inscription of Paikuli Pt. 3,1, p. 120, Humbach, Helmut und Prods O. Skjaervo, Reichert, 1983, {{ISBN|3882261560}}/9783882261561</ref> دوای قوتار بوون لە داگیرکاریی تراجان ١١٦ز، بنەماڵەی ناسراو بە ئاماتوونی لەو ھەرێمە باڵا دەستبوون کە فەرمانڕەوایی ناوچەی نێوان دەریاچەی [[دەریاچەی ورمێ|ورمێ]] و [[دەریاچەی وان|وانیان]] دەکرد.<ref>Jacob Neusner, 1969, A History of the Jews in Babylonia, Volume 2, p. 352-353, Brill, 462 pages</ref><ref>Jacob Neusner, 1990, Judaism, Christianity and Zoroastrianism in Talmudic Babylonia, Volym 204, p. 103-104, University of Michigan, Scholars Press, 228 pages</ref> ئادیابین بەشێک بووە لە ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری نوێ و دوای ڕووخانی نەینەوا ئاشوورییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون. بەشێکی دانەبڕاو بوو لە ئاشووریای ھەخامەنشییەکان (ئاثورا) و ئاشووری [[ئیمپراتۆریەتیی ساسانی|ساسانی]] (ئاسۆریستان).<ref>Whinston, William. Translator. The Works of Josephus. Massachusetts: Hendrickson Publishers Inc. 1999</ref><ref>Gibbon, Edward. ''[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]''. David Womersley, ed. Penguin Books, 2000</ref> دواتر ئەم ناوچەیە کرا بە بەشێک لە پارێزگای ئاشووری ڕۆمانی دوای لەشکرکێشی لەلایەن تراجان لە ساڵی ١١٦.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Adiabene|ناونیشان=http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=801&letter=A|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئەیلوولی ٢٠١١|بڵاوکەرەوە=JewishEncyclopedia.com}}</ref> بە گوێرەی پاتریشیا کرۆن و مایکل کوک، کاتێک کە ناوجەرگەی ھەرێمی ئاشوور لە سەرەتای مەسیحییەتدا کەوتەوە بەر باس و تێروانین، نەک فارس و یۆنان، بەڵکو ئاشوورییەکان خۆیان پەرستگای ئاشوریان نۆژەنکردەوەو، شارەکەیان ئاوەدانکردەوە و دەوڵەتێکی پاشکۆی ئاشووریان بنیاتنایەوە لەسەر شێوەی شانشینی ئادیابین ." (بۆ مێژووی دواتر، بڕوانە [[ھەولێر]]؛ [[ئاشوورییەکان|گەلی ئاشووری]]، [[ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی|ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی]]، [[عێراق]]). == مێژوو == === ئیمپراتۆرییەتی فارسی ھەخامەنشییەکان === لە سەردەمی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|فارسی ھەخامەنشی]] (ئەخمینی) دا، پێدەچێت ئادیابینێ بۆ ماوەیەک دەوڵەتێکی ژێردەستەی [[ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی|ئیمپراتۆرییەتی فارس]] بووبێت. لە ھەندێک کاتدا تەختی ئادیابین بەدەست ئەندامێکی ماڵی ھەخامەنشییەکانەوە بووبێت؛ ئەردەشیری سێیەم (پاشا لە ساڵی ٦٢٨ تا ٦٣٠ی زایینی)، پێش ئەوەی بێتە سەر تەختی فارس، نازناوی «پاشای ھەدیاب»ی ھەبووە.<ref>Nöldeke, ''Geschichte der Perser,'' p. 70.</ref> دە ھەزار بەکرێگیراوە یۆنانییەکەی زینفۆن لە کشانەوەیاندا بۆ [[دەریای ڕەش]] دوای شەڕی کوناکسا لە ڕێگەی ئادیابینەوە پاشەکشەیان کرد. === شاژن ھێلینا و ئایینی جوولەکە === بەپێی سەرچاوەکان، ھێلینا، شاژنی ئادیابین لە سەدەی یەکەمدا لە بتپەرستییەوە ھاتە سەر ئایینی جوولەکە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Helena|ناونیشان=http://www.jewishvirtuallibrary.org/helena|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> شاژنە ھێلێنای ئادیابین (لە سەرچاوە جوولەکەکاندا بە ھیلینا ھامالکا Heleni HaMalka ناسراوە) چووە حەجی ئورشەلیم /قودس کرد و لەوێ کۆشکێکی بۆ خۆی و کوڕەکانی دروست کرد، ئیزاتێس کوڕی مۆنۆباز و مۆنۆبازی دووەم لە بەشی باکووری شاری داود، باشووری چیای ھەیکەل/پەرستگا، و یارمەتی جوولەکەکانێ لە شەڕەکەیان دژ بە ڕۆما. تابوتەکەی شاژن ھێلێنا لە ساڵی ١٨٦٣ دۆزرایەوە. جووتە نەخشێک لەسەر تابوتەکە نووسراوە، «چادان مەلکە» و «چادا مەلکەتا»، پێدەچێت ئاماژەیەک بێت بۆ ئەو پاداشتانەی (چێدا بە زمانی عیبری) کە ھێلێنا دەیبەخشییە ھەژارانی قودس و بە گشتی، و بۆ شانشینی جوولەکەکان دابینی کردووە. بەگوێرەی یوسفۆس، شاژن لەگەڵ کوڕەکەی مۆنۆبازی دووەم، لەژێر کاریگەری دوو جوولەکەدا ھاتوونەتە سەر ئایینی جوولەکە. لە تۆمارێکی دیکەدا ھاتووە کە لە ئادیابین بازرگانێکی زێڕینگەریی جوولەکەی بە ناوی (حەنانیا)یان (ئەلیعازەر) ناسیوە، ئەویش باسی گەلی ئیسرائیلی بۆ کردووە و ڕازی کردووە بێتە سەر ئایینەکەیان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Shapira|یەکەم=Ran|ڕێکەوت=١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠|سەردێڕ=A Royal Return|ناونیشان=http://www.haaretz.com/israel-news/a-royal-return-1.316609|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨|via=Haaretz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی ئایاری ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170521060231/http://www.haaretz.com/israel-news/a-royal-return-1.316609|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ھەموو شوێنەوارە مێژوویییەکانی پاشایەتی جوولەکەکان لە ئەدیابین لە دەوروبەری ساڵی ١١٥ی زایینی کۆتایی ھات، بەڵام ئەم چیرۆکانە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر ئەدەبیاتی نووسراو لەلایەن حاخام و مالمەکانی تەلمود ھەبوو.<ref>The Other Zions: The Lost Histories of Jewish Nations By Eric Maroney P:97</ref> خەلاکی زەردەشتیی ئادیابین ھەمبەر ئایینی جوولەکە لێبوردەو دڵکراوەبوون، ڕێگەیان دا جوولەکە ئازادبن. لە کۆتایی سەدەی دووەمدا ئایینی مەسیحی بە خێرایی لە نێو زەردەشتییەکان و ئپەیڕەوکارانی پێشووێ ئایینی جوولەکە بڵاوبووەوە. کاتێک ئایینی مەسیحی بوو بە ئایینی فەرمی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی لە سەردەمی کۆنستەنتین، دۆخی مەسیحییەکانی ئادیابین شلۆق بوو چونکە ساسانییەکان کە ئایینی ڕەسمی دەوڵەتەکەیان زەردەشتی بوو، وەک نەیار ھەژمار دەکران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=electricpulp.com|سەردێڕ=ADIABENE – Encyclopaedia Iranica|ناونیشان=http://www.iranicaonline.org/articles/adiabene|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=www.iranicaonline.org}}</ref> === سەردەمی یۆنانی === ئەم شانشینە بچووکە ڕەنگە زنجیرەیەک فەرمانڕەوای ناوخۆیی ھەبووبێت کە بە ناوی ئیمپراتۆرییەتی مەقدۆنی و [[ئیمپراتۆریەتیی سلووکی|سلوکی]] و دواتر تیگرانی ئەرمەنی حوکمڕانییان کردووە. === ئیمپراتۆرییەتی پارت === ئەدیابین دواتر بوو بە یەکێک لە شانشینییەکانی سەر بە ئیمپراتۆرییەتی پارت. زنجیرەی فەرمانڕەواکان لە سەردەمی حوکمرانی مۆنۆبازی یەکەم و کوڕەکەی ئیزاتێسی یەکەمەوە دەست پێ دەکات (سەدەی یەکەمی پێش زایین و سەدەی یەکەمی زایین) و ناوبانگێکی دیاریکراوی بەدەستھێنا. ==== کورتە چاخی ڕۆمانی (١١٧–١١٨) ==== نەیاری سەرەکی [[تراجان]] لە میزۆپۆتامیا لە ماوەی ساڵی ١١٥دا دوا پاشای سەربەخۆی ئادیابین میھرئەسپ بوو، لەگەڵ مانۆ (ماننوس)ی [[شنگال|شنگار]] (سینگارا) ھاوئامانج بوون. تراجان ھێرشی کردە سەر ئادیابین و خستییە ناو سنووری ھەرێمی ئاشووری ڕۆمانی؛ بەڵام لە سەردەمی [[ھادریان]] لە ساڵی ١١٧دا دەسەڵاتی ڕۆما بەسەر ئاشوور و میزۆپۆتامیا و ئەرمینیا پووکایەوە. لە ھاوینی ساڵی ١٩٥ سێپتیمیۆس سیڤەرۆس جارێکی تر لە میزۆپۆتامیا شەڕی دەکرد و لە ساڵی ١٩٦ سێ لەشکری سەر بە سوپای ڕۆم ھاتنە سەر ئادیابین. بەپێی وتەی دیۆ کاسیۆس، [[کاراکالا]] لە ساڵی ٢١٦دا ئاربێلا (ھەولێر)ی داگیرکردووە، گۆڕستانەکانی ھەڵدایەوە، بۆ گەڕان بە دوای گۆڕ و گەنجینەی پاشاکانی [[ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی|ئەشکانی]] کە گوماندەکرا لەوێ نێژرابن. لە ئەنجامدا زۆرێک لە گۆڕە کۆنەکانی پاشایەتی لەناوبران. === دەسەڵاتی ساسانی === سەرەڕای ڕووخانی دەسەڵاتی پارت لەلایەن ساسانییەکانەوە لە ساڵی ٢٢٤ی زایینی، بنەماڵە دەرەبەگەکانی ھەولێر ھەر دڵسۆزی پارتەکان بوون و بەرەنگاری پێشڕەوی ساسانییەکانیان دەکرد بەرەو ئادیابین و ئەترۆپاتین (ئازەربێجان). بەھۆی ئەوەی لە ئاییندا جیاواز بوون، ئادیابین ھیچ کات وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ئێران سەیر نەکراوە، ھەرچەندە ساسانییەکان بۆ چەند سەدە کۆنترۆڵیان کردبوو. دوای ئەوەی ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی وردە وردە [[مەسیحییەت|ئایینی مەسیحی]] کردە ئایینی فەرمی خۆی لە ماوەی سەدەی چوارەمدا، دانیشتووانی ئادیابین کە بە پلەی یەکەم مەسیحی ئاشووری بوون، لایەنگری ڕۆمی مەسیحی بوون نەک ساسانییە [[ئایینی زەردەشتی|زەردەشتییەکان]]. ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمی بیزەنتە لە کاتی شەڕەکانی بیزەنتە-ساسانیدا سوپای نارد بۆ ناوچەکە، بەڵام ئەمە ھیچی نەکرد بۆ گۆڕینی سنووری خاکەکە. ئادیابین تا ھاتنی لەشکری موسڵمانان، وەک ھەرێمێکی سەر بە ئیمپراتۆرییەتی ساسانی مایەوە و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=electricpulp.com|سەردێڕ=Encyclopædia Iranica - Home|ناونیشان=http://www.iranica.com/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٨|وێبگە=www.iranica.com|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی نیسانی ٢٠١٩|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20190416193911/http://www.iranica.com/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە ناوی ''نۆد-ئەردەخشراگان'' یان ''نۆد-ئەردەشیراگان'' دەناسرا. . == ڕۆڵی قەشەکان == لە نێوان سەدەی پێنجەم و چواردەمدا ئادیابین مەتڕانییەی گەورەی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات بووە. (''سەربردنامەی/ کرۆنیکڵی ھەولێر)'' کە تۆمارێکی گوماناوی مەسیحییەتە لە ئادیابینی سەردەمی پارتەکان و ساسانییەکان، ناوی ژمارەیەک قەشەی سەرەتاکانی مەسیحییەت لە ھەولێر دەخاتە ڕوو. ڕاستیی ئەم سەربردنامەیەی ''ھەولێر'' لەژێر پرسیاردایە و زاناکان بەەنە بە دووبەرە لەسەر ئەوەی کە چەندە باوەڕ بە بەڵگەکانی دابنێن. ناوی ھەندێک لە قەشەکانی ئەم لیستەی خوارەوە لە سەرچاوەی دیکەش دووپات کراون، بەڵام ناوی ھەندێک لە قەشەکانی پێشتر ڕەنگە ھەڵبەستراو بن. # پیدە [[:en:Pkidha|Pkidha]](104–114) # شمشون (١٢٠–١٢٣) # ئیسحاق (١٣٥–١٤٨) # ئەبراھام (١٤٨–١٦٣) # نوح (١٦٣–١٧٩) # ھابیل (١٨٣–١٩٠) # عابدمیخا (١٩٠–٢٢٥) # ھیران لە ئادیابین (٢٢٥–٢٥٨) # سالۆفا (٢٥٨–٢٧٣) # ئەھادابوھی (٢٧٣–٢٩١) # سریا (٢٩١–٣١٧) # یۆحانون (٣١٧–٣٤٦) # ئەبراھام (٣٤٦–٣٤٧) # ماران-زخا (٣٤٧–٣٧٦) # سۆبحالیسۆ (٣٧٦–٤٠٧) # دانیال (٤٠٧–٤٣١) # ڕیھما (٤٣١–٤٥٠) # ئابۆستا (٤٥٠–٤٩٩) # یوسف (٤٩٩–٥١١) # ھوانا (٥١١–؟) == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} <references responsive="0" /> == بەستەرە دەرەکییەکان == * (2 volumes) ** {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Frye|یەکەم=Richard Nelson|ناونیشان=https://archive.org/details/historyofancient0000frye|سەردێڕ=The History of Ancient Iran|بڵاوکەرەوە=C.H.Beck|ساڵ=١٩٨٤|ژپنک=٩٧٨-٣-٤٠٦-٠٩٣٩٧-٥|پەڕەکان=[https://archive.org/details/historyofancient٠٠٠٠frye/page/n٢٠ ١]–٤١١|وتەگێڕانەوە=false.|بەستەری نووسەر=Richard Nelson Frye|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} * {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Grabowski|یەکەم=Maciej|ڕێکەوت=٢٠١١|سەردێڕ=Abdissares of Adiabene and the Batas-Herir relief|ناونیشان=https://www.academia.edu/2557534|journal=Warszawa|بەرگ=IX|پەڕەکان=١١٧–١٤٠|دەستپێگەیشتنی ناونیشان=registration}} ** {{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Marciak|یەکەم=Michał|دوایین٢=Wójcikowski|یەکەم٢=R.|ڕێکەوت=٢٠١٦|سەردێڕ=Images of Kings of Adiabene: Numismatic and Scultpural Evidence|journal=Iraq|بڵاوکەرەوە=Cambridge University Press|بەرگ=IX|پەڕەکان=٧٩–١٠١|doi=10.1017/irq.2016.8|doi-access=free}} * {{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Marciak|یەکەم=Michał|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=hwEtDwAAQBAJ|سەردێڕ=Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West|ڕێکەوت=٢٠١٧|بڵاوکەرەوە=[[Brill Publishers|BRILL]]|ژپنک=٩٧٨٩٠٠٤٣٥٠٧٢٤}} ** Brauer, E. , ''The Jews of Kurdistan'', Wayne State University Press, Detroit, 1993. * Solomon Grayzel, ''A History of the Jews'',New York: Mentor, 1968. * [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=801&letter=A&search=Monobaz Gottheil, Richard. "Adiabene".] ''Jewish Encyclopedia''. Funk and Wagnalls, 1901-1906. ; which cites: ** [[یوسفوس|Josephus]], ''Jewish Antiquities'' xx. 2, § ٤; *** ''idem'', ''Wars of the Jews''. ii. 19, § 2; iv. ٩, § 11; v. ٢, § ٢; ٣, § ٣; ٤, § ٢; ٦, § 1, noting that Josephus probably got his information from Adiabenian Jews in Jerusalem (Von Gutschmid, Kleine Schriften, iii. ٤). ** Pliny the Elder, ''[[مێژووی سروشتی (پلینی)|Historia Naturalis]]'', v. 66, vi. 44 ''et seq.'' ** Ammianus, ''History'', xviii. 7, § 1; xxiii. ٦, § ٢١ ** [[سترابۆ|Strabo]], ''Geography'', xvi. 745 ''et seq.'' ** Brüll, Adiabene, in ''Jahrbuch'' i. 58 ''et seq.'' ** Grätz, Heinrich, in ''Monatsschrift'', 1877, xxvi. 241 ''et seq.'', 289 ''et seq.'' ** Von Gutschmid, ''Gesch. Irans'', pp. 140 ''et seq.'' ** Schürer, ''Gesch.'' ii. 562. {{پۆلی کۆمنز|Adiabene}} {{تووڵی دەروازە|مێژوو|کوردستان}} [[پۆل:حەدیاب]] [[پۆل:جووەکانی کوردستان]] [[پۆل:ھەولێر]] [[پۆل:کوردوئین]] [[پۆل:کوردوخی]] [[پۆل:ئەشکانی]] 0pfqxp0sw0wqe0863l32cl008ngyydk 2 239162 1589355 1588748 2026-06-09T18:31:12Z Ari Qasm 57423 1589355 wikitext text/x-wiki {{نیشانی پاسدەری خۆگەڕ}} <div style="font-size:30px; font-weight:bold; font-family: Georgia; border:2px solid black"> {{شیعر|نەستەعلیق}} {{ب|{{font color|red|بەخێرێی}}|{{font color|yellow|بۆ پەڕەی}} {{font color|green|ئاری}}}} {{کۆتاییی شیعر|}} </div> {{collapse top|title=[[ویکیپیدیا:سندووقەکانی بەکارھێنەر|سندووقەکانی بەکارھێنەر]]|bg=#32CD32|bg2=white}} {{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Flag of South Korea.svg|75px|بێچوارچێوە|ناوەڕاست]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەر [[کۆریای باشوور]]ی خۆش دەوێت. | info-c = #FFFFFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #B1DCFF | id = [[پەڕگە:Windows logo - 2012.svg|40px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە [[ویندۆز ١٠]] بەکاردەھێنێت. | info-c = #B1DCFF | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #F196A2 | id = [[پەڕگە:Wikilove3.png|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = white | info = ئەم بەکارھێنەرە ئاڵوودەی [[ویکیپیدیا]] بووە. | info-c = #F196A2 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:History.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە توانیوێتی [[وتار|٤٠٠ وتار]] زیاتر بنووسێت. | info-c = #FFEC8D | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} <includeonly>[[پۆل:بەکارهێنەرە کوردەکان]]</includeonly> <noinclude>[[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]]</noinclude> {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Leo the Great and Attila by Raffael.png|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە زۆری حەز بە [[مێژوو]]ە | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە [[مێژووی سەربازی]] دەکات | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:میرنشینە کوردییەکان.jpg|80px]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەز بە زانین دەکات دەربارەی سەردەمی [[میرنشینە کوردییەکان]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #0A1769 | id = [[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|80px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزی بە لێکۆڵینەوەیە دەربارەی سەردەمی [[میرنشینی سۆران]] | info-c = white | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Mir Muhammad.jpg|60px]] | id-c = #FFFFFF | info = ئەم بەکارھێنەرە سەرسامی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] و سەردەمەکەیەتی | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = #000000 | id = [[پەڕگە:Prince muhammad prince of soran.jpg|60px]] | id-c = #FF0000 | info = ئەم بەکارھێنەرە یەکێکە لە فەرماندەکانی '''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]''' [[File:Noto Emoji v2.034 1fae1.svg|Noto_Emoji_v2.034_1fae1|15px]] | info-c = #FF0000 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =yellow |id=[[پەڕگە:Citadel of Erbil.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە لە شاری '''[[ھەولێر]]''' دەژیت</big>}}[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھەولێر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {{Userbox |border-c = #cdcdcd |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ffffff |info-fc = #000 |id=[[File:Flag of Kurdistan on ckb.wikipedia logo.svg|43px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ئارەزووی پەرەسەندنی [[ویکیپیدیای کوردی]] دەکات. }} {{Userbox |border-c =black |border-s =black |id-c = black |info-c =white |id=[[پەڕگە:Kirkuk citadel.jpg|50px]] |info= <big>ئەم بەکارھێنەرە شاری '''[[کەرکووک|کەرکووکی]]''' خۆشدەوێت.</big>}} {{userbox | border-c = #DDD | id = [[پەڕگە:Wikipedia Autopatrolled.svg|40px]] | id-c = #DDD | info = {{#ifeq:{{{s}}}|yes|<s>}}ئەم بەکارھێنەرە لە {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|[[ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی|ویکیپیدیای کوردی]]}} مافی '''[[ویکیپیدیا:پاسدانی خۆگەڕ|پاسدانی خۆگەڕ]]'''ی ھەیە.{{#ifeq:{{{s}}}|yes|</s>}} {{#if:{{{1|}}}|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:{{{lang code|ckb}}}:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ{{#if:{{{lang_code|}}}|&nbsp;{{{lang_code}}}|}}</span>])</span>|<span style="font-size:0.9em;" class="plainlinks">([{{fullurl:Special:ListUsers|limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}}}} <span style="color:#5871C6;">تاوتوێ</span>])</span>}} | info-c = #EEE | nocat = {{{nocat|}}} | usercategory = {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|User|پاسدەرانی خۆگەڕی ویکیپیدیا}} <noinclude> }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ئارەزوومەند بە پەرەسەندنی ویکیپیدیای کوردیی ناوەندی]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] [[پۆل:بەکارھێنەران|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{userbox | border-c = #FBD39C | id = [[پەڕگە:Nuvola apps kbackgammon.png|50px|بێچوارچێوە]] | id-c = #FBD39C | info = ئەم بەکارھێنەرە شارەزای [[تاوڵە|یاریی تاوڵەیە]]. | info-c = #FFF1D3 | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }} {{userbox | border-c = white | id = [[پەڕگە:MedCom laurel.svg|45px|بێچوارچێوە]] | id-c = black | info = ئەم بەکارھێنەرە شانازی بە بەشداربوونی لە [[ویکیپیدیا]]دا دەکات. | info-c =green | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{Userbox |border-c = #C00 |border-s = 1 |id-c = #fff |id-fc = #000 |info-c = #ddd |info-fc = #000 |id=[[پەڕگە:No smoking symbol.svg|45px]] |info= ئەم بەکارهێنەرە [[جگەرە]] ناکێشێت و هیواخوازیشە کەس جگەرە نەکێشێت! }}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی دژی جگەرەکێشان]] </includeonly><noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] </noinclude> {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #BFD7FF |id=[[پەڕگە:Logo Real Madrid.png|40px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە ھاندەری یانەی [[ڕیال مەدرید]]ە. }} {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #4CBB17 |id=[[File:Yavuz Sultan Gazi Selim Han - السلطان الغازي ياووز سليم خان.jpg|Yavuz_Sultan_Gazi_Selim_Han_-_السلطان_الغازي_ياووز_سليم_خان|65px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە دڵسۆزی سوڵتان [[سەلیمی یەکەم|سەلیم خان]]ە! }} {{Userbox |border-c =blue |border-s = |id-c = white |info-c = #4CBB17 |id=[[File:İdris-i Bitlisi.png|İdris-i_Bitlisi|50px]] |info= ئەم بەکارھێنەرە [[ئیدریسی بەدلیسی]]یە...؟ }} {{userbox | border-c = Black | border-s = 1 | id = [[File:Pirate icon.gif|55px]] | id-c = Black | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = | info = ئەم بەکارھێنەرە پشتگیریی '''[[سزای مەرگ|{{color|#fa0505|سزای مەرگ}}]]''' دەکات. | info-a = center | info-c = Blue | info-fc = {{{info-fc|White}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | usercategory = | nocat = {{{nocat|}}}}}<includeonly>[[پۆل:بەکارھێنەرانی ھاندەری ڕیال مەدرید|{{PAGENAME}}]]</includeonly> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر|{{PAGENAME}}]] {|cellspacing="0" style="border:solid #00BFFF 2px; width:240px; background: #E0FFFF; margin:1px" |style="width:45px;height:45px;background: #00BFFF;align:center;float:center;font-size:0pt;font-weight:bold"| [[Image:SunsetBeach.jpg|75px]] |style="text-align:center;font-size:8pt;padding:0pt;font-weight:bold;color:#000;" | ئەم بەکارھێنەرە ئارەزوو بە [[ھاوین|وەرزی ھاوین]] دەکات. |}<noinclude> [[پۆل:بۆکسەکانی بەکارھێنەر]] {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[پەڕگە:Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|50px|بێچوارچێوە]] | info = ئەم بەکارھێنەرە پێغەمبەر [[محەممەد]]ی خۆش دەوێت و شانازیی پێ دەکات کە پێغەمبەری ئیسلامە.}} {{userbox | border-c = darkgreen | info-c = #44e320 | id-c = | id-s = 1 | id = [[File:Abdul Basit Abdul Samad at Centenary Celebration Of Darul Uloom Deoband 1980.jpg|Abdul_Basit_Abdul_Samad_at_Centenary_Celebration_Of_Darul_Uloom_Deoband_1980|65px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە حەزدەکات گوێ لە [[قورئان]] بگرێت بە دەنگی [[عەبدولباست عەبدوسسەمەد|عەبدولباست عەبدوسسەمەد]].}} {{بەکارھێنەر دەستکاری|٣٠٠٠}}{{userbox | border-c = black | id = [[پەڕگە:Stipula fountain pen.jpg|70px|بێچوارچێوە]] | id-c = #0A1769 | info = ئەم بەکارھێنەرە گرینگییەکی زۆر بە ڕێنووس دەدات و خەتی خۆشە. | info-c = #CEA57C | info-a = center | nocat = {{{nocat|}}} }}{{بەکارهێنەری چاویلکە}}{{userbox | border-c = #fa0511 | info-c = #32CD32 | id-c = #fafa05 | id-s = 14 | id = [[File:Sunni Kurdish Flag.png|Kurdish flag with sunni shahada|80px]] | info = ئەم بەکارھێنەرە مەیلی بیروڕای [[کوردایەتیی ئیسلامی]]ی ھەیە. }} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=زانیاریدانی بەکارھێنەر|bg=#32CD32|bg2=white}} {{زانیاریدانی بەکارھێنەری ویکیپیدیا|ناو='''ئارى بەگ'''|نەتەوە=[[کورد]]|ناوی ڕاستی='''ئاری'''|وڵات={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران]]، {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[کوردستان]]|شوێن=[[ھەولێر]]، [[میرنشینی سۆران]]، [[کوردستان]]|زمانەکان=[[کوردیی سۆرانی]]|ڕەگەز=[[نێر]]|ئایین={{flagicon image|Tawheed flag.webp}} [[ئیسلام]] * [[سوننی]] * [[مەزھەبی شافیعی|شافیعی]]|وێنە=Mir Muhammad.jpg|ڕەنگی فۆنت=Red|ڕەنگ=Red|ژێرنووسی وێنە='''[[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]'''|ئیمەیڵ=aricomputer52@gmail.com|قەبارەی وێنە=250|یەکەم دەستکاری=٩ی تەممووزی ٢٠٢٣|ژمارەی دەستکارییەکان=٣٠٠٠+|ڕێکەوتی بەشداربوون=٤ی تەممووزی ٢٠٢٣|فەیسبووک=}} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=خەڵاتەکان|bg=#32CD32|bg2=white}} {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[پەڕگە:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''نیشانی سەرەکی''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | سپاس بۆ سازکردن و دەستکارییەکانت! ھیوادارم لێرە بەردەوام بیت. [[User:Zemen|<b style="color:#ffffff;font-size:10px;display:inline-block;border:1px solid #5B7830;border-radius:5px;background-color:#5B7830;padding:1px;">&#160;زەمەنCefayî&#160;</b>]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Zemen|لێدوان]]) ٢٢:٢٩، ١١ی ئازاری ٢٠٢٥ (UTC) |} {{collapse bottom}} {{collapse top|title=[[xtools:pages/ckb.wikipedia.org/Ari Qasm|وتارەکانم]]|bg=#32CD32|bg2=white}} === {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} وتارە باشەکانم: === * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[لەشکرکێشیی ماد و بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[ململانێی ماد و پارس]] * {{Flagicon image|Good article star tt.svg|border=No}} [[شەڕی سۆران و قاجاڕی (١٨٢٩–١٨٣٤)]] === {{Flagicon image|Article de qualité.svg|border=No}} وتارە ھەڵبژێردراوەکانم: === * ئەمەشیان دەبێت إِنْ شَاءَ ٱاللهُ، بەڵکوو؟ [[File:Twemoji12 1f643.svg|Noto_Emoji_v2.034_1fae1|15px]] {{collapse bottom}}{{تایبەت-بەشدارییەکان-پێ|Ari Qasm}} == ئامارەکان == {{ئامانجی گەیشتن بە سەد ھەزار وتار}}{{ئاماری ویکیپیدیای کوردی ناوەندی}} == دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟ == {{دەستپێک/ناونیشان|سەردێڕ=دەتەوێت وتارێک بنووسیت؟|وێنە=HSEditor.svg|دەستکاری=داڕێژە:سنوقی نووسینی وتار}}{{سنوقی نووسینی وتار}}{{کلکی چەپ|[[وپ:جادووگەری وتارەکان/وەشانی ١|جادووگەری وتارەکان]]}} eb9q5qtzfhf767tr46hsqzwr05n69kr 4 241625 1589368 1589174 2026-06-09T21:00:34Z AramBot 39807 بۆت: نوێکردنەوە 1589368 wikitext text/x-wiki {{ئەمانەش ببینە|ویکیپیدیا:ڕاپۆرتی بنکەدراوە/پێڕستی بۆتە ناچالاکەکان}} {{چینی ناوەند}} پێرستی [[وپ:بۆت|بۆت]]ە چالاکەکانی ویکیپیدیا{{ھن}} بۆتی چالاک بە بۆتێک دەڵێن کە لە ٣٠ ڕۆژی ڕابردوو لانی کەم [[تایبەت:بەشدارییەکان|بەشدارییەکی]] ھەبووە.{{ھن}} لە ئێستادا ئەم ئامارە ڕۆژانە نوێ دەکرێتەوە.{{ھن}} '''دوایین نوێکردنەوە لەلایەن [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]]'''؛ لە ''٢١:٠٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC)'' {{کۆتایی}} {| class="wikitable sortable" style="margin: auto;" |+ بۆتە چالاکەکان |- ! # !! بەکارھێنەر !! دوایین دەستکاری !! ژمارەی دەستکارییەکان !! مافەکان !! ڕێکەوتی خۆتۆمارکردن |- | ١ || [[بەکارھێنەر:AramBot|AramBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/AramBot|٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٥٦٩٦٣ || bot,botadmin || ٤ی نیسانی ٢٠٢٠ |- | ٢ || [[بەکارھێنەر:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/InternetArchiveBot|٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٧٣٣١ || bot || ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٧ |- | ٣ || [[بەکارھێنەر:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/MediaWiki message delivery|٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٣٤٩٨ || bot || ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ |- | ٤ || [[بەکارھێنەر:Dexbot|Dexbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Dexbot|٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦]] || ٨٤٢٣ || bot || ٢ی ئایاری ٢٠١٢ |- | ٥ || [[بەکارھێنەر:Xqbot|Xqbot]] || [[تایبەت:بەشدارییەکان/Xqbot|٣٠ی ئایاری ٢٠٢٦]] || ٢١٢١٨ || bot || ٣١ی ئابی ٢٠٠٩ |} [[پۆل:ڕاپۆرتی بنکەدراوەی ویکیپیدیا]] 79xxfn5g9n6tnbnp74z6tj40ufvziut 0 244995 1589435 1496001 2026-06-10T08:50:22Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589435 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ‏{{Infobox person|name=تۆماس باربوسکا|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth based on age as of date|19|2022|7|18}}|birth_place=|death_date=|death_place=|other_names=|occupation=ئەکتەر|years_active=چالاکە لە ٢٠١٢|known_for=میک|notable_works=}} '''تۆماس باربوسکا''' ({{بە ئینگلیزی|Thomas Barbusca}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Rubin|یەکەم١=Rebecca|سەردێڕ=Chernin Brothers’ High School Comedy ‘Incoming’ Adds Thomas Barbusca (EXCLUSIVE)|ناونیشان=https://variety.com/2022/film/news/chernin-brothers-incoming-thomas-barbusca-1235318924/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ئیش=Variety|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> (لەدایکبووی ٢٠٠٢ یان ٢٠٠٣) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. ئەو بە ڕۆڵی چیپ پێمبەرتۆن ناسراوە کە یەکێکە لە سێ منداڵەکەی لە فیلمی تەلەفزیۆنی میک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Noelle|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Interview: Thomas Barbusca talks 'The Mick' Season Finale&nbsp;– Exclusive|ناونیشان=https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=Pop City Life|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202203104/https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/|url-status=dead}}</ref> == ژیانی تایبەتی == خوشکێکی گەورەی ھەیە بە ناوی بریێل کە ھاوکات ئەکتەرە.<ref name="TB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Mick' Star Thomas Barbusca Dishes On Season 2 Laughs, 'AHS' Experience|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/mick-star-thomas-barbusca-dishes-season-2-laughs-ahs-experience-2594231}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Young actress Brielle Barbusca talks about auditioning for The Starter Wife, and wanting to guest star on Fox's The Mick|ناونیشان=https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=WE BLAB ENTERTAINMENT MAGAZINE|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221008003338/https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێستا لە شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا دەژی.<ref name="TB2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Mick' Star Thomas Barbusca Dishes On Season 2 Laughs, 'AHS' Experience|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/mick-star-thomas-barbusca-dishes-season-2-laughs-ahs-experience-2594231}}</ref> بە ڕەچەڵەک ئیتاڵییە.<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227150244/https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY|سەردێڕ=Thomas Barbusca {{!}} Full Interview|وێبگە=[[YouTube]]|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}{{cbignore}}</ref> == پیشە == لە ساڵی ٢٠١٦ باربوسکا بەشداری کرد لە ڕۆڵی چیپ پێمبەرتۆن لە فیلمی میک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski|یەکەم=Denise|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Fox Comedy Pilot Casts Veronica Osorio & Lateefah Holder; 'The Mick' Adds Three|ناونیشان=https://deadline.com/2016/03/fox-comedy-pilot-hr-cast-veronica-osorio-lateefah-holder-the-mick-thomas-barbusca-1201722893/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]}}</ref> ھەروەھا لە فیلمی قوتابخانەی ناوەندی: خراپترین ساڵانی ژیانمدا ڕۆڵی لیۆ ڕۆڵی بینیوە کە لەسەر بنەمای ڕۆمانی ھەمان ناو لە ساڵی ٢٠١١ی جەیمس پاتەرسن و کریس تێبێتس.<ref name="latimes2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hsiao|یەکەم=Jeremy|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Meet 13-year-old Thomas Barbusca, Hollywood's rising young talent|ناونیشان=http://highschool.latimes.com/walnut-high-school/meet-13-year-old-thomas-barbusca-hollywoods-rising-young-talent/|ئیش=HS Insider&nbsp;– [[Los Angeles Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] o5aqbwe3951vt0t59z0npkmwbx87mry 1589447 1589435 2026-06-10T09:01:41Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589447 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} ‏{{Infobox person|name=تۆماس باربوسکا|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|alt=<!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software -->|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth based on age as of date|19|2022|7|18}}|birth_place=|death_date=|death_place=|other_names=|occupation=ئەکتەر|years_active=چالاکە لە ٢٠١٢|known_for=میک|notable_works=}} '''تۆماس باربوسکا''' ({{بە ئینگلیزی|Thomas Barbusca}})<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Rubin|یەکەم١=Rebecca|سەردێڕ=Chernin Brothers’ High School Comedy ‘Incoming’ Adds Thomas Barbusca (EXCLUSIVE)|ناونیشان=https://variety.com/2022/film/news/chernin-brothers-incoming-thomas-barbusca-1235318924/|ڕێکەوتی سەردان=٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٣|ئیش=Variety|ڕێکەوت=١٨ی تەممووزی ٢٠٢٢}}</ref> (لەدایکبووی ٢٠٠٢ یان ٢٠٠٣) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. ئەو بە ڕۆڵی چیپ پێمبەرتۆن ناسراوە کە یەکێکە لە سێ منداڵەکەی لە فیلمی تەلەفزیۆنی میک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Noelle|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠١٧|سەردێڕ=Interview: Thomas Barbusca talks 'The Mick' Season Finale&nbsp;– Exclusive|ناونیشان=https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧|ئیش=Pop City Life|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202203104/https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/|url-status=dead}}</ref> == ژیانی تایبەتی == خوشکێکی گەورەی ھەیە بە ناوی بریێل کە ھاوکات ئەکتەرە.<ref name="TB">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Mick' Star Thomas Barbusca Dishes On Season 2 Laughs, 'AHS' Experience|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/mick-star-thomas-barbusca-dishes-season-2-laughs-ahs-experience-2594231}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Young actress Brielle Barbusca talks about auditioning for The Starter Wife, and wanting to guest star on Fox's The Mick|ناونیشان=https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧|وێبگە=WE BLAB ENTERTAINMENT MAGAZINE|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20221008003338/https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئێستا لە شاری لۆس ئەنجلۆس لە ویلایەتی کالیفۆرنیا دەژی.<ref name="TB2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٦ی ئەیلوولی ٢٠١٧|سەردێڕ='The Mick' Star Thomas Barbusca Dishes On Season 2 Laughs, 'AHS' Experience|ناونیشان=http://www.ibtimes.com/mick-star-thomas-barbusca-dishes-season-2-laughs-ahs-experience-2594231}}</ref> بە ڕەچەڵەک ئیتاڵییە.<ref>{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی|ڕەوشی ناونیشان=bot: unknown|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20240227150244/https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY|سەردێڕ=Thomas Barbusca {{!}} Full Interview|وێبگە=[[YouTube]]|ڕێکەوتی سەردان= ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣}}{{cbignore}}</ref> == پیشە == لە ساڵی ٢٠١٦ باربوسکا بەشداری کرد لە ڕۆڵی چیپ پێمبەرتۆن لە فیلمی میک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Petski|یەکەم=Denise|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠١٦|سەردێڕ=Fox Comedy Pilot Casts Veronica Osorio & Lateefah Holder; 'The Mick' Adds Three|ناونیشان=https://deadline.com/2016/03/fox-comedy-pilot-hr-cast-veronica-osorio-lateefah-holder-the-mick-thomas-barbusca-1201722893/|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی ئایاری ٢٠١٦|ئیش=[[Deadline Hollywood]]|بڵاوکەرەوە=[[Penske Media Corporation]]}}</ref> ھەروەھا لە فیلمی قوتابخانەی ناوەندی: خراپترین ساڵانی ژیانمدا ڕۆڵی لیۆ ڕۆڵی بینیوە کە لەسەر بنەمای ڕۆمانی ھەمان ناو لە ساڵی ٢٠١١ی جەیمس پاتەرسن و کریس تێبێتس.<ref name="latimes2">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hsiao|یەکەم=Jeremy|ڕێکەوت=٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٦|سەردێڕ=Meet 13-year-old Thomas Barbusca, Hollywood's rising young talent|ناونیشان=http://highschool.latimes.com/walnut-high-school/meet-13-year-old-thomas-barbusca-hollywoods-rising-young-talent/|ئیش=HS Insider&nbsp;– [[Los Angeles Times]]}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:مناڵە کوڕە ئەکتەرە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٣]] [[پۆل:ئەکتەرانی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:ئەمریکییەکانی بە ڕەگەز ئیتالی]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوەکانی لۆس ئانجلەس]] 9ai5t5vihnceh6dtd29xm2ywt7f4t31 0 247543 1589441 1496109 2026-06-10T08:55:39Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589441 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox person|name=تۆمەر سیسلی|image=Tomer Sisley Cover.jpg|caption=تۆمەر سیسلی ساڵی ٢٠١٩|birth_name=تۆمەر گازیت|birth_date={{birth date and age|1974|8|14|df=y}}|birth_place=بەرلینی ڕۆژئاوا، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا|citizenship={{hlist|ئیسرائیل|فەڕەنسا}}|occupation=ئەکتەری کۆمیدی|years_active=١٩٩٦–ئێستا|spouse=|children=٣|website=}} '''تۆمەر سیسلی''' ({{بە ئینگلیزی|Tomer Sisley}}؛ لەدایکبووی ١٤ی ئابی ١٩٧٤) ئەکتەر و کۆمیدی ئیسرائیلی و فەرەنسییە.<ref name="collider1">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Radish|یەکەم=Christina|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Messiah: Tomer Sisley on the New Netflix Series|ناونیشان=https://collider.com/messiah-interview-tomer-sisley/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Collider}}</ref> == ژیانی == لە شاری بەرلینی ڕۆژئاوای ئەڵمانیای ڕۆژئاوا لەدایکبووە، لە دایک و باوکێکی ئیسرائیلییە و کاری باوکی وەک زانای توێژینەوە لە بواری پێستدا گواسترابووەوە.<ref name="collider12">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Radish|یەکەم=Christina|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Messiah: Tomer Sisley on the New Netflix Series|ناونیشان=https://collider.com/messiah-interview-tomer-sisley/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بڵاوکەرەوە=Collider}}</ref><ref name="jewishjournal1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gerri Miller|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man of God or Fraud? Netflix Miniseries 'Messiah' Seeks the Truth|ناونیشان=https://jewishjournal.com/culture/arts/309118/man-of-god-or-fraud-netflix-miniseries-messiah-seeks-the-truth/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Jewish Journal}}</ref> ھەروەھا دایکی پزیشکی پێستە.<ref name="parisvoice1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Tobias Grey|ڕێکەوت=ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=Tomer Sisley; Stand-up on a tightrope|ناونیشان=http://parisvoice.com/voicearchives/04/mar/html/showtime/feature.html|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Paris Voice}}</ref> دایک و باوکی وەک ھاوخوێندن لە شاری ڕامەت گان لە ئیسرائیل یەکتریان ناسیوە و خۆشەویستی منداڵی بوون.<ref name="jewishjournal12">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gerri Miller|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man of God or Fraud? Netflix Miniseries 'Messiah' Seeks the Truth|ناونیشان=https://jewishjournal.com/culture/arts/309118/man-of-god-or-fraud-netflix-miniseries-messiah-seeks-the-truth/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Jewish Journal}}</ref><ref name="haaretz1">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Tidhar Wald|ڕێکەوت=٢٥ی ئازاری ٢٠٠٤|سەردێڕ=Tomer Sisley's tour de force|ناونیشان=https://www.haaretz.com/1.4764288|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019183428/https://www.haaretz.com/1.4764288|url-status=dead}}</ref> بنەماڵەی باوکی ڕەگ و ڕیشەی لە لیتوانیا و بیلاڕووسی ئەمڕۆدا ھەیە، لە کاتێکدا دایکی بە ڕەچەڵەک یەمەنییە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Wolfisz|یەکەم=Francine|ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Top 10 Jewish shows to watch on Netflix and Amazon in 2020! &#124; Jewish News|ناونیشان=https://jewishnews.timesofisrael.com/top-10-jewish-shows-to-watch-on-netflix-and-amazon-in-2020/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Times of Israel}}</ref><ref name="jewishjournal13">{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر=Gerri Miller|ڕێکەوت=٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|سەردێڕ=Man of God or Fraud? Netflix Miniseries 'Messiah' Seeks the Truth|ناونیشان=https://jewishjournal.com/culture/arts/309118/man-of-god-or-fraud-netflix-miniseries-messiah-seeks-the-truth/|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|ئیش=Jewish Journal}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|Tomer Sisley}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئیسرائیل|فیلم|فەڕەنسا|کۆمیدیا}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٤]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی فەڕەنسی]] [[پۆل:سیناریۆنووسانی فەڕەنسی]] 48y0m4fgctx36ihvzbhfinjzj4yhmw9 1 250583 1589436 1333187 2026-06-10T08:50:32Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589436 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆماس باربوسکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1201736 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221008003338/https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick بۆ https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏١٧:٢٩، ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆماس باربوسکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1323191 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20221008003338/https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick بۆ https://www.weblabentertainment.com/television/young-actress-brielle-barbusca-talks-about-auditioning-for-the-starter-wife-and-wanting-to-guest-star-on-foxs-the-mick زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٣:٣٥، ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆماس باربوسکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1333186 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *بەستەری ئەرشیڤ https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/OnH9t6PjCMY گۆڕا بە https://web.archive.org/web/20240227150244/https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY لە https://www.youtube.com/watch?v=OnH9t6PjCMY تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠١:٢٥، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆماس باربوسکا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589435 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171202203104/https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/ بۆ https://popcitylife.com/2017/05/02/interview-thomas-barbusca-talks-mick-season-finale-exclusive/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٥٠، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 697jp3jg3vqi8ra3dvqm0diyma5rrsl 0 255495 1589384 1488992 2026-06-09T23:21:43Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ئەنتۆنی گیێرا]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[ئەنتۆنی گویێدێرا]]: ناوی ھەڵە 1488992 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنی گیێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Anthony Guidera}}؛ لەدایکبووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[سان فرانسیسکۆ]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]]یە. لە ١٩٩٠ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0346736}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] jecv2hyktsif0a57h50vxuo1gdu88r8 1589385 1589384 2026-06-09T23:22:25Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ئەنتۆنی گویێدێرا]]ی بە بێ بەجێھشتنی ڕەوانەکەرێک گواستەوە بۆ [[ئەنتۆنی گویدێرا]] 1488992 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{ژکزی یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنی گیێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Anthony Guidera}}؛ لەدایکبووی ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[سان فرانسیسکۆ]]) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]]یە. لە ١٩٩٠ دەستی بە چالاکی کردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0346736}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:زیندووان]] jecv2hyktsif0a57h50vxuo1gdu88r8 1589386 1589385 2026-06-09T23:24:33Z Hivja 64112 1589386 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنی گیێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Anthony Guidera}}؛ ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[سان فرانسیسکۆ]] – ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/anthony-guidera-dead-species-rock-armageddon-1236617267/|title=Anthony Guidera, Actor Who Had a Memorable Kiss in ‘Species,’ Dies at 65|website=The Hollywood Reporter|date=June 9, 2026|access-date=June 9, 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. M. Z. |date=2026-06-09 |title='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |url=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |access-date=2026-06-09 |website=TMZ |language=en}}</ref> ئەو لە ١٩٩٠ دەستی بە چالاکی کرد و ھەتا ٢٠٠٥ بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0346736}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] 9qxo4phgmmh1masvcznb5dt60qj7jim 1589387 1589386 2026-06-09T23:24:47Z Hivja 64112 /* */ 1589387 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنی گویدێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Anthony Guidera}}؛ ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[سان فرانسیسکۆ]] – ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/anthony-guidera-dead-species-rock-armageddon-1236617267/|title=Anthony Guidera, Actor Who Had a Memorable Kiss in ‘Species,’ Dies at 65|website=The Hollywood Reporter|date=June 9, 2026|access-date=June 9, 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. M. Z. |date=2026-06-09 |title='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |url=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |access-date=2026-06-09 |website=TMZ |language=en}}</ref> ئەو لە ١٩٩٠ دەستی بە چالاکی کرد و ھەتا ٢٠٠٥ بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0346736}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] cqdeamhnlh0bshhqhawzqtbvczok3gs 1589450 1589387 2026-06-10T09:03:22Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589450 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} '''ئەنتۆنی گویدێرا''' ({{بە ئینگلیزی|Anthony Guidera}}؛ ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ لە [[سان فرانسیسکۆ]] – ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦) [[ئەکتەر]]ێکی [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکی]] بوو.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/anthony-guidera-dead-species-rock-armageddon-1236617267/|title=Anthony Guidera, Actor Who Had a Memorable Kiss in ‘Species,’ Dies at 65|website=The Hollywood Reporter|date=June 9, 2026|access-date=June 9, 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. M. Z. |date=2026-06-09 |title='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |url=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |access-date=2026-06-09 |website=TMZ |language=en}}</ref> ئەو لە ١٩٩٠ دەستی بە چالاکی کرد و ھەتا ٢٠٠٥ بەردەوام بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{IMDb name|0346736}} {{تووڵی دەروازە|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ھۆڵیوود|فیلم|ئەکتەران|ژیاننامە|ھونەرەکان|تەلەڤیزیۆن}} {{ئەکتەر-کۆلکە}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٤]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەکتەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی پیاوی ئەمریکیی سەدەی ٢١ەم]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی فیلمە پیاوە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:ئەکتەرەکانی تەلەڤیزیۆنی پیاوی ئەمریکی]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] 00m26alra1ynryflrw3rcyjlpxy7kzn 0 268154 1589312 1589305 2026-06-09T12:00:32Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589312 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|honorific_prefix=|name=ئەحمەد جەعبەری|honorific_suffix=|native_name=أحمد الجعبری|native_name_lang=ar|image=|image_size=|alt=|caption=Ahmed Jabari during the aftermath of the [[Second Intifada|Second intifadha]]|birth_name=|birth_date=1960|birth_place=غەززە، کەرتی غەززە|death_date=14 November 2012 (aged 51–52)|death_place=غەززە، [[کەرتی غەززە]]|death_cause=ھێرسی ئاسمانی ئیسرائیل|resting_place=قەبرستانی شیخ ڕەزوان|resting_place_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|monuments=|nationality=فەلەستینی|other_names=|alma_mater=زانکۆی ئیسلامی غەززە|occupation=|years_active=|known_for=ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل لە ٢٠٠٦|party=|movement=|opponents=|criminal_charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|criminal_penalty=|criminal_status=|spouse=|partner=|children=|parents=|relatives=|signature=|signature_alt=|signature_size=|module={{Infobox military person|embed=yes | allegiance = {{flag|Palestine}} ([[حەماس]]) | nationality = | commands = | branch = [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] | unit = | rank = [[فەرماندەی سەربازی]] }}}} '''ئەحمد جەعبەری''' ({{بە عەرەبی|أحمد الجعبري}}; ١٩٦٠{{Spaced ndash}}{{ڕۆژی مەرگ|٢٠١٢|١١|١٤}})، ناسراو بە '''ئەبوو محەممەد'''،<ref name="Ma'an Obituary">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537417|سەردێڕ=Obituary: Ahmad al-Jaabari (1960–2012)|ئیش=Ma'an|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121116141113/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537417|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="bartal">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bartal|یەکەم=Shaul|سەردێڕ=Hamas and the 'Islamic Winter'|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/11/israels-south-under-fire-hamas-v.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Maariv|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121120062534/https://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/11/israels-south-under-fire-hamas-v.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرکردەیەکی باڵا و سەرۆکی دووەمی باڵی سەربازی [[حەماس]] [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] بوو. بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک کەسایەتی پێشەنگی دەستبەسەرداگرتنی کەرتی غەززە لەلایەن حەماسەوە ناوزەد کرا،<ref name="cgeneral">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hamas Terrorist Ahmed Jabari|ناونیشان=http://embassies.gov.il/new-york/NewsAndEvents/Pages/A-look-at-Terror-Mastermind-Ahmed-Jabari.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Consulate General of Israel in New York|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130725065759/http://embassies.gov.il/new-york/NewsAndEvents/Pages/A-look-at-Terror-Mastermind-Ahmed-Jabari.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و فەرماندەیی ھەڵمەتە سنووربەزێنەکانی حەماس بوو لە ساڵی ٢٠٠٦ کە لە ئەنجامدا سەربازێکی ئیسرائیلی [[گیلعاد شەلیت|گیلاد شەلیت]] گرت.<ref name="cgeneral"/> لەژێر فەرماندەیی ئەودا، لەگەڵ سەرۆکی ئەفسەری لۆجستی [[مەحموود مەبحوح]]، حەماس توانای چەکی سەربازی خۆی بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەپێدا بە بەدەستھێنانی مووشەکی ڕێنماییکراو و موشەکی مەودای دوورتر.<ref name="NYTimes, Nov 17 2012">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/11/18/world/middleeast/arms-with-long-reach-bolster-hamas.html|سەردێڕ=With Longer Reach, Rockets Bolster Hamas Arsenal|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|یەکەم=Ethan|دوایین=Bronner}}</ref> جەعبەری لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] پەیوەندی بە [[بزووتنەوەی فەتح]]ەوە کرد کە ڕێکخراوێکی فەلەستینییە و بانگەشە بۆ [[کێشەی عەرەب–ئیسرائیل|خەباتی چەکداری دەکرد دژی ئیسرائیل]]. لە ساڵی ١٩٨٢ لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلەوە دەستگیرکرا و بۆ ماوەی ١٣ ساڵ زیندانی کرا. دوای ئازادکردنی پەیوەندی بە باڵی چەکداری حەماسەوە کرد کە ڕکابەری [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] فەتح بوو و پێدەچێت دەستی ھەبووبێت لە بۆردومانکردنی پاسێک لە کفەر دارۆم، دواتر لەلایەن ھێزی ئاسایشی خۆپارێزی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] لە ساڵی ١٩٩٨ دەستگیرکرا، ساڵی دواتر ئازادکرا. لە ساڵی ٢٠٠٢ جەعبەری بوو بە بەرپرسی ئۆپەراسیۆنی باڵی سەربازی حەماس بە وەکالەت کاتێک [[محەممەد زەیف]] لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا بە سەختی بریندار بوو.<ref name="usatoday">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chabin|یەکەم=Michele|سەردێڕ=Israelis brace for attacks after Hamas leader killed|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/14/israeli-airstrike-hamas-military-chief/1704159/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=USA Today|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|شوێن=Jerusalem}}</ref> لەو پۆستەدا جەعبەری بەرپرسێکی باڵای ناو سەرکردایەتی سیاسی حەماسیش بووە، ھەروەھا دامەزرێنەری کۆمەڵەی نور بووە کە ئامانجی ھاوکاریکردنی «شەھیدان و زیندانییەکان» بووە.<ref name="Arabiya">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/articles/2011/10/25/173629.html|سەردێڕ=Shalit swap brings shadowy Hamas man to the fore|ئیش=Al-Arabiya|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|agency=Agence France-Presse|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111220084811/http://english.alarabiya.net/articles/2011/10/25/173629.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] و [[شاباک|شین بێت]] لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێرشێکی ئاسمانی وردی ئامانجداریان ئەنجامدا، کە بەشێک بوو لە ئۆپەراسیۆنی پایەی بەرگری، کە بەھۆیەوە جەعبەری کوژرا لەکاتێکدا بە ئۆتۆمبێلێک دەڕۆیشت.<ref name="ynetnews1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Levy|یەکەم=Elior|سەردێڕ=IDF kills top Hamas commander|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4305343,00.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=Ynet News|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="NYT 15 Nov 2012">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israeli Assault into Gaza Kills A Hamas Leader|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|دوایین=Isabel Kershner|دوایین٢=Fares Akram|پەڕە=A١|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/11/15/world/middleeast/israeli-strike-in-gaza-kills-the-military-leader-of-hamas.html}}</ref> بڕیاری تەسفییەکردنی ئەو، بە گوتەی ڕوڤن پێداتزۆر، شرۆڤەکاری ''[[ھائارێتز|ھارێتز]]''، لە بڕیارێکی سوپای ئیسرائیلەوە سەرچاوەی گرتووە بۆ ھێرشکردنە سەر حەماس نەک داوای ئاگربەست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedatzur|یەکەم=Reuven|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Why did Israel kill Jabari?|ناونیشان=http://www.haaretz.com/opinion/why-did-israel-kill-jabari.premium-1.482224|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Haaretz]]}}</ref> جەعبەری باڵاترین بەرپرسی بزووتنەوەی حەماس بوو کە لە دوای شەڕی غەززە لە ساڵی ٢٠٠٨ لە غەززە کوژرا.<ref name="voa1511">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel Intensifies Gaza Air Strikes|ناونیشان=http://www.voanews.com/content/rockets-fired-into-southern-israel/1546498.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=Voice of America|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == جەعبەری لە خێزانێکی چالاکوان لەدایکبووە کە بنکەکەیان لە ناوچەی شوجاعییە لە شاری غەززە لە ساڵی ١٩٦٠<ref name="Ma'an Obituary"/><ref name="jtimes">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ahmed Jaabari: elusive Hamas military chief|ناونیشان=http://jordantimes.com/ahmed-jaabari-elusive-hamas-military-chief|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=The Jordan Times|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|agency=Agence France-Presse|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121116032822/http://jordantimes.com/ahmed-jaabari-elusive-hamas-military-chief|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە بەھۆی کێشەی خوێنی خێزانییەوە ناچار بووە [[حەبرۆن]] بەجێبھێڵێت.<ref name="TOI111412">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/ahmad-jabari-1960-2012/|سەردێڕ=Ahmed Jabari: The ruthless terror chief whose bloody end was only a matter of time|یەکەم=Mitch|دوایین=Ginsburg|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[The Times of Israel]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> دەرچووی زانکۆی ئیسلامی غەززەیە و بڕوانامەی لە مێژوودا بەدەستھێناوە.<ref name="jtimes"/> لە ساڵی ١٩٨٢ جەعبەری لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلەوە دەستگیرکرا و زیندانیکرا کاتێک ئەندامی ڕێکخراوی چەکداری عەلمانی فەلەستینی فەتح بوو. بەپێی ھەواڵێکی عەرەبییە، لەکاتی تێپەڕاندنی ١٣ ساڵ زیندان، فەتحی بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە حەماسەوە کردووە دوای ئەوەی لەگەڵ ھەندێک لە دامەزرێنەرانی حەماس کە ئەو کاتەش زیندانی بوون، ئەوانیش [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی]] و نزار ڕەییان و [[سەڵاح شەحادە]].<ref name="Arabiya"/> == حەماس == دوای ئازادکردنی، لە ساڵی ١٩٩٥ جەعبەری دەستی بە کارکردن کرد وەک فەرماندەیەک لە باڵی سەربازی بزووتنەوەی حەماس.<ref name="jkhoury">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|سەردێڕ=Who was Ahmed Jabari?|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/profile-who-was-ahmed-jabari.premium-1.477885|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="maj30oct">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Maestro of Difficult Missions|ناونیشان=http://www.majalla.com/eng/print-edition-pdf/al-majalla-issue-1530.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|journal=The Majalla|بەرگ=١٥٣٠|پەڕەکان=٤٠–٤١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120715145744/http://www.majalla.com/eng/print-edition-pdf/al-majalla-issue-1530.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref> جگە لەوەش مامەڵەی لەگەڵ ڕێکخراوە خێرخوازەکانی بزووتنەوەکەدا کردووە و ئەرکی ھەماھەنگی نێوان کۆکردنەوەی پارە و چالاکییە سەربازییەکانی لە ئەستۆ بووە.<ref name="jkhoury"/> لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکاندا، جەعبەری ڕاستەوخۆ دەستی ھەبووە لە پلاندانان بۆ تەقینەوە خۆکوژییەکان دژی ھاووڵاتیانی ئیسرائیل.<ref name="jkhoury"/> پاشان بەھۆی تێوەگلانی لەگەڵ ئەم چالاکییە سەربازییانە لە کەرتی غەززە، جەعبەری لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ھێزی ئاسایشی خۆپارێزی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستینەوە]] دەستگیرکرا بەھۆی ڕۆڵی گوایە لە ھێرشی پاسەکانی کفەر دارۆمدا.<ref name="TOI111412"/> لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٩ ئازاد کرا.<ref name="maj30oct"/> دوای ئازادکردنی بوو بە یاریدەدەری [[سەڵاح شەحادە]] و محەممەد زەیف، فەرماندەکانی باڵی سەربازی، بەرپرسی باشترکردنی چالاکییە سەربازییەکان.<ref name="maj30oct"/> بەم شێوەیەش بەشێک بووە لە سەرکردایەتی باڵای سەربازی حەماس لە کاتی یەکەم [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین|ڕاپەڕین]] و لە یەکەم شانەی ڕاپەڕین.<ref name="Gunning2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunning|یەکەم=Jeroen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zuFhcR_rGjAC&pg=PR6|سەردێڕ=Hamas in Politics: Democracy, Religion, Violence|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]]|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٧٠٠٤٥-٠|پەڕە=١١٩}}</ref> لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٢، دوای ئەوەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل محەممەد زەیفی سەرۆکی باڵی چەکداری سەرەکی حەماس، [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] بریندار کرد، جەعبەری بووە فەرماندە و بەرپرسی ئۆپەراسیۆنی باڵی سەربازی لە لووتکەی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕینی دووەمدا]] (ڕاپەڕینی چەکداری فەلەستین لە دژی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٧).<ref name="cgeneral"/><ref name="TOI111412"/> بەڵام زەیف وەک سەرۆکی فەرمی خۆی دەمێنێتەوە. بە گوتەی [[ئەیمەن تەھا]]، سەرۆکی سیاسی حەماس، لەو کاتەوەی جەعبەری دەستی بەسەر ئۆپەراسیۆنە ڕۆژانەیییەکانی لیواکانی قەسامدا گرتووە، باڵی چەکداری حەماس تادێت پیشەیی بوون. لە ماوەی ئینتیفادا چەندین ھێرشی ئاراستەی ئیسرائیل کرد، لەوانە تەقینەوەی خۆکوژی، کە سەدان ھاووڵاتی مەدەنی و سەربازی ئیسرائیلی کوژران.<ref name="tough">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/9685598/How-Israel-killed-Ahmed-Jabari-its-toughest-enemy-in-Gaza.html|سەردێڕ=How Israel killed Ahmed Jabari, its toughest enemy in Gaza|ئیش=The Telegraph|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|یەکەم=Nick|دوایین=Meo|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Daniel|دوایین=Siryoti|ناونیشان=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=6425|سەردێڕ=Ahmed Jabari funeral draws large crowds, but no Hamas leaders|ئیش=[[Israel HaYom]]|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130201133556/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=6425|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٧ی ئابی ٢٠٠٤، محەممەدی کوڕە گەورەکەی جەعبەری و براکەی و سێ لە ئامۆزاکەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر ماڵی جەعبەری لە غەززە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردنی جەعبەریدا کوژران.<ref name="Arabiya"/><ref name="maj30oct"/> لە ھێرشەکە بەبێ ئازار ڕزگاری بوو.<ref name="maj30oct"/> لە چاوپێکەوتنێکیدا لە ساڵی ٢٠٠٥ لەگەڵ [[ڕۆیتەرز]] ڕای گەیاند کە " [[جیھاد]] و بەرخۆدان" "تاکە ڕێگایە بۆ ڕزگارکردنی نیشتمان، نەک دانوستان و موزایەدە".<ref name="yahoo">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=al-Mughrabi|یەکەم=Nidal|سەردێڕ=Slain Hamas boss, scourge of Israel, was dead man walking|ناونیشان=https://news.yahoo.com/slain-hamas-boss-scourge-israel-dead-man-walking-201323813.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121117081025/https://news.yahoo.com/slain-hamas-boss-scourge-israel-dead-man-walking-201323813.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=[[Yahoo News]]|بڵاوکەرەوە=Retuers|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جەعبەری بەرپرسی سەرپەرشتیکردنی دیلێتی [[گیلعاد شەلیت|گیلاد شەلیت]] بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە دەرەوەی کەرتی غەززە لەلایەن چەکدارە فەلەستینییەکانەوە ڕفێندرا؛ دوو سەربازی دیکەش کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/hamas-military-chief-ahmed-jabari-killed-by-israeli-strike-1.477819|سەردێڕ=Hamas military chief Ahmed Jabari killed by Israeli strike|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121115161810/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/hamas-military-chief-ahmed-jabari-killed-by-israeli-strike.premium-1.477819|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە گوتەی حکوومەتی ئیسرائیل، جەعبەری ڕۆڵی پێشەنگی ھەبووە لە دەستبەسەرداگرتنی کەرتی غەززە لەلایەن حەماسەوە لە دەسەڵاتی فەلەستین بە سەرۆکایەتی فەتح لە مانگی حوزەیرانی 2007.<ref name="cgeneral"/><ref name="Arabiya"/><ref name="NYT 15 Nov 2012"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/877068.html|سەردێڕ=Hamas fires Qassams for first time since Gaza takeover|ئیش=[[Haaretz]]|یەکەم=Avi|دوایین=Issacharoff|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070705031437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/877068.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتی ھێرشی ئیسرائیل لە ئۆپەراسیۆنی کاست لید بۆ سەر کەرتی غەززە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٨، گوایە ماڵی جەعبەری لە ھێرشێکی ئاسمانیدا وێران بووە، بەڵام بارودۆخی دەوروبەری ڕووداوەکە ناڕوون و بێ ئەنجام بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel is 'nearing Gaza goals'|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7822786.stm|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ساڵانێکی دوورودرێژ لە چالاکی سەربازی لە بزووتنەوەی حەماس، جەعبەری بووە یەکێک لە سەرکردە کاریگەرەکانی ناو ڕێکخراوەکە.<ref name="maj30oct"/> لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٠، جەعبەری ھەڕەشەی زیادکردنی ھێرشەکانی دژی ئیسرائیل کرد بۆ ئەوەی دانوستانەکانی ئاشتی ئیسرائیل و فەلەستین لە ڕێڕەو دەربھێنێت: "بە ھێزی ئیمان و چەک و مووشەک، تونێل و کۆماندۆ سەرکەوتن بۆ فەلەستین بەدەست دەھێنین و کۆتایی بە داگیرکارییەکانی غەززەش دەھێنین". ."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠|سەردێڕ=Rockets, mortars fired at southern Israel|ناونیشان=http://www.upi.com/Top_News/World-News/2010/09/15/Rockets-mortars-fired-at-southern-Israel/UPI-61551284552705/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[United Press International]]}}</ref> کاتێک لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان ڕێکخرا بۆ گەڕاندنەوەی شالیت بۆ ئیسرائیل لە بەرامبەر ١٠٢٧ زیندانی فەلەستینی، جەعبەری بە شێوەیەکی شەخسی بە یاوەرییەوە شالیتیان لەگەڵ [[میسر|میسردا]] بردە [[ڕەفەح]]، ئەمەش دەرکەوتنێکی دەگمەنی گشتیی ئەنجامدا.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/> ئەبو حودەیفا، کەسێکی نزیکی متمانەپێکراوی، ئاماژەی بەوە کردووە کە جەعبەری «تا کۆتایی بە وردی خولەکێک بە تەنیا شوێن ئەرکەکەی کەوتووە».<ref name="Arabiya"/> لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی ''حەیات''، جەعبەری پشتڕاستی کردەوە کە زۆربەی ئەو ٤٧٧ زیندانییەی کە لە بەشی یەکەمی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان ئازادکرابوون، بەکۆمەڵ بەرپرسیارن لە گیانلەدەستدانی ٥٦٩ ئیسرائیلی.<ref name="profile">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=291822|سەردێڕ=Profile of a terrorist: Ahmed Jabari|ئیش=The Jerusalem Post|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121115184716/http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=291822|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Joanna|دوایین=Paraszczuk|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Issacharoff|یەکەم=Avi|سەردێڕ=Shalit's captors: He wasn't tortured, he received medical care and watched TV|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/shalit-prisoner-swap/shalit-s-captors-he-wasn-t-tortured-he-received-medical-care-and-watched-tv-1.391072|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924205358/http://www.haaretz.com/news/shalit-prisoner-swap/shalit-s-captors-he-wasn-t-tortured-he-received-medical-care-and-watched-tv-1.391072|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٢، جەعبەری بۆ مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەی حەماس ھەڵبژێردرا.<ref name="meiramid">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Elections for Hamas' Leading Institutions in the Gaza Strip – Results and Significance|ناونیشان=http://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_20333/E_095_12_829672402.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=The Meir Amid Intelligence and Terrorism Information Center}}</ref> ھەروەھا جەعبەری ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە سەپاندنی ئاگربەستەکان لە لایەنی فەلەستینەوە کە بریتی بوو لە سنووردارکردنی گرووپە چەکدارە ڕکابەرەکان لە تەقاندنی موشەک و مووشەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Gershon|دوایین=Baskin|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/11/17/opinion/israels-shortsighted-assassination.html?pagewanted=2&hp|سەردێڕ=Israel's Shortsighted Assassination|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Dan|دوایین=Murphy|ناونیشان=http://www.csmonitor.com/World/Backchannels/2012/1114/Is-Hamas-responsible-for-Gaza-rocket-fire-Not-exactly|سەردێڕ=Is Hamas responsible for Gaza rocket fire? Not exactly|ئیش=The Christian Monitor|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> جگە لەو چالاکییانەی کە لە سەرەوە باسمان کرد، جەعبەری وەک ئەندامی سەرکردایەتی سیاسی گرووپەکە کاری کردووە.<ref name="jtimes"/> ھەروەھا کۆمەڵەی نوری دامەزراندووە کە کۆمەڵەیەکە بۆ ھاوکاریکردنی 'شەھید و زیندانییەکان'.<ref name="jtimes"/> بە گوتەی گێرشۆن باسکین کە یارمەتیدانوستاندنەکانی لەگەڵ حەماس داوە بۆ ئازادکردنی گیلاد شەلیت بەڵام ڕاستەوخۆ قسەی لەگەڵ جەعبەری نەکردووە، جەعبەری گەیشتبووە ئەو تێگەیشتنەی کە بەردەوامبوونی دوژمنایەتی لەگەڵ ئیسرائیل زیانی بە ھەردوو حەماس و خەڵکی کەرتی غەززە گەیاندووە، و لە چەندین بۆنەدا زۆر کاری زۆری کردووە بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی موشەک و مووشەکی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل. کاتێک ھێرشی لەو شێوەیەی حەماس ڕوویاندا، بە مەبەست تەقەیان لێکرا بۆ ئەوەی ئیسرائیل ڕابگرێت بەھۆی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازی دژی ئەو گرووپە. باسکین ھەروەھا وتی کە جەعبەری «لە ڕیزدا بووە بۆ مردن، نەک فریشتە و پیاوێکی ڕاستگۆی ئاشتی نەبووە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hasson|یەکەم=Nir|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Israeli peace activist: Hamas leader Jabari killed amid talks on long-term truce|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israeli-peace-activist-hamas-leader-jabari-killed-amid-talks-on-long-term-truce.premium-1.478085|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Haaretz}}</ref> باسکین ھەروەھا ئیدیعای کرد کە جەعبەری تەنھا چەند کاتژمێرێک پێش تیرۆرکردنی ڕەشنووسی ئاگربەست یان ئاگربەستی درێژخایەنی لەگەڵ ئیسرائیل وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ibtimes.co.uk/articles/405383/20121115/gaza-hamas-truce-israel-jabari.htm|سەردێڕ=Gaza: Assassinated Hamas Leader Ahmed Jabari 'Was Canvassing' Truce Agreement with Israel|ئیش=International Business Times|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|یەکەم=Umberto|دوایین=Bacchi}}</ref> ئێلھانان میلەر، لە ''ڕۆژنامەی تایمزی ئیسرائیلدا'' دەنووسێت، "باسکین کە دەڵێت ساڵی ڕابردوو ڕۆڵی سەرەکی بینیوە لە دانوستان بۆ ئازادکردنی سەربازە ڕفێنراوەکەی ئیسرائیل گیلاد شەلیت، وتی جەعبەری لەگەڵیدا کۆنابێتەوە، سەرەڕای چەند داواکارییەک لە کاتی دانوستانەکانی شالیتدا". 'جەعبەری ھەرگیز پەیوەندی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئیسرائیلییەکدا نەدەبوو'، ئاماژەی بەوەشکرد کە لە ڕێگەی بەرپرس و وتەبێژی حەماس غازی حەمەدەوە پەیوەندی لەگەڵ جەعبەریدا کردووە."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Miller|یەکەم=Elhanan|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Israeli involved in talks with Hamas says Jabari supported long-term ceasefire|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/jabari-supported-ceasefire-with-israel-claims-israeli-who-negotiated-with-hamas/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=The Times of Israel}}</ref> بنیامین کێرشتاین لە ''ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیلدا'' نووسیویەتی کە ئیدیعاکانی باسکین بە ھەموو ئەگەرێک ڕاست نین، بە شێوەیەکی سەرەکی لەبەر ئەوەی ئیسرائیل کەسێکی وەک باسکین لە دانوستانە گرنگەکانی ئاشتیدا بەشدار ناکات.<ref name="TOI111912">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://blogs.timesofisrael.com/jabari-a-peacemaker-baskins-tall-tales-and-media-gullibility/|سەردێڕ=Jabari a peacemaker? Baskin's tall tales and media gullibility|دوایین=Kerstein|یەکەم=Benjamin|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> == مردن == جەعبەری لەڕادەبەدەر وریا بوو لە سەلامەتی کەسیی خۆی، زۆر بە دەگمەن دەرکەوتنی گشتیی<ref name="Arabiya"/><ref name="jtimes"/> تەلەفۆن ھەڵگرتنی ھەبوو. ھەمیشە بۆ گواستنەوەی پەیامەکانی بۆ سەرکردەکانی تری حەماس پەیامنێری بەکاردەھێنا.<ref name="starr">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Starr|یەکەم=Stephen|سەردێڕ=Drones in the sky, informers on the ground helped Israel track Hamas military chief|ناونیشان=http://fullcomment.nationalpost.com/2012/11/16/stephen-starr-drones-in-the-sky-informers-on-the-ground-helped-israel-track-hamas-military-chief/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=National Post|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130130052942/http://fullcomment.nationalpost.com/2012/11/16/stephen-starr-drones-in-the-sky-informers-on-the-ground-helped-israel-track-hamas-military-chief/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ھەنگاوانە بۆ ئەوەی ھیچ ھەوڵێکی تیرۆرکردن نەدرێتەبەر بەو پێیەی لە پێنج ھێرشی لەو جۆرە بەبێ ئازار ڕزگاری بووە.<ref name="maj30oct"/> بەڵام لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لەکاتی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل بەدرێژایی [[شەقامی عومەر موختار]] لە [[غەززە|شاری غەززە]] بەھۆی ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] کوژرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Arazi|یەکەم=Yossi|دوایین٢=Finkel|یەکەم٢=Gal Perl|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Integrating Technologies to Protect the Home Front against Ballistic Threats and Cruise Missiles|ناونیشان=http://www.inss.org.il/uploadImages/systemFiles/Integrating%20Technologies%20to%20Protect%20the%20Home%20Front%20against%20Ballistic%20Threats%20and%20Cruise%20Missiles.pdf|journal=Military and Strategic Affairs|بڵاوکەرەوە=[[Institute for National Security Studies (Israel)]]|بەرگ=٥|issue=3|پەڕە=١٠٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820050229/http://www.inss.org.il/uploadImages/systemFiles/Integrating%20Technologies%20to%20Protect%20the%20Home%20Front%20against%20Ballistic%20Threats%20and%20Cruise%20Missiles.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تەمەنی ٥٢ ساڵ بوو. ھەروەھا پاسەوانەکەی بەناوی محەممەد حەمس کە لەگەڵیدا سەفەری دەکرد کوژرا.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/> تیرۆرکردنی ئەحمەد جەعبەری بەھۆی تەقەی موشەکەکانی سێ ڕۆژ لەلایەن چەکدارانی غەززە لە دژی باشووری ئیسرائیل خێراتر بوو.<ref name="Times of Israel Live Blog">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Rockets hit homes in south as fire continues for second day|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/air-force-strikes-multiple-terror-targets-in-gaza/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Times of Israel|بڵاوکەرەوە=Associated Press}}</ref> ئەم ھێرشە موشەکیانە ھۆکاری ئاشکرای ئیسرائیل بوون بۆ تیرۆرکردنی جەعبەری، کە دەستپێکردنی فەرمی ھێرشی ئیسرائیل بوو، ئۆپەراسیۆنی پایەی بەرگری.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Q&A: Israel-Gaza violence|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20388298|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> تیرۆرکردنەکە کە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەشی [[شاباک|شین بێت]] و ھێزی ئاسمانی نێودەوڵەتی بوو، بووە ھۆی بەردەوامبوونی ھێرشە موشەکییەکانی فەلەستینی بێ جیاوازی دژی ئیسرائیل کە چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە بەردەوام بوو و دواتر ھێرشی دژە ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ئامانجەکانی غەززە لەسەر ئا… ماوەی چوار ڕۆژە کە ناوی ئۆپەراسیۆنی پایەی بەرگرییە.<ref name="ynetnews1"/><ref name="AJE">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121114142116909809.html|سەردێڕ=Hamas military chief killed in Israeli attack|ئیش=Al Jazeera English|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="BBC1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20328579|سەردێڕ=Israeli air strike kills Hamas military chief Jabari|ئیش=BBC|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=291779|سەردێڕ=4 rockets hit Eshkol area; IDF checking if fired from Sinai|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=The Jerusalem Post|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121114141727/http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=291779|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="levy">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Levy|یەکەم=Elior|سەردێڕ=Jabari widow: He was a good husband|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4307810,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=Ynet|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> جەعبەری لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ بە خاک سپێردرا.<ref name="enews">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hamas remain defiant as Israeli strikes hit Gaza|ناونیشان=http://www.euronews.com/2012/11/15/hamas-remain-defiant-as-israeli-strikes-hit-gaza/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=Euronews|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201031193034/https://www.euronews.com/2012/11/15/hamas-remain-defiant-as-israeli-strikes-hit-gaza|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە گوتەی ڕولا ئەمین، پەیامنێری ''[[کەناڵی ئەلجەزیرە ئینگلیزی|ئینگلیزی کەناڵی جەزیرە]]''، جەعبەری لەلایەن خەڵکی غەززەوە «بە پاڵەوان دادەنرا».<ref name="AJE"/> ھەزاران کەس لە ماتەمینی بەشداربوون لە کاروانی پرسەکەی کە لە نەخۆشخانەی شیفا دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Levy|یەکەم=Elior|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Thousands take part in Hamas commander's funeral|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4305962,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[YNet]]}}</ref> بە ماڵەکەیدا تێپەڕین، پاشان گەیشتنە مزگەوتی گەورەی غەززە بۆ نوێژی ماتەمینی. کاروانەکە لە گۆڕستانی شێخ ڕەزوان لە بەشی باکووری ئەو شارە کۆتایی ھات کە جەعبەری تێدا بە خاک سپێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sherwood, Harriet|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Gaza violence: dejection and defiance as Palestinians bury their dead|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/15/gaza-buries-dead|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> === کاردانەوەکان === [[ئوسامە حەمدان]]، وتەبێژی حەماس لە لوبنان ڕای گەیاند، پێدەچێت ئیسرائیل فەرماندە سەربازییەکانی لیواکانی عیزەدین قەسام بکاتە ئامانج. حەماس جەختی لەوە کردەوە کە داگیرکاری ئیسرائیل دەرگاکانی دۆزەخی کردووەتەوە. ھەروەھا گرووپە چەکدارەکانی دیکەی فەلەستین، وەک کۆمی تەکانی بەرخۆدانی جەماوەری و [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|جیھادی ئیسلامیی فەلەستین]]، کوشتنی جەعبەرییان ئیدانە کرد و بەڵێنیان دا کە تۆڵەی خێرا بکەنەوە.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/><ref name="MaanArmedGroups"/> PIJ ڕای گەیاندووە، "بە توندی وەڵامی مردنی جەعبەری دەدەنەوە" و بە "کردەوەی شەڕ" ناوی بردووە.<ref name="MaanArmedGroups">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Armed groups vow response to assassination of Hamas leader|ناونیشان=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537428|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404194246/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=537428|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=[[Ma'an News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری PLO, سائیب ئێرەکات، «تاوان و تیرۆرکردنی جەعبەری ئیسرائیل»ی ئیدانە کرد. دوابەدوای ھەواڵی مردنی جەعبەری لە دەوروبەری نەخۆشخانەی شیفا، کە جەعبەری لەوێ گواسترایەوە، ناڕەزایەتی توڕەیی سەریھەڵدا و ئەندامانی حەماس داوای تۆڵەسەندنەوەیان کرد.<ref name="AJE"/><ref name="BBC1"/> میسر وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر ھێرشەکانی سەر کەرتی غەززە و کوشتنی جەعبەری باڵیۆزی خۆی لە ئیسرائیل بانگھێشت کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Egypt recalls ambassador from Israel over Gaza attacks|ناونیشان=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537546|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121124235322/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537546|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=Maan News}}</ref> بەگوێرەی بەیاننامەیەکی وەزارەتی دەرەوە، کامیل عەمر، وەزیری دەرەوە «ئەو زنجیرە ھێرشە ئاسمانییەی ئیدانە کردووە کە ئێستا ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە ئەنجامی دەدات و کە بووەتە ھۆی کوژرانی ئەحمەد جەعبەری».<ref name="BBC1"/> وەزیری دەرەوەی قەتەر حەمەد کوڕی جاسم سانی ڕای گەیاند: «من [کوشتنەکە] بەناوی قەتەرەوە ئیدانە دەکەم. ئەم تاوانە پیسە نابێت بەبێ سزا تێپەڕێت.» ھەروەھا داوای لە [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد «ئاشتی و ئاسایشی جیھان بپارێزێت».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/palestinians-israel-qatar-idUSL5E8MEDQ920121114|سەردێڕ=Qatar wants Israel punished for Gaza attacks|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن نەسروڵڵا]] سەرۆکی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حزبوڵای لوبنان]] سەرەخۆشی لە حەماس کرد و ڕای گەیاند کە جەعبەری «شەھیدێکە» کە «مێژوویەکی گەورەی لە بەرخۆداندا ھەبووە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Nov-15/195173-hezbollah-says-rocket-attack-on-tel-aviv-took-israel-by-surprise.ashx#axzz2CLIdgwF7|سەردێڕ=Rocket attack on Tel Aviv took Israel by surprise: Hezbollah|ئیش=The Daily Star|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121116151424/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Nov-15/195173-hezbollah-says-rocket-attack-on-tel-aviv-took-israel-by-surprise.ashx#axzz2CLIdgwF7|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Jana|دوایین=El Hassan|یەکەم٢=Thomas|دوایین٢=El-Basha|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتی ڕاوێژکارییەکان سەبارەت بە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل، [[باراک ئۆباما]] سەرۆکی ئەمریکا و [[محەممەد مورسی]] سەرۆکی میسر ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی پێکەوە کاربکەن بۆ کەمکردنەوەی دۆخەکە پێش ئەوەی دۆخەکە پەرەبستێنێت.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/> == ژیانی تایبەتی == جەعبەری دوو ژن و شەش منداڵی ھەبوو.<ref name="Arabiya"/><ref name="maj30oct"/> محەممەد کوڕە گەورەکەی جەعبەری لە کاتی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٤ گیانی لەدەست دا.<ref name="david">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Trifunov|یەکەم=David|سەردێڕ=Ahmed Jabari: Hamas leader took all efforts to remain hidden|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/israel-and-palestine/121114/ahmed-jabari-hamas-Qassam-Brigades|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Global Post|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|agency=Reuters|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121115172528/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/israel-and-palestine/121114/ahmed-jabari-hamas-Qassam-Brigades|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> محەممەد ھاوسەرگیری لەگەڵ کچەکەی [[سەڵاح شەحادە]] کردووە.<ref name="bartal"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|فەلەستین}} [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:خەڵکی غەززە]] [[پۆل:ئەندامانی قەسام]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:چالاکوانە فەلەستینییەکان]] lwrok3gekwdc7qmdh66nvkfy0iseutj 1589366 1589312 2026-06-09T20:05:33Z مامۆستا 39489 1589366 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی|honorific_prefix=|name=ئەحمەد جەعبەری|honorific_suffix=|native_name=أحمد الجعبری|native_name_lang=ar|image=|image_size=|alt=|caption=Ahmed Jabari during the aftermath of the [[Second Intifada|Second intifadha]]|birth_name=|birth_date=1960|birth_place=غەززە، کەرتی غەززە|death_date=14 November 2012 (aged 51–52)|death_place=غەززە، [[کەرتی غەززە]]|death_cause=ھێرسی ئاسمانی ئیسرائیل|resting_place=قەبرستانی شیخ ڕەزوان|resting_place_coordinates=<!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|monuments=|nationality=فەلەستینی|other_names=|alma_mater=زانکۆی ئیسلامی غەززە|occupation=|years_active=|known_for=ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل لە ٢٠٠٦|party=|movement=|opponents=|criminal_charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|criminal_penalty=|criminal_status=|spouse=|partner=|children=|parents=|relatives=|signature=|signature_alt=|signature_size=|module={{Infobox military person|embed=yes | allegiance = {{flag|Palestine}} ([[حەماس]]) | nationality = | commands = | branch = [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] | unit = | rank = [[فەرماندەی سەربازی]] }}}} '''ئەحمەد جەعبەری''' ({{بە عەرەبی|أحمد الجعبري}}; ١٩٦٠{{Spaced ndash}}{{ڕۆژی مەرگ|٢٠١٢|١١|١٤}})، ناسراو بە '''ئەبوو محەممەد'''،<ref name="Ma'an Obituary">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537417|سەردێڕ=Obituary: Ahmad al-Jaabari (1960–2012)|ئیش=Ma'an|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121116141113/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537417|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="bartal">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Bartal|یەکەم=Shaul|سەردێڕ=Hamas and the 'Islamic Winter'|ناونیشان=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/11/israels-south-under-fire-hamas-v.html|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Maariv|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121120062534/https://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/11/israels-south-under-fire-hamas-v.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> سەرکردەیەکی باڵا و سەرۆکی دووەمی باڵی سەربازی [[حەماس]] [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام]] بوو. بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک کەسایەتی پێشەنگی دەستبەسەرداگرتنی کەرتی غەززە لەلایەن حەماسەوە ناوزەد کرا،<ref name="cgeneral">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Hamas Terrorist Ahmed Jabari|ناونیشان=http://embassies.gov.il/new-york/NewsAndEvents/Pages/A-look-at-Terror-Mastermind-Ahmed-Jabari.aspx|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=Consulate General of Israel in New York|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٥ی تەممووزی ٢٠١٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130725065759/http://embassies.gov.il/new-york/NewsAndEvents/Pages/A-look-at-Terror-Mastermind-Ahmed-Jabari.aspx|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> و فەرماندەیی ھەڵمەتە سنووربەزێنەکانی حەماس بوو لە ساڵی ٢٠٠٦ کە لە ئەنجامدا سەربازێکی ئیسرائیلی [[گیلعاد شەلیت|گیلاد شەلیت]] گرت.<ref name="cgeneral"/> لەژێر فەرماندەیی ئەودا، لەگەڵ سەرۆکی ئەفسەری لۆجستی [[مەحموود مەبحوح]]، حەماس توانای چەکی سەربازی خۆی بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەپێدا بە بەدەستھێنانی مووشەکی ڕێنماییکراو و موشەکی مەودای دوورتر.<ref name="NYTimes, Nov 17 2012">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/11/18/world/middleeast/arms-with-long-reach-bolster-hamas.html|سەردێڕ=With Longer Reach, Rockets Bolster Hamas Arsenal|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|یەکەم=Ethan|دوایین=Bronner}}</ref> جەعبەری لە [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]] پەیوەندی بە [[بزووتنەوەی فەتح]]ەوە کرد کە ڕێکخراوێکی فەلەستینییە و بانگەشە بۆ [[کێشەی عەرەب–ئیسرائیل|خەباتی چەکداری دەکرد دژی ئیسرائیل]]. لە ساڵی ١٩٨٢ لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلەوە دەستگیرکرا و بۆ ماوەی ١٣ ساڵ زیندانی کرا. دوای ئازادکردنی پەیوەندی بە باڵی چەکداری حەماسەوە کرد کە ڕکابەری [[ئیسلامەتی|ئیسلامی]] فەتح بوو و پێدەچێت دەستی ھەبووبێت لە بۆردومانکردنی پاسێک لە کفەر دارۆم، دواتر لەلایەن ھێزی ئاسایشی خۆپارێزی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]] لە ساڵی ١٩٩٨ دەستگیرکرا، ساڵی دواتر ئازادکرا. لە ساڵی ٢٠٠٢ جەعبەری بوو بە بەرپرسی ئۆپەراسیۆنی باڵی سەربازی حەماس بە وەکالەت کاتێک [[محەممەد زەیف]] لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلدا بە سەختی بریندار بوو.<ref name="usatoday">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chabin|یەکەم=Michele|سەردێڕ=Israelis brace for attacks after Hamas leader killed|ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/14/israeli-airstrike-hamas-military-chief/1704159/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=USA Today|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|شوێن=Jerusalem}}</ref> لەو پۆستەدا جەعبەری بەرپرسێکی باڵای ناو سەرکردایەتی سیاسی حەماسیش بووە، ھەروەھا دامەزرێنەری کۆمەڵەی نور بووە کە ئامانجی ھاوکاریکردنی «شەھیدان و زیندانییەکان» بووە.<ref name="Arabiya">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://english.alarabiya.net/articles/2011/10/25/173629.html|سەردێڕ=Shalit swap brings shadowy Hamas man to the fore|ئیش=Al-Arabiya|ڕێکەوت=٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١|agency=Agence France-Presse|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20111220084811/http://english.alarabiya.net/articles/2011/10/25/173629.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١}}</ref> [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] و [[شاباک|شین بێت]] لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێرشێکی ئاسمانی وردی ئامانجداریان ئەنجامدا، کە بەشێک بوو لە ئۆپەراسیۆنی پایەی بەرگری، کە بەھۆیەوە جەعبەری کوژرا لەکاتێکدا بە ئۆتۆمبێلێک دەڕۆیشت.<ref name="ynetnews1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Levy|یەکەم=Elior|سەردێڕ=IDF kills top Hamas commander|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4305343,00.html|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=Ynet News|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="NYT 15 Nov 2012">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israeli Assault into Gaza Kills A Hamas Leader|ئیش=The New York Times|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|دوایین=Isabel Kershner|دوایین٢=Fares Akram|پەڕە=A١|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/11/15/world/middleeast/israeli-strike-in-gaza-kills-the-military-leader-of-hamas.html}}</ref> بڕیاری تەسفییەکردنی ئەو، بە گوتەی ڕوڤن پێداتزۆر، شرۆڤەکاری ''[[ھائارێتز|ھارێتز]]''، لە بڕیارێکی سوپای ئیسرائیلەوە سەرچاوەی گرتووە بۆ ھێرشکردنە سەر حەماس نەک داوای ئاگربەست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Pedatzur|یەکەم=Reuven|ڕێکەوت=٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Why did Israel kill Jabari?|ناونیشان=http://www.haaretz.com/opinion/why-did-israel-kill-jabari.premium-1.482224|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[Haaretz]]}}</ref> جەعبەری باڵاترین بەرپرسی بزووتنەوەی حەماس بوو کە لە دوای شەڕی غەززە لە ساڵی ٢٠٠٨ لە غەززە کوژرا.<ref name="voa1511">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel Intensifies Gaza Air Strikes|ناونیشان=http://www.voanews.com/content/rockets-fired-into-southern-israel/1546498.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=Voice of America|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> == ژیانی سەرەتایی و پەروەردە == جەعبەری لە خێزانێکی چالاکوان لەدایکبووە کە بنکەکەیان لە ناوچەی شوجاعییە لە شاری غەززە لە ساڵی ١٩٦٠<ref name="Ma'an Obituary"/><ref name="jtimes">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Ahmed Jaabari: elusive Hamas military chief|ناونیشان=http://jordantimes.com/ahmed-jaabari-elusive-hamas-military-chief|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=The Jordan Times|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|agency=Agence France-Presse|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121116032822/http://jordantimes.com/ahmed-jaabari-elusive-hamas-military-chief|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کە بەھۆی کێشەی خوێنی خێزانییەوە ناچار بووە [[حەبرۆن]] بەجێبھێڵێت.<ref name="TOI111412">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/ahmad-jabari-1960-2012/|سەردێڕ=Ahmed Jabari: The ruthless terror chief whose bloody end was only a matter of time|یەکەم=Mitch|دوایین=Ginsburg|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=[[The Times of Israel]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> دەرچووی زانکۆی ئیسلامی غەززەیە و بڕوانامەی لە مێژوودا بەدەستھێناوە.<ref name="jtimes"/> لە ساڵی ١٩٨٢ جەعبەری لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلەوە دەستگیرکرا و زیندانیکرا کاتێک ئەندامی ڕێکخراوی چەکداری عەلمانی فەلەستینی فەتح بوو. بەپێی ھەواڵێکی عەرەبییە، لەکاتی تێپەڕاندنی ١٣ ساڵ زیندان، فەتحی بەجێھێشتووە و پەیوەندی بە حەماسەوە کردووە دوای ئەوەی لەگەڵ ھەندێک لە دامەزرێنەرانی حەماس کە ئەو کاتەش زیندانی بوون، ئەوانیش [[عەبدولعەزیز ڕەنتیسی]] و نزار ڕەییان و [[سەڵاح شەحادە]].<ref name="Arabiya"/> == حەماس == دوای ئازادکردنی، لە ساڵی ١٩٩٥ جەعبەری دەستی بە کارکردن کرد وەک فەرماندەیەک لە باڵی سەربازی بزووتنەوەی حەماس.<ref name="jkhoury">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Khoury|یەکەم=Jack|سەردێڕ=Who was Ahmed Jabari?|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/profile-who-was-ahmed-jabari.premium-1.477885|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref name="maj30oct">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|ڕێکەوت=٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩|سەردێڕ=The Maestro of Difficult Missions|ناونیشان=http://www.majalla.com/eng/print-edition-pdf/al-majalla-issue-1530.pdf|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|journal=The Majalla|بەرگ=١٥٣٠|پەڕەکان=٤٠–٤١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20120715145744/http://www.majalla.com/eng/print-edition-pdf/al-majalla-issue-1530.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تەممووزی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١١ی نیسانی ٢٠١٣}}</ref> جگە لەوەش مامەڵەی لەگەڵ ڕێکخراوە خێرخوازەکانی بزووتنەوەکەدا کردووە و ئەرکی ھەماھەنگی نێوان کۆکردنەوەی پارە و چالاکییە سەربازییەکانی لە ئەستۆ بووە.<ref name="jkhoury"/> لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکاندا، جەعبەری ڕاستەوخۆ دەستی ھەبووە لە پلاندانان بۆ تەقینەوە خۆکوژییەکان دژی ھاووڵاتیانی ئیسرائیل.<ref name="jkhoury"/> پاشان بەھۆی تێوەگلانی لەگەڵ ئەم چالاکییە سەربازییانە لە کەرتی غەززە، جەعبەری لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ھێزی ئاسایشی خۆپارێزی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستینەوە]] دەستگیرکرا بەھۆی ڕۆڵی گوایە لە ھێرشی پاسەکانی کفەر دارۆمدا.<ref name="TOI111412"/> لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٩ ئازاد کرا.<ref name="maj30oct"/> دوای ئازادکردنی بوو بە یاریدەدەری [[سەڵاح شەحادە]] و محەممەد زەیف، فەرماندەکانی باڵی سەربازی، بەرپرسی باشترکردنی چالاکییە سەربازییەکان.<ref name="maj30oct"/> بەم شێوەیەش بەشێک بووە لە سەرکردایەتی باڵای سەربازی حەماس لە کاتی یەکەم [[ڕاپەڕینی یەکەمی فەلەستین|ڕاپەڕین]] و لە یەکەم شانەی ڕاپەڕین.<ref name="Gunning2010">{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Gunning|یەکەم=Jeroen|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=zuFhcR_rGjAC&pg=PR6|سەردێڕ=Hamas in Politics: Democracy, Religion, Violence|بڵاوکەرەوە=[[Columbia University Press]]|ساڵ=٢٠١٠|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٧٠٠٤٥-٠|پەڕە=١١٩}}</ref> لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٠٢، دوای ئەوەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل محەممەد زەیفی سەرۆکی باڵی چەکداری سەرەکی حەماس، [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] بریندار کرد، جەعبەری بووە فەرماندە و بەرپرسی ئۆپەراسیۆنی باڵی سەربازی لە لووتکەی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕینی دووەمدا]] (ڕاپەڕینی چەکداری فەلەستین لە دژی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٧).<ref name="cgeneral"/><ref name="TOI111412"/> بەڵام زەیف وەک سەرۆکی فەرمی خۆی دەمێنێتەوە. بە گوتەی [[ئەیمەن تەھا]]، سەرۆکی سیاسی حەماس، لەو کاتەوەی جەعبەری دەستی بەسەر ئۆپەراسیۆنە ڕۆژانەیییەکانی لیواکانی قەسامدا گرتووە، باڵی چەکداری حەماس تادێت پیشەیی بوون. لە ماوەی ئینتیفادا چەندین ھێرشی ئاراستەی ئیسرائیل کرد، لەوانە تەقینەوەی خۆکوژی، کە سەدان ھاووڵاتی مەدەنی و سەربازی ئیسرائیلی کوژران.<ref name="tough">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/9685598/How-Israel-killed-Ahmed-Jabari-its-toughest-enemy-in-Gaza.html|سەردێڕ=How Israel killed Ahmed Jabari, its toughest enemy in Gaza|ئیش=The Telegraph|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|یەکەم=Nick|دوایین=Meo|ڕێکەوت=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Daniel|دوایین=Siryoti|ناونیشان=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=6425|سەردێڕ=Ahmed Jabari funeral draws large crowds, but no Hamas leaders|ئیش=[[Israel HaYom]]|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20130201133556/http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=6425|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ١ی شوباتی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە ١٧ی ئابی ٢٠٠٤، محەممەدی کوڕە گەورەکەی جەعبەری و براکەی و سێ لە ئامۆزاکەی لە ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر ماڵی جەعبەری لە غەززە لە ھەوڵێکی تیرۆرکردنی جەعبەریدا کوژران.<ref name="Arabiya"/><ref name="maj30oct"/> لە ھێرشەکە بەبێ ئازار ڕزگاری بوو.<ref name="maj30oct"/> لە چاوپێکەوتنێکیدا لە ساڵی ٢٠٠٥ لەگەڵ [[ڕۆیتەرز]] ڕای گەیاند کە " [[جیھاد]] و بەرخۆدان" "تاکە ڕێگایە بۆ ڕزگارکردنی نیشتمان، نەک دانوستان و موزایەدە".<ref name="yahoo">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=al-Mughrabi|یەکەم=Nidal|سەردێڕ=Slain Hamas boss, scourge of Israel, was dead man walking|ناونیشان=https://news.yahoo.com/slain-hamas-boss-scourge-israel-dead-man-walking-201323813.html|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121117081025/https://news.yahoo.com/slain-hamas-boss-scourge-israel-dead-man-walking-201323813.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=[[Yahoo News]]|بڵاوکەرەوە=Retuers|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> جەعبەری بەرپرسی سەرپەرشتیکردنی دیلێتی [[گیلعاد شەلیت|گیلاد شەلیت]] بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە دەرەوەی کەرتی غەززە لەلایەن چەکدارە فەلەستینییەکانەوە ڕفێندرا؛ دوو سەربازی دیکەش کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/hamas-military-chief-ahmed-jabari-killed-by-israeli-strike-1.477819|سەردێڕ=Hamas military chief Ahmed Jabari killed by Israeli strike|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121115161810/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/hamas-military-chief-ahmed-jabari-killed-by-israeli-strike.premium-1.477819|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە گوتەی حکوومەتی ئیسرائیل، جەعبەری ڕۆڵی پێشەنگی ھەبووە لە دەستبەسەرداگرتنی کەرتی غەززە لەلایەن حەماسەوە لە دەسەڵاتی فەلەستین بە سەرۆکایەتی فەتح لە مانگی حوزەیرانی 2007.<ref name="cgeneral"/><ref name="Arabiya"/><ref name="NYT 15 Nov 2012"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.haaretz.com/hasen/spages/877068.html|سەردێڕ=Hamas fires Qassams for first time since Gaza takeover|ئیش=[[Haaretz]]|یەکەم=Avi|دوایین=Issacharoff|ڕێکەوت=٢ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕێکەوتی سەردان=٨ی شوباتی ٢٠١٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20070705031437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/877068.html|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٥ی تەممووزی ٢٠٠٧|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتی ھێرشی ئیسرائیل لە ئۆپەراسیۆنی کاست لید بۆ سەر کەرتی غەززە لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٨، گوایە ماڵی جەعبەری لە ھێرشێکی ئاسمانیدا وێران بووە، بەڵام بارودۆخی دەوروبەری ڕووداوەکە ناڕوون و بێ ئەنجام بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Israel is 'nearing Gaza goals'|ناونیشان=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7822786.stm|ئیش=BBC News|ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> دوای ساڵانێکی دوورودرێژ لە چالاکی سەربازی لە بزووتنەوەی حەماس، جەعبەری بووە یەکێک لە سەرکردە کاریگەرەکانی ناو ڕێکخراوەکە.<ref name="maj30oct"/> لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٠، جەعبەری ھەڕەشەی زیادکردنی ھێرشەکانی دژی ئیسرائیل کرد بۆ ئەوەی دانوستانەکانی ئاشتی ئیسرائیل و فەلەستین لە ڕێڕەو دەربھێنێت: "بە ھێزی ئیمان و چەک و مووشەک، تونێل و کۆماندۆ سەرکەوتن بۆ فەلەستین بەدەست دەھێنین و کۆتایی بە داگیرکارییەکانی غەززەش دەھێنین". ."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠|سەردێڕ=Rockets, mortars fired at southern Israel|ناونیشان=http://www.upi.com/Top_News/World-News/2010/09/15/Rockets-mortars-fired-at-southern-Israel/UPI-61551284552705/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[United Press International]]}}</ref> کاتێک لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان ڕێکخرا بۆ گەڕاندنەوەی شالیت بۆ ئیسرائیل لە بەرامبەر ١٠٢٧ زیندانی فەلەستینی، جەعبەری بە شێوەیەکی شەخسی بە یاوەرییەوە شالیتیان لەگەڵ [[میسر|میسردا]] بردە [[ڕەفەح]]، ئەمەش دەرکەوتنێکی دەگمەنی گشتیی ئەنجامدا.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/> ئەبو حودەیفا، کەسێکی نزیکی متمانەپێکراوی، ئاماژەی بەوە کردووە کە جەعبەری «تا کۆتایی بە وردی خولەکێک بە تەنیا شوێن ئەرکەکەی کەوتووە».<ref name="Arabiya"/> لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی ''حەیات''، جەعبەری پشتڕاستی کردەوە کە زۆربەی ئەو ٤٧٧ زیندانییەی کە لە بەشی یەکەمی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکان ئازادکرابوون، بەکۆمەڵ بەرپرسیارن لە گیانلەدەستدانی ٥٦٩ ئیسرائیلی.<ref name="profile">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=291822|سەردێڕ=Profile of a terrorist: Ahmed Jabari|ئیش=The Jerusalem Post|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121115184716/http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=291822|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Joanna|دوایین=Paraszczuk|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Issacharoff|یەکەم=Avi|سەردێڕ=Shalit's captors: He wasn't tortured, he received medical care and watched TV|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/shalit-prisoner-swap/shalit-s-captors-he-wasn-t-tortured-he-received-medical-care-and-watched-tv-1.391072|ئیش=Haaretz|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20150924205358/http://www.haaretz.com/news/shalit-prisoner-swap/shalit-s-captors-he-wasn-t-tortured-he-received-medical-care-and-watched-tv-1.391072|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٢، جەعبەری بۆ مەکتەبی سیاسی بزووتنەوەی حەماس ھەڵبژێردرا.<ref name="meiramid">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Elections for Hamas' Leading Institutions in the Gaza Strip – Results and Significance|ناونیشان=http://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_20333/E_095_12_829672402.pdf|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|بڵاوکەرەوە=The Meir Amid Intelligence and Terrorism Information Center}}</ref> ھەروەھا جەعبەری ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە سەپاندنی ئاگربەستەکان لە لایەنی فەلەستینەوە کە بریتی بوو لە سنووردارکردنی گرووپە چەکدارە ڕکابەرەکان لە تەقاندنی موشەک و مووشەک.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Gershon|دوایین=Baskin|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2012/11/17/opinion/israels-shortsighted-assassination.html?pagewanted=2&hp|سەردێڕ=Israel's Shortsighted Assassination|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|یەکەم=Dan|دوایین=Murphy|ناونیشان=http://www.csmonitor.com/World/Backchannels/2012/1114/Is-Hamas-responsible-for-Gaza-rocket-fire-Not-exactly|سەردێڕ=Is Hamas responsible for Gaza rocket fire? Not exactly|ئیش=The Christian Monitor|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> جگە لەو چالاکییانەی کە لە سەرەوە باسمان کرد، جەعبەری وەک ئەندامی سەرکردایەتی سیاسی گرووپەکە کاری کردووە.<ref name="jtimes"/> ھەروەھا کۆمەڵەی نوری دامەزراندووە کە کۆمەڵەیەکە بۆ ھاوکاریکردنی 'شەھید و زیندانییەکان'.<ref name="jtimes"/> بە گوتەی گێرشۆن باسکین کە یارمەتیدانوستاندنەکانی لەگەڵ حەماس داوە بۆ ئازادکردنی گیلاد شەلیت بەڵام ڕاستەوخۆ قسەی لەگەڵ جەعبەری نەکردووە، جەعبەری گەیشتبووە ئەو تێگەیشتنەی کە بەردەوامبوونی دوژمنایەتی لەگەڵ ئیسرائیل زیانی بە ھەردوو حەماس و خەڵکی کەرتی غەززە گەیاندووە، و لە چەندین بۆنەدا زۆر کاری زۆری کردووە بۆ ڕێگریکردن لە ھێرشی موشەک و مووشەکی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل. کاتێک ھێرشی لەو شێوەیەی حەماس ڕوویاندا، بە مەبەست تەقەیان لێکرا بۆ ئەوەی ئیسرائیل ڕابگرێت بەھۆی گرتنەبەری ڕێوشوێنی سەربازی دژی ئەو گرووپە. باسکین ھەروەھا وتی کە جەعبەری «لە ڕیزدا بووە بۆ مردن، نەک فریشتە و پیاوێکی ڕاستگۆی ئاشتی نەبووە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hasson|یەکەم=Nir|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Israeli peace activist: Hamas leader Jabari killed amid talks on long-term truce|ناونیشان=http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/israeli-peace-activist-hamas-leader-jabari-killed-amid-talks-on-long-term-truce.premium-1.478085|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Haaretz}}</ref> باسکین ھەروەھا ئیدیعای کرد کە جەعبەری تەنھا چەند کاتژمێرێک پێش تیرۆرکردنی ڕەشنووسی ئاگربەست یان ئاگربەستی درێژخایەنی لەگەڵ ئیسرائیل وەرگرتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.ibtimes.co.uk/articles/405383/20121115/gaza-hamas-truce-israel-jabari.htm|سەردێڕ=Gaza: Assassinated Hamas Leader Ahmed Jabari 'Was Canvassing' Truce Agreement with Israel|ئیش=International Business Times|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|یەکەم=Umberto|دوایین=Bacchi}}</ref> ئێلھانان میلەر، لە ''ڕۆژنامەی تایمزی ئیسرائیلدا'' دەنووسێت، "باسکین کە دەڵێت ساڵی ڕابردوو ڕۆڵی سەرەکی بینیوە لە دانوستان بۆ ئازادکردنی سەربازە ڕفێنراوەکەی ئیسرائیل گیلاد شەلیت، وتی جەعبەری لەگەڵیدا کۆنابێتەوە، سەرەڕای چەند داواکارییەک لە کاتی دانوستانەکانی شالیتدا". 'جەعبەری ھەرگیز پەیوەندی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئیسرائیلییەکدا نەدەبوو'، ئاماژەی بەوەشکرد کە لە ڕێگەی بەرپرس و وتەبێژی حەماس غازی حەمەدەوە پەیوەندی لەگەڵ جەعبەریدا کردووە."<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Miller|یەکەم=Elhanan|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Israeli involved in talks with Hamas says Jabari supported long-term ceasefire|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/jabari-supported-ceasefire-with-israel-claims-israeli-who-negotiated-with-hamas/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=The Times of Israel}}</ref> بنیامین کێرشتاین لە ''ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیلدا'' نووسیویەتی کە ئیدیعاکانی باسکین بە ھەموو ئەگەرێک ڕاست نین، بە شێوەیەکی سەرەکی لەبەر ئەوەی ئیسرائیل کەسێکی وەک باسکین لە دانوستانە گرنگەکانی ئاشتیدا بەشدار ناکات.<ref name="TOI111912">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://blogs.timesofisrael.com/jabari-a-peacemaker-baskins-tall-tales-and-media-gullibility/|سەردێڕ=Jabari a peacemaker? Baskin's tall tales and media gullibility|دوایین=Kerstein|یەکەم=Benjamin|ڕێکەوت=١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> == مردن == جەعبەری لەڕادەبەدەر وریا بوو لە سەلامەتی کەسیی خۆی، زۆر بە دەگمەن دەرکەوتنی گشتیی<ref name="Arabiya"/><ref name="jtimes"/> تەلەفۆن ھەڵگرتنی ھەبوو. ھەمیشە بۆ گواستنەوەی پەیامەکانی بۆ سەرکردەکانی تری حەماس پەیامنێری بەکاردەھێنا.<ref name="starr">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Starr|یەکەم=Stephen|سەردێڕ=Drones in the sky, informers on the ground helped Israel track Hamas military chief|ناونیشان=http://fullcomment.nationalpost.com/2012/11/16/stephen-starr-drones-in-the-sky-informers-on-the-ground-helped-israel-track-hamas-military-chief/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=National Post|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20130130052942/http://fullcomment.nationalpost.com/2012/11/16/stephen-starr-drones-in-the-sky-informers-on-the-ground-helped-israel-track-hamas-military-chief/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەم ھەنگاوانە بۆ ئەوەی ھیچ ھەوڵێکی تیرۆرکردن نەدرێتەبەر بەو پێیەی لە پێنج ھێرشی لەو جۆرە بەبێ ئازار ڕزگاری بووە.<ref name="maj30oct"/> بەڵام لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ لەکاتی لێخوڕینی ئۆتۆمبێل بەدرێژایی [[شەقامی عومەر موختار]] لە [[غەززە|شاری غەززە]] بەھۆی ھێرشێکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ئیسرائیلەوە]] کوژرا.<ref>{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ|دوایین=Arazi|یەکەم=Yossi|دوایین٢=Finkel|یەکەم٢=Gal Perl|ڕێکەوت=کانوونی یەکەمی ٢٠١٣|سەردێڕ=Integrating Technologies to Protect the Home Front against Ballistic Threats and Cruise Missiles|ناونیشان=http://www.inss.org.il/uploadImages/systemFiles/Integrating%20Technologies%20to%20Protect%20the%20Home%20Front%20against%20Ballistic%20Threats%20and%20Cruise%20Missiles.pdf|journal=Military and Strategic Affairs|بڵاوکەرەوە=[[Institute for National Security Studies (Israel)]]|بەرگ=٥|issue=3|پەڕە=١٠٣|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160820050229/http://www.inss.org.il/uploadImages/systemFiles/Integrating%20Technologies%20to%20Protect%20the%20Home%20Front%20against%20Ballistic%20Threats%20and%20Cruise%20Missiles.pdf|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٠ی ئابی ٢٠١٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> تەمەنی ٥٢ ساڵ بوو. ھەروەھا پاسەوانەکەی بەناوی محەممەد حەمس کە لەگەڵیدا سەفەری دەکرد کوژرا.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/> تیرۆرکردنی ئەحمەد جەعبەری بەھۆی تەقەی موشەکەکانی سێ ڕۆژ لەلایەن چەکدارانی غەززە لە دژی باشووری ئیسرائیل خێراتر بوو.<ref name="Times of Israel Live Blog">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Rockets hit homes in south as fire continues for second day|ناونیشان=http://www.timesofisrael.com/air-force-strikes-multiple-terror-targets-in-gaza/|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=Times of Israel|بڵاوکەرەوە=Associated Press}}</ref> ئەم ھێرشە موشەکیانە ھۆکاری ئاشکرای ئیسرائیل بوون بۆ تیرۆرکردنی جەعبەری، کە دەستپێکردنی فەرمی ھێرشی ئیسرائیل بوو، ئۆپەراسیۆنی پایەی بەرگری.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Q&A: Israel-Gaza violence|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20388298|بڵاوکەرەوە=BBC News|ڕێکەوت=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> تیرۆرکردنەکە کە ئۆپەراسیۆنێکی ھاوبەشی [[شاباک|شین بێت]] و ھێزی ئاسمانی نێودەوڵەتی بوو، بووە ھۆی بەردەوامبوونی ھێرشە موشەکییەکانی فەلەستینی بێ جیاوازی دژی ئیسرائیل کە چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە بەردەوام بوو و دواتر ھێرشی دژە ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ئامانجەکانی غەززە لەسەر ئا… ماوەی چوار ڕۆژە کە ناوی ئۆپەراسیۆنی پایەی بەرگرییە.<ref name="ynetnews1"/><ref name="AJE">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121114142116909809.html|سەردێڕ=Hamas military chief killed in Israeli attack|ئیش=Al Jazeera English|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref><ref name="BBC1">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20328579|سەردێڕ=Israeli air strike kills Hamas military chief Jabari|ئیش=BBC|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=291779|سەردێڕ=4 rockets hit Eshkol area; IDF checking if fired from Sinai|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=The Jerusalem Post|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121114141727/http://www.jpost.com/Defense/Article.aspx?id=291779|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref name="levy">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Levy|یەکەم=Elior|سەردێڕ=Jabari widow: He was a good husband|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4307810,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ئیش=Ynet|ڕێکەوت=١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢}}</ref> جەعبەری لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ بە خاک سپێردرا.<ref name="enews">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Hamas remain defiant as Israeli strikes hit Gaza|ناونیشان=http://www.euronews.com/2012/11/15/hamas-remain-defiant-as-israeli-strikes-hit-gaza/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ئیش=Euronews|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20201031193034/https://www.euronews.com/2012/11/15/hamas-remain-defiant-as-israeli-strikes-hit-gaza|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> بە گوتەی ڕولا ئەمین، پەیامنێری ''[[کەناڵی ئەلجەزیرە ئینگلیزی|ئینگلیزی کەناڵی جەزیرە]]''، جەعبەری لەلایەن خەڵکی غەززەوە «بە پاڵەوان دادەنرا».<ref name="AJE"/> ھەزاران کەس لە ماتەمینی بەشداربوون لە کاروانی پرسەکەی کە لە نەخۆشخانەی شیفا دەستی پێکرد،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Levy|یەکەم=Elior|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Thousands take part in Hamas commander's funeral|ناونیشان=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4305962,00.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[YNet]]}}</ref> بە ماڵەکەیدا تێپەڕین، پاشان گەیشتنە مزگەوتی گەورەی غەززە بۆ نوێژی ماتەمینی. کاروانەکە لە گۆڕستانی شێخ ڕەزوان لە بەشی باکووری ئەو شارە کۆتایی ھات کە جەعبەری تێدا بە خاک سپێردرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Sherwood, Harriet|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Gaza violence: dejection and defiance as Palestinians bury their dead|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/15/gaza-buries-dead|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|وێبگە=[[The Guardian]]}}</ref> === کاردانەوەکان === [[ئوسامە حەمدان]]، وتەبێژی حەماس لە لوبنان ڕای گەیاند، پێدەچێت ئیسرائیل فەرماندە سەربازییەکانی لیواکانی عیزەدین قەسام بکاتە ئامانج. حەماس جەختی لەوە کردەوە کە داگیرکاری ئیسرائیل دەرگاکانی دۆزەخی کردووەتەوە. ھەروەھا گرووپە چەکدارەکانی دیکەی فەلەستین، وەک کۆمی تەکانی بەرخۆدانی جەماوەری و [[بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین|جیھادی ئیسلامیی فەلەستین]]، کوشتنی جەعبەرییان ئیدانە کرد و بەڵێنیان دا کە تۆڵەی خێرا بکەنەوە.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/><ref name="MaanArmedGroups"/> PIJ ڕای گەیاندووە، "بە توندی وەڵامی مردنی جەعبەری دەدەنەوە" و بە "کردەوەی شەڕ" ناوی بردووە.<ref name="MaanArmedGroups">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Armed groups vow response to assassination of Hamas leader|ناونیشان=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537428|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20160404194246/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=537428|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٤ی نیسانی ٢٠١٦|وێبگە=[[Ma'an News Agency]]|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی ئابی ٢٠٢٤|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری PLO, سائیب ئێرەکات، «تاوان و تیرۆرکردنی جەعبەری ئیسرائیل»ی ئیدانە کرد. دوابەدوای ھەواڵی مردنی جەعبەری لە دەوروبەری نەخۆشخانەی شیفا، کە جەعبەری لەوێ گواسترایەوە، ناڕەزایەتی توڕەیی سەریھەڵدا و ئەندامانی حەماس داوای تۆڵەسەندنەوەیان کرد.<ref name="AJE"/><ref name="BBC1"/> میسر وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر ھێرشەکانی سەر کەرتی غەززە و کوشتنی جەعبەری باڵیۆزی خۆی لە ئیسرائیل بانگھێشت کردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|سەردێڕ=Egypt recalls ambassador from Israel over Gaza attacks|ناونیشان=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537546|ڕەوشی ناونیشان=مردوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121124235322/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=537546|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|وێبگە=Maan News}}</ref> بەگوێرەی بەیاننامەیەکی وەزارەتی دەرەوە، کامیل عەمر، وەزیری دەرەوە «ئەو زنجیرە ھێرشە ئاسمانییەی ئیدانە کردووە کە ئێستا ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە ئەنجامی دەدات و کە بووەتە ھۆی کوژرانی ئەحمەد جەعبەری».<ref name="BBC1"/> وەزیری دەرەوەی قەتەر حەمەد کوڕی جاسم سانی ڕای گەیاند: «من [کوشتنەکە] بەناوی قەتەرەوە ئیدانە دەکەم. ئەم تاوانە پیسە نابێت بەبێ سزا تێپەڕێت.» ھەروەھا داوای لە [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] کرد «ئاشتی و ئاسایشی جیھان بپارێزێت».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.reuters.com/article/palestinians-israel-qatar-idUSL5E8MEDQ920121114|سەردێڕ=Qatar wants Israel punished for Gaza attacks|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤}}</ref> [[حەسەن نەسروڵڵا]] سەرۆکی [[حیزبوڵڵای لوبنان|حزبوڵای لوبنان]] سەرەخۆشی لە حەماس کرد و ڕای گەیاند کە جەعبەری «شەھیدێکە» کە «مێژوویەکی گەورەی لە بەرخۆداندا ھەبووە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Nov-15/195173-hezbollah-says-rocket-attack-on-tel-aviv-took-israel-by-surprise.ashx#axzz2CLIdgwF7|سەردێڕ=Rocket attack on Tel Aviv took Israel by surprise: Hezbollah|ئیش=The Daily Star|ڕێکەوت=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121116151424/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2012/Nov-15/195173-hezbollah-says-rocket-attack-on-tel-aviv-took-israel-by-surprise.ashx#axzz2CLIdgwF7|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|یەکەم=Jana|دوایین=El Hassan|یەکەم٢=Thomas|دوایین٢=El-Basha|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> لە کاتی ڕاوێژکارییەکان سەبارەت بە ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل، [[باراک ئۆباما]] سەرۆکی ئەمریکا و [[محەممەد مورسی]] سەرۆکی میسر ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی پێکەوە کاربکەن بۆ کەمکردنەوەی دۆخەکە پێش ئەوەی دۆخەکە پەرەبستێنێت.<ref name="NYT 15 Nov 2012"/> == ژیانی تایبەتی == جەعبەری دوو ژن و شەش منداڵی ھەبوو.<ref name="Arabiya"/><ref name="maj30oct"/> محەممەد کوڕە گەورەکەی جەعبەری لە کاتی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل لە ساڵی ٢٠٠٤ گیانی لەدەست دا.<ref name="david">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Trifunov|یەکەم=David|سەردێڕ=Ahmed Jabari: Hamas leader took all efforts to remain hidden|ناونیشان=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/israel-and-palestine/121114/ahmed-jabari-hamas-Qassam-Brigades|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ئیش=Global Post|ڕێکەوت=١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|agency=Reuters|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121115172528/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/israel-and-palestine/121114/ahmed-jabari-hamas-Qassam-Brigades|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> محەممەد ھاوسەرگیری لەگەڵ کچەکەی [[سەڵاح شەحادە]] کردووە.<ref name="bartal"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|دەیەی ٢٠١٠|فەلەستین}} [[پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس]] [[پۆل:خەڵکی غەززە]] [[پۆل:ئەندامانی قەسام]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٢]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٠]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] [[پۆل:چالاکوانە فەلەستینییەکان]] 7awg9oxiup0iktyu1o8ojt3e4sna263 0 269311 1589404 1587587 2026-06-10T04:07:39Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589404 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی نیشتنگە | ناو = بێھشەھر | ناوی_فەرمی = | ناوی_خۆماڵی = {{lang|fa|بهشهر}} | زمانی_ناوی_خۆماڵی = | ناوەکانی_تر = | جۆری_نیشتنگە = [[پێڕستی شارەکانی ئێران|شار]] <!------ وێنەکان، ناسناو، دروشم ------> | وێنە = Chehel Sotoun, Behshahr.jpg | قەبارەی_وێنە = 300px | شرۆڤەی_وێنە = دیمەنی شاری بێھشەھر | وێنەی_ئاڵا = | قەبارەی_ئاڵا = | وێنەی_مۆر = | قەبارەی_مۆر = | وێنەی_نیشان = | قەبارەی_نیشان = | ناسناو = | دروشم = <!--- نەخشەکان و شوێنی جوگرافیایی ---> | وێنەی_نەخشە = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=10 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} | قەبارەی_نەخشە = 70px | شرۆڤەی_نەخشە = '''شاری بێھشەھر''' | دەرزیی_نەخشە = Iran#Asia | شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە = top | قەبارەی_دەرزیی_نەخشە = 270px | شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە = جێگەی بێھشەھر لە [[ئێران]]دا##جێگەی بێھشەھر لە [[ئاسیا]]دا | پۆتانەکان = {{coord|36|41|32|N|53|33|09|E|region:IR|display=inline,title}} | دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان = <!--------------- شوێن --------------> | جۆری_دابەشکراو = [[پێڕستی دەوڵەتانی جیھان|وڵات]] | ناوی_دابەشکراو = {{ئاڵا|ئێران}} | جۆری_دابەشکراو١ = [[پارێزگاکانی ئێران|پارێزگا]] | ناوی_دابەشکراو١ = [[پارێزگای مازەندەران|مازەندەران]] | جۆری_دابەشکراو٢ = [[شارستانەکانی ئێران|شارستان]] | ناوی_دابەشکراو٢ = [[شارستانی بێھشەھر|بێھشەھر]] | جۆری_دابەشکراو٣ = | ناوی_دابەشکراو٣ = | جۆری_دابەشکراو٤ = | ناوی_دابەشکراو٤ = <!---------- دامەزران ---------------> | سەردێڕی_دامەزران = دامەزران | ڕێکەوتی_دامەزران = | سەردێڕی_دامەزران١ = | ڕێکەوتی_دامەزران١ = | سەردێڕی_لەناوچوون = | ڕێکەوتی_لەناوچوون = | دامەزرێنەر = | ھۆکاری_ناونران = <!----- ڕێبەرەکان، شێوازی دەسەڵات ----> | پەراوێزەکانی_دەسەڵات = | جۆری_دەسەڵات = [[دەسەڵاتی شارەوان–ئەنجومەن|شارەوان–ئەنجومەن]] | حیزبی_سەرۆک = | سەرناوی_سەرۆک = | ناوی_سەرۆک = <!----------- ڕووبەر ---------------> | سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢ = | ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢ = | ڕووبەری_ئاو_لەسەددا = | ڕووبەری_شاری_بە_کم٢ = | ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢ = <!-------------- بەرزایی -----------> | بەرزایی_بە_م = ٩ | بەرزترین_بەرزایی_بە_م = | نزمترین_بەرزایی_بە_م = <!-------- ژمارەی_دانیشتووان -------> | ژمارەی_دانیشتووان = {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} | دانیشتووان_لە = {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}} | چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢ = | مەزندەی_دانیشتووان = | مەزندەی_دانیشتووان_لە = | دانیشتووانی_شاری = | چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢ = | دانیشتووانی_لادێیی = | چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢ = | سەرناوی_دانیشتووان = | ئاگاداریی_دانیشتووان = <!-- دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> | جۆری_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی١_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی١_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١ = | سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١ = | زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١ = <!----------- کاتناوچە -------------> | کاتناوچە١ = [[یوو تی سی +٣:٣٠|+٣:٣٠]] ([[کاتی فەرمیی ئێران|کاتی ئێران]]) | جیاوازی١_لە_utc = | کاتناوچە١_DST = | جیاوازی١_لە_DST = <!------ کۆدی_پۆستە، کۆدی_ناوچە ----> | جۆری_کۆدی_پۆستە = | کۆدی_پۆستە = | جۆری_کۆدی_پۆستە٢ = | کۆدی_پۆستە٢ = | جۆری_کۆدی_ناوچە = | کۆدی_ناوچە = <!-- وێبگە، پەراوێزەکان ------------> | وێبگە = | پەراوێزەکان = }} '''بێھشەھر''' ({{بە فارسی|بهشهر}}) شارێکە لە [[پارێزگای مازەندەران]]، [[ئێران]].{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|normal+|P1082}}|{{ئەگەر||{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| بەپێی ئاماری {{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}،}} ژمارەی دانیشتووانی {{#invoke:wd|property|normal+|P1082}} کەسە{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|references|P1540}}| {{#invoke:wd|property|references|P1540}} نێر و {{#invoke:wd|property|references|P1539}} مێن}}.{{#invoke:wd|references|P1082|10026773}}}}{{ئەگەر||{{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}{{#invoke:wd|qualifier|normal+|single|P1082|P585}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}} و چڕیی دانیشتووانی {{چڕیی دانیشتووان لە ویکیدراوە ٢}} کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.|{{ئەگەر|| {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}| ڕووبەری شارەکە {{#invoke:wd|property|qualifier|normal+|P2046}}یە.}}}}<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی فارسی | سەردان = ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤}}</ref> == دیمۆگرافیا == === دانیشتووان === دانیشتووانی بێھشەھر لە کاتی یەکەمین سەرژمێریی نیشتمانیی ئێران لە ساڵی ١٩٥٦دا، ١٦٬١٧٢ کەس لە ٣٬٣٢٣ خێزاندا بوو. زیاتر لە ٩٩٪ی دانیشتووانی شارەکە [[موسڵمانان|موسڵمان]] بوون، و ئەو ژمارە کەمەی کە مابووەوە [[جووەکانی ئێران|کەلیمی]]، [[مەسیحی]]، [[زەردەشتی]] و ئایینەکانی تر بوون.<ref name="1956 Behshahr">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Detailed Report of Behahahr Census Area |ناونیشان=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b2/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%AD_%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D9%87%D8%B1.pdf |بڵاوکەرەوە=Statistical Center of Iran |ڕێکەوتی سەردان=٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥|پەڕە=٤|زمان=Persian |format=PDF |orig-date=Information gathered on November 1956 |ڕێکەوت=تەممووزی ١٩٥٩}}</ref> لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ساڵی ٢٠٠٦دا، دانیشتووانی شارەکە ٨٣٬٥٣٧ کەس لە ٢٢٬٠٣٤ خێزاندا بوو.<ref name="2006 Mazandaran Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان مازندران |trans-title=General Population and Housing Census 2006: Mazandaran Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/02.xls|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20110920090640/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/02.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی دواتر لە ساڵی ٢٠١١دا، ٨٩٬٢٥١ کەس لە ٢٦٬٤٠٦ خێزاندا بوو.<ref name="2011 Mazandaran Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان مازندران |trans-title=General Population and Housing Census 2011: Mazandaran Province |زمان=fa |وێبگە=Iran Data Portal—Syracuse University |ناونیشان=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Mazandaran.xls |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20230119182058/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Mazandaran.xls |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|agency={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ٩٤٬٧٠٢ کەس لە ٣١٬٠٢٢ خێزاندا پێوانە کرد.<ref name="2016 Mazandaran Province"> {{بیرخستنەوەی وێب|script-title=fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان مازندران |trans-title=General Population and Housing Census 2016: Mazandaran Province |زمان=fa |وێبگە={{lang|fa|rtl=yes|مرکز آمار ایران}} [Statistical Centre of Iran] |ناونیشان=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_02.xlsx|سەردێڕ=Wayback Machine |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20211007110909/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_02.xlsx |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|format=Excel |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢}}</ref> == تێڕوانینێکی گشتی == ناوی بێھشەھر لە ڕووی وشەسازییەوە بە واتای «شاری چاک» دێت. چەندین شوێنەواری مێژوویی لەخۆ دەگرێت وەک بێھشەھر زێدی [[شا عەباسی یەکەم|عەباسی مەزن]]، کۆشکی چەشمە عیمارەت، باخەکانی باخی شا و کارگەی ڕستن و چنینی چیت سازی. عەباس ئاباد کە بە سەوزایی و جوانییەکەی و ھەروەھا گرنگییە مێژووییەکەی بەناوبانگە، ناوەندێکی گەشتیاریی سەرەکییە. ڕێگەیەک ھەیە کە لە ڕێگەی جەنگەڵەکەوە بەرەو کێوێک دەچێت. لە عەباس ئابادی گەشتیاریدا، جەنگەڵ دەوری دەریاچەیەکی داوە کە قەڵایەکی نیوە وێرانکراو لە ناوەڕاستیدایە. قەڵاکە سەردەمانێک سەر بە شا عەباس بووە. بێھشەھر زێدی زۆرێک لە کەسایەتییە ناودارەکانی ئێرانە، لە [[ڕۆڵگێڕ]]ەکانەوە تا کەسایەتییە [[ڕامیاری|ڕامیارییەکان]]. یەکێک لە کەسایەتییە ڕامیارییە ناودارەکانی بێھشەھر [[ئەحمەد تەوەکولی]]یە کە سەردەمانێک کاندیدی سەرۆکایەتی بووە. ساڵانە ئەندامە ناودارەکانی پیشەسازیی کات بەسەربردنی ئێران لە بێھشەھر لە مەراسیمێکدا بۆ خەڵاتکردنی نواندنکاران کۆدەبنەوە. لەم دواییانەدا، ئەم ئەندامانە [[پەرویز پەرەستوویی]]یان تێدابوو. شاری بێھشەھر شارێکی پیشەسازییە کە «تۆخمی»، ڕۆنی ڕوەکی، و سابوونێکی دەستشۆردن کە بە «ڕیکا» ناسراوە بەرھەم دەھێنێت. ڕیکا دەستەواژەیەکی ناوخۆیییە بۆ «کوڕ». بێھشەھر ماڵی کۆمپانیای پیشەسازیی بێھشەھرە کە گەورەترین بەرھەمھێنەری [[ڕۆنی ڕوەکی]]یە لە [[ئێران]]دا لە ساڵی ١٩٥١ەوە.<ref>[http://www.behshahrind.com/ Web search<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050903231211/http://www.behshahrind.com/ |date=September 3, 2005 }}</ref> لەم دواییانەدا، دوای گەڕان و پشکنین لە نزیک دەوروبەری بێھشەھر، شارۆچکەیەکی کۆن دۆزرایەوە کە نزیکەی ھەزار تەرمی لە منداڵەوە تا پیاوی تەمەن ناوەندی تێدابوو. باڵای تەرمەکان لە باڵا باوەکانی ئێستا بەرزتر بوو. لەو ناوچەیەدا زێڕ و گۆزە دۆزرانەوە. == کەشوھەوا == بێھشەھر خاوەنی کەشوھەوایەکی نیمچە خولگەیی شێدارە (Cfa) لە [[پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن|پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن]]. {{Weather box | width = auto | collapsed = Y | open = | metric first = yes | single line = yes | trace = | location = بێھشەھر | Jan high C =12.1 | Feb high C =13.2 | Mar high C =16.4 | Apr high C =22.2 | May high C =27.4 | Jun high C =31.4 | Jul high C =33.4 | Aug high C =33.2 | Sep high C =30.7 | Oct high C =25.4 | Nov high C =19.8 | Dec high C =14.5 | year high C = | Jan mean C =7.2 | Feb mean C =8.2 | Mar mean C =11.5 | Apr mean C =17 | May mean C =22.1 | Jun mean C =26.3 | Jul mean C =28.8 | Aug mean C =28.4 | Sep mean C =25.3 | Oct mean C =19.5 | Nov mean C =15.4 | Dec mean C =9.4 | year mean C = | Jan low C =2.3 | Feb low C =3.3 | Mar low C =6.7 | Apr low C =11.8 | May low C =16.8 | Jun low C =21.3 | Jul low C =24.2 | Aug low C =23.7 | Sep low C =20 | Oct low C =13.7 | Nov low C =11.1 | Dec low C =4.4 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =62 | Feb precipitation mm =37.6 | Mar precipitation mm =55.2 | Apr precipitation mm =24.3 | May precipitation mm =33.2 | Jun precipitation mm =36.9 | Jul precipitation mm =31.0 | Aug precipitation mm =35.5 | Sep precipitation mm =35.3 | Oct precipitation mm =77.0 | Nov precipitation mm =72.5 | Dec precipitation mm =56.6 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 3.33 | Feb snow cm = 3.00 | Mar snow cm = 0.50 | Apr snow cm = 0.0 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.0 | Nov snow cm = 0.81 | Dec snow cm = 0.94 | year snow cm = | Jan humidity =79.6 | Feb humidity =76 | Mar humidity =73.6 | Apr humidity =69.4 | May humidity =66.3 | Jun humidity =63.5 | Jul humidity =66.1 | Aug humidity =67.7 | Sep humidity =67.3 | Oct humidity =68.7 | Nov humidity =74.2 | Dec humidity =80.1 | year humidity = | Jan dew point C =3.9 | Feb dew point C =4.2 | Mar dew point C =6.9 | Apr dew point C =11.4 | May dew point C =15.5 | Jun dew point C =18.8 | Jul dew point C =21.8 | Aug dew point C =21.9 | Sep dew point C =18.8 | Oct dew point C =13.6 | Nov dew point C =10.8 | Dec dew point C =6.1 | Jan light = 10.5 | Feb light = 11.3 | Mar light = 12.4 | Apr light = 12.4 | May light = 14.6 | Jun light = 15.1 | Jul light = 14.9 | Aug light = 14 | Sep light = 12.8 | Oct light = 11.7 | Nov light = 10.7 | Dec light = 10.2 | year light= |source= وێزەربەیس<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Behshahr: MONTHLY - ALL WEATHER AVERAGES |ناونیشان=https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602608&cityname=Behshahr%2C+Mazandaran%2C+Iran&units= |وێبگە=Weatherbase |بڵاوکەرەوە=CantyMedia |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216165304/https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602608&cityname=Behshahr%2C%20Mazandaran%2C%20Iran&units= |url-status=dead }}</ref> [https://www.weather2visit.com/ وێزەر توو ڤیزیت]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Behshahr monthly weather averages |ناونیشان=https://www.weather2visit.com/middle-east/iran/behshahr.htm |وێبگە=weather 2 visit |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٤}}</ref> |source 2 = دەزگای کەشناسیی ئێران (بارانبارین ١٩٧٠–١٩٧٨).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Monthly Total of precipitation in Behshahr (18350) |وتەگێڕانەوە=Lat: 36.7167 Lon:53.55 |ناونیشان=https://data.irimo.ir/withlogin/payment_complete.aspx |دەستپێگەیشتنی ناونیشان=subscription |وێبگە=data.irimo.ir |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤ |بڵاوکەرەوە=Iran Meteorological Organization }}{{بەستەری مردوو|url=https://data.irimo.ir/withlogin/payment_complete.aspx |date=ئایاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئۆپن-میتۆ (بەفر ٢٠٠٠–٢٠٢٤)<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Weather API - Coordinates:36.69 N 53.55 E - Period 2000-2009 |ناونیشان=https://archive-api.open-meteo.com/v1/archive?latitude=36.69&longitude=53.55&start_date=2000-01-01&end_date=2009-12-31&daily=snowfall_sum&timezone=auto |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Open-Meteo.com |no-pp=y}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Historical Weather API - Coordinates:36.69 N 53.55 E - Period 2010-2024 |ناونیشان=https://archive-api.open-meteo.com/v1/archive?latitude=36.69&longitude=53.55&start_date=2010-01-01&end_date=2024-12-31&daily=snowfall_sum&timezone=auto |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠٢٥|بڵاوکەرەوە=Open-Meteo.com |no-pp=y}}</ref> }} == ئەمانەش ببینە == * [[پێڕستی شارەکانی ئێران]] * [[پێڕستی شارەکانی پارێزگای مازەندەران]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پارێزگای مازەندەران}} {{تووڵی دەروازە|جوگرافیا|شارەکان|ئێران}} {{پۆلی کۆمنز|Behshahr}} [[پۆل:شارەکانی پارێزگای مازەندەران]] n5xirax68ob0w1utrfw0esqigbjdqwv 0 271061 1589338 1474709 2026-06-09T15:06:01Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589338 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}}'''ئەیمەن تەھا''' ({{بە عەرەبی|أیمن طھ}}) (لە ٧ی ئابی ٢٠١٤ کۆچی دوایی کردووە) بەرپرسێکی باڵای [[حەماس]] و وتەبێژی ڕێکخراوەکە بووە لە [[کەرتی غەززە]]. تەھا کوڕی یەکێک لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی حەماس بووە و ''[[نیویۆرک تایمز|ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز]]'' ئیدیعای کردووە کە ئەویش «چەکدارێکی پێشووی حەماس» بووە.<ref name="NYT">Bronner, Ethan. [https://www.nytimes.com/2009/07/24/world/middleeast/24gaza.html?_r=2&src=twr Hamas Shifts From Rockets to Public Relations] ''[[The New York Times]]''. 23 July 2009. [https://news.google.com/newspapers?nid=2479&dat=20030304&id=31k1AAAAIBAJ&sjid=ZCUMAAAAIBAJ&pg=2870,17531086 Philippine Daily Inquirer 4 March 2003]</ref> == ژیانی سەرەتایی == ئەیمەن کوڕێ محەممەد تەھا یەکێکە لە ھاودامەزرێنەرانی بزووتنەوەی حەماس و بەڕێوەبەری [[زانکۆی ئیسلامی غەززە]]یە، لە ساڵی ١٩٩٨، ئەیمەن تەھا وەک سەرۆکی ئەنجومەنی خوێندکارانی زانکۆکە کاری کردووە. دواتر لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ لە کاتی [[ڕاپەڕینی دووەمی فەلەستین|ڕاپەڕی نی دووەمدا]] وەک فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|لیواکانی عیزەدین قەسام]] لە بورێج کاری کردووە.<ref>Gunning, 2008, p. 279.</ref> == حەماس == دوای ئەوەی حەماس لە حوزەیرانی ٢٠٠٧ دەست بەسەر کەرتی غەززەدا گرت، تەھا بووە وتەبێژی ئەو گرووپە لە غەززە. لە شوباتی ٢٠٠٩، دوای گەڕانەوەی لە شاندێکی [[فەلەستینییەکان|فەلەستینی]] لە [[میسر]] کە باسیان لە ئاگربەستێکی درێژخایەن لەگەڵ [[ئیسرائیل]] دەکرد، دەسەڵاتدارانی میسر ڕێگرییان لە ھاتنە ناوەوەی تەھا کرد بۆ کەرتی غەززە بە زیاتر لە ١١ ملیۆن دۆلار. لەبری ئەوە لە بانکێکی میسری لە عەریش دای نا.<ref>Wright, Jonathan. [http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5146OQ20090205?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 Egypt holds Hamas money bound for Gaza] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120905021641/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5146OQ20090205?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |date= ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٢ }} ''[[Reuters]]''. 5 February 2009.</ref> لە ٣٠ی ئازاردا لە گفتوگۆیەکدا لە کەناڵێکی ڕادیۆیی [[ناسرە|ناسرییە]] ڕای گەیاند کە حەماس «بۆ ھەمیشە بە کراوەیی نامێنێتەوە» سەبارەت بە ئازادکردنی سەربازێکی ئیسرائیلی [[گیلعاد شەلیت|گیلاد شالیت]].<ref>Khoury, Jack. [http://www.haaretz.com/hasen/spages/1074658.html Hamas: Shalit deal won't remain on table forever] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205234552/http://haaretz.com/hasen/spages/1074658.html |date= ٥ی شوباتی ٢٠١٠ }} ''[[Haaretz]]''. 30 March 2009.</ref> لە تەممووزی ٢٠٠٩، تەھا ئاماژەی بەوەدا کە "کلتووری بەرخۆدان" لە غەززە لە دوای شەڕی غەززە بەرەوپێش دەچێت، وتی "بەرخۆدانی چەکداری ھێشتا گرنگ و ڕەوایە، بەڵام ئێمە جەختێکی نوێمان لەسەر بەرخۆدانی کولتووری ھەیە دوای شەڕەکە، شەڕڤانان پێویستیان بە پشوو بوو و خەڵکیش پێویستیان بە پشوو بوو”.<ref name="NYT"/> == تۆمەتبارکردن بە گەندەڵی == لە شوباتی ٢٠١٤، ئەیمەن تەھا بە تۆمەتی «ھەڵسوکەوتی نادروست و قازانجکردنی نایاسایی و خیانەت لە متمانە» دەستگیرکرا و لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا کرا.<ref>Middle East Monitor. [https://www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/9912-hamas-arrests-former-spokesman-on-charges-of-corruption Hamas arrests former spokesman on charges of corruption] ''[[Middle East Monitor]]''. 22 February 2014. Archive: https://web.archive.org/web/20160304121422/https://www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/9912-hamas-arrests-former-spokesman-on-charges-of-corruption</ref> == مردن == لە کاتی ئۆپەراسیۆنی لێواری پارێزەردا لەلایەن تیمێکی تەقەکردنی حەماسەوە کوژرا. حەماس تۆمەتباری کرد بە سیخوڕی میسری و لە مەودای خاڵی سپی لە سێدارەی دا. سەرچاوەیەک بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئەو لە سێدارە دراوە، چونکە ڕەنگە چەند بەرپرسێکی بزووتنەوەی حەماس لە فەزیحەی گەندەڵیدا تێوەگلێنێت. دواتر ئیسرائیلیان بەوە تاوانبار کرد کە بەرپرسیارە لە مردنەکەی و ئیدیعایان کرد کە بەھۆی ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیلەوە گیانی لەدەستداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Alroy Menezes|ڕێکەوت=٨ی ئابی ٢٠١٤|سەردێڕ=Mystery Surrounds Death of Ayman Taha, Former Hamas Spokesperson|ناونیشان=https://www.ibtimes.com/mystery-surrounds-death-ayman-taha-former-hamas-spokesperson-1652866|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠١٩|وێبگە=International Business Times}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == کتێبنامە == * {{بیرخستنەوە|دوایین=Gunning|یەکەم=Jeroen|سەردێڕ=Hamas in politics: democracy, religion, violence|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=9-WfAK7HXCYC&q=Ayman+Taha&pg=PA107|ساڵ=٢٠٠٨|بڵاوکەرەوە=Columbia University Press|ژپنک=٩٧٨-٠-٢٣١-٧٠٠٤٤-٣}} {{تووڵی دەروازە|دەیەی ٢٠١٠|فەلەستین|ژیاننامە}} [[پۆل:ئەندامانی حەماس]] [[پۆل:خەڵکی کەرتی غەززە]] [[پۆل:مردووانی ٢٠١٤]] [[پۆل:لەسێدارەدراوان بە گوللە]] buctkp3egric4orgaig9kwg9y6snx6c 1 271618 1589339 1474711 2026-06-09T15:06:14Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589339 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەیمەن تەها]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1310031 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://archive.today/20120905021641/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5146OQ20090205?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 بۆ http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5146OQ20090205?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ‏٠٠:٢١، ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ (UTC) == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[ئەیمەن تەھا]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589338 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20100205234552/http://haaretz.com/hasen/spages/1074658.html بۆ http://www.haaretz.com/hasen/spages/1074658.html زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٥:٠٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) osmqowujq9yjl3vc51ih1yl4v8tswyd 0 271649 1589313 1589303 2026-06-09T12:00:42Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589313 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|image=Ahlam Ahmad.png|caption=ئەحلام تەمیمی}} '''ئەحلام عارف ئەحمەد تەمیمی''' ({{بە عەرەبی|أحلام عرف أحمد التمیمی}} لەدایکبووی ساڵی ١٩٨٠) خاوەن ڕەگەزنامەی [[ئوردن|ئوردنییە]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=AHLAM AHMAD Al-TAMIMI — FBI|ناونیشان=https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/ahlam-ahmad-al-tamimi|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315085450/https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/ahlam-ahmad-al-tamimi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> کە بە ھاوکاریکردن لە ئەنجامدانی تەقینەوەی خۆکوژی چێشتخانەی سبارۆ لە [[ئورشەلیم|قودس]] ناسراوە، لە ساڵی ٢٠٠١. لەلایەن دادگای سەربازی ئیسرائیلەوە سزا درا و چەندین سزای ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١ لە چوارچێوەی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکانی [[گیلعاد شەلیت]] ئازادکرا و دوورخرایەوە بۆ ئوردن.<ref>[https://www.haaretz.com/2011-10-21/ty-article/deported-palestinians-arrive-at-destinations-in-exile/0000017f-db57-d3ff-a7ff-fbf712960000 Deported Palestinians Arrive at Destinations in Exile], [[Haaretz]], October 21, 2011</ref> میوانداری بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی دەکات دەربارەی فەلەستینییەکان لە زیندانەکانی ئیسرائیل. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == ئەمانەش ببینە == * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roth|یەکەم=Frimet|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=A Palestinian Terrorist|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/07/07/opinion/l07jerusalem.html|department=Letter to the Editor|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٧}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roth|یەکەم=Frimet|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Mother of Israeli suicide bombing victim: Do not free my daughter's murderer|ناونیشان=http://www.haaretz.com/opinion/mother-of-israeli-suicide-bombing-victim-do-not-free-my-daughter-s-murderer-1.390197|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170815064724/http://www.haaretz.com/opinion/mother-of-israeli-suicide-bombing-victim-do-not-free-my-daughter-s-murderer-1.390197|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20130513075153/http://www.qassam.ps/prisoner-104-Ahlam_al_Tamimi.html ئەحلام ئەلتەمیمی] [https://web.archive.org/web/20130513075153/http://www.qassam.ps/prisoner-104-Ahlam_al_Tamimi.html لیواکانی][[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|عیزەدین ئەلقەسام]] * " [https://web.archive.org/web/20160304071744/http://www.israelnationalnews.com/wap/Item.aspx?type=0&item=159134 ئایا خەڵکی شارستانی دەتوانن با سۆسیۆپاتێکی وەک تامیمی زینایان پێبدرێت ...] " ''ئاروتز شێڤا''. ٢١ی ئابی ٢٠١٢. * [https://web.archive.org/web/20100215131100/http://www.aqsatv.ps/arabic/news.php?action=view&id=4816 الأسیرة القسامیة أحلام التمیمی]، تەلەڤیزیۆنی ئەقسا، ١ فبرایر ٢٠١٠ * [https://web.archive.org/web/20110414032947/http://dostor.org/people/arab/10/january/25/4165 أحلام التمیمی..] [https://web.archive.org/web/20110414032947/http://dostor.org/people/arab/10/january/25/4165 طائر الأسر]، جریدة الدستور المصریة، ٢٥ ینایر ٢٠١٠ {{پۆلی کۆمنز|Ahlam Tamimi}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ئیسرائیل|فەلەستین|ئوردن}} [[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] 2b22v11xf0n1rahrcsv26wmjsj3s772 1589371 1589313 2026-06-09T21:03:24Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589371 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{داتابۆکس}}{{زانیاریدانی کەسایەتی|image=Ahlam Ahmad.png|caption=ئەحلام تەمیمی}} '''ئەحلام عارف ئەحمەد تەمیمی''' ({{بە عەرەبی|أحلام عرف أحمد التمیمی}} لەدایکبووی ساڵی ١٩٨٠) خاوەن ڕەگەزنامەی [[ئوردن|ئوردنییە]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=AHLAM AHMAD Al-TAMIMI — FBI|ناونیشان=https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/ahlam-ahmad-al-tamimi|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170315085450/https://www.fbi.gov/wanted/wanted_terrorists/ahlam-ahmad-al-tamimi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئازاری ٢٠١٧|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئازاری ٢٠١٧}}</ref> کە بە ھاوکاریکردن لە ئەنجامدانی تەقینەوەی خۆکوژی چێشتخانەی سبارۆ لە [[ئورشەلیم|قودس]] ناسراوە، لە ساڵی ٢٠٠١. لەلایەن دادگای سەربازی ئیسرائیلەوە سزا درا و چەندین سزای ھەتاھەتایی بەسەردا سەپێندرا، بەڵام لە ساڵی ٢٠١١ لە چوارچێوەی ئاڵوگۆڕی زیندانییەکانی [[گیلعاد شەلیت]] ئازادکرا و دوورخرایەوە بۆ ئوردن.<ref>[https://www.haaretz.com/2011-10-21/ty-article/deported-palestinians-arrive-at-destinations-in-exile/0000017f-db57-d3ff-a7ff-fbf712960000 Deported Palestinians Arrive at Destinations in Exile], [[Haaretz]], October 21, 2011</ref> میوانداری بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی دەکات دەربارەی فەلەستینییەکان لە زیندانەکانی ئیسرائیل. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == ئەمانەش ببینە == * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roth|یەکەم=Frimet|ڕێکەوت=٧ی تەممووزی ٢٠٠٧|سەردێڕ=A Palestinian Terrorist|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2007/07/07/opinion/l07jerusalem.html|department=Letter to the Editor|ئیش=[[The New York Times]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٧}} * {{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Roth|یەکەم=Frimet|ڕێکەوت=١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١|سەردێڕ=Mother of Israeli suicide bombing victim: Do not free my daughter's murderer|ناونیشان=http://www.haaretz.com/opinion/mother-of-israeli-suicide-bombing-victim-do-not-free-my-daughter-s-murderer-1.390197|ئیش=[[Haaretz]]|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی ئابی ٢٠١٧|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی ئابی ٢٠١٧|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20170815064724/http://www.haaretz.com/opinion/mother-of-israeli-suicide-bombing-victim-do-not-free-my-daughter-s-murderer-1.390197|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * [https://web.archive.org/web/20130513075153/http://www.qassam.ps/prisoner-104-Ahlam_al_Tamimi.html ئەحلام ئەلتەمیمی] [https://web.archive.org/web/20130513075153/http://www.qassam.ps/prisoner-104-Ahlam_al_Tamimi.html لیواکانی][[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|عیزەدین ئەلقەسام]] * " [https://web.archive.org/web/20160304071744/http://www.israelnationalnews.com/wap/Item.aspx?type=0&item=159134 ئایا خەڵکی شارستانی دەتوانن با سۆسیۆپاتێکی وەک تامیمی زینایان پێبدرێت ...] " ''ئاروتز شێڤا''. ٢١ی ئابی ٢٠١٢. * [https://web.archive.org/web/20100215131100/http://www.aqsatv.ps/arabic/news.php?action=view&id=4816 الأسیرة القسامیة أحلام التمیمی]، تەلەڤیزیۆنی ئەقسا، ١ فبرایر ٢٠١٠ * [https://web.archive.org/web/20110414032947/http://dostor.org/people/arab/10/january/25/4165 أحلام التمیمی..] [https://web.archive.org/web/20110414032947/http://dostor.org/people/arab/10/january/25/4165 طائر الأسر]، جریدة الدستور المصریة، ٢٥ ینایر ٢٠١٠ {{پۆلی کۆمنز|Ahlam Tamimi}} {{تووڵی دەروازە|ژن|ژیاننامە|ئیسرائیل|فەلەستین|ئوردن}} [[پۆل:مسوڵمانانی فەلەستین]] [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٠]] [[پۆل:موسڵمانەکانی سەدەی ٢١ەم]] toqswu8gi736lux2ti1cq1bkso610n8 0 277230 1589376 1566849 2026-06-09T22:39:25Z Zemen 40346 پووچەڵکردنەوەی پێداچوونەوەی [[Special:Diff/1566695|1566695]] لە لایەن [[Special:Contributions/Épine|Épine]] ([[User talk:Épine|لێدوان]]) مادام لە کامنز هەیە واتا بەکارهێنانی هەیە، بە تەواوی نوێنەرایەتی ناوەڕۆکی وتارەکەش دەکات. 1589376 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox ethnic group | group = کورد لە ئیسرائیل | image = Jewish Kurds.png | languages = [[کوردی]]، [[زمانی عیبری|عیبری]] | religions = [[جوولەکایەتی]]، [[ئیسلام]] | related = [[کوردانی ئیسرائیل]] }} {{کورد}} '''کوردانی ئیسرائیل''' ئاماژەیە بۆ ئەو کەسانەی بە ڕەچەڵەک [[کورد]]ن و لە [[ئیسرائیل]] نیشتەجێن (بێجگە لە [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل]]). دانیشتووانی کورد لە ئیسرائیل کەمە و زیاتر لە تاک و خێزان پێکھاتوون، کە لە سەردەمی ململانێکانی [[تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان|عێراق و کورد]] و [[سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا|تورکیا و کورد]] لە ماوەی سەدەی بیستەمدا لە [[باکووری کوردستان|باکوور]] و [[باشووری کوردستان]]ەوە ھەڵاتوون، ھەروەھا دانیشتووانی کاتی کە بۆ چاودێری پزیشکی چوون بۆ ئیسرائیل. == دانیشتووان == لە ڕووی مێژووییەوە، دانیشتووانێکی کەمی عەرەبی بە ڕەچەڵەک کورد لە ناوچەی [[جەلیل]] و [[ئورشەلیم]]دا بوونیان ھەیە، ھەرچەندە زیاتر لەگەڵ عەرەبە ناوخۆییەکان تێکەڵ بوون؛ ژمارەی وردیان لەبەردەستدا نییە بەو پێیەی لە سەرژمێری فەرمی ئیسرائیلدا وەک نەتەوەی عەرەب ھەژمار دەکرێن. ھەندێک بنەماڵەی عەرەبی و پاشخانی کورد ھێشتا بە ناوی بنەماڵەیی تایبەت دەناسرێنەوە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی پەنابەرە کوردەکانی تورکیا بە ٢٠٠ کەس مەزەندە کرا، خەمڵاندنێکی دیکە بۆ ھەردوو کوردی عێراق و تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٧دا ١٥٠ کەس بوو. == پەیوەندی کۆمەڵگەی جووەکانی ئیسرائیل بە کوردستان == ئیسرائیل ماڵی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار جوولەکەیە کە ڕەچەڵەکیان لە کوردستانەوەیە، زۆربەیان لە ڕەچەڵەک نزیکەی ٥٠ ھەزار جوولەکەی کوردن لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە عێراق ڕایانکردوە. جوولەکەکانی ئیسرائیل کە پاشخانی کوردستانییان ھەیە، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پێکھاتە کوردە نەتەوەییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا پاراستووە، لەوانەش لەگەڵ تاکەکانی کورد کە لە ئیسرائیل نیشتەجێن.<ref>{{بیرخستنەوەی ویکیی ئینگلیزی | سەردان = ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤}}</ref> == ئەمانەش ببینە == * [[کوردە جووەکانی ئیسرائیل]] * [[پەیوەندییەکانی ئیسرائیل‒ھەرێمی کوردستان]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تد|ئیسرائیل|کوردستان|کۆمەڵگا}} [[پۆل:ئیسرائیلییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد]] hdpnez79by0z5etocilajwaa2fyudvn 0 277961 1589317 1589290 2026-06-09T12:01:22Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589317 wikitext text/x-wiki '''ئیدیالیزمی ڕەھا''' تیۆرییەکی فەلسەفییە پتر دەخرێتە پاڵ دوو [[ئیدیالیزمی ئەڵمانی|ئیدیالیستی ئەڵمانیی]] سەدەی نۆزدەیەم: [[فریدریش شێلینگ]] و [[فریدریش ھێگڵ]]؛ بێجگە ئەوان، [[جۆزایا ڕۆیس]]، فەیلەسووفێکی ئەمریکی کە زۆر لەژێر کاریگەریی ھێگڵدا بووە و، [[ئیدیالیزمی بریتانی|ئیدیالیستەکانی بریتانیاش]]، بانگەوازیان بۆ ئەم تیۆرییە کردووە.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Absolute Idealism {{!}} German Philosophy, Hegel & Kant {{!}} Britannica |ناونیشان=https://www.britannica.com/topic/Absolute-Idealism |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|وێبگە=www.britannica.com |زمان=en}}</ref> ھێگڵ دەڵێ [[بوون]] یەکایەتییەکە ھەموو شت لە خۆ دەگرێ. بە واتایەکی دیکە، بوون ڕەھایە (بە ئەڵمانی: das Absolute). دەڵێ بۆ ئەوە [[سووژە|سووژەی]] خاوەن ھزر (ھۆش یا ئەقڵی مرۆڤ) بتوانێ [[ئۆبژە]] (جیھان) بناسێ، پێویستە بە جۆرێک بوون و ھزر کوتومت [[ھەرھەمانی|ھەر ھەمان شت]] بن. ئەگەر نا، سووژە قەت دەستی بە ئۆبژە ڕاناگا و، ئێمە ھیچ ناسیارییەکی [[دڵنیایی|دڵنیاکەرەوەمان]] دەرھەق بە جیھان نابێ.<ref name=":0" /> تیۆرییەکەی ھێگڵ بەسراوە بەوەوە کە نیشان بدرێ ھەر ڕوانگە و ھەڵوێستێ ھەیە لە بابەت جیھانەوە، لە ناو خۆیدا [[ناتەبایی]] و ناکۆکیی ھەڵگرتووە. [[ھزر]] تا ناکۆکی و ناتەبایی شک بەرێ، ئارام و ئۆقرەی نییە. بۆیە بەناچار بەردەوام بۆ چارەسەرکردن و نەھێشتنی ئەو ناکۆکییانە ھەوڵ و تەقالای زیاتر دەدا و دەرکی خۆی لە جیھان ناکەموکووڕتر دەکا، تا دەگا بەو جێگا کە بەدەستھێنانی دەرکێکی ناکەموکووڕتر نامومکین دەبێ، چونکە ئیتر ھیچ ناتەبایی و ناکۆکییەک نەماوە تا ھزر ھان بدات. گشت ئەم کارانە لە ڕێگەی پرۆسەیەکی [[دیالێکتیک|دیالێکتیکیی]] نێوان لایەنە ناتەباکان بەڕێوە دەچێ. ھێگڵ دەڵێ کارلەیەککردنی دژەکان، بە شێوەیەکی دیالێکتیکی، ھەموو ئەو [[تێگەیشتە|تێگەیشتانە]] کە بۆ دەرکی [[واقیع]] پێویستن، بەرھەم دێنێ.<ref>{{بیرخستنەوە|دوایین=Bowie |یەکەم=Andrew |سەردێڕ=Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling |ڕێکەوت=٢٠٢٤|ئیش=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |ناونیشان=https://plato.stanford.edu/entries/schelling/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤|edition=Summer 2024 |بڵاوکەرەوە=Metaphysics Research Lab, Stanford University |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> ئیدیالیزمی ڕەھا لە ئەڵمان و بریتانیای سەدەی نۆزدەیەم ھەڵوێستی فەلسەفیی زاڵ بوو.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|تەکنۆلۆژیا|فەلسەفە}} [[پۆل:فریدریش ھێگڵ]] pmquk77jsmpmidnqhdew2ygazd18vug 0 281156 1589336 1585327 2026-06-09T14:51:03Z Hivja 64112 1589336 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم''' [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] ok98s062ncmh839roz22agk5cmdtuai 1589337 1589336 2026-06-09T14:51:25Z Hivja 64112 /* */ 1589337 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 3fs6tcfges8kf47n4r13azkjofc3iqg 1589340 1589337 2026-06-09T15:44:58Z Hivja 64112 /* */ 1589340 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە١.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 1gtuiep7vb2re430xaul5byuhzdtopq 1589346 1589340 2026-06-09T15:59:06Z Hivja 64112 /* ژیاننامە */ 1589346 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە١.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 8vgtngqj9lv46bnvb8pvej2wduioy1g 1589347 1589346 2026-06-09T15:59:44Z Hivja 64112 /* ژیاننامە */ 1589347 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە١.jpg | قەبارەی وێنە = | لێدوانی وێنە = | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 543uhqonubrk9szmfv8cugri21g5ley 1589348 1589347 2026-06-09T16:01:20Z Hivja 64112 1589348 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە٢.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = وێنەیەکی سوورە لە دوبەی | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] muqi24mkhz0lhkbzd6h15gillqhmikv 1589349 1589348 2026-06-09T16:02:48Z Hivja 64112 1589349 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە٢.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = وێنەیەکی سوورە لە دوبەی | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = | باوک = | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> سوورە دەتوانێت بێجگە لە کوردی و ئینگلیزی، بە [[زمانی ئیسپانی]]ش بدوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 8cukz8cx4k2ls6jiy9aq7pdxx985hvu 1589378 1589349 2026-06-09T22:57:14Z Hivja 64112 /* */ 1589378 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە٢.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = وێنەیەکی سوورە لە دوبەی | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = جێنی مەکلامب | باوک = جۆن مەکلامب | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> سوورە دەتوانێت بێجگە لە کوردی و ئینگلیزی، بە [[زمانی ئیسپانی]]ش بدوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 91pif1mv9wq3e1b07yitfo7cosvs32x 1589379 1589378 2026-06-09T23:10:04Z Hivja 64112 /* */ 1589379 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە٢.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = وێنەیەکی سوورە لە دوبەی | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = جێنی مەکلامب | باوک = جۆن مەکلامب | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک؛ ئیلیا، لیام و ھۆپ | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> سوورە دەتوانێت بێجگە لە کوردی و ئینگلیزی، بە [[زمانی ئیسپانی]]ش بدوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] eboqjgy31gqj50cumgj2wcra4pw8tms 1589380 1589379 2026-06-09T23:12:53Z Hivja 64112 /* */ 1589380 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{زانیاریدانی کەسایەتی | ناو = کەیڵب مەکلامب | پاشگری ڕێزلێنان = | ناوی خۆماڵی = سوورە | زمانی ناوی خۆماڵی = کوردی | وێنە = سوورە٢.jpg | قەبارەی وێنە = 250px | لێدوانی وێنە = وێنەیەکی سوورە لە دوبەی | ناوی کاتی لەدایکبوون = کەیڵب مەکلامب | ڕێکەوتی لەدایکبوون = ٢٠٠٤ | شوێنی لەدایکبوون = [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | نیشتەجێ = [[سلێمانی]]، [[ھەرێمی کوردستان]] (٢٠١٤–٢٠٢١){{ھن}}[[پەنەما]] (٢٠٢١–٢٠٢٣){{ھن}} [[کارۆلینای باکوور]]، [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] (٢٠٢٣–ئێستا) | نەتەوە = [[ئەمریکییەکان|ئەمریکی]] | ناوەکانی تر = سوورە، ھەرێم | شارومەندێتی = {{ئاڵا|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} | پەروەردە = | خوێندنگە = | پیشە = [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ەر | ساڵانی چالاکی = ٢٠٢١–ئێستا | ناوبانگ = | کارە دیارەکان = | ئایین = [[مەسیحییەت]] | ھاوسەر = | یار = | مناڵەکان = | دایک = جێنی مەکلامب | باوک = جۆن مەکلامب | خزمەکان = | خەڵاتەکان = | خێزان = دوو برا و یەک خوشک؛ ئیلیا، لیام و ھۆپ | ڕێزلێنان = | واژوو = | جێگری واژوو = | قەبارەی واژوو = | ماڵپەڕ = https://surakurd.com/ | پەراوێزەکان = }} [[پەڕگە:سوورە١.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤]] '''کەیڵب مەکلامب''' ({{بە ئینگلیزی|Caleb McLamb}}؛ لەدایکبووی ٢٠٠٤ لە [[کارۆلینای باکوور]]) ناسراو بە '''سوورە''' یان '''ھەرێم'''، [[ناوداری ئینتەرنێت]]، چالاکی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و [[ڤلۆگ]]ێرێکی ئەمریکییە کە زۆربەی بەرھەمەکانی بە [[زمانی کوردی]] لە [[ئینستاگرام]] و بەرنامەکانی تردا بڵاو دەکاتەوە.<ref name="R1">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/culture/140220221|سەردێڕ=چیرۆکی سوورە؛ لە ئەمریکا بە کوردی ڤیدیۆ تۆمار دەکات و دەڵێت بە پارەکەی دەگەڕێمەوە کوردستان|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|نووسەر=بڕوا کیانی|ڕێکەوت=١٤ی شوباتی ٢٠٢٢|ڕێکەوتی سەردان=١٠ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> ئەو ھەروەھا گۆرانییەکی کوردی بەناوی «دڵی شووشە» بڵاو کردووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://topicapress.com/caleb-sura-mclamb-dli-shusha/|سەردێڕ=Caleb Sura McLamb Shatters Expectations with New Single ‘Dli Shusha’ – A Fusion of Love, Dance, and Kurdish Melody|بڵاوکەرەوە=topicapress.com|ڕێکەوت=٢ی ئازاری ٢٠٢٤|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}</ref> == ژیاننامە == [[پەڕگە:سوورە٣.jpg|وێنۆک|وێنەیەکی سوورە لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤]] کەیڵب مەکلامب لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] لەدایک بووە. ئەو لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢١ لەگەڵ دایک و باوکی لە شاری [[سلێمانی]] لە [[کوردستان]] ژیاوە. بەھۆی ئەوەی نزیکەی ٧ ساڵان لە کوردستان ژیانی بەسەر بردووە، فێری [[زمانی کوردی]] بووە و لەگەڵ چاند و مێژووی کوردستان ئاشنا بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://surakurd.com/about/|سەردێڕ=WHO AM I?|بڵاوکەرەوە=surakurd.com|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی شوباتی ٢٠٢٥}}{{بەستەری مردوو|url=https://surakurd.com/about/ |date=ئازاری ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو لە کوردستان ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ ھەرێم، بەڵام زیاتر بە سوورە ناوبانگی دەرکرد. خۆی دەڵێت، خولیای ھونەر و مۆسیقای ھەیە، لەپاڵ ئەوەشدا دەیەوێت ببێتە ڤلۆگەرێکی سەرکەوتوو و بە ڤیدیۆکانی کوردستان بە جیھان بناسێنێت.<ref name="R1"/> سوورە دەتوانێت بێجگە لە کوردی و ئینگلیزی، بە [[زمانی ئیسپانی]]ش بدوێت. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{وێبگەی فەرمی|https://surakurd.com/}} * {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura}} * {{یووتیووب|calebmclambsura|سوورە}} * {{تیک تۆک|calebmclamb.sura}} * [https://www.facebook.com/share/hXipZKqqyZKpRoNL/?mibextid=wwXIfr سوورە] لە [[فەیسبووک]] * [https://snapchat.com/t/10oAim24 سوورە] لە [[سناپچات]] * [https://open.spotify.com/artist/33t5aJIIQ5eY7igSiJk6H8 سوورە] لە [[سپاتیفای]] {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|ئینتەرنێت|کوردستان|ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا}} {{ژیاننامە-کۆلکە}} [[پۆل:زیندووان]] [[پۆل:لەدایکبووانی ٢٠٠٤]] [[پۆل:یوتیووبەرە کوڕەکان]] [[پۆل:یووتیووبەرانی کورد]] 5zi8mywre5qs7lsr5zwp45ja3szqdq5 0 284196 1589360 1510522 2026-06-09T19:26:11Z مامۆستا 39489 مامۆستا پەڕەی [[غووسل (ئیسلام)]]ی گواستەوە بۆ [[غوسل]]: ناوی شیاوتر 1510522 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Databox}}لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] '''غووسل''' واتا داپۆشینی جەستە بە ئاوی پاک کە کارێکی [[واجب]]، [[موستەحەب]] یان [[موباح|مووباحە]]. خودای گەورە لە قورئاندا لە سورەتی [[مائیدە]]دا فەرموویەتی: [وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا] و ئه‌گه‌ر ھاتوو (جه‌نابه‌ت)تان له‌سه‌ر بوو له‌شگران بوون ئه‌وا غوسل ده‌ركه‌ن. {وَیَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِیضِۖ قُلۡ هُوَ أَذࣰى فَٱعۡتَزِلُوا۟ ٱلنِّسَاۤءَ فِی ٱلۡمَحِیضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ یَطۡهُرۡنَۖ فَإِذَا تَطَهَّرۡنَ فَأۡتُوهُنَّ مِنۡ حَیۡثُ أَمَرَكُمُ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ یُحِبُّ ٱلتَّوَّ ٰ⁠بِینَ وَیُحِبُّ ٱلۡمُتَطَهِّرِینَ} [سورەتی [[بەقەرە]]: ٢٢٢] (ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه وسلم) پرسیارت لێده‌که‌ن ده‌رباره‌ی (عاده‌تی مانگانه‌ی ئافره‌ت) پێیان بڵێ: ئه‌وه ئازارو زه‌ره‌ره‌، که‌وابوو خۆتان به دوور بگرن له هاوسه‌ره‌کانتان که له‌و حاڵه‌ته‌دا بن و نزیکیان مه‌که‌ون تا پاک ده‌بنه‌وه‌، جاکاتێک پاک و خاوێن بوونه‌‌وه‌و خۆیان شت بچنه لایان، به‌و شێوه‌یه‌ی که خوا فه‌رمانی داوه‌، به‌ڕاستی خوا ته‌وبه‌کاران و پاکانی خۆشده‌وێت (ئه‌وانه‌ی ڕواڵه‌ت و ناوه‌ڕۆکیان پاکه‌). == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ghusl}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ئاو}} [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] mnoqrtagyqwniguyf015dqrcaaa0m38 1589362 1589360 2026-06-09T19:29:49Z مامۆستا 39489 شائەمراز، چاکسازیی نووسە عەرەبییەکان 1589362 wikitext text/x-wiki {{چەند کێشەیەک| {{بێسەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{ھەتیو|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} }} {{Databox}}لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] '''غوسل''' واتا داپۆشینی جەستە بە ئاوی پاک کە کارێکی [[واجب]]، [[موستەحەب]] یان [[موباح|مووباحە]]. خودای گەورە لە قورئاندا لە سوورەتی [[مائیدە]]دا فەرموویەتی: [وَإِنْ کُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّھَّرُوا] و ئەگەر ھاتوو (جەنابەت) تان لەسەر بوو لەشگران بوون ئەوا غوسل دەرکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=چەند حوکم و ئادابێک سەبارەت بە غوسل: ماڵپەڕی وەڵامەکان |ناونیشان=https://walamakan.com/2732 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-09 |وێبگە=walamakan.com}}</ref> {{قورئان|٢|٢٢٢|کوردی=بەڵێ}}<ref>قورئانی پیرۆز</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ghusl}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ئاو}} [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] ast7tyrhrtedy1dxpp4karl987mvld4 1589363 1589362 2026-06-09T19:30:11Z مامۆستا 39489 1589363 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] '''غوسل''' واتا داپۆشینی جەستە بە ئاوی پاک کە کارێکی [[واجب]]، [[موستەحەب]] یان [[موباح|مووباحە]]. خودای گەورە لە قورئاندا لە سوورەتی [[مائیدە]]دا فەرموویەتی: [وَإِنْ کُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّھَّرُوا] و ئەگەر ھاتوو (جەنابەت) تان لەسەر بوو لەشگران بوون ئەوا غوسل دەرکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=چەند حوکم و ئادابێک سەبارەت بە غوسل: ماڵپەڕی وەڵامەکان |ناونیشان=https://walamakan.com/2732 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-09 |وێبگە=walamakan.com}}</ref> {{قورئان|٢|٢٢٢|کوردی=بەڵێ}}<ref>قورئانی پیرۆز</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ghusl}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ئاو}} [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] q3vlur2x03732zuazj0wpyrpdgnr0mj 1589369 1589363 2026-06-09T21:01:21Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589369 wikitext text/x-wiki {{Databox}}لە [[ئیسلام|ئیسلامدا]] '''غوسل''' واتا داپۆشینی جەستە بە ئاوی پاک کە کارێکی [[واجب]]، [[موستەحەب]] یان [[موباح|مووباحە]]. خودای گەورە لە قورئاندا لە سوورەتی [[مائیدە]]دا فەرموویەتی: [وَإِنْ کُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّھَّرُوا] و ئەگەر ھاتوو (جەنابەت) تان لەسەر بوو لەشگران بوون ئەوا غوسل دەرکەن.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=چەند حوکم و ئادابێک سەبارەت بە غوسل: ماڵپەڕی وەڵامەکان |ناونیشان=https://walamakan.com/2732 |ڕێکەوتی سەردان=2026-06-09 |وێبگە=walamakan.com}}</ref> {{قورئان|٢|٢٢٢|کوردی=بەڵێ}}<ref>قورئانی پیرۆز</ref> == سەرچاوەکان == {{پۆلی کۆمنز|Ghusl}} {{تووڵی دەروازە|ئایین|ئیسلام|ئاو}} [[پۆل:زاراوەکانی نوێژ]] [[پۆل:پاکژی لە ئیسلامدا]] 3jk58qj5kwbmq0z6lwul8fp9vbnxvnd 0 284398 1589311 1589307 2026-06-09T12:00:22Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589311 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Ak_parti_miting4.JPG|وێنۆک|260x260پیکسڵ| فەرشێکی دیواری [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ئەردۆغان]] کە ئایدیاڵ و ئەجێندای سیاسیی بە 'ئەردۆغانیزم' ناوزەند دەکرێت، لە گردبوونەوەیەکی [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیا]]]] '''ئەردۆغانیزم''' ({{Langx|tr|Erdoğancılık}}) ئاماژەیە بۆ بیرۆکە و کارنامەی سیاسی سەرۆککۆمار و سەرۆکوەزیرانی پێشووی تورکیا، [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەیب ئەردۆغان]]، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gulfnews.com/opinion/op-eds/erdogans-vision-for-tayyipist-turkey-1.1528684|سەردێڕ=Erdogan’s vision for ‘Tayyipist’ Turkey |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=gulfnews.com |زمان=en}}</ref> کە لە ساڵی ٢٠٠٣ بووە سەرۆک وەزیران و تا ھەڵبژاردنی بۆ [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا]] لە ساڵی ٢٠١٤دا کاری کردووە. بە پشتیوانییەکی بەرچاو لە دەسەڵاتی کاریزمییەوە وەرگیراوە، ئەردۆغانیزم وەک "بەھێزترین دیاردە لە [[تورکیا]] لە دوای [[کەمالیزم|کەمالیزمەوە]]" وەسف کراوە و تا قەیرانی ئابووری تورکیا لە ساڵی ٢٠١٨ کە بووە ھۆی دابەزینی بەرچاوی جەماوەری ئەردۆغان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20160523-erdoganism-and-turkeys-new-prime-minister/|سەردێڕ=Erdoganism and Turkey’s new prime minister |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|وێبگە=Middleeastmonitor.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|سەردێڕ=As Turkish Economy Sours, Erdogan's Party Could Lose Grip on Big Cities|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210202061340/https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://euobserver.com/foreign/145409|سەردێڕ=Erdogan picks EU fight, as Turkish economy tanks |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=EUobserver |زمان=en}}</ref> ڕەگ و ڕیشەی ئایدۆلۆژییەکەی لە کۆنەپەرستی تورکییەوە سەرچاوەی گرتووە و باڵادەستترین لایەنگری سیاسی [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدانی]] حوکمڕانە (ئاک پارتی) کە پارتێکە کە ئەردۆغان خۆی لە ساڵی ٢٠٠١ دایمەزراندووە.{{Refn|https://www.researchgate.net/publication/249874865_The_Synergy_between_Neoliberalism_and_Communitarianism_Erdogan's_Third_Way}}{{Refn|https://nomadit.co.uk/conference/vad2024/paper/82317}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Recep Tayyip Erdogan {{!}} Council on Foreign Relations |ناونیشان=https://www.cfr.org/recep-tayyip-erdogan?page=3 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.cfr.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:سیاسەتی تورکیا]] [[پۆل:ئیسلام و دیموکراسی]] <references />{{تووڵی دەروازە|تورکیا|سیاسەت|زانستی سیاسەت|دەیەی ٢٠٠٠}} 5jgvkwhv5kn3i0c5wzxespuwuimuxef 1589372 1589311 2026-06-09T21:03:34Z AramBot 39807 [[ویکیپیدیا:پۆلێنکردنی وتارە ھاوسەنگەکان|بۆت]]: زیادکردنی پۆلە ھاوسەنگەکان 1589372 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Ak_parti_miting4.JPG|وێنۆک|260x260پیکسڵ| فەرشێکی دیواری [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ئەردۆغان]] کە ئایدیاڵ و ئەجێندای سیاسیی بە 'ئەردۆغانیزم' ناوزەند دەکرێت، لە گردبوونەوەیەکی [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیا]]]] '''ئەردۆغانیزم''' ({{Langx|tr|Erdoğancılık}}) ئاماژەیە بۆ بیرۆکە و کارنامەی سیاسی سەرۆککۆمار و سەرۆکوەزیرانی پێشووی تورکیا، [[ڕەجەب تەییب ئەردۆغان|ڕەجەب تەیب ئەردۆغان]]، <ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://gulfnews.com/opinion/op-eds/erdogans-vision-for-tayyipist-turkey-1.1528684|سەردێڕ=Erdogan’s vision for ‘Tayyipist’ Turkey |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئابی ٢٠٢١|وێبگە=gulfnews.com |زمان=en}}</ref> کە لە ساڵی ٢٠٠٣ بووە سەرۆک وەزیران و تا ھەڵبژاردنی بۆ [[سەرۆک کۆماری تورکیا|سەرۆکایەتی کۆماری تورکیا]] لە ساڵی ٢٠١٤دا کاری کردووە. بە پشتیوانییەکی بەرچاو لە دەسەڵاتی کاریزمییەوە وەرگیراوە، ئەردۆغانیزم وەک "بەھێزترین دیاردە لە [[تورکیا]] لە دوای [[کەمالیزم|کەمالیزمەوە]]" وەسف کراوە و تا قەیرانی ئابووری تورکیا لە ساڵی ٢٠١٨ کە بووە ھۆی دابەزینی بەرچاوی جەماوەری ئەردۆغان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠١٦|ناونیشان=https://www.middleeastmonitor.com/20160523-erdoganism-and-turkeys-new-prime-minister/|سەردێڕ=Erdoganism and Turkey’s new prime minister |ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی تەممووزی ٢٠١٦|وێبگە=Middleeastmonitor.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|سەردێڕ=As Turkish Economy Sours, Erdogan's Party Could Lose Grip on Big Cities|ڕێکەوت=١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩|ئیش=Haaretz|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|زمان=en|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢ی شوباتی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210202061340/https://www.haaretz.com/middle-east-news/turkey/as-turkish-economy-sours-erdogan-s-party-could-lose-grip-on-big-cities-1.6851941|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٠ی تەممووزی ٢٠١٩|ناونیشان=https://euobserver.com/foreign/145409|سەردێڕ=Erdogan picks EU fight, as Turkish economy tanks |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئابی ٢٠١٩|وێبگە=EUobserver |زمان=en}}</ref> ڕەگ و ڕیشەی ئایدۆلۆژییەکەی لە کۆنەپەرستی تورکییەوە سەرچاوەی گرتووە و باڵادەستترین لایەنگری سیاسی [[پارتی داد و گەشەپێدان (تورکیا)|پارتی داد و گەشەپێدانی]] حوکمڕانە (ئاک پارتی) کە پارتێکە کە ئەردۆغان خۆی لە ساڵی ٢٠٠١ دایمەزراندووە.{{Refn|https://www.researchgate.net/publication/249874865_The_Synergy_between_Neoliberalism_and_Communitarianism_Erdogan's_Third_Way}}{{Refn|https://nomadit.co.uk/conference/vad2024/paper/82317}}.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Recep Tayyip Erdogan {{!}} Council on Foreign Relations |ناونیشان=https://www.cfr.org/recep-tayyip-erdogan?page=3 |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥|وێبگە=www.cfr.org |زمان=en}}</ref> == سەرچاوەکان == [[پۆل:سیاسەتی تورکیا]] [[پۆل:ئیسلام و دیموکراسی]] <references />{{تووڵی دەروازە|تورکیا|سیاسەت|زانستی سیاسەت|دەیەی ٢٠٠٠}} [[پۆل:دەسەڵاتخوازی]] [[پۆل:ناسیۆنالیزمی تورکی]] 6v9rcdxery95h0akk4ogmkv454fi2xo 0 286437 1589328 1589103 2026-06-09T12:03:12Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589328 wikitext text/x-wiki {{خاوێنکردن}} {{Infobox military conflict | conflict = شەڕی ئێران و ئیسرائیل | partof = [[قەیرانەکانی ڕۆژھەلاتی ناوەڕاست(٢٠٢٣-ئێستا)]]، [[ململانێی بە وەکالەتەکانی ئێران و ئیسرائیل]]، و [[پەیوەندییەکانی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا]] | image = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 2/٢/٢ | image1 = Pictures of the Israeli attack on Tehran 1 Mehr (2).jpg | image2 = The B-2 Spirit supports Operation MIDNIGHT HAMMER.jpg | image3 = June 2025 Iranian strikes on Israel (2).jpg | image4 = Batch 3 Avash 15.jpg | image5 = Attack on IRIB's Live News Broadcasting Studio 07 (2).jpg | image6 = Iranian missile strike in Bat Yam, 15 June 2025. IV.jpg | footer = {{flatlist|لە سەرەوە بۆ خوارەوە، چەپ بۆ ڕاست: * دیمەنی ئاسمانی [[تاران]] دوای ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل * ھێزی ئاسمانی ئەمریکا [[فڕۆکەی تارمایی بی-٢]] ئامادەکاری بۆ [[ھێرشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران|ھێرشەکانی بۆ سەر ئێران]] * مووشەکەکان لە کاتی ھێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل لە ئاسمانی ئوردن گیراون * تەقینەوە لە تاران لە کاتی شەڕدا * ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ستۆدیۆی [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران]]. * پاشماوەی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئێران لە [[بات یام]] }}}} | date = ١٣–٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ (١٢ ڕۆژ) | place = [[ئێران]]، [[ئیسرائیل]] و [[کەناری ڕۆژاوا]]{{ھن}}'''[[قەیرانەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست(٢٠٢٣–ئێستا)|وڵاتانی بەرکەوتوو]]:''' {{flatlist| * [[عێراق]]. * [[ئوردن]] * [[کوێت]] * [[قەتەر]] * [[لوبنان]] * [[سعودیە]] * [[سووریا]] * [[یەمەن]] ئێران ئیسرائیل }} | status = {{flatlist|[[ڕێککەوتنی ئاگربەستی ئێران و ئیسرائیل ٢٠٢٥|ئاگربەست لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ەوە]]}} | combatant1 = {{flag|Israel}}{{ھن}}{{flag|United States}}{{efn|Indirectly involved since start of conflict, directly involved during [[United States strikes on Iranian nuclear sites|Operation Midnight Hammer]] on 22 June.}}<!--Do not remove this efn--> | combatant1a = '''بەشداربوانی بەرگری:'''{{ھن}}{{flag|Jordan}}<ref name="JordanInvolvement">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Knipp |یەکەم١=Kersten |سەردێڕ=Are Jordan and Saudi Arabia defending Israel? |ناونیشان=https://www.dw.com/en/saudi-arabia-jordan-israel-iran-war-united-states/a-72977996 |وێبگە=[[Deutsche Welle]] |بڵاوکەرەوە=Government of Germany |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250623181431/https://www.dw.com/en/saudi-arabia-jordan-israel-iran-war-united-states/a-72977996 |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|شوێن=[[Germany]] |ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=Jordan shot down Iranian missiles and drones crossing overhead and Saudi Arabia likely allowed Israel to use its airspace to do so...As with any other sovereign state, missiles or other unauthorized objects crossing a country's airspace are often deemed violations of either domestic or international law. |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{dubious|Jordan and Qatar as belligerents|date=June 2025}}{{ھن}}{{flag|Qatar}}<ref name="QatarInvolvement">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Ravid |یەکەم١=Barak |سەردێڕ=Iran confirms missile attack on U.S. military base in Qatar |ناونیشان=https://www.axios.com/2025/06/23/iran-retaliation-trump-israel-war |وێبگە=[[Axios (website)|Axios]] |بڵاوکەرەوە=Cox Enterprises |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250623180443/https://www.axios.com/2025/06/23/iran-retaliation-trump-israel-war |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وتەگێڕانەوە=The Foreign Ministry of Qatar issued a statement saying Qatari air defenses 'thwarted the attack and successfully intercepted the Iranian missiles,' with no injuries or deaths reported. |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref>{{dubious|Jordan and Qatar as belligerents|date=June 2025}} | combatant2 = {{flag|Iran}}{{ھن}}{{flag|Houthis}}{{efn|The Houthis joined Iran in launching rockets on Israel in retaliation for the 13 June strikes. The Houthis and the United States had previously reached an agreement on Red Sea trade, which the Houthis abandoned following American strikes on 22 June.}}<!--Do not remove this efn--> | commander1 = {{plainlist| * {{nowrap|{{flagdeco|Israel}} [[بێنیامین نێتانیاھو]]}} <!--Please note that under the Basic Laws of Israel, the prime minister is in charge of the military, so please do not add Isaac Herzog as a military commander for Israel--> * {{nowrap|{{flagdeco|Israel}} [[ئیسرائیل کاتز]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|Israel}} [[ئەیال زەمیر]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|Israel}} [[تۆمەر بار]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|Israel}} [[تامیر یادی]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|Israel}} [[دەیڤید بارنیا]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|USA}} [[دۆناڵد ترامپ]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|USA}} [[پیت ھێگسێت]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|USA}} [[دان کەین]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|USA}} [[مایکل کوڕێڵە]]}} }} | commander2 = {{plainlist| * {{nowrap|{{flagdeco|Iran}} [[عەلی خامنەیی]]}} * {{nowrap|{{flagdeco|Iran}} [[مەسعوود پزیشکیان]]}} * {{flagdeco|Iran}} [[محەممەد باقری]]{{Assassinated}} * {{flagdeco|Iran}} [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]] * {{flagdeco|Iran}} [[ئەمیر حاتەمی]] * {{flagdeco|Iran}} [[حوسێن سەلامی]]{{Assassinated}} * {{flagdeco|Iran}} [[محەممەد پاکپوور]] * {{flagdeco|Houthis}} [[عەبدولمەلیک حووسی]] * {{flagdeco|Houthis}} [[محەممەد عەبدولکەریم غەماری]] }} | casualties1 = '''بەپێی ئیسرائیل:'''{{ھن}}٢٩ کوژرا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2025/06/23/world/iran-israel-ceasefire-trump |سەردێڕ=Trump Says Cease-Fire Has Started Between Iran and Israel |ئیش=The New York Times |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://apnews.com/live/iran-israel-war-updates-6-23-2025|سەردێڕ=Live updates: Ceasefire status is unclear after Israel reports continued missiles from Iran|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=AP News}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ= IDF: 80-90% of Iranian missiles intercepted, but 24 Israelis killed in attacks |ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857892 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Jerusalem Post}}</ref><ref name="womandies20june">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/woman-dies-of-heart-attack-while-sheltering-from-iran-missiles-mda-raises-haifa-injury-toll-to-23/|سەردێڕ=Woman dies of heart attack while sheltering from Iran missiles; MDA raises Haifa injury toll to 23 |ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{efn|One Israeli woman died of a heart attack while sheltering from Iranian missiles.<ref name="womandies20june"/>}}{{ھن}}٣٬٢٣٨ بریندار<ref name="israelcasualties">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |سەردێڕ=Medical officials say 28 people were killed, over 3,000 wounded by Iranian missiles during conflict |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medical-officials-say-28-people-were-killed-over-3000-wounded-by-iranian-missiles-during-conflict/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref>{{ھن}}٢ [[Elbit Hermes 900|فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ھێرمس]] خراونەتە خوارەوە<ref name="hermesdowned"/>{{ھن}}'''بەپێی ئێران:'''{{ھن}}٥ [[ئێف-٣٥]] کەوتنە خوارەوە<ref name="f35downed"/><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://news.az/news/iran-claims-to-have-shot-down-fifth-israeli-f-35|سەردێڕ=Iran claims to have shot down fifth Israeli F-35|ئیش=Newz.az|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}٢ فڕۆکەوان دەستگیرکران<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.arabnews.com/node/2604851/middle-east |سەردێڕ=Iran will reportedly share images of captured Israeli fighter jet pilots 'soon' |ئیش=Arab News |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}٦١+ [[فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان]] و موشەکی بالستیک خراوەتەخوارەوە<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://ifpnews.com/air-defense-hq-over-60-israeli-uavs-missiles-destroyed-by-iran/|سەردێڕ=Air Defense HQ: Over 60 Israeli UAVs, Missiles Destroyed by Iran|ئیش=Iran Front Page|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250621155008/https://ifpnews.com/air-defense-hq-over-60-israeli-uavs-missiles-destroyed-by-iran/|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref>{{ھن}}١٣٩+ گوایە بریکاری مۆساد دەستگیرکران{{efn|54 in [[Khuzestan province]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/54-mossad-linked-spies-arrested-in-iran-s-khuzestan-amid-hostilities-with-israel/3606456|سەردێڕ=54 Mossad-linked spies arrested in Iran's Khuzestan amid hostilities with Israel|ئیش=Anadolu Agency|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{سەرچاوەی باشتر|date=June 2025}}{{ھن}}22 in [[Qom province]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/21/iran-police-arrested-22-for-links-to-israeli-spy-services-since-start-of-conflict-reports|سەردێڕ=Iran police arrested 22 for links to Israeli spy services since start of conflict: Reports|ئیش=Al Arabiya English|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}30 in [[Hamadan province]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iranian-police-arrest-30-alleged-mossad-agents-behind-security-threats|سەردێڕ=Iranian police arrest 30 alleged Mossad agents behind security threats|ئیش=Caliber}}</ref>{{ھن}}5 in [[Lorestan province]]<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://caliber.az/en/post/iran-arrests-five-suspected-mossad-agents-in-lorestan|سەردێڕ=Iran arrests five suspected Mossad agents in Lorestan|ئیش=Caliber}}</ref>{{ھن}}28 in [[Tehran province]]<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://dailytimes.com.pk/1316743/iran-arrests-28-mossad-agents-in-tehran-after-busting-israeli-spy-network/|سەردێڕ=Iran arrests 28 Mossad agents in Tehran after busting Israeli spy network|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Daily Times}}</ref>}}{{ھن}}گوایە ٥ بریکاری مۆساد لە سێدارە دراون{{refn|<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iran executes alleged Mossad spy |ناونیشان=https://aje.io/p8ugy8?update=3778481 |وێبگە=[[Al Jazeera English]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Convicted Mossad spy executed in Iran: Report |ناونیشان=https://aje.io/819lk2?update=3791203 |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iran executes three people accused of spying for Israeli spy agency Mossad |ناونیشان=https://www.hindustantimes.com/world-news/iran-executes-three-people-accused-of-spying-for-israeli-spy-agency-mossad-101750819824692.html |وێبگە=[[Hindustan Times]]}}</ref>}}{{ھن}}گوایە ٧٠٠+ سیخوڕی ئیسڕائیلی گیراون<ref name="arrested25june"/> | units1 = <!--{{center|see '''[[Iran–Israel war order of battle|order of battle]]'''}}--> | campaignbox = | casualties2 = '''بەپێی ئێران:'''{{ھن}}٦١٠ کوژرا{{ھن}}٤٬٧٠٠+ بریندار<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.france24.com/en/live-news/20250624-iran-israel-war-latest-developments |سەردێڕ=Iran-Israel war: latest developments |ئیش=France 24 |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}'''بەپێی [[ھەڵسووڕاوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران|ھێرنا]] :'''{{ھن}}١٬٠٥٤ کوژرا<ref name="HRANA">{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Twelve Days of War. Israel-Iran Ceasefire Comes into Force |ناونیشان=https://www.en-hrana.org/twelve-days-of-war-israel-iran-ceasefire-comes-into-force/ |وێبگە=HRANA News Agency |ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}</ref>{{ھن}}٤٬٤٧٦ بریندار<ref name="HRANA"/>{{ھن}}'''بەپێی ئیسرائیل:'''{{ھن}}٩٥٠ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان خستووتەخوارەوە<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-some-950-iranian-drones-destroyed-before-being-launched-at-israel/|سەردێڕ=IDF says some 950 Iranian drones destroyed before being launched at Israel|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}٢٠٠+ مووشەکی بالیستیک ھەڵگر و ١٢٠+ مووشەکی SAM ھەڵگر لەناوچوون<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-will-achieve-its-objectives-against-iran-within-a-week-or-two-say-idf-officials|سەردێڕ=Israel will achieve its objectives against Iran within a week or two, say IDF officials|یەکەم=Emanuel|دوایین=Fabian|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="thirtypercent">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israeli army claims it destroyed 30% of Iran's missile launchers |ناونیشان=https://aje.io/p8ugy8?update=3778947 |وێبگە=[[Al Jazeera English]]}}</ref>{{ھن}}٨ ھەلیکۆپتەری جۆری AH-1 لەناوچوون<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-5-iranian-ah-1-helicopters-at-kermanshah-airbase/|سەردێڕ=IDF says it bombed 5 Iranian AH-1 helicopters at Kermanshah airbase|یەکەم=Emanuel|دوایین=Fabian|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-three-more-iranian-military-helicopters/|سەردێڕ=IDF says it destroyed three more Iranian military helicopters|یەکەم=Emanuel|دوایین=Fabian|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}٥ فڕۆکەی جەنگی [[ئێف-١٤ تۆم کات|ئێف-١٤]] لەناوچوون<ref name="TWZTomcats">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.twz.com/air/irans-f-14-persian-tomcats-obliterated-in-israeli-airstrike|ئیش=TWZ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian F-14 'Persian Tomcats' obliterated in Israeli airstrike|یەکەم=Tyler|دوایین=Rogoway}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesman-says-three-iranian-f-14-fighter-jets-destroyed-in-latest-strikes/|سەردێڕ=IDF spokesman says three Iranian F-14 fighter jets destroyed in latest strikes|یەکەم=Emanuel|دوایین=Fabian|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}٢ فڕۆکەی جەنگی ئێف ٥ و ١ فڕۆکەی سووتەمەنی KC-٧٠٧ لەناوبران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-2-iranian-fighter-jets-8-ballistic-missile-launchers-among-dozens-of-targets/|سەردێڕ=IDF says it destroyed 2 Iranian fighter jets, 8 ballistic missile launchers, among dozens of targets|یەکەم=Emanuel|دوایین=Fabian|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-special-report-june-18-2025-evening-edition|سەردێڕ=Iran Update Special Report, June 18, 2025, Evening Edition|ئیش=Institute for the Study of War|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> | casualties3 = ڕاپۆرتە ھەواڵییەکان زۆر جیاواز لە یەکتر، دەیان ھەزار ھاووڵاتی مەدەنی ئێرانی شارەکانی خۆیان جێھێشت و ئاوارە بوون.{{ھن}}<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fassihi |یەکەم=Farnaz |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Can Iran, Israel and the U.S. Now All Claim to Have Won? |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/23/world/middleeast/iran-response-ceasefire-chance.html |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref>{{ھن}}٩٬٠٠٠+ ھاووڵاتی مەدەنی ئیسرائیل ئاوارە بوون<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel Reports 24 Dead, 800 Injured in Iranian Strikes as War Enters Sixth Day |ناونیشان=https://tps.co.il/articles/24-israelis-killed-800-injured-thousands-displaced-as-war-enters-fifth-day/ |ئیش=Israel's Government Press Office via TPS |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian missiles have killed 24, injured more than 800 |ناونیشان=https://www.jns.org/iranian-missiles-have-killed-24-injured-more-than-800/ |ئیش= Jewish News Syndicate (JNS) |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian missiles force evacuation of 3,800 people in Israel |ناونیشان=https://www.usmuslims.com/iranian-missiles-force-evacuation-of-3800-people-in-israel-302746h.htm |ئیش=USMuslims |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}٨٬٠٠٠+ ئیسڕائیلیی مەدەنیی ئاوارە<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://aje.io/asdg2r?update=3787793|سەردێڕ=More than 8,000 Israelis left homeless due to conflict with Iran: Report|ئیش=Al Jazeera English|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>{{ھن}}١ سووریی مەدەنی کوژرا<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rights-group-says-woman-killed-in-western-syria-likely-by-iranian-drone/|سەردێڕ=Rights group says woman killed in western Syria, likely by Iranian drone|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> ١ زامدار<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین= Ahmed |یەکەم=Khitam |ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israeli military incursion escalates in southern Syria |ناونیشان=https://thawra.sy/?P=666522 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو |ناونیشانی ئەرشیڤ= https://web.archive.org/web/20250625061136/https://thawra.sy/?p=666522|ڕێکەوتی ئەرشیڤ= ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Thawra |زمان=ar}}</ref>{{Failed verification|date=June 2025}}{{ھن}}٧ ھاووڵاتی مەدەنی ئوردنی بریندار بوون<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yohanan |یەکەم=Nurit |سەردێڕ=Caught in the crossfire, Jordan (quietly) shields Israel as Iranian shrapnel rains down |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/caught-in-the-crossfire-jordan-quietly-shields-israel-as-iranian-shrapnel-rains-down/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref>{{ھن}}٥ ھاووڵاتی مەدەنی فەلەستینی بریندار بوون<ref name ="YEMEN_MISSLE">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Five Palestinians wounded, including 3 children, after Houthi missile hits West Bank |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/five-palestinians-wounded-including-3-children-after-houthi-missile-hits-west-bank/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> }} [[شەڕ|ململانێیەکی چەکدارییە]] لە نێوان [[ئێران]] و [[ئیسرائیل]] کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ بە ھێرشی ناڕەوای دەستدرێژی کارانەی ئیسرائیل بۆ سەر هەزاران ئامانج لە سەرانسەری ئێران بە ئامانجی وەستاندنی [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران|بەرنامەی ئەتۆمی ئێران]] و لەناوبردنی بەرەی مقاوەمە دەستیپێکرد. لە کاتژمێرەکانی سەرەتای جەنگدا، ھێزەکانی ئیسرائیل و ئەمەریکا بەشێک لە سەرکردە سەربازییەکانی ئێران، زانایانی ناوەکی،<ref name="generalskilled18june">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=de Haldevang|یەکەم=Max|دوایین٢=Bozorgmehr|یەکەم٢=Najmeh|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=The Iranian generals and scientists killed by Israel's offensive|ناونیشان=https://www.ft.com/content/f29b9f60-fb5d-4b4b-84db-25c8f6333f16|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Financial Times]]}}</ref> و سیاسەتوانانیان، تیرۆر کرد<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Regalado|یەکەم=Francesca|دوایین٢=Ward|یەکەم٢=Euan|دوایین٣=Fassihi|یەکەم٣=Farnaz|دوایین٤=Granados|یەکەم٤=Samuel|دوایین٥=Chutel|یەکەم٥=Lynsey|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=These Are Iranian Generals and Scientists Killed by Israel|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/13/world/middleeast/iran-military-generals-killed-israel.html|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The New York Times]]|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Ebrahim|یەکەم=Nadeen|دوایین٢=Adkin|یەکەم٢=Ross|دوایین٣=Michaelis|یەکەم٣=Tamar|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israeli strikes kill some of Iran's most powerful men, including military and nuclear leaders|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/13/middleeast/israel-iran-strikes-military-deaths-intl-hnk|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[CNN]]|زمان=en}}</ref> زیانیان بە بەرگرییە ئاسمانییەکانی ئێران و بەشێک لە دامەزراوە ئەتۆمی و سەربازییەکانی گەیاند یان لەناوی بردن.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Report: Mossad carried out covert sabotage operations against Iranian air defenses, long-range missiles|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-mossad-carried-out-covert-sabotage-operations-against-iranian-air-defenses-long-range-missiles/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Times of Israel]]}}</ref> ئێران بە ھەڵدانی مووشەک لە شوێنە سەربازییەکان و شارەکانی ئیسرائیل تۆڵەی کردەوە.<ref name="ISWJun15Morning">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Campa |یەکەم=Kelly |دوایین٢=Morrison |یەکەم٢=Nidal |دوایین٣=Reddy |یەکەم٣=Ria |دوایین٤=Ganzeveld |یەکەم٤=Annika |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.understandingwar.org/backgrounder/iran-update-special-report-june-15-2025-morning-edition|سەردێڕ=Institute for the Study of War |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Critical Threats Project}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fabian|یەکەم=Emanuel|سەردێڕ=Woman killed, 13 people hurt, after Iranian missile hits home in Tamra, near Haifa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-13-hurt-after-iranian-missile-hits-home-in-tamra/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Times of Israel]]|زمان=en-US}}</ref> ھەروەھا حوسییەکانی ھاوپەیمانی ئێران لە [[یەمەن]] چەندین مووشەکیان ئاراستەی ئیسرائیل کردووە،<ref name="ballisticmissile13june">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ballistic-missile-from-yemen-triggers-sirens-in-jerusalem-and-west-bank/|سەردێڕ=Ballistic missile from Yemen triggers sirens in Jerusalem and West Bank |وێبگە=The Times of Israel}}</ref> [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] کە بەرگری لە ئیسرائیل کرد لە بەرامبەر مووشەک و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئێران، لە نۆیەمین ڕۆژی جەنگدا بە لێدانی سێ شوێنی ئەتۆمی ئێران، ھەنگاوی ھێرشبەری گرتەبەر.<ref name="NYTimesLive20250621">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Update from David E. Sanger|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2025/06/21/world/iran-israel-trump|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="BBCLive20250621">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/ckg3rzj8emjt?post=asset%3Af6daf816-8c93-4d56-bec5-b35bb8e6bb5e#post|سەردێڕ=Iran must now 'make peace', says Trump after US strikes on nuclear sites – follow live |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> حوسییەکان ھێرشەکانی ئەمریکایان وەک "راگەیاندنی شەڕ" وەرگرت و تاکلایەنە کۆتاییان بە ئاگربەستەکەیان لەگەڵ ئەمریکا ھێنا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Yemen's Houthis say ready to attack Red Sea shipping after US strikes on Iran|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/yemens-houthis-say-ready-to-attack-red-sea-shipping-after-us-strikes-on-iran/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Times of Israel}}</ref> ناوی کۆدی ئیسرائیل بۆ ھێرشەکە '''ئۆپەراسیۆنی شێری ھەستاو''' بوو. ھێرشەکان لەلایەن [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل|ھێزەکانی بەرگری ئیسرائیل]] و [[مۆساد]]ەوە ئەنجامدراون و شوێنە ئەتۆمییەکان و سەربازییەکان و بیناکانی نیشتەجێبوونی بەرپرسانی کردە ئامانج. ھێرشی ئیسرائیل گەورەترین ھێرش بوو بۆ سەر ئێران لە دوای [[شەڕی ئێران و عێراق]]ەوە. لە ئێوارەی ١٣ی حوزەیران، ئێران تۆڵەی کردەوە و مووشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بۆ سەر شوێنە سەربازییەکان و شوێنە ھەواڵگرییەکان و ناوچەکانی نیشتەجێبوون ھەڵدا. ناوی کۆدی ئێران بۆ ھێرشەکە ''ئۆپەراسیۆنی بەڵێنی ڕاستەقینەی٣'' بوو. ململانێکەبە درێژکراوەی کێشەکانی ڕابردووی نێوان ئەو دوو وڵاتە دادەنرێت کە؛ پێشتر ئێران و ئیسرائیل لە مانگی نیسانی ٢٠٢٤ و تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێرشیانکردبووە سەر یەکتر. شەڕەکە لە سەردەمی قەیرانەکاندا دەستیپێکرد لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە دوای [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل]] ھات، لەوانە [[شەڕی غەززە]] و [[پێکدادانەکانی ئیسرائیل و حیزبوڵڵا (٢٠٢٣–ئێستا)|ململانێی ئیسرائیل و حزبوڵڵا]] و [[قەیرانی دەریای سوور]]. ھێرشەکانی ئیسرائیل چەندین سەرکردەی باڵای سەربازی ئێران و سەرکردە باڵاکانی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|سپای پاسدارانی ئێران]] و زانایانی باڵای ئەتۆمی کردە ئامانج.<ref name="APNewsVideo20250613">{{بیرخستنەوەی میدیای دەنگوڕەنگی}}</ref><ref name="NYTimesLive202506122">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fassihi|یەکەم=Farnaz|دوایین٢=Nauman|یەکەم٢=Qasim|دوایین٣=Boxerman|یەکەم٣=Aaron|دوایین٤=Kingsley|یەکەم٤=Patrick|دوایین٥=Bergman|یەکەم٥=Ronen|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="BBC202506132">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/czr85lpd7kyo |سەردێڕ=In Iran, grief for civilian casualties but little pity for commanders |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}}</ref> بەپێی ئاماری وەزارەتی تەندروستی ئێران و [[ھەڵسووڕاوانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران|چالاکانی مافی مرۆڤ لە ئێران]]، زۆرینەی قوربانییەکان خەڵکی سڤیل بوون.<ref name="Civilian casualties">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Hafezi|یەکەم=Parisa|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranians flee capital for safety as Israeli airstrikes intensify|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranians-flee-capital-safety-israeli-airstrikes-intensify-2025-06-16/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Reuters]]|زمان=en}}{{pb}}{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=The Latest: Death toll grows as Israel and Iran trade attacks for third day|ناونیشان=https://apnews.com/article/israel-palestinians-iran-war-latest-06-15-2025-291df01b03179cd414db21ca33791b39|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[AP News]]|زمان=en}}{{pb}}{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/at-least-224-killed-over-1-000-wounded-in-israeli-strikes-on-iran-health-ministry/3599882 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Anadolu Agency]] |سەردێڕ=At least 224 killed, over 1,000 wounded in Israeli strikes on Iran: Health Ministry}}{{سەرچاوەی باشتر|date=June 2025}}{{pb}}{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.indiatoday.in/world/story/224-killed-since-israel-attacks-began-over-90-civilians-irans-health-ministry-glbs-2741217-2025-06-16 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[India Today]] |زمان=en |سەردێڕ=224 killed since Israel attacks began, over 90% civilians: Iran's health ministry}}{{pb}}{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel and Iran trade strikes for third day as hundreds reported dead|ناونیشان=https://www.politico.com/news/2025/06/15/israel-and-iran-trade-strikes-for-third-day-as-hundreds-reported-dead-00406991|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Politico]]|زمان=en|agency=[[Associated Press]]}}</ref><ref name="CNNLive20250615">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=Yeung|یەکەم١=Jessie|دوایین٢=Harvey|یەکەم٢=Lex|دوایین٣=Tanno|یەکەم٣=Sophie|دوایین٤=Picheta|یەکەم٤=Rob|دوایین٥=Danaher|یەکەم٥=Caitlin|دوایین٦=Ebrahim|یەکەم٦=Nadeen|دوایین٧=McCluskey|یەکەم٧=Mitchell|دوایین٨=Hallam|یەکەم٨=Jonny|دوایین٩=Tawfeeq|یەکەم٩=Mohammed|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel and Iran broaden attacks as conflict enters fourth day|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-15-25|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[CNN]]|زمان=en}}</ref><ref name="hrana_casualties">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Over 1,000 Dead and Injured: Report on the Third Day of Israeli Attacks on Iran|ناونیشان=https://www.en-hrana.org/over-1000-dead-and-injured-report-on-the-third-day-of-israeli-attacks-on-iran/|ئیش=Hrana|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref>لەو ھێرشانەدا [[حوسێن سەلامی]] فەرماندەی سوپای پاسدارانی ئێران [[محەممەد باقری]]، سەرۆک ئەرکانی ھێزە چەکدارەکانی ئێران کوژرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=سردار سلامی بە شھادت ڕسید |trans-title=Death of General Salami and several IRGC commanders |ناونیشان=https://www.irna.ir/news/85860919/شھادت-سردار-سلامی-و-تنی-چند-از-فرماندھان-سپاە |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=IRNA |زمان=fa}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Iran’s Revolutionary Guard commander Hossein Salami killed in Israeli strike, says Iranian state media |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-revolutionary-guard-commander-hossein-salami-killed-in-israeli-strike-says-iranian-state-media/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Hossein Salami, Head of Iran’s Islamic Revolutionary Guard Corps, Killed in Israel’s Attack |ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/salami-head-of-iran-s-islamic-revolutionary-guard-corps-killed-in-israel-s-attack-Q3i3is8ufPHTmq1qjt6C |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=WSJ |زمان=en-US}}</ref><ref name="JPost20250613b">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Iran's Revolutionary Guards Commander Hossein Salami killed {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857580 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> ھەروەھا زانایانی بواری ئەتۆمی فەریدوون و محەممەد مێھدی تارانچی بە گوێرەی میدیای دەوڵەتی ئێران کوژراون.<ref name="TimesOfIsraelLive20250613">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Iran state media names two nuclear scientists killed in Israeli strike |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-state-media-names-two-nuclear-scientists-killed-in-israeli-strike/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> لەو ھێرشانەدا ھەم ئەندامانی سەربازیی ئێران و ھەم خەڵکی مەدەنی ئێرانی کوژران.<ref name="Barrons20250613">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=Iran State Media Says Civilians Killed In Israel Strikes On Tehran |ناونیشان=https://www.barrons.com/news/iran-state-media-says-civilians-killed-in-israel-strikes-on-tehran-97ab1ead |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=barrons |زمان=en-us}}</ref> ھێرشە ئاسمانییەکان دامەزراوەی ئەتۆمی نەتەنزیان لەناوبرد و زیانیان بە دامەزراوەی گۆڕینی یۆرانیۆمی ئیسفەھان گەیاند، بەڵام وادیارە نەیانتوانی زیان بە وێستگەی پیتاندنی سووتەمەنی فۆردۆی ژێر زەوی بگەیەنن.<ref name="BBCJun15">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Satellite imagery reveals damage to key Iran nuclear sites|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/c7808xvv737o|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[BBC News]]|زمان=en-GB}}</ref><ref name="CNN20250614">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Picheta|یەکەم=Rob|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel attacked three key Iranian nuclear facilities. Did it strike a decisive blow?|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/14/middleeast/iran-israel-nuclear-facilities-damage-impact-intl|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[CNN]]|زمان=en}}</ref> ھەروەھا ئیسرائیل کۆمەڵگەیەکی مووشەکی لە نزیک [[تەورێز]] و بنکەیەکی مووشەکی لە [[کرماشان]] و دامەزراوەکانی سوپای پاسداران لە نزیک تاران و [[پیرانشار]] کردە ئامانج. ھەروەھا ھێرشەکان زیانیان بە ژێرخانی گشتی گەیاندووە.<ref name="BBCJun15"/><ref name="CNN20250614"/> ڕێکخراوی IDF مەزەندەی کردووە کە ئێران لە کاتی ھێرشەکانی بۆ سەر ئیسرائیل نزیکەی ١٥٠ مووشەکی بالیستی و نزیکەی ١٠٠ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ھەڵداوە و چەندینکە بەشێکیان ئانانجەکانیان پێکاوە.<ref name="CNNLive20250612">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Liebermann |یەکەم=Oren |دوایین٢=Diamond |یەکەم٢=Jeremy |دوایین٣=Regan |یەکەم٣=Helen |دوایین٤=Gan |یەکەم٤=Nectar |دوایین٥=Lau |یەکەم٥=Chris |دوایین٦=Izso |یەکەم٦=Lauren |دوایین٧=Michaelis |یەکەم٧=Tamar |دوایین٨=Blackburn |یەکەم٨=Piper Hudspeth |دوایین٩=Mogul |یەکەم٩=Rhea |دوایین١٠=Yeung |یەکەم١٠=Jessie |دوایین١١=Ebrahim |یەکەم١١=Nadeen |دوایین١٢=Salem |یەکەم١٢=Mostafa |دوایین١٣=Sangal |یەکەم١٣=Aditi |دوایین١٤=Powell |یەکەم١٤=Tori B. |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-12-25-hnk-intl|سەردێڕ=Live updates: Israel attacks Iran, explosions in Tel Aviv and Tehran, US position |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref> لە [[تێل ئەڤیڤ]] بەھۆی کاریگەریی مووشەکێکی ئێرانییەوە، وەزارەتی بەرگری ئیسرائیل زیانی بەرکەوت. بە گوتەی حکوومەتی ئیسرائیل، سەرجەم ئەو کەسانەی کە بە تۆڵەی ئێران کوژراون، خەڵکی سڤیل بوون،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cornwell|یەکەم=Alexander|دوایین٢=Hafezi|یەکەم٢=Parisa|دوایین٣=Cornwell|یەکەم٣=Alexander|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian state broadcaster hit as Iran urges Trump to make Israel halt war|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/israel-iran-battle-escalates-will-be-high-agenda-world-leaders-meet-2025-06-16/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters|زمان=en}}</ref> ھەرچەندە حەوت سەربازیش بریندار بوون.<ref name=":3">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/7-soldiers-lightly-injured-by-ballistic-missile-impact-in-central-israel-last-night-idf-says/|سەردێڕ=7 soldiers lightly injured by ballistic missile impact in central Israel last night, IDF says |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> ھێرشەکانی ئیسرائیل لەلایەن ھەندێک گرووپی ئۆپۆزسیۆنی ئێران و [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] سەرۆکی ئەمریکاوە ستایشی کرا و داوای لە ئێران کرد بەپەلە بە [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|ڕێککەوتنی ئەتۆمی]] ڕازی بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.politico.com/news/2025/06/13/trump-israel-attacks-praise-interviews-00405303|سەردێڕ=Trump embraces Israel after ‘successful’ Iran attack |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Politico |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Klein |یەکەم=Betsy |دوایین٢=Atwood |یەکەم٢=Kylie |دوایین٣=Treene |یەکەم٣=Alayna |دوایین٤=Jaramillo |یەکەم٤=Alejandra |دوایین٥=Picheta |یەکەم٥=Rob |دوایین٦=Bash |یەکەم٦=Dana |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/12/politics/trump-israel-iran-strike|سەردێڕ=Trump warns Iran to agree to a deal ‘before there is nothing left’ {{!}} CNN Politics |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref><ref name="JNS202506132">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Lidor|یەکەم=Canaan|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian opposition calls to overthrow the mullahs|ناونیشان=https://www.jns.org/iranian-opposition-calls-to-overthrow-the-mullahs/|ئیش=JNS}}</ref> ئەم ھەڵمەتە لەلایەن [[ڕووسیا]] و [[چین]] و وڵاتانی سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا ئیدانە کرا. [[یەکێتیی ئەورووپا]] ئێرانیان وەک ھێزێکی ناسەقامگیر شەرمەزار کرد و دووپاتیان کردەوە کە ئێران ھەرگیز نابێت چەکی ئەتۆمی بەدەست بھێنێت و داوایان لە ئیسرائیل و ئێران کرد کە گرژییەکان کەم بکەنەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Mojtahedi |یەکەم=Negar |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506167997|سەردێڕ=Europe backs Israel, blames Iran for instability |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=French FM says Iran's nuclear program is an existential threat to Israel and the region, urges diplomatic solution|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/french-fm-says-irans-nuclear-program-is-an-existential-threat-to-israel-and-the-region-urges-diplomatic-solution/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250615125314/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/french-fm-says-irans-nuclear-program-is-an-existential-threat-to-israel-and-the-region-urges-diplomatic-solution/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Times of Israel|زمان=en-US|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Starmer Says UK Has 'Grave Concerns' on Iran Nuclear Program|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/starmer-says-uk-has-grave-concerns-on-iranian-nuclear-program|ئیش=Bloomberg News}}</ref> لە چەند مانگی پێش ھێرشەکەدا، ئێران و [[ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا|ئەمریکا]] دانوستانیان لەسەر ڕێککەوتنی ئەتۆمی نوێ کردبوو، دوای ئەوەی [[دۆناڵد ترامپ|دۆناڵد ترەمپ]] سەرۆکی ئەمریکا بەشداری ئەمریکای لە ڕێکەوتنامەی ئەتۆمی ئێران لە یەکەم [[سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ|خولی]] سەرۆکایەتی کشایەوە. ئێران لە ئێستادا سەرقاڵی پیتاندنی یۆرانیۆمە تا ٦٠٪ پاکی و نزیکە لە پلەی چەک و بە دانانی سەنتەرفیوجی پێشکەوتووتر پێشکەوتنە ئەتۆمییەکانی خێراتر کردووە.<ref name="Economist20250128">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Iran's alarming nuclear dash will soon test Donald Trump|ناونیشان=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/01/28/irans-alarming-nuclear-dash-will-soon-test-donald-trump|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥|ئیش=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> ڕۆژێک پێش ھێرشەکە، [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی|ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی]] بۆ یەکەمجار لە ماوەی ٢٠ ساڵدا ئێرانی بە پابەندنەبوونی بە پابەندبوونە ئەتۆمییەکانی زانی.<ref name="Euronews20250612">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.euronews.com/2025/06/12/un-nuclear-watchdog-finds-iran-in-non-compliance-with-nuclear-obligations|سەردێڕ=UN nuclear watchdog finds Iran in breach of its obligations |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Euro News}}</ref> ھێرشەکان لەلایەن [[بۆلیڤیا]] و [[بەڕازیل|بەرازیل]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=León |یەکەم=Lucas Pordeus |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/internacional/noticia/2025-06/brazil-condemns-israels-attack-iran-violation-sovereignty|سەردێڕ=Brazil condemns Israel’s attack on Iran: “Violation of sovereignty” |وێبگە=Agência Brasil}}</ref> [[چین]] و [[کووبا|کوبا]] و [[ڕووسیا]] و [[ئەفریقای باشوور]]ەوە ئیدانە کران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://telanganatoday.com/south-africa-condemns-israeli-attacks-on-iran|سەردێڕ=South Africa condemns Israeli attacks on Iran |وێبگە=Telangana Today |agency=IANS}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://en.ypagency.net/359591|سەردێڕ=Bolivia and Cuba strongly condemn Israeli aggression against Iran |وێبگە=Yemen Press Agency}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.prensa-latina.cu/2025/06/13/bolivia-condena-ataque-de-israel-contra-iran/|سەردێڕ=Bolivia condena ataque de Israel contra Irán – Noticias Prensa Latina |وێبگە=Prensa Latina |زمان=es}}</ref> ھێرشە سەرەتاییەکانی ئیسرائیل لەلایەن وڵاتانی [[جیھانی ئیسلامی]]یەوە ئیدانە کرا، لەوانە [[میسر]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Egypt condemns Israeli attack on Iran as dangerous escalation|ناونیشان=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/1234/547872/Egypt/Foreign-Affairs/Egypt-condemns-Israeli-attack-on-Iran-as-dangerous.aspx|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Ahram Online]]}}</ref> [[ئوردن]]،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.france24.com/en/live-news/20250617-jordan-king-says-israel-s-iran-attacks-threaten-region-and-beyond|سەردێڕ=Jordan king says Israel's Iran attacks threaten region and beyond|ئیش=[[France 24]]|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> [[پاکستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://mofa.gov.pk/press-releases/pakistan-strongly-condemns-unjustified-and-illegitimate-aggression-by-israel-against-the-islamic-republic-of-iran|سەردێڕ=Pakistan Strongly Condemns Unjustified and Illegitimate Aggression by Israel Against the Islamic Republic of Iran |وێبگە=[[Ministry of Foreign Affairs (Pakistan)|Ministry of Foreign Affairs]]}}</ref> و [[تورکیا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.devdiscourse.com/article/law-order/3457742-turkey-condemns-israeli-air-strike-on-iran-a-call-for-diplomacy|سەردێڕ=Turkey Condemns Israeli Air Strike on Iran: A Call for Diplomacy {{!}} Law-Order |وێبگە=Devdiscourse}}</ref> ھێرشەکانی ئیسرائیل لەلایەن [[ئەڵمانیا]] و<ref name="Germany">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Dodman|یەکەم=Benjamin|سەردێڕ=Israel-Iran conflict 'drives the final nail into the coffin' of postwar world order|ناونیشان=https://www.france24.com/en/middle-east/20250619-israel-iran-war-drives-final-nail-coffin-postwar-world-order-netanyahu-international-law|ئیش=France 24|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref> [[ئوکراینا]] و<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ukraine-says-us-israeli-strikes-on-iran-are-justified-to-stop-nuclear-threat/|سەردێڕ=Ukraine says US, Israeli strikes on Iran are justified to stop nuclear threat |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Times of Israel |زمان=en-US |agency=AFP}}</ref> و ئەمریکاوە ڕەزامەندییان لەسەر بوو، کە ڕایان گەیاند ئێران پێویستە بەپەلە بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ڕازی بێت.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Trump embraces Israel after 'successful' Iran attack|ناونیشان=https://www.politico.com/news/2025/06/13/trump-israel-attacks-praise-interviews-00405303|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Politico]]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Klein|یەکەم=Betsy|دوایین٢=Atwood|یەکەم٢=Kylie|دوایین٣=Treene|یەکەم٣=Alayna|دوایین٤=Jaramillo|یەکەم٤=Alejandra|دوایین٥=Picheta|یەکەم٥=Rob|دوایین٦=Bash|یەکەم٦=Dana|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Trump warns Iran to agree to a deal 'before there is nothing left'|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/12/politics/trump-israel-iran-strike|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[CNN]]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Germany's Merz says Israel is doing the 'dirty work for all of us' by countering Iran|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/germanys-merz-says-israel-is-doing-the-dirty-work-for-all-of-us-by-countering-iran/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Times of Israel]]|زمان=en-US}}</ref> ژمارەیەک وڵاتی [[جیھانی ڕۆژاوایی|ڕۆژاوایی]] ئیدانەی توندوتیژییەکانیان کرد، و داوایان لە ئیسرائیل و ئێران کرد کە توندوتیژییەکان کەمبکەنەوە،<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=French FM says Iran's nuclear program is an existential threat to Israel and the region, urges diplomatic solution|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/french-fm-says-irans-nuclear-program-is-an-existential-threat-to-israel-and-the-region-urges-diplomatic-solution/|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250615125314/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/french-fm-says-irans-nuclear-program-is-an-existential-threat-to-israel-and-the-region-urges-diplomatic-solution/|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Times of Israel]]|زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Starmer Says UK Has 'Grave Concerns' on Iran Nuclear Program|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/starmer-says-uk-has-grave-concerns-on-iranian-nuclear-program|ئیش=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.exteriores.gob.es/en/Comunicacion/Comunicados/Paginas/2025_COMUNICADOS/El-Gobierno-de-Espana-condena-la-escalada-militar-en-Oriente-Medio-tras-los-ataques-de-Israel-contra-Iran.aspx|سەردێڕ=Spanish Government condemns military escalation in the Middle East after Israel's attacks against Iran |وێبگە=[[Ministry of Foreign Affairs (Spain)|Spanish Ministry of Foreign Affairs]]}}</ref> [[ئەرژەنتین]] و [[کەنەدا]] و [[فەڕەنسا|فەرەنسا]] و [[شانشینی یەکگرتوو|بەریتانیا]] پشتگیرییان لە ھێرشەکانی ئیسرائیل کرد و ڕایان گەیاند ئیسرائیل «مافی بەرگریکردن لە خۆی ھەیە».<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Europe's paradoxical support for Israel's attack against Iran|ناونیشان=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/06/14/europe-s-paradoxical-support-for-israel-s-attack-against-iran_6742340_4.html|ئیش=[[Le Monde]]|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=President Milei: 'Iran is an enemy of Argentina'|ناونیشان=https://batimes.com.ar/news/argentina/president-milei-iran-is-an-enemy-of-argentina.phtml|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Buenos Aires Times]]|ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|زمان=en}}</ref> لەھەمان کاتیش ڕووسیا ڕای گەیاند کە ئێران مافی بەرگری لە خۆی ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Russia urges Israeli restraint, says Iran has right to defend itself|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/russia-urges-israeli-restraint-says-iran-has-right-defend-itself-2025-06-16/|ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Reuters]]|زمان=en}}</ref> [[نەتەوە یەکگرتووەکان]] نیگەرانی خۆی دەربڕی و داوای دانبەخۆداگرتنی لە ھەردوو وڵات کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=World reacts to Israeli strike on Iran over nuclear activity|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/world-reacts-israeli-strike-iran-over-nuclear-programme-2025-06-13/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Reuters]]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://apnews.com/article/us-attack-iran-israel-reaction-united-nations-c10cc46ec236816d958ced2497a11464|سەردێڕ=Nations react to US strikes on Iran with many calling for diplomacy |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Associated Press]] |زمان=en}}</ref> لە ٢٣ی حوزەیران [[دۆناڵد ترامپ|ترەمپ]] ڕای گەیاند کە ئیسرائیل و ئێران لەسەر [[ڕێککەوتنی ئاگربەستی ئێران و ئیسرائیل ٢٠٢٥|ئاگربەست]] ڕێککەوتوون.<ref name="agreeceasefire">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-iran-israel-agree-ceasefire-2025-06-23/|ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Reuters]]|زمان=en}}</ref> سەرەڕای پێشێلکارییە سەرەتاییەکانی ئێران و ئیسرائیل، ئاگربەستەکە تا ٢٦ی حوزەیران بەردەوامە.<ref name="AP-ceasefire-holds">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Fragile ceasefire appears to hold between Iran and Israel as Trump vents frustration with both sides|ناونیشان=https://apnews.com/article/israel-iran-trump-ceasefire-attacks-continue-f1e60190722cc3410b69f21717872ffa|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=AP News|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref name="WSJ-ceasefire-holds">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Cease-Fire Appears to Hold After Trump Scolds Israel and Iran|ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-ceasefire-conflict-news|ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Wall Street Journal}}</ref> == پێش ڕووداو == ئیسرائیل تا [[شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران|شۆڕشی ئێران]] پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ [[شانشینی پەھلەوی|دەسەڵاتی پاشایەتی پەھلەوی]] ھەبووە، کاتێک دەسەڵاتی پاشایەتی لەکار لابرا و [[کۆماری ئیسلامی|کۆمارێکی ئیسلامی]] [[سیۆکراسی]] دژە ڕۆژاوایی بە سەرۆکایەتی [[ڕووحوڵڵا خومەینی|ڕوحوڵڵا خومەینی]] جێگەی گرتەوە.<ref name="Independent202506162">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|یەکەم=Andy|دوایین=Gregory|یەکەم٢=Alicja|دوایین٢=Hagopian|سەردێڕ=Israel-Iran conflict: A timeline of how the attacks unfolded|ناونیشان=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/israel-iran-conflict-timeline-attacks-b2770765.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Independent]]|زمان=en}}</ref> لەو کاتەوە حکوومەتی ئێران دژایەتی خۆی بۆ ئیسرائیل و جوولەکە ڕاگەیاندووە و بەلێنی لەناوبردنیان داوە<ref name="Litvak2025">{{بیرخستنەوە |editor-last=McElligott |editor-first=Anthony |editor-last2=Herf |editor-first2=Jeffrey |doi=10.1007/978-3-319-48866-0_9 |دوایین=Litvak |یەکەم=Meir |سەردێڕ=Iranian Antisemitism and the Holocaust |ڕێکەوت=٢٠١٧ |ئیش=Antisemitism Before and Since the Holocaust: Altered Contexts and Recent Perspectives |پەڕەکان=٢٠٩ |ناونیشان=https://doi.org/10.1007/978-3-319-48866-0_9 |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |شوێن=Cham |بڵاوکەرەوە=Springer International Publishing |زمان=en |ژپنک=٩٧٨-٣-٣١٩-٤٨٨٦٦-٠}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٥ی نیسانی ٢٠١٣ |سەردێڕ=Iran’s Incitement to Genocide Against Israel – Brandeis Center |ناونیشان=https://brandeiscenter.com/irans-incitement-to-genocide-against-israel/ |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Brandeis Center |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian nuclear threat meant Israelis had no choice|ناونیشان=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a_GGL&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fworld%2Firanian-nuclear-threat-meant-israelis-had-nochoice-but-to-strike%2Fnews-story%2F008feb9df6f5253574dae7ed1c897f4e&memtype=anonymous&mode=premium&v21=GROUPA-Segment-2-NOSCORE&V21spcbehaviour=append|ئیش=The Australian}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=Why are Iran and Israel sworn enemies? |ناونیشان=https://www.tbsnews.net/features/panorama/why-are-iran-and-israel-sworn-enemies-1164451 |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=The Business Standard |زمان=en}}</ref><ref name="Hein">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین١=von Hein|یەکەم١=Shabnam|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Why are Iran and Israel sworn enemies?|ناونیشان=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-hezbollah-ayatollah-ali-khamenei-islamic-revolution/a-68780605|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Deutsche Welle]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |سەردێڕ=What we know about Israel's attacks on Iran's nuclear sites − and Iran's drone response |ناونیشان=https://www.usatoday.com/story/news/world/2025/06/13/israel-iran-attacks-nuclear-sites/84180887007/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=USA TODAY |زمان=en-US |دوایین=Hjelmgaard |یەکەم=Kim}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |سەردێڕ='This Is The Time to Stand With Israel': IDF Launches Pre-Emptive Strike on Iran's Nuclear Program |ناونیشان=https://combatantisemitism.org/cam-news/this-is-the-time-to-stand-with-israel-cam-statement-on-idf-pre-emptive-strike-on-irans-nuclear-program/ |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=Combat Antisemitism Movement |زمان=en-US |دوایین=Breen-Portnoy |یەکەم=Barney}}</ref> خومەینی کۆتایی بە ھاوکارییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل ھێنا و داگیرکارییەکانی بۆ سەر خاکەکانی فەلەستین ئیدانە کرد.<ref name="Hein3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=von Hein|یەکەم=Shabnam|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Why are Iran and Israel sworn enemies?|ناونیشان=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-hezbollah-ayatollah-ali-khamenei-islamic-revolution/a-68780605|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Deutsche Welle]]}}</ref><ref name="Sykes3">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sykes|یەکەم=Patrick|دوایین٢=Bronner|یەکەم٢=Ethan|دوایین٣=Capaccio|یەکەم٣=Anthony|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel and Iran Have Been Enemies for Decades. What Next?|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/israel-iran-tensions-escalate-how-proxies-nuclear-ambitions-are-fueling-crisis|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250613043237/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/israel-iran-tensions-escalate-how-proxies-nuclear-ambitions-are-fueling-crisis|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Bloomberg News]]|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.}}</ref> لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، ئێران ھەوڵیدا بە دژایەتیکردنی ئیسرائیل زیاتر پشتیوانی عەرەبەکان بەدەستبھێنێت.<ref name="Hein3"/> [[عەلی خامنەیی]] ڕێبەری باڵای ئێران، پێشتر بە «وەرەمێکی شێرپەنجەیی» ناوی ئیسرائیلی ھێناوە و داوای لەناوبردنی کردبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|یەکەم=Kelly|دوایین=Ng|سەردێڕ=Hossein Salami: Who was Iran's Revolutionary Guards chief killed in Israeli strikes?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/clyg0yywr4no|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[BBC News]]|زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|یەکەم=Julia|دوایین=Frankel|یەکەم٢=Sam|دوایین٢=Mednick|سەردێڕ=Israel's spy agency used AI and smuggled-in drones to prepare attack on Iran|ناونیشان=https://apnews.com/article/mossad-iran-israel-weapons-missiles-a504ee31c70857c8d86a0d066997e344|ڕێکەوتی سەردان=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[AP News]]|زمان=en}}</ref> ئیسرائیل بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران بە مەترسی بۆ سەر خۆی دەزانێت.<ref name="Independent20250616">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|یەکەم١=Andy|دوایین١=Gregory|یەکەم٢=Alicja|دوایین٢=Hagopian|سەردێڕ=Israel-Iran conflict: A timeline of how the attacks unfolded|ناونیشان=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/israel-iran-conflict-timeline-attacks-b2770765.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Independent]]|زمان=en}}</ref><ref name="Independent202506162"/> لە ساڵی ٢٠٢٤دا دوو وڵات بۆ یەکەمجار بە ئاشکرا و ڕاستەوخۆ ھێرشیان کردە سەر یەکتر دوای دەیان ساڵ ململانێی بە وەکالەت. لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٤، [[ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئێران لە دیمەشق|ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر کونسوڵخانەی ئێران لە دیمەشق،]] ئەفسەرانی ئێرانی کوژران. ئێران [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|لە مانگی نیسانی ٢٠٢٤ بە لێدانی ئیسرائیل]] تۆڵەی کردەوە و دواتر ئیسرائیل بە [[April 2024 Israeli strikes on Iran|ھێرشکردنە سەر ئێران]] تۆڵەی کردەوە. لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٤ ئیسرائیل [[تیرۆرکردنی ئیسماعیل ھەنییە|ئیسماعیل ھانییەی سەرۆکی حەماسی]] لە [[تاران]]ی پایتەختی ئێران تیرۆر کرد و ھەرچەندە ئێران و ئیسرائیل لە مێژە ململانێی بە وەکالەتیان ھەبووە، بەڵام ساڵی ٢٠٢٤ یەکەمجار بە ئاشکرا و ڕاستەوخۆ ھەردووکیان ھێرشیان کردە سەر یەکتر. لە ١ی نیسانی ٢٠٢٤، [[ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئێران لە دیمەشق|ھێرشێکی ئاسمانی ئیسرائیل بۆ سەر کونسوڵخانەی ئێران لە دیمەشق،]] چەندین ئەفسەری ئێرانی کوژران. ئێران [[ھێرشی نیسانی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|لە مانگی نیسانی ٢٠٢٤ بە لێدان لە ئیسرائیل]] تۆڵەی کردەوە و دواتر ئیسرائیل ھەمان مانگ بە لێدانی ئێران تۆڵەی کردەوە. لە مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٢٤، ئیسرائیل [[تیرۆرکردنی ئیسماعیل ھەنییە|ئیسماعیل ھەنییە، ڕێبەری بزووتنەوەی حەماسی لە تارانی پایتەختی ئێران تیرۆر کرد]]. دواتر لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ [[حەسەن نەسروڵڵا]] سەرۆکی حزبوڵڵا و [[عەباس نیلفرووشان|عەباس نیلفوروشان]] فەرماندەی دیاری سوپای پاسداران لە لوبنان [[ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوەندی سەرکردایەتیی حیزبوڵڵا (٢٠٢٤)|تیرۆر کرد]]. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ [[ھێرشی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل|ئێران ھێرشی کردە سەر ئیسرائیل]]، [[October 2024 Israeli strikes on Iran|ئیسرائیلیش ھێرشی کردە سەر ئێران]].<ref name="Sykes4">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sykes|یەکەم=Patrick|دوایین٢=Bronner|یەکەم٢=Ethan|دوایین٣=Capaccio|یەکەم٣=Anthony|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel and Iran Have Been Enemies for Decades. What Next?|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/israel-iran-tensions-escalate-how-proxies-nuclear-ambitions-are-fueling-crisis|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250613043237/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/israel-iran-tensions-escalate-how-proxies-nuclear-ambitions-are-fueling-crisis|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Bloomberg News]]|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.}}</ref> دوایین ھێرشەکانی ئیسرائیل [[ئێس-٣٠٠ (مووشەک)|سیستەمی مووشەکی بەرگری ئێس ٣٠٠]] ی ئێرانی لەناوبرد کە لەلایەن ڕووسیا دابینکرابوو، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد بۆ ھێرشە ئەگەرییەکانی ئیسرائیل لە داھاتوودا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Hinz |یەکەم=Fabian |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2025/06/israels-attack-and-the-limits-of-irans-missile-strategy/|سەردێڕ=Israel’s attack and the limits of Iran’s missile strategy |وێبگە=[[International Institute for Strategic Studies]]}}</ref> === بەرنامەی ئەتۆمی ئێران === [[بێنیامین نێتانیاھو]]، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران| بەرنامەی ئەتۆمی ئێرانی]] وەک ھۆکاری سەرەکی ھێنایەوە کە ئیسرائیل بڕیاریدا پێشوەختە ھێرش بکاتە سەر ئێران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rosman|یەکەم=Rebecca|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel strikes Iranian state TV during live broadcast on the fourth day of conflict|ناونیشان=https://www.npr.org/2025/06/16/nx-s1-5434860/israel-iran-conflict|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=NPR|زمان=en}}</ref> ئیسرائیل بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران بە ھەڕەشەیەکی ستراتیژی دەزانێت، ھەرچەندە ئیسرائیل خۆی خاوەنی چەکی ئەتۆمییە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fernández|یەکەم=Belén|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=As Israel strikes Iran, what happened to 'America First'?|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/opinions/2025/6/13/israel-strikes-iran-what-happened-to-america-first|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Al Jazeera English|زمان=en}}</ref> ئیسرائیل دەڵێت مافی خۆیەتی ڕێوشوێنی سەربازی لەدژی [[بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران]] بگرێتەبەر ئەگەر پێیوابێ ئەو بەرنامە ئەتۆمییە مەترسی بێت بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەکە.<ref name="Hein2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=von Hein|یەکەم=Shabnam|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Why are Iran and Israel sworn enemies?|ناونیشان=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-hezbollah-ayatollah-ali-khamenei-islamic-revolution/a-68780605|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Deutsche Welle}}</ref><ref name="Sykes2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Sykes|یەکەم=Patrick|دوایین٢=Bronner|یەکەم٢=Ethan|دوایین٣=Capaccio|یەکەم٣=Anthony|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel and Iran Have Been Enemies for Decades. What Next?|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/israel-iran-tensions-escalate-how-proxies-nuclear-ambitions-are-fueling-crisis|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250613043237/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/israel-iran-tensions-escalate-how-proxies-nuclear-ambitions-are-fueling-crisis|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Bloomberg News]]|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.}}</ref> تیرۆرکردنی پێنج زانای [[ئەتۆم|ناوکی]] ئێرانی لە [[تاران]] لە ساڵی ٢٠١٠ەوە بە شێوەیەکی باو بۆ ئیسرائیل دەگەڕێتەوە.<ref name="Sykes2"/> لە ساڵی ٢٠١٥ ئێران پلانی ھەمەلایەنەی ھاوبەشی کاری (JCPOA)ی واژوو کرد، کە لەلایەن سەرۆک [[باراک ئۆباما]] و [[ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان]] و [[ئەڵمانیا]] دانوستانیان لەسەر کرا بۆ بەڕێوەبردنی گەشەپێدانی ئەتۆمی مەدەنی ئێران لە ئاستێکی سنوورداردا.<ref name="Tirone2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tirone|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=How Close Is Iran to a Nuclear Weapon as Trump Eyes a Deal?|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/does-iran-have-nuclear-weapons-why-did-israel-attack-its-atomic-program|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250613113055/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/does-iran-have-nuclear-weapons-why-did-israel-attack-its-atomic-program|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Bloomberg News]]|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.}}</ref> لە ساڵی ٢٠١٨ [[دۆناڵد ترامپ]] سەرۆککۆماری ئەمریکا لە کاتی [[سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترامپ|یەکەم سەرۆکایەتیدا]] بەشداری وڵاتەکەی لە ڕێککەوتنەکەدا ھەڵپەسارد و سزا ئابوورییەکانی سەر ئێران دەستپێکردەوە، سەرەڕای ڕاپۆرتی [[ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی]] کە ئێران پابەندە بەو ڕێککەوتنە.<ref name="Tirone2"/> ئێران تۆڵەی وازھێنانی ترامپ لە ڕێککەوتنەکەی دایەوە، بە زیادکردنی وردە وردە پیتاندنی یۆرانیۆم.<ref name="bbc22">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|ئیش=BBC}}</ref> دوای [[ھێرشی ئاسمانیی ٢٠٢٠ی فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەغدا|تیرۆرکردنی قاسم سولەیمانی]] لە ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن ئەمریکاوە، کە ژەنەراڵێکی ئێرانی بوو، ئێران ڕای گەیاند کە چیتر پابەند نابێت بە سنووردارکردنی پیتاندنەکان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Rubin|یەکەم=April|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=How failed Iran nuclear talks led to Israel's attack|ناونیشان=https://www.axios.com/2025/06/13/iran-israel-usa-nuclear-deal-timeline-attack-jcpoa|ئیش=Axios|زمان=en}}</ref> تا ساڵی ٢٠٢١ ئێران خەریکی پیتاندنی یۆرانیۆم بوو تا ٦٠٪ پاکی، ھاوشێوەی یۆرانیۆمی پلە چەک.<ref name="Tirone22">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Tirone|یەکەم=Jonathan|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=How Close Is Iran to a Nuclear Weapon as Trump Eyes a Deal?|ناونیشان=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/does-iran-have-nuclear-weapons-why-did-israel-attack-its-atomic-program|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://archive.today/20250613113055/https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-06-13/does-iran-have-nuclear-weapons-why-did-israel-attack-its-atomic-program|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[Bloomberg News]]|بڵاوکەرەوە=Bloomberg L.P.}}</ref> لە مانگی ئایاری ٢٠٢٥ ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی ڕای گەیاند کە ئێران ٤٠٩ کیلۆگرام یۆرانیۆمی پاکی ٦٠٪ی کۆکردۆتەوە،<ref name="Tirone22"/> کە زیاترە لەوەی کە پێویستە بۆ بەکارھێنانی مەدەنی و نزیکە لە پلەی سەربازی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.dw.com/en/iran-israel-attacks-nuclear-weapons-bomb-donald-trump-iaea-v2/a-72918689|سەردێڕ=How close is Iran to getting a nuclear bomb? – DW – 06/15/2025 |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=DW |زمان=en}}</ref> لە بەرامبەردا ئێران دامەزراوەیەکی نوێی پیتاندنی ئەتۆمی (سێھەمی خۆی) ڕاگەیاند، کە دەخرێتە ژێر چاودێری ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی.<ref name="Aamer22">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Liechtenstein|یەکەم=Stephanie|دوایین٢=Gambrell|یەکەم٢=Jon|دوایین٣=Madhani|یەکەم٣=Aamer|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iran announces a new nuclear enrichment site after UN watchdog censure|ناونیشان=https://apnews.com/article/iran-nuclear-iaea-sanctions-728b811da537abe942682e13a82ff8bd|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Associated Press}}</ref><ref name="lewis2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Lewis|یەکەم=Jeffrey|ڕێکەوت=٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Nuclear Claims Are a Smoke Screen for Hopes of Toppling Iran|ناونیشان=https://foreignpolicy.com/2025/06/13/israel-iran-strikes-regime-change-nuclear-claims/|ئیش=Foreign Policy}}</ref> مایکل کوریلا فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا (CENTCOM) لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھۆشداریدا لەوەی ئێران «'چەند ھەفتەیەک' لە چەکی ئەتۆمی دوورە».<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-858058|سەردێڕ=Iran was close to nuclear weapons before IDF strikes, US says {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> ڕۆژێک پێش ڕوودانی ھێرشەکانی ئیسرائیل، ئاژانسی نێونەتەوەییی وزەی ئەتۆمی بۆ یەکەمجار لە ماوەی ٢٠ ساڵدا ئێرانی بە پابەندنەبوونی بە ڕێکەوتنە ئەتۆمییەکان زانی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Murphy|یەکەم=Francois|ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=IAEA board declares Iran in breach of non-proliferation obligations|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/china/iaea-board-declares-iran-breach-non-proliferation-duties-diplomats-say-2025-06-12/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters|زمان=en}}</ref> ئێران پێداگری دەکات کە بەدوای چەکی ئەتۆمیدا ناگەڕێت و [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]] ڕێبەری ئێران دەرکرد و ڕای گەیاند چەکی ئەتۆمی نائەخلاقییە و ئێران ھەوڵی دروستکردنی نادات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=The 'unsustainable' reason behind who can have nuclear weapons, and who can't|ناونیشان=https://www.sbs.com.au/news/article/the-unsustainable-decision-on-who-gets-to-have-nuclear-weapons-and-who-doesnt/dpk5breh3|ئیش=SBS News|زمان=en}}</ref> لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٥ دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا [[دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥|دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێرانی]] سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران ڕاگەیاند. [[کۆشکی سپی]] ڕای گەیاند کە ئێران دوو مانگی ماوە بۆ دەستەبەرکردنی ڕێککەوتنێک؛ وادەی دوو مانگەکە ڕۆژێک پێش لێدانەکانی ئیسرائیل کۆتایی ھات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Balmer|یەکەم=Crispian|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=After years of waiting, Israel's Netanyahu finally makes his move on Iran|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/after-years-waiting-israels-netanyahu-finally-makes-his-move-iran-2025-06-13/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Klein |یەکەم=Betsy |دوایین٢=Ferris |یەکەم٢=Sarah |دوایین٣=Lillis |یەکەم٣=Katie Bo |دوایین٤=Atwood |یەکەم٤=Kylie |دوایین٥=Treene |یەکەم٥=Alayna |ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/2025/06/14/politics/israel-iran-attack-planning-trump|سەردێڕ=‘We fight or we die’: How days of frantic diplomacy and dire warnings culminated with Israel’s attack on Iran {{!}} CNN Politics |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref> === میحوەرەکەی بەرگری === ئیسرائیل لە دوای [[شەڕی لوبنان ١٩٨٢|شەڕی لوبنان]] لە ساڵی ١٩٨٢ ەوە لەگەڵ بریکارەکانی ئێران شەڕی کردووە لەنێویاندا [[حیزبوڵڵای لوبنان|حزبوڵڵا]].<ref name="Independent202506163">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|یەکەم=Andy|دوایین=Gregory|یەکەم٢=Alicja|دوایین٢=Hagopian|سەردێڕ=Israel-Iran conflict: A timeline of how the attacks unfolded|ناونیشان=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/israel-iran-conflict-timeline-attacks-b2770765.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Independent]]|زمان=en}}</ref> لە [[ھێرشی ٢٠٢٣ی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل|ھێرشەکانی حەوتی تشرینی یەکەمی]] ساڵی ٢٠٢٣دا، حەماس کە وەکالەتێکی ئێرانییە لە [[غەززە]]، شەڕی غەززەی دەستپێکرد، دواتر ئیسرائیل [[حەماس]] و [[حیزبوڵڵای لوبنان|حزبوڵڵا]]ی لاواز کرد، ھاوکات ھێرشی کردە سەر [[حووسییەکان|حوسییەکانی]] یەمەن.<ref name="Independent202506163"/><ref name="Byman">{{بیرخستنەوەی ژوورناڵ |دوایین=Byman |یەکەم=Daniel |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=What to Know About the Israeli Strike on Iran |ناونیشان=https://www.csis.org/analysis/what-know-about-israeli-strike-iran |journal=Center for Strategic and International Studies |زمان=en}}</ref> دەوترێت ئەمە بووەتە ھۆی لاوازبوونی ئێران.<ref name="Independent202506163"/><ref name="Byman"/> === شەڕی غەززە === ھێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە کاتی [[شەڕی غەززە]] و [[درێژبوونەوەی شەڕی نێوان ئیسرائیل و حەماس|کاریگەرییە بەرفراوانەکانی ناوچەکەدا]] بووە، لەوانە چالاکییە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە [[پێکدادانەکانی ئیسرائیل و حیزبوڵڵا (٢٠٢٣–ئێستا)|لوبنان]]، [[قەیرانی دەریای سوور|یەمەن]]، سووریا و کەناری ڕۆژاوا.<ref name="AtlanticCouncil20250616">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/twenty-questions-and-expert-answers-on-the-israel-iran-war/#:~:text=The%20prevalent%20fear%20in%20Gaza,what%20an%20“end”%20looks%20like|سەردێڕ=Twenty questions (and expert answers) on the Israel-Iran war |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Atlantic Council}}</ref><ref name="AlJazeera20250619">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nashed |یەکەم=Mat |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/19/israel-escalates-war-on-palestinians-as-world-attention-shifts-to-iran|سەردێڕ=Israel massacres in Gaza, locks down West Bank as attention shifts to Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera English}}</ref><ref name="NewLinesInstitute20250613">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Nelson |یەکەم=Rachel |دوایین٢=Heras |یەکەم٢=Nicholas A. |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://newlinesinstitute.org/strategic-competition/regional-competition/real-time-new-lines-analysis-israels-strike-on-iran/#:~:text=The%20Israeli%20strikes%20on%20Iran,further%20complicating%20vital%20Gaza%20ceasefire|سەردێڕ=Real-Time New Lines Analysis: Israel’s Strike on Iran |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The New Lines Institute}}</ref> ھەروەھا لە چوارچێوەی مەترسی برسێتی و قەیرانی مرۆیی لە کەرتی گەمارۆدراوی غەززەدا ھاتوون کە ژمارەیەکی بەرچاو لە زانایان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بە [[کۆمەڵکوژیی غەززە|کۆمەڵکوژی]] وەسفیان کردووە.<ref name="Amnesty20250618">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israel-iran-urgent-call-end-reckless-military-action-and-protect-civilians-amid|سەردێڕ=Israel-Iran: Urgent call to end 'reckless military action' and protect civilians amid growing hostilities |ڕێکەوتی سەردان=٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Amnesty International}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.democracynow.org/2025/6/23/iranian_civil_society|سەردێڕ=Stop the War on Iran: 1,000+ Sign Petition Saying Iran War Deflects Attention from Gaza Genocide |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Democracy Now}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Dabashi |یەکەم=Hamid |ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/opinion/iranian-people-will-never-forgive-or-forget-us-israeli-attacks|سەردێڕ=The Iranian people will never forgive or forget US-Israeli attacks |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Middle East Eye}}</ref> === بەرنامەی مووشەکی بالیستیکی ئێران === ھاوکات لەگەڵ بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، بەرنامەی [[مووشەکی بالیستیکی]] ئێران بە ھەڕەشە بۆ سەر ئیسرائیل دادەنرێت.<ref name="NYTimes20250614">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kershner|یەکەم=Isabel|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Even as Israel Blitzes Tehran, It Fears Iran’s Destructive Missiles|ناونیشان=https://www.nytimes.com/2025/06/14/world/middleeast/israel-iran-missile-attack.html|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref> لە وتارێکی ''[[نیویۆرک تایمز]]دا'' ئاماژە بەوە کراوە کە ئیسرائیلییەکان پێیان وایە ئێران دەتوانێت مانگانە ٣٠٠ مووشەکی بالیستی دروست بکات و بەم شێوەیەش بێتە جێگای مەترسی بۆ سەر ئیسرائیل.<ref name="NYTimes20250614"/> == کاتھێڵ == '''١٣ی حوزەیران''' لە کاتژمێرەکانی سەرەتای کاتژمێر ١٣ حوزەیرانی ٢٠٢٥، ھێزکانی ھێزی سەربازی ئێران ھێرشی کردە سەر دەیان بنکەی ئەتۆمی ئێران و بنکە سەربازییەکان و دامەزراوە و ژێرخانەکانی ئێران و فەرماندە باڵاکانی ئێران کە ھەندێکیان دووربوون لە چاوەڕوانی ئێران<ref name="JPost20250613a">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-857575 |سەردێڕ=IDF strikes Iran nuclear targets, military commanders {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=The Jerusalem Post}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> تا کاتژمێر ٠٦:٣٠, [[ھێزی ئاسمانیی ئیسرائیل|ھێزی ئاسمانی ئیسرائیل]] پێنج شەپۆلی ھێرشی ئاسمانی دەستپێکردبوو،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-has-so-far-carried-out-5-waves-of-strikes-in-iran-military-official-says/ |سەردێڕ=Israel has so far carried out 5 waves of strikes in Iran, military official says |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ |وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref> {{Multiple image|perrow=1/٢|total_width=300|image1=Israeli_Airstrikes_on_the_Natanz_Nuclear_Facility_during_Operation_Rising_Lion.png|image2=Explosions_in_different_areas_of_Tehran_following_Israeli_attack_Mizan_13_June_30.jpg|image3=The_Zionist_regime's_2025_attack_on_some_areas_in_Tehran_23_Tasnim.jpg|footer={{flatlist| * نەخشەی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل بۆ سەر دامەزراوەی ئەتۆمی ناتانز * کاریگەری ھێرشە ئاسمانییەکان لەسەر بینایەک لە تاران * دوای ھێرشەکانی ئیسرائیل لە تاران}}}}بە بەکارھێنانی زیاتر لە ٢٠٠ فڕۆکەی ئیسرائیل بۆ فڕێدانی زیاتر لە ٣٣٠ تەقەمەنی بۆ سەر نزیکەی ١٠٠ ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-200-aircraft-involved-in-opening-strikes-on-iran-with-several-top-officials-killed/|سەردێڕ=IDF: 200 aircraft involved in opening strikes on Iran, with several top officials killed |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref> ھاوکات [[مۆساد]] سیستمی بەرگریی ئاسمانی و ژێرخانی مووشەکی ئێرانی تێکدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-mossad-carried-out-covert-sabotage-operations-against-iranian-air-defenses-long-range-missiles/|سەردێڕ=Report: Mossad carried out covert sabotage operations against Iranian air defenses, long-range missiles |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref> بەرپرسێکی ئیسرائیلی گوتی [[مۆساد]] چەکی وردی بە قاچاخ بردووە و بنکەیەکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی نھێنی لە نزیک تاران دامەزراندووە،<ref name="TimesOfIsraelLive20250613b">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mossad-set-up-a-drone-base-in-iran-uavs-were-activated-overnight-to-strike-surface-to-surface-missile-launchers-aimed-at-israel/|سەردێڕ=Mossad set up drone base in Iran; UAVs were activated overnight to strike surface-to-surface missile launchers aimed at Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref> کە بۆ لەکارخستنی بەرگریی ئاسمانی بەکارھێنراوە، ئەمەش [[سەروەریی ئاسمانی]] بۆ فڕۆکە ئیسرائیلییەکان مسۆگەر کردووە.<ref name="TimesOfIsraelLive20250613b"/> نزیکەی کاتژمێر ٠٣:٠٠ بە کاتی ناوخۆ، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل، باری نائاسایی لەسەر ئاستی وڵات ڕاگەیاند و ھۆشداریدا لە تۆڵەسەندنەوەی ئێران بە مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel begins preemptive strike against Iran, defense minister says; sirens wail across Israel|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-begins-preemptive-strike-against-iran-defense-minister-says-sirens-wail-across-israel/|ئیش=The Times of Israel}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]]</ref> ئاگادارکەرەوەی ھۆشداری لە سەرانسەری ئیسرائیل چالاک کرا، ھەرچەندە ئێران تا ئێوارەی دواتر ھیچ مووشەکێکی بالیستیکی ھەڵنەدا.<ref name="JPost20250613a2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/article-857575|سەردێڕ=IDF strikes Iran nuclear targets, military commanders {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Jerusalem Post}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> وەزیری بەرگریی زیاتر ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران بە «لێدانی پێشوەختە» وەسف کرد.<ref name="Cornwell2">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cornwell|یەکەم=Alexander|دوایین٢=Hafezi|یەکەم٢=Parisa|دوایین٣=Holland|یەکەم٣=Steve|دوایین٤=Cornwell|یەکەم٤=Alexander|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iran strikes back at Israel with missiles over Jerusalem, Tel Aviv|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-strikes-iran-amid-nuclear-tensions-2025-06-13/|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters|زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> بەگوێرەی ئاماری ئیسرائیل، ئەو چالاکییە بەھۆی زانیارییە ھەواڵگرییەکانەوە بووە کە ئاماژەیان بەوە کردووە، ئێران ئەوەندە یۆرانیۆمی پیتێنراوی کۆکردووەتەوە کە بتوانێت لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا چەکی ئەتۆمی بەرھەمبھێنێت.<ref name="JPost20250613a2"/> بۆردوومانەکان زۆربەی بنکە سەربازییەکان و گەڕەکەکانی نیشتەجێبوونی فەرماندە باڵاکان لە تاران گرتەوە. شایەتحاڵەکان باسیان لە بڵێسەی زەبەلاح و تەقینەوە دووبارەبووەکان کردووە.<ref name="NYTimesLive20250612">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fassihi|یەکەم=Farnaz|دوایین٢=Nauman|یەکەم٢=Qasim|دوایین٣=Boxerman|یەکەم٣=Aaron|دوایین٤=Kingsley|یەکەم٤=Patrick|دوایین٥=Bergman|یەکەم٥=Ronen|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref><ref name="IranIntlLive20250612">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881|سەردێڕ=Israel attacks targets across Tehran as Trump says peace 'will happen soon' |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> ئاژانسی ھەواڵی فارس کە پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە ھەیە، بڵاوی کردەوە، لە کاتی ھێرشەکەدا ھەندێک کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون بەرکەوتوون.<ref>{{Cite magazine}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: بیرخستنەوەی واڵا]]</ref> ھەروەھا ڕاگەیەندرا کە لە شاری نەتەنز لە [[پارێزگای ئەسفەھان|پارێزگای ئیسفەھان]] کە یەکێک لە گرینگترین دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران لێیە، بەھەمان شێوە بۆردوومانکراوە. تەلەڤیزیۆنی دەوڵەتی ئێران «تەقینەوەیەکی بەرز»ی لە نزیک ئەو شوێنە پشتڕاستکردەوە کە دوو وێستگەی پیتاندنی تێدایە: وێستگەی گەورەی پیتاندنی سووتەمەنی ژێر زەوی (FEP) و وێستگەی پیتاندنی سووتەمەنی تاقیکاری (PFEP) لە سەرووی زەویەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-natanz-home-to-key-nuclear-site-says-iranian-state-television/|سەردێڕ=Explosions heard in Natanz, home to key nuclear site, says Iranian state television |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> ھەروەھا شوێنە ئەتۆمییەکانی [[خۆنداب]] و [[خوڕەماوە]] کرانە ئامانج.<ref name="IranIntlLive202506122">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202506127881|سەردێڕ=Israel attacks targets across Tehran as Trump says peace 'will happen soon' |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref><ref name="kh2">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|trans-title=Latest news on Israel's attack on Iran; widespread alert declared in the region |ناونیشان=https://www.sharghdaily.com/بخش-سیاست-6/1020829-آخرین-اخبار-حملھ-اسرائیل-ایران|سەردێڕ=آخرین اخبار از حمله اسرائیل به ایران؛ آماده‌باش گسترده در منطقه اعلام شد |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Shargh |زمان=fa}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی وەرگێڕدراو]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری فارسییان ھەیە (fa)]]</ref> '''١٤ی حوزەیران''' [[پەڕگە:Attack on residential building in Narmak 5 Tasnim.jpg|وێنۆک|266x266پیکسڵ|پاشماوەی دوای ھێرشەکەی [[نەرمەک]] لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ]] بەرەبەیانی ١٤ی حوزەیران، میدیاکانی ئێران ھەواڵی دەنگی تەقینەوە بەھێزەکانی [[فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی مێھرئاباد]] و دروستبوونی ئاگرێکی گەورە بڵاوکردەوە. بەپێی ڕاپۆرتی ئاژانسی ھەواڵی فارس، دوو موشەک بەر ناوچە نزیکەکان کەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/blast-reported-at-tehrans-mehrabad-airport/|سەردێڕ=Blast reported at Tehran’s Mehrabad Airport; 2 projectiles said to hit area |وێبگە=[[تایمز اسرائیل]] |زمان=en-US}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref> ھەروەھا سیستمی بەرگریی ئاسمانی ئێران بەرپەرچی ھێرشە مووشەکیەکانی ئیسرائیلی داوەتەوە لە ئاسمانی [[ئەسفەھان]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506148587|سەردێڕ=Israeli airstrikes continue in Tehran and Isfahan, videos show |وێبگە=[[ایران اینترنشنال]] |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ھێزە سەربازییەکانی ئێران چەند فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ئیسرائیلیان لە ئەرکەکانی سیخوڕی لە باکووری ڕۆژاوای ئێران خستووەتە خوارەوە<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/14/iran-launches-fresh-wave-of-attacks-on-israel-state-tv|سەردێڕ=Iran launches fresh wave of attacks on Israel, two killed: Reports |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> سوپای ئیسرائیل ڕای گەیاند کە دامەزراوەیەکی ژێرزەمینی لە ڕۆژاوای ئێران کە بۆ ھەڵگرتنی دەیان مووشەکی بالیستیک و کروز بەکاردەھێنرا، بۆردومان کراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-spokesperson-israel-bombed-underground-iranian-facility-storing-dozens-of-missiles/|سەردێڕ=IDF spokesperson: Israel bombed underground Iranian facility storing dozens of missiles |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref>ئێران ھەواڵی کوژرانی ھەریەکە لە ژەنەڕاڵ غوڵامڕەزا مێھرابی جێگری سەرۆکی ئیتلاعات بۆ ئەرکانی گشتیی ھێزە چەکدارەکان و ژەنەڕاڵ [[مەھدی ڕەبانی]] جێگری سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکان پشتڕاستکردەوە.<ref name="TimesOfIsraelLive20250614">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-confirms-two-more-senior-generals-killed-in-israeli-strikes/|سەردێڕ=Iran confirms two more senior generals killed in Israeli strikes |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US |agency=Agence France-Presse}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی ئەمریکایییان ھەیە (en-us)]]</ref> ئێران بانگەشەی ئەوەی کرد کە سێ فڕۆکەی [[ئێف-٣٥|ئێف ٣٥ی]] ئیسرائیلی خستووەتە خوارەوە و دوو فڕۆکەوانیشی گرتووە.<ref name="F35Jets">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Third F-35 fighter jet downed in Iranian territory, two Israeli pilots now in custody|ناونیشان=https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[تهران تایمز]]|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20250614152204/https://www.tehrantimes.com/news/514337/Third-F-35-fighter-jet-downed-in-Iranian-territory-two-Israeli|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]]</ref> وەزارەتی نەوتی ئێران ڕای گەیاند کە ھێرش کراوەتە سەر دوو کێڵگەی نەوتی لە پارێزگای [[بووشێھر]] کە بریتین لە پلاتفۆرمی کێڵگەی غازی قۆناغی ١٤ی پارسی باشوور و پاڵاوگەی غازی فەجر جەم.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t?post=asset%3Ae1780d58-29d1-4481-851c-0ab924b4e3bc#post|سەردێڕ=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی بریتانیایییان ھەیە (en-gb)]]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506144861|سەردێڕ=Iran's biggest gas refinery still on fire despite official denial |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> ھێرشەکان ئاگری بەرفراوانیان لێکەوتەوە کە بەرھەمھێنانی لانیکەم ١٢ ملیۆن مەتر سێجا غازی داخست.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506147968|سەردێڕ=Fire halts 12 million cubic meters of gas production at South Pars Phase 14 |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> تا ئەو کاتە، بەپێی [[بزووتنەوەی نێونەتەوەییی خاچی سوور و مانگیلەی سوور|ئاماری مانگی سوور]]، ھێرشەکانی ئیسرائیل کاریگەرییان لەسەر ١٨ پارێزگای ئێران ھەبووە لە کۆی ٣١ پارێزگا و ھەزار و ٤١٤ لە کارمەندانی ڕێکخراوەکەش لە ئۆپەراسیۆنە فریاگوزارییەکاندا بەشدار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506147133|سەردێڕ=Israeli attacks affect 18 of Iran’s 31 provinces, Red Crescent says |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> کاتژمێر ١١:١١ی پاشنیوەڕۆ. بە کاتی ناوخۆ، سوپای ئیسرائیل ڕای گەیاند کە شەپۆلێکی نوێی ھێرش بۆ سەر «ئامانجە سەربازییەکان» لە تاران دەستیپێکردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t?post=asset%3A342b766b-06b7-4f92-8b3b-bc3644ec8ba4#post|سەردێڕ=Iran missiles cause multiple casualties after strikes in Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزیی بریتانیایییان ھەیە (en-gb)]]</ref> ھێرش کرایە سەر کۆگاکانی نەوت و بەنزین لەو شارە و بەھۆیەوە کارەبا لە گەڕەکی شەھران پچڕان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506145667|سەردێڕ=Gasoline and oil depots in western Tehran hit by Israeli airstrikes |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> دواتر لەو شەودا [[ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم]] بڵاوی کردەوە کە ھێرشەکانی ئیسرائیل لە پایتەخت بارەگاکانی [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزارەتی بەرگریی و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] کردووەتە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506143937|سەردێڕ=Israeli airstrikes hit SPND building in Tehran – Tasnim |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> لە وەڵامی ھێرشەکانی ئیسرائیل ھێزەکانی ئێران سەرلەبەیانی ھەمان ڕۆژ دەیان مووشەکی ھاویشت و حەوت کەسیش لە ھێرشەکەدا برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-dozens-of-rockets-fired-by-iran-in-previous-barrage-some-of-them-downed/|سەردێڕ=IDF: Dozens of rockets fired by Iran in previous barrage, some of them downed |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/reports-say-five-hurt-including-one-mildly-in-latest-iranian-missile-barrage/|سەردێڕ=Reports say seven hurt, including one mildly, in latest Iranian missile barrage |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> پاشان پێنجەمین ھێرشی مووشەکی لەلایەن ئێرانەوە ئاراستەی ئیسرائیل کرا و بە ھاوکاری ئەمریکا ڕێگری لە مووشەکەکان کرا.<ref name="Ynetnews20240614">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=At least 2 killed in Iranian missile strike on central Israel city|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/sytea8cmge|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Ynetnews|زمان=en}}</ref><ref name="CNNLive202506122">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Liebermann|یەکەم=Oren|بەستەری نووسەر=Oren Liebermann|دوایین٢=Diamond|یەکەم٢=Jeremy|بەستەری نووسەر٢=Jeremy Diamond|دوایین٣=Regan|یەکەم٣=Helen|دوایین٤=Gan|یەکەم٤=Nectar|دوایین٥=Lau|یەکەم٥=Chris|دوایین٦=Izso|یەکەم٦=Lauren|دوایین٧=Michaelis|یەکەم٧=Tamar|دوایین٨=Blackburn|یەکەم٨=Piper Hudspeth|دوایین٩=Mogul|یەکەم٩=Rhea|display-authors=١|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=More explosions in Tel Aviv and Tehran as Israel-Iran conflict escalates|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-12-25-hnk-intl|ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[CNN]]|زمان=en}}</ref> ژمارەی بریندارانی مەدەنی٦٠ کەسی تێپەڕاندووە، چەندین ماڵیش زیانی زۆریان بەرکەوتووە و لانیکەم دوو ھاووڵاتی مەدەنی گیانیان لەدەستداوە و زیاتر لە ٢٠ کەسیش برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-14-2025/ |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mda-spokesperson-says-one-killed-19-hurt-in-direct-iran-missile-impact/|سەردێڕ=MDA spokesperson says one killed, 19 hurt in direct Iran missile impact |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref name="Ynetnews20240614"/> دواتر [[ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل]] ڕای گەیاند کە ئێران لە ماوەی شەوێکدا ٢٠٠ مووشەکی بالیستیکی تەقاندووە و ھەروەھا لە ناوچە کراوەکانیشی داوە. جەختی لەوە کردەوە کە «ژمارەیەکی کەم» لە مووشەکەکان سیستەمی بەرگری ئاسمانی ئەو ولاتەیان بڕیوە و لە ناوچەکانی نیشتەجێبوونی خەڵکی مەدەنی کەوتوونەتەخوارەوە، بەھۆیە زیانی گیانی و مادی لێکەوتووەتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-fired-some-200-ballistic-missiles-at-israel-in-several-barrages-since-last-night-idf-says/|سەردێڕ=Iran fired some 200 ballistic missiles at Israel in several barrages since last night, IDF says |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> بەپێی ئاژانسی ھەواڵی شینھوا، چەندین مووشەکی ئێرانی ئاسمانی [[سوورییەکان|سوریایان]] تێپەڕاندووە و لانیکەم دوو مووشەک لە [[پارێزگای دەرعا]] (باشووری سووریا) کەوتوونەتە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://english.news.cn/20250613/4d2e3a054ce04a3abf6102deb73960a5/c.html|سەردێڕ=Missile debris falls in S. Syria as regional tensions escalate; Damascus halts flights |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Xinhua]] |زمان=en}}</ref> بەپێی زانیارییەکان، چەند دەوڵەتێکی عەرەبی بەشدارییان کردووە لە خستنەخوارەوەی فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکانی ئێران، یان ھاوبەشکردنی [[ڕادار|زانیاری ڕادار]] وەک یارمەتری دەرێک بۆ خستنەخوارەوەیان.<ref name="WashingtonInstitute20250613">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Levitt |یەکەم=Matthew |ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/israel-strikes-iran-initial-assessments-washington-institute-experts|سەردێڕ=Israel Strikes Iran: Initial Assessments from Washington Institute Experts {{!}} The Washington Institute |وێبگە=[[The Washington Institute for Near East Policy]] |زمان=en}}</ref> لە شەودا ئێران ھێرشێکی دیکەی بەرەو باکووری ئیسرائیل تەقاند بەو ھۆیەوە پێنج کەس کوژران و لانیکەم ٢٣ کەسی دیکەش بریندار بوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/three-killed-near-haifa-as-iranian-missile-barrage-targets-northern-israel/|سەردێڕ=4 women – mother, 2 daughters and a sister-in-law – killed by Iranian missile near Haifa |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> ھەروەھا ئاگر لە نزیک پاڵاوگەی نەوتی بازان لە شاری لە [[حەیفا]] کەوتەوە و زیانێکی زۆری بە بۆری و ھێڵەکانی گواستنەوە گەیاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/live/c93ydeqyq71t?post=asset%3Ac7ea3d5f-aed8-49a4-8df5-f3ce98ecaddd#post|سەردێڕ=Iran missiles cause multiple casualties in Israel as Israeli strikes hit Tehran oil depot |ڕێکەوتی سەردان=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=BBC News |زمان=en-GB}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iranian missile attacks damage Haifa oil refinery and Rehovot university buildings|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/iranian-missile-attacks-damage-haifa-oil-refinery-and-rehovot-university-buildings/|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Times of Israel}}</ref> '''١٥ی حوزەیران''' [[پەڕگە:Iranian missile strike in Bat Yam, 15 June 2025. III.jpg|link=[[:en:File:Iranian missile strike in Bat Yam, 15 June 2025. III]].jpg|وێنۆک|دوای ھێرشەکانی ئێران لە بات یام]] بەیانی ١٥ی حوزەیران، ئێران و [[حووسییەکان|حوسییەکان]] لە [[یەمەن]] لە یەک کاتدا [[مووشەکی بالیستیکی]]ان ھەڵدا و بیناکانی بات یام و ڕێھۆڤۆت کە مۆڵێکە لە کیریات ئەکرۆن و تەل ئەڤیڤ کەوتوونەتەخوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/initial-reports-indicate-impacts-in-bat-yam-rehovot-ramat-gan-from-iran-missiles/|سەردێڕ=Initial reports indicate impacts in Bat Yam, Rehovot, Ramat Gan from Iran missiles |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> لە بات یام، بەپێی وتەی سەرۆکی شارەوانی تزڤیکا برۆت، ٦١ بینا زیانیان بەرکەوتووە.<ref name="TOI15">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/6-dead-including-2-children-in-iranian-missile-strike-on-bat-yam-apartment-building/|سەردێڕ=9 dead, including 3 children, in Iranian missile strike on Bat Yam apartment building |وێبگە=The Times of Israel}}</ref> بەپێی ئامارەکان ٩ کەس گیانیان لەدەستداوە و نزیکەی ٢٠٠ کەسیش برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/death-toll-in-iranian-missile-impact-on-bat-yam-building-rises-to-3/|سەردێڕ=Death toll in Iranian missile impact on Bat Yam building rises to 3 |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/some-200-injured-in-overnight-missile-strikes-mda/|سەردێڕ=Some 200 injured in overnight missile strikes – MDA |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> دواتر ئیسرائیل ڕای گەیاند ڕێگری لە مووشەکانی ئێران کردووە و ئەوانەی کە ماونەتەوە نەیانتوانیوە بچنە ناو خاکی ئیسرائیلەوە.<ref name="MissileBatch">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel says Iran missiles intercepted; Tehran says car bombs detonated|ناونیشان=https://aje.io/9yu24p?update=3777146|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Al Jazeera English}}</ref> لە شاری ڕێھۆڤۆت، مووشەکەکانی ئێران پەیمانگای زانستی ڤایزمانیان داوە و دەیان بینای دیکەش زیانیان بەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Fassihi|یەکەم=Farnaz|دوایین٢=Odenheimer|یەکەم٢=Natan|دوایین٣=Regalado|یەکەم٣=Francesca|دوایین٤=Rasgon|یەکەم٤=Adam|ڕێکەوت=١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel Bombards Tehran, Setting Oil Facilities Ablaze|ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2025/06/14/world/israel-iran-news|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The New York Times|زمان=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Weizmann">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Tercatin |یەکەم=Rossella |ڕێکەوت=١٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/from-heart-tissue-to-dna-samples-weizmann-scientists-mourn-work-vaporized-in-iran-attack/|سەردێڕ=From heart tissue to DNA samples, Weizmann scientists mourn work vaporized in Iran attack |وێبگە=[[Times of Israel]] |زمان=en-US}}</ref> ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل (IDF) لە ڕاپۆرتێکدا ڕای گەیاند کە ناوەڕاستی ئیسرائیل لەلایەن مووشەکەکانی یەمەنەوە ھێرشی کراوەتە سەر کە دواتر لەلایەن حوسییەکانەوە پشتڕاستکرایەوە و ڕای گەیاند کە بە ھەماھەنگی لەگەڵ سوپای ئێران مووشەکی بالیستیکی فەلەستین ٢یان تەقاندووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/9yu24p?update=3776067|سەردێڕ=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> ھەروەھا پاشماوەی مووشەکەکانی ئێران دوو شوێنی [[کەناری ڕۆژاوا]] بەرکەوتووە. مووشەکێکی شەھاب بووە ھۆی ئاگرکەوتنەوە لە [[ئەلبیرە|شاری ئەلبیرە]] کە نزیکە لە [[مەحموود عەباس|مەحمود عەباس]] سەرۆکی [[دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستین|دەسەڵاتی فەلەستین]]. سێ منداڵ لە دەرەوەی سەعیر بەھۆی پاشماوەی مووشەکێکی ڕێگریکراو برینداربوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857844|سەردێڕ=Iran missile debris hits Palestinian West Bank city near Abbas home {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref> ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل ھۆشداریی بە ھاووڵاتیانی مەدەنی ئێران دا کە ناوچەکانی دەوروبەری کارگەی چەک و بنکە سەربازییەکانی شیراز چۆڵ بکەن. ئێران لە ڕێگەی عومان و قەتەرەوە داوای نێوەندگیری کردووە بۆ دانوستان لەگەڵ ئەمریکا بۆ ڕاگرتنی ھێرشەکان و زیندووکردنەوەی دانوستانە ئەتۆمییەکان. ئێران ڕای گەیاند کە دوو کەسی دەستگیر کردووە بە تۆمەتی ئەندام بوون لە [[مۆساد]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/9yu24p?update=3776515|سەردێڕ=Israel-Iran updates: IRGC intelligence chief, two generals killed |وێبگە=Al Jazeera English}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> ئیسرائیل بنکە سەربازییەکانی ئێرانی کردە ئامانج و ھەروەھا ھێرشی کردە سەر وەزارەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە.<ref name="CNNLive202506152">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ebrahim |یەکەم=Nadeen |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-15-25|سەردێڕ=Israel and Iran broaden attacks as conflict enters fourth day |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> لە ھێرشە موشەکییەکان [[محەممەد کازمی]] سەرۆکی ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران و جێگرەکەی کوژران.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-confirms-israel-killed-irgc-intelligence-chief-and-his-deputy/|سەردێڕ=Netanyahu says Israel killed IRGC intelligence chief and his deputy|ئیش=The Times of Israel|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]]</ref> ھاوکات لەگەڵ ھێرشە ئاسمانییەکان پێنج ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو لە تاران تەقینەوە و تەقینەوەکان لە نزیک شوێنە حکومییەکان و ئەوانەی پەیوەندییان بە بەرنامەی ئەتۆمیەوە بووە. ئاژانسی ھەواڵی دەوڵەتی ئێران، ئێرنا، بە پشتبەستن بە سەرچاوە ئاگادارەکان بانگەشەی ئەوەی کردووە کە ئۆپەراسیۆنەکە لەلایەن ئیسرائیلەوە ئەنجامدراوە، ھەرچەندە بەرپرسێکی ئیسرائیلی ڕەتیکردەوە ھیچ تێوەگلانێکی ھەبێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-reports-5-car-bomb-explosions-in-tehran-by-israel/3599545|سەردێڕ=Iran reports 5 car bomb explosions in Tehran by Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=www.aa.com.tr}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://iranwire.com/en/news/142178-car-bombs-detonate-near-tehran-government-buildings/|سەردێڕ=CAR BOMBS DETONATE NEAR TEHRAN GOVERNMENT BUILDINGS |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=iranwire.com |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> ناتانیاھۆ گوتی ئیسرائیل ھیچ بژاردەیەکی تری نییە جگە لە ھێرشکردنە سەر ئێران بۆ ڕێگریکردن لە ھۆلۆکۆستی ئەتۆمی. حکوومەتی ئێرانی بە سەرکوتکردنی گەلی ئێران تۆمەتبار کرد و ڕای گەیاند کە ئەوە کاری گەلی ئێرانە کە «ڕاپەڕن»یان نا.<ref name="CNNLive202506153">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Ebrahim |یەکەم=Nadeen |ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-strikes-news-06-15-25|سەردێڕ=Israel and Iran broaden attacks as conflict enters fourth day |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی ژێدەری ئینگلیزییان ھەیە (en)]]</ref> '''١٦ی حوزەیران''' [[پەڕگە:Attack_on_IRIB's_Live_News_Broadcasting_Studio_02.jpg|وێنۆک|ھێرشی ئیسرائیل بۆ سەر [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] لە [[تاران]] لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥]] ڕۆژی ١٦ی حوزەیران ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل ھێرشیان کردە سەر ناوەندی فەرماندەیی [[ھێزی قودس|سوپای قودس]] لە تاران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-quds-force-command-centers-in-tehran|سەردێڕ=IDF says it hit Quds Force command centers in Tehran |وێبگە=The Times of Israel}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> بەرپرسێکی ئیسرائیلی ''بە ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی'' ڕاگەیاندووە کە نیشانەکانی «ڕووخان» لە دامەزراوە ئەتۆمییەکەی ژێرزەمینیی ناتانزدا ھەیە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-to-wsj-underground-natanz-nuclear-facility-might-have-imploded/|سەردێڕ=Israeli official to WSJ: Underground Natanz nuclear facility might have imploded |وێبگە=The Times of Israel}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> ئێران ئینتەرناشناڵ بڵاوی کردەوە کە دەنگی تەقینەوەکان لە نزیک دامەزراوەی ئەتۆمی فۆردۆ بیستراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/loud-explosions-reported-near-irans-fordo-nuclear-facility/|سەردێڕ=Loud explosions reported near Iran’s Fordo nuclear facility |وێبگە=The Times of Israel}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> فەیلەقی پاراستنی ئەنسارولمەھدی بڵاوی کردەوە، لە ھێرشێکدا لە [[شارستانی ئیجروود]] لە [[پارێزگای زەنگان]]، یەکێک لە فەرماندەکانی یەکەکە بە ناوی ڕەزا نەجەفی و سەربازێک بە ناوی حەسەن ڕەسووڵی کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/p8ugy8?update=3778543|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |وێبگە=Al Jazeera}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> ئاژانسی ھەواڵی ئیرنا بڵاوی کردەوە، ھێزەکانی ئیسرائیل ھێرشیان کردە سەر نەخۆشخانەی فارابی لە [[کرماشان]] و زیانێکی بەرچاوی لێکەوتەوە و لانیکەم ١٥ باڵەخانە لە کاریگەری مووشەکانی ئیسرائیل زیانیان بەرکەوتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3778971|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |وێبگە=[[Al Jazeera English]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Eugenia |یەکەم=Yosef |دوایین٢=Harvey |یەکەم٢=Lex |دوایین٣=Yeung |یەکەم٣=Jessie |دوایین٤=Radford |یەکەم٤=Antoinette |دوایین٥=Edwards |یەکەم٥=Christian |دوایین٦=Salem |یەکەم٦=Mostafa |دوایین٧=Chowdhury |یەکەم٧=Maureen |ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-strikes-news-06-16-25-intl-hnk|سەردێڕ=Israel-Iran attacks, missile strikes on Tehran, Tel Aviv, Haifa, rising death tolls: Live updates |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN |زمان=en}}</ref> ئیسرائیل لە میانی پەخشێکی ڕاستەوخۆدا، [[ڕێکخراوەی دەنگ و ڕەنگی کۆماری ئیسلامیی ئێران]] بۆردومان کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3779787|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3779763|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |وێبگە=[[Al Jazeera English]]}}</ref> لانیکەم کارمەندێک لە ھێرشەکەدا کوژرا،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.bbc.com/news/articles/c3w46pw2xn0o|سەردێڕ=Israel bombs Iran state TV during live broadcast |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[BBC News]] |زمان=en-GB}}</ref>ئیسرائیل فەرمانی چۆڵکردنی دانیشتووانی بەشێک لە ناوچەی تاران دەرکرد و مووشەکھاوێژەکانی ئێرانی لە ڕۆژاوای ئێران کردە ئامانج.<ref name="toi-liveblog-june-16-2025">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Eight killed, hundreds hurt in overnight Iranian missile strikes on central Israel, Haifa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-16-2025/|ئیش=[[The Times of Israel]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-attacking-missile-launchers-in-western-iran/|سەردێڕ=IDF says it’s attacking missile launchers in western Iran |وێبگە=The Times of Israel}}</ref> ھێزەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی ڕای گەیاند یەکێک لە فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانیان دوو [[ئێف-١٤ تۆم کات|فڕۆکەی ئێف ١٤]] ی ئێرانی لەناوبردووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857964|سەردێڕ=IDF drone hits two of Iran's F-14 fighter jets in a Tehran airbase {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Jerusalem Post]] |زمان=en}}</ref> نور نیووز بڵاوی کردەوە، ھێزەکانی ئێران بانگەشەی ئەوە دەکەن کە فڕۆکەیەکی جۆری ئێف ٣٥یان لە ئاسمانی تەبرێز خستۆتە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3779880|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> [[محەممەد کازمی (ئەفسەری سەربازی)|محەممەد کازمی]] و حەسەن محاقق و محەممەد خاتەمی بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکان کوژراون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.srugim.co.il/1138138-הותר-לפרסום-חוסלו-4-בכירים-במשמרות-המהפ|سەردێڕ=הותר לפרסום: חוסלו 4 בכירים במשמרות המהפכה |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Srugim |زمان=HE}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/boom-israel-eliminates-4-top-iranian-intelligence-officials-is-khamenei-the-next-target/videoshow/121888850.cms|سەردێڕ=BOOM! Israel eliminates 4 top Iranian intelligence officials; Is Khamenei the next target? |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Economic Times]] |زمان=en}}</ref> بەپێی ھەواڵێکی [[ئێران ئینتەرنەشناڵ|ئێران ئینتەرناشناڵ]]، خامنەیی لەگەڵ بنەماڵەکەی گواسترایەوە بۆ بنکەرێک کە دەکەوێتە شارۆچکەی لاڤیزان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.israelnationalnews.com/news/410222|سەردێڕ=Khamenei in worst mental state due to Israeli strikes, report says |وێبگە=[[Arutz Sheva]] |زمان=en}}</ref> [[پەڕگە:אבוקות_בוערות_במפעלים_הפטרוכימיים_במפרץ_חיפה_בשעה_5_בבוקר_16_ביוני_2025.jpg|وێنۆک|ھێرشی ئێران بۆ سەر پاڵاوگەکانی نەوتی حەیفا لە شەوی ١٥ تا ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥]] ئێران ھێرشێکی دیکەی مووشەکی دوورمەودای بۆ سەر ئیسرائیل دەستپێکردەوە و پارچە مووشەکەکانیش زیانیان بە ئۆفیسی لقی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە [[تێل ئەڤیڤ]] گەیاند.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Bentov |یەکەم=Ami |دوایین٢=Lidman |یەکەم٢=Melanie |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://apnews.com/article/israel-iran-missile-attacks-nuclear-news-06-16-2025-c98074e62ce5afd4c3f6d33edaffa069|سەردێڕ=Israel warns 300,000 people in Tehran to evacuate as Trump issues ominous message |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Associated Press|AP]]}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=מטח קטלני מאיראן והרס עצום: 5 נהרגו בפ"ת ובני ברק, לכודים בחיפה ועשרות נפגעים|ناونیشان=https://www.ynet.co.il/news/blogs/article/ryrhphnqex|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Ynet|زمان=he}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iran strikes Tel Aviv and Haifa as Israel conflict enters fourth day|ناونیشان=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/16/israel-iran-conflict-tel-aviv-haifa-missile-strike|ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Guardian]]|زمان=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ھەروەھا لە ئەنجامی کەوتنەخوارەوەی موشەکەکان ھەشت ھاوڵاتی مەدەنی کوژران و زیاتر لە ٩٠ کەسیش بریندار بوون.<ref name="toi-liveblog-june-16-20252">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Eight killed, hundreds hurt in overnight Iranian missile strikes on central Israel, Haifa|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog-june-16-2025/|ئیش=[[The Times of Israel]]}}</ref><ref name="EightDead">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3778586|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> ئیسرائیل رایگەیاند کە ٢٨٧ کەس لە ماوەی شەوێکدا لە نەخۆشخانە خەوێندراون.<ref name="toi-liveblog-june-16-20252"/> ھەروەھا پاڵاوگەی نەوتی حەیفا کرایە ئامانج،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-attack-news/card/iranian-strike-forces-partial-shutdown-of-haifa-oil-refinery-pyciDQF1lxUpCpE5CWsX|سەردێڕ=Iranian Strike Forces Partial Shutdown of Haifa Oil Refinery |وێبگە=The Wall Street Journal}}</ref> زیانی بەرچاوی لێکەوتەوە و سێ کرێکاریش گیانیان لەدەستدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/all-facilities-at-haifa-oil-refinery-shut-down-after-deadly-iran-missile-strike/|سەردێڕ=All facilities at Haifa oil refinery shut down after deadly Iran missile strike |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel}}</ref> بەپێی وتەی تریتا پارسی جێگری سەرۆکی جێبەجێکاری دامەزراوەی کوینسی بۆ بەرپرسیارێتی ستاتکرافت، ڕەنگە ھێرشە موشەکییە یەک لە دوای یەکەکانی ئێران بەرگرییەکانی ئیسرائیلیان لەناوبردبێت، ئەمەش ڕێگەی بە ڕێژەیەکی زیاتری مووشەکەکان داوە لە چاو پێشووتر تێیدا تێپەڕن.<ref name="Degradation">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3778797|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> دوابەدوای ھێرشەکان، ئیسرائیل تا ئێستا ٢٤ کوژراوی پشتڕاستکردەوە.<ref name="ShelterDeaths">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/15/updates-death-toll-grows-as-iran-and-israel-continue-to-trade-attacks?update=3778924|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> سەرەڕای ئەوەش، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کە ئاراستەی [[List of diplomatic missions of the United States|کونسوڵخانەی ئەمریکا]] لە [[ھەولێر]] لە [[عێراق]] تەقێندرابوو، ڕێگری لێکرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/drone-aimed-at-us-consulate-in-erbil-downed-report/|سەردێڕ=Drone aimed at US consulate in Erbil downed — report |وێبگە=The Times of Israel}}</ref> ئێران جارێکی دیکە مووشەکی بالیستیکی ئاراستەی پێتا تیکوا کرد و بەھۆیەوە چوار کەس کوژران و ١٥ کەسیش بریندار بوون. لەنێو قوربانییەکان ئیڤێت شمیلۆڤیتز، ڕزگاربووی ھۆلۆکۆست ھەبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/holocaust-survivor-killed-in-iranian-missile-strike-on-petah-tikva-last-week/|سەردێڕ=Holocaust survivor killed in Iranian missile strike on Petah Tikva last week |ڕێکەوتی سەردان=٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel}}</ref> ئاژانسی ھەواڵیی سەر بە دەسەڵاتی دادوەری ئێران بڵاوی کردەوە، ئیسماعیل فیکری تۆمەتبار بە ھاوکاری لەگەڵ ئیسرائیل لە سێدارە دراوە. ئاژانسە ھەواڵییەکە بڵاوی کردەوە، ئیسماعیل پێش دەستگیرکردنی لەگەڵ دوو ئەفسەری مۆساد پەیوەندی ھەبووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/p8ugy8?update=3778481|سەردێڕ=Updates: Iran says it launched drone, missile attack targeting Israel |وێبگە=Al Jazeera}} [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: سەردێڕی ون]] [[پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ناونیشانی ڕووت]]</ref> '''١٧ی حوزەیران''' بەرەبەیانی ١٧ی حوزەیران ئێران نزیکەی ٢٠ مووشەکی ئاراستەی ئیسرائیل کرد و پێنج کەسی بە سووکی بریندار کرد و ئامانجەکانی لە سەرانسەری ئیسرائیلی گرتەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/iranian-missiles-impact-central-israel-in-morning-barrage-injuring-5/|سەردێڕ=Iran fires several small missile barrages throughout the day, causing minor injuries |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yeung |یەکەم=Jessie |دوایین٢=Harvey |یەکەم٢=Lex |دوایین٣=Lau |یەکەم٣=Chris |دوایین٤=Michaelis |یەکەم٤=Tamar |دوایین٥=Khadder |یەکەم٥=Kareem |دوایین٦=Radford |یەکەم٦=Antoinette |دوایین٧=Kemp |یەکەم٧=Olivia |دوایین٨=Chowdhury |یەکەم٨=Maureen |دوایین٩=Hamond |یەکەم٩=Elise |دوایین١٠=Sangal |یەکەم١٠=Aditi |دوایین١١=Powell |یەکەم١١=Tobi B. |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attacks-06-17-25-intl-hnk|سەردێڕ=June 17, 2025 – Israel-Iran conflict |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=CNN World}}</ref> ئاژانسی نێودەوڵەتی ئێران ڕای گەیاند، لە شەوێکدا ٣٠ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی ئێرانی خستووەتە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/around-30-drones-shot-down-overnight-idf-says/|سەردێڕ=Around 30 drones shot down overnight, IDF says |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> سوپای پاسداران بانگەشەی ئەوەی کرد کە لە ناوەندێکی ھەواڵگری سەربازی و ناوەندێکی پلاندانانی ئۆپەراسیۆنەکانی مۆسادیان داوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/17/live-israel-iran-trade-attacks-trump-orders-residents-of-tehran-to-flee?update=3781043|سەردێڕ=Updates: Israel, Iran trade attacks; Trump claims control of Iran’s skies |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Shih|یەکەم=Gerry|دوایین٢=George|یەکەم٢=Susannah|دوایین٣=Hill|یەکەم٣=Evan|دوایین٤=Mahfouz|یەکەم٤=Heba Farouk|دوایین٥=Parker|یەکەم٥=Claire|دوایین٦=Craw|یەکەم٦=Victoria|دوایین٧=Bisset|یەکەم٧=Victoria|دوایین٨=Ledur|یەکەم٨=Júlia|دوایین٩=Shapiro|یەکەم٩=Leslie|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Israel-Iran conflict may last only as long as their missiles hold out|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2025/06/17/israel-iran-missile-conflict/|ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286}}</ref> لە ئیوارەدا ئیران ھێرشی موشەکی بالیستیکی بەرەو باکووری ئیسرائیل دەستپێکرد بەڵام لەلایەن ھێزی بەرگرییەوە سەرجەمیان خرانە خوارەو و و ڕێگریان لێ کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/mda-no-initial-reports-of-impacts-or-injuries-in-iranian-missile-attack-on-north/|سەردێڕ=MDA: No initial reports of impacts or injuries in Iranian missile attack on north |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref>سوپای ئیسرائیل تەنھا چەند ڕۆژێک دوای دەستنیشانکردنی وەک فەرماندەی [[بارەگای ناوەندیی خاتەم ئەلئەنبیا]]، [[عەلی شادمانی|عەلی شەدمانی]] تیرۆر کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857996|سەردێڕ=IDF kills Iranian commander Ali Shademani, showcasing intel. superiority {{!}} The Jerusalem Post |وێبگە=[[The Jerusalem Post]] |زمان=en}}</ref> دوای ئەوەی شادمانی لە شوێنی لیوا [[غوڵامعەلی ڕەشید]] گرتەوە<ref name="CNNLive202506172">{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yeung |یەکەم=Jessie |دوایین٢=Harvey |یەکەم٢=Lex |دوایین٣=Lau |یەکەم٣=Chris |دوایین٤=Michaelis |یەکەم٤=Tamar |دوایین٥=Khadder |یەکەم٥=Kareem |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attacks-06-17-25-intl-hnk|سەردێڕ=June 17, 2025 – Israel-Iran conflict |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[CNN]] |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-says-it-took-out-new-head-of-irans-war-command-after-killing-predecessor/|سەردێڕ=Israel says it took out new top Iranian military commander, after killing predecessor |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Times of Israel]] |زمان=en-US}}</ref> بەپێی ھەواڵێکی ''ڕۆژنامەی ئۆرشەلیم پۆست''، شادمانی شانبەشانی دەیان ئەفسەری سوپای پاسداران کوژراوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-858221|سەردێڕ=Israel assassinated Iranian army chief in secret mountain hideout {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Jerusalem Post |زمان=en}}</ref>ئیسرائیل ڕای گەیاند کە «چەندین ھێرشی بەرفراوان»ی بۆ سەر ئامانجە سەربازییەکان لە ڕۆژاوای ئێران ئەنجامداوە و مووشەکھەڵگرەکان و دامەزراوەکانی عەمبارکردنی [[فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان|فڕۆکەی بێ]] [[فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان|فڕۆکەوانی]] کردووەتە ئامانج.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2025/06/17/israel-conducted-extensive-strikes-on-military-targets-in-west-iran-|سەردێڕ=Israel launches ‘extensive strikes’ on west Iran |وێبگە=[[Al Arabiya]] |زمان=en}}</ref> ھێزەکانی ئاسایشی نێونەتەوەیی گرتەیەکی ڤیدیۆیی فڕۆکەکانیان بڵاوکردەوە کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئێف ١٤ی ئێرانی لەسەر زەوی لەناو دەبەن. ھەروەھا گرتەیەکی ڤیدیۆیی ئەوانیش دەرکەوتووە کە موشەکھاوێژێکیان تێکشکاندووە کە سێ مووشەکی تێدابووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.bssnews.net/international/283140|سەردێڕ=Israel says conducted 'extensive strikes' in Iran's west {{!}} International |وێبگە=BSS News}}</ref>جێگری سەرۆککۆمار [[جەی. دی. ڤانس|جەی دی ڤانس]] ئاماژەی بەوەدا کە ڕەنگە ئەمریکا بەشداری شەڕی دژی ئێران بکات.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Cleave|یەکەم=Iona|دوایین٢=Kelly|یەکەم٢=Kieran|دوایین٣=Crilly|یەکەم٣=Rob|دوایین٤=Bodkin|یەکەم٤=Henry|دوایین٥=Yan|یەکەم٥=Sophia|دوایین٦=Blomfield|یەکەم٦=Adrian|دوایین٧=Nuki|یەکەم٧=Paul|ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Iran-Israel latest: US may join war against Iran, says Vance|ناونیشان=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/17/israel-iran-latest-news-missile-strikes-donald-trump/|ڕێکەوتی سەردان=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|زمان=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> '''١٨ی حوزەیران''' ئیسرائیل ڕای گەیاند کە ٥٠ فڕۆکەی شەڕکەر دەوروبەری ٢٠ لە باڵەخانەکانی تارانیان پێکاوە کە کارگەکانی بەرھەمھێنانی کەرەستەی خاو و پێکھاتە و سیستەمی بەرھەمھێنانی مووشەکی بالیستیکی تێدایە. میدیاکانی ئێران ڕایان گەیاند زانکۆیەکی سەر بە سوپای پاسداران و کارگەیەکی مووشەکی لە خوجیر ھێرشی کراوەتە سەر.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Balmer|یەکەم=Crispian|دوایین٢=Holland|یەکەم٢=Steve|دوایین٣=Hafezi|یەکەم٣=Parisa|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Thousands flee Tehran, source says Trump's options include joining Israel in strikes|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/americas/israel-iran-air-war-enters-sixth-day-trump-calls-irans-unconditional-surrender-2025-06-17/|ئیش=[[Reuters]]|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-drone-shot-down-over-iran-overnight-says-no-fear-of-information-leaking/|سەردێڕ=IDF confirms drone shot down over Iran overnight, says no fear of information leaking |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-858144|سەردێڕ=Tehran downs first Israeli drone in Iranian territory, IDF confirms {{!}} The Jerusalem Post |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Jerusalem Post]] |زمان=en}}</ref><ref name="hermesdowned">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/18/live-israel-iran-attacks-continue-trump-demands-unconditional-surrender?update=3783202|سەردێڕ=Updates: Israel, Iran continue missile attacks; 144 killed in Gaza |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> ئیسرائیل ھەروەھا ھێرشی کردە سەر شوێنەکانی بەرھەمھێنانی سەنتەرفیوجی ئەتۆمی و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی ھێرشەکانی بۆ سەر کۆمەڵگەی تێسا لە [[کەرەج]] و کۆمەڵگەی توێژینەوەی تاران پشتڕاستکردەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Yeung |یەکەم=Jessie |دوایین٢=Harvey |یەکەم٢=Lex |دوایین٣=Lau |یەکەم٣=Chris |دوایین٤=Radford |یەکەم٤=Antoinette |دوایین٥=Chowdhury |یەکەم٥=Maureen |دوایین٦=Hammond |یەکەم٦=Elise |دوایین٧=Sangal |یەکەم٧=Aditi |دوایین٨=Powell |یەکەم٨=Tori B. |دوایین٩=Kemp |یەکەم٩=Olivia |ڕێکەوت=١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-conflict-06-18-25-intl-hnk|سەردێڕ=June 18, 2025 – Israel-Iran conflict |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[CNN]] |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Berman |یەکەم=Lazar |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iaea-confirms-israel-hit-two-centrifuge-production-sites-in-iran-overnight/|سەردێڕ=IAEA confirms Israel hit two centrifuge production sites in Iran overnight |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Times of Israel]] |زمان=en-US}}</ref> بەرەبەیانی ئیسڕائیل فەرمانی چۆڵکردنی خەڵکی ناحیەی ١٨ی تاران دەرکرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-conducts-fresh-strikes-in-area-of-tehran/|سەردێڕ=IDF conducts fresh strikes in area of Tehran |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Times of Israel]] |زمان=en-US}}</ref> بەپێی ڕاپۆرتی ئیسرائیل، بارەگای ئاسایشی ناوخۆی ئێران لە کاتی ھێرشەکاندا وێران کرا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-says-latest-tehran-strike-destroyed-iran-internal-security-hq/|سەردێڕ=Katz says latest Tehran strike destroyed Iran internal security HQ |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[The Times of Israel]] |زمان=en-US}}</ref> ھەروەھا دەوترێت باڵەخانەیەکی مانگی سووری ئێرانیش کەوتووەتە بەر لێدان.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506184054|سەردێڕ=Israeli strike hits Iranian Red Crescent building in Tehran, Iranian media say |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Iran International]] |زمان=en}}</ref> میدیاکانی ئێران بڵاویان کردەوە کە ھێزەکانی ئێران فڕۆکەیەکی «دوژمنکارانە»ی جۆری ئێف ٣٥یان لە ناوچەی [[جەوادئاباد]] لە [[وەڕامین]] خستووەتە خوارەوە.<ref name="f35downed">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/6/18/live-israel-iran-attacks-continue-trump-demands-unconditional-surrender?update=3783154|سەردێڕ=Updates: Israel, Iran continue missile attacks; 144 killed in Gaza |وێبگە=[[Al Jazeera English]]}}</ref> لە شەودا ئیسرائیل سێ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی ئێرانی خستە خوارەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-iranian-drones-intercepted-over-israel-by-air-force-overnight-military-confirms/|سەردێڕ=3 Iranian drones intercepted over Israel by air force overnight, military confirms |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> ئێوارە ئێران یەک مووشەکی بالیستیکی ئاراستەی ئیسرائیل کرد.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-no-immediate-reports-of-impacts-in-urban-areas-idf-says-small-number-of-missiles-fired/|سەردێڕ=Medics say no immediate reports of impacts in urban areas; IDF says small number of missiles fired |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/latest-iranian-attack-consisted-of-just-one-missile-that-was-intercepted/|سەردێڕ=Latest Iranian attack consisted of just one missile that was intercepted |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> بەپێی ئامارەکانی سوپای پاسداران، لە ھێرشەکەدا مووشەکی دوورمەودای سەجیل بەکارھێنراوە و کەسێک بە سووکی بریندار بووە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=IRGC claims long-range Sejjil missile targets Israel in latest strike; France prepares to evacuate citizens|ناونیشان=https://www.ynetnews.com/article/kib88srss|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Ynetnews|زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-one-person-lightly-wounded-as-a-fragment-of-iranian-missile-hits-a-car/|سەردێڕ=Medics say one person lightly wounded as a fragment of Iranian missile hits car |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> تا ١٨ی حوزەیران، ھێزی ئاسمانی ئیسڕائیل مەزەندەی کرد کە ئێران لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕەکەوە ٤٠٠ مووشەک و ١٠٠٠ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی ئاراستەی ئیسرائیل کردووە. ئاماژەی بەوەشکردووە، تەنھا ٢٠ مووشەک کاریگەرییان لەسەر ناوچە شارییەکان ھەبووە و کەمتر لە ٢٠٠ فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان چوونەتە ناو ئاسمانی ئیسرائیلەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-about-20-out-of-400-iranian-missiles-struck-in-urban-areas-casualties-far-below-prewar-estimates/|سەردێڕ=IDF says about 20 out of 400 Iranian missiles struck in urban areas; casualties far below prewar estimates |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> '''٢٠ی حوزەیران''' '''٢١ی حوزەیران''' '''٢٢ی حوزەیران''' '''٢٣ی حوزەیران''' '''٢٤ی حوزەیران''' == بۆردوومانی ئەمریکا بۆ سەر شوێنە ئەتۆمییەکانی ئێران == [[دۆناڵد ترەمپ]]، سەرۆکی [[ئەمریکا]] لە بەرەبەیانی ڕۆژی یەکشەممە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥، ھێرشی کردە سەر سێ پێگەی ئەتۆمی لە ئێران کە بریتین لە فۆردۆ، نەتەنز و ئەسفەھان. ناوبراو لە ڕێگەی ھەژماری خۆیەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی (ترووت سۆشیال) زیادی کردووە: «ئێستا ھەموو فڕۆکەکان لە ئاسمانی ئێران دەرچوون، بارێکی تەواو لە بۆمب لە شوێنی سەرەکی فۆردۆ فڕێدراون».<ref>https://arabic.rt.com/world/1685584-ترامب-يعلن-عن-هجوم-الآن-على-المواقع-النووية-الإيرانية-بينها-منشأة-فوردو/amp/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20250622010738/https://www.bbc.com/arabic/live/cvgepldpk5xt</ref> == زیانی گیانی == دەگوترێ فەرماندە باڵاکانی ئێران کوژراون. ئاژانسی نێودەوڵەتیی فڕۆکەوانی ڕای گەیاندووە، ئەگەری زۆرە جەنەڕاڵ [[محەممەد باقری|محەممەد باغری]]، سەرۆکی ئەرکانی ھێزە چەکدارەکانی ئێران لەو ھێرشانەدا کوژرابێت.<ref name="JPost20250613b"/> ئەو ئیدیعایە لەلایەن میدیای دەوڵەتی ئێرانی ئیرنا، ڕەتکرایەوە،<ref name="AlJazeeraLive20250613">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/auoxkc?update=3771136|سەردێڕ=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref> بەڵام لەلایەن ئاژانسی ھەواڵی فارس نیمچە فەرمییەوە پشتڕاستکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Fabian |یەکەم=Emanuel |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-irans-military-chief-bagheri-killed-in-israeli-strike/|سەردێڕ=Report: Iran’s military chief Bagheri killed in Israeli strike |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> لەلایەکی دیکەوە میدیای دەوڵەتی ئێران ھەواڵی مردنی [[حوسێن سەلامی|حسێن سەلامی]] بڵاوکردەوە کە دواتر لەلایەن سوپای پاسداران<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/auoxkc?update=3771264|سەردێڕ=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |وێبگە=Al Jazeera}}</ref> و فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران غوڵام عەلی ڕەشید پشتڕاستکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506132436|سەردێڕ=Iran's Revolutionary Guards chief killed in Israeli attack – state media |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Iran International |زمان=en}}</ref><ref name="Osterman">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Osterman|یەکەم=Cynthia|دوایین٢=Coates|یەکەم٢=Stephen|سەردێڕ=Israel says it strikes Iran amid nuclear tensions|ناونیشان=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-strikes-iran-amid-nuclear-tensions-2025-06-13/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Reuters|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-revolutionary-guard-commander-hossein-salami-killed-in-israeli-strike-says-iranian-state-media/|سەردێڕ=Iran’s Revolutionary Guard commander Hossein Salami killed in Israeli strike, says Iranian state media |ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=The Times of Israel |زمان=en-US}}</ref> [[عەلی شەمخانی]] ڕاوێژکاری ئایەتوڵڵا [[عەلی خامنەیی|خامنەیی]] ڕێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران بە سەختی بریندار بووە و دواتر بەھۆی برینەکانیەوە گیانی لەدەستداوە.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Khamenei's top advisor Shamkhani killed in Israeli raid, sources say|ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202506136136|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=Iran International}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/auoxkc?update=3771180|سەردێڕ=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref>ھەروەھا زانایانی ئەتۆمی فێریدون عەباسی و محەممەد مێھدی تارانچی بە گوێرەی میدیای دەوڵەتی ئێران کوژراون.<ref name="TimesOfIsraelLive20250613"/><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/auoxkc?update=3771100|سەردێڕ=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |وێبگە=Al Jazeera English}}</ref>ھاووڵاتی مەدەنی لەنێویاندا ژن و منداڵ، لەلایەن میدیا ناوخۆییەکانەوە لە نێو قوربانییەکاندا بڵاوکراونەتەوە.<ref name="WashingtonPost20250612">{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Chen|یەکەم=Janice Kai|دوایین٢=Rom|یەکەم٢=Alon|دوایین٣=Vinall|یەکەم٣=Frances|دوایین٤=DeYoung|یەکەم٤=Karen|دوایین٥=Balousha|یەکەم٥=Hazem|دوایین٦=Bisset|یەکەم٦=Victoria|دوایین٧=Ledur|یەکەم٧=Júlia|دوایین٨=Shapiro|یەکەم٨=Leslie|دوایین٩=Ovalle|یەکەم٩=David|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|سەردێڕ=Live updates: Israel strikes Iran; head of Revolutionary Guard killed in Tehran|ناونیشان=https://www.washingtonpost.com/world/2025/06/12/israel-attacks-iran-tehran-explosions/|ڕێکەوتی سەردان=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ئیش=The Washington Post|زمان=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref name="Barrons20250613"/> دواتر [[ئاژانسی ھەواڵی تەسنیم]] بڵاوی کردەوە کە زیاتر لە ٥٠ کەس لە قەزای تەجریش لە باکووری تاران برینداربوون کە ٣٥ کەسیان ژن و منداڵ بوون و گواستراونەتەوە بۆ نەخۆشخانەی چەمران.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://aje.io/auoxkc?update=3771379|سەردێڕ=Updates: Iran hits Israel with air strikes after nuclear site attacks |وێبگە=Al Jazeera}}</ref> == کاریگەرییەکان == دوای ھێرشەکانی [[ئیسرائیل]] بۆ سەر [[ئێران]]، نرخی [[نەوت]] بەڕێژەی زیاتر لە ١٠٪ بازدانی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش لەکاتێکدایە ترسی زیادبوونی گرژییەکانی [[ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست]] و کاریگەرییەکانیان لەسەر دابینکردنی نەوت ھەیە. ھەر بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت بە ڕێژەی ٦٫١٩٪ بەرزبووەوە و گەیشتە ٧٤ [[دۆلاری ئەمریکی|دۆلار]] و ٦٠ سەنت، ھاوکات نەوتی خاوی ڕۆژاوای [[تێکساس]]ی [[ئەمریکا]] بە ڕێژەی ١٣٫٤٩٪ بەرزبووەوە و گەیشتە ٧٧ دۆلار و ٢٢ سەنت، ھەردووکیان گەیشتنە بەرزترین ئاستی خۆیان لە ماوەی زیاتر لە دوو مانگدا. کۆمپانیای جەی پی مۆرگان ئاماژەی بەوەدا کە ئەگەر گەرووی ھورمز دابخرێت ئەگەری ھەیە نرخی نەوت بۆ نێوان ١٢٠ بۆ ١٣٠ دۆلار بەرزبێتەوە، ھەرچەندە ئەم سیناریۆیەی بە ئەگەرێکی کەم زانی.<ref>https://www.alarabiya.net/aswaq/oil-and-gas/2025/06/13/اسعار-النفط-ترتفع-6-بعد-الضربات-الاسرائیلیة-لایران{{بەستەری مردوو|url=https://www.alarabiya.net/aswaq/oil-and-gas/2025/06/13/اسعار-النفط-ترتفع-6-بعد-الضربات-الاسرائیلیة-لایران |date=تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> == فێڵی ڕاگەیاندن == ڕۆژنامەی ئورشەلیم پۆست ئاشکرای کردووە، ئیسرائیل پێش ھێرشە سەربازییەکەی بۆ سەر ئێران، فێڵێکی میدیایی وردی ئەنجامداوە، بە ئامانجی بەرزکردنەوەی توخمە کتوپڕەکە و دواخستنی وەڵامدانەوەی ئێران. بەگوێرەی ئەم ڕاپۆرتە، ئیسرائیل لە ڕێگەی دزەپێکردنی میدیاکانەوە سەبارەت بە پشووەکەی [[بێنیامین نێتانیاھو]]، و گۆمانی ناکۆکی لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی ئەمریکا [[دۆناڵد ترەمپ]]، و ئامادەکارییەکان بۆ ئاھەنگی ھاوسەرگیری کوڕەکەی، کەشێکی «ئارامی دەستکرد»ی بەرەوپێش بردووە. ھەروەھا کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی لەژێر پەردەی تاوتوێکردنی پرسی زیندانییانی [[کەرتی غەززە|غەززە]]ی ڕاگەیاند. ھەروەھا ئیسرائیل بانگەشەی ئەوەی کرد کە شاندێک بۆ [[واشنتۆن]] دەنێرێت پێش خولێکی نوێی دانوستانە ئەتۆمییەکان، بە ئامانجی فریودانی تاران کە ھیچ نیازێکی نییە بۆ پەرەسەندنی سەربازی. لە واقیعدا حکوومەتی ئیسرائیل خەریکی کۆتایی ھێنان بە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بوو لە قووڵایی ناوخۆیی ئێراندا و کابینەکەش لە کۆبوونەوەیەکی نھێنیدا بە کۆی دەنگ پەسەندی کرد. ڕووماڵی چەواشەکارانەی میدیاکان وای کرد ئیسرائیل لە بەرەبەیاندا لێدانەکە ئەنجام بدات و لە ئەنجامدا سەرکردە باڵاکانی ئامێری ئەمنی و سەربازیی ئێران لەوانە کەسایەتییە دیارەکانی بەرنامە ئەتۆمییەکە گیانیان لەدەستدا.<ref>https://www.alarabiya.net/arab-and-world/2025/06/13/خدعة-اعلامیة-محکمة{{بەستەری مردوو|url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/2025/06/13/خدعة-اعلامیة-محکمة |date=تەممووزی ٢٠٢٥}}</ref> == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|June 2025 Israeli strikes in Iran}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}} {{شریتی دەروازە|ئیسرائیل|ئێران|شەڕ|ڕۆژھەڵاتی ناوین|دەیەی ٢٠٢٠}} [[پۆل:ئیسرائیل لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٨٠]] [[پۆل:سپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] [[پۆل:شەڕەکانی ئێران]] [[پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان]] [[پۆل:عەلی خامنەیی]] dl3czp8wru20b8oljyhqozptg2eled2 0 291149 1589374 1581613 2026-06-09T21:13:16Z Ari Qasm 57423 1589374 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=تشرینی دووەمی ٢٠٢٥}} {{Infobox military conflict|conflict=ھێرشی سۆران بۆ سەر بادینان|width=|partof=[[شۆڕشی میر محەممەد|شۆڕشی ڕەواندز]]، [[شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)|یەکەمین شەڕی سۆران و عوسمانی]]|image=Soran Expansion.jpg|caption=نەخشەی فراوانبوونەکانی سۆران لە سەردەمی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]] لە کاتی گرتنی میرنشینەکانی بادینان و داسنی و پەلھاوێشتن بۆ ناوجەرگەی [[باکووری کوردستان]]|date=١٨٣٢–١٨٣٣|place=[[میرنشینی بادینان]] * [[ئاکرێ]] * [[ئامێدی]] * [[بەعشیقە]] * [[مووسڵ]]|coordinates=|map_type=|map_relief=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=[[پەڕگە:Soran Emirate Flag2.png|Flag of the Soran Emirate|25px]] [[میرنشینی سۆران|سۆران]] سەرکەوتنی بەدەستھێنا * [[ئاکرێ]] گەمارۆدرا و گیرا * [[ئامێدی]] گەمارۆدرا و گیرا * [[میرنشینی بادینان]] بە سۆران لکێنرا و پەیوەستی [[ڕەواندز]] کرا * [[ڕەسووڵ بەگ]]ی برای میر محەممەد بوو بە حاکمی بادینان|status=|combatants_header=|combatant1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میرنشینی سۆران|سۆران]]|combatant2=[[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[میرنشینی بادینان|بادینان]]{{ھن}}{{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میرنشینی شێخان|ئێزیدییەکان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Assyrians.svg}} [[ئاشوورییەکان]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانییەکان]]|combatant3=|commander1={{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەد]]{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Emirate of Soran.svg}} [[ڕەسووڵ بەگ]]{{ھن}}[[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[مووسا پاشای بادینان|مووسا پاشا]]|commander2=[[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[سەعید پاشای بادینان|سەعید پاشا]]{{ھن}}[[پەڕگە:Bohtan Flag.jpg|22px]] [[ئیسماعیل پاشای دووەم|ئیسماعیل پاشا]]{{ھن}}{{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[عەلی بەگ داسنی|عەلی بەگ]]{{Executed}}{{ھن}}{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire 1826.svg}} [[ڕەشید محەممەد پاشا|ڕەشید بەگ]]|commander3=|units1=|units2=|units3=|strength1=زۆرتر|strength2=کەمتر|strength3=|casualties1=کەمتر|casualties2=قوڕستر و زۆرتر|casualties3=|notes=|campaignbox=}} '''لەشکرکێشیی سۆران بۆ سەر بادینان''' ئاماژەیە بۆ لەشکرکێشی و ھێرشە گەورەکەی [[میرنشینی سۆران]] بە سەرکردایەتیی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەدی پاشای ڕەواندز]] بۆ سەر [[میرنشینی بادینان]] (بەھدینان) لە ساڵی ١٨٣٢–١٨٣٣. لەشکرکێشییەکەی سۆران بۆ سەر بادینان بەشێک بوو لە [[شۆڕشی میر محەممەد|ھەوڵەکانی میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بۆ یەکخستنی ھەموو میرنشینە کوردییەکان و فراوانکردنی سنوورەکانی [[میرنشینی سۆران]] بە ئامانجی یەکخستنی [[کوردستان|خاکە کوردییەکان]] و پێکھێنانی کوردستانێکی سەربەخۆ و ڕزگاربوون لەژێر دەستی ھەردوو دەوڵەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕی]]. == پێشینە == لە ساڵی ١٨١٣دا [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]ی ناسراو بە پاشای گەورە یان پاشای کۆرە جێگەی [[مستەفا بەگ]]ی باوکی گرتەوە و مستەفا بەگیش لە ساڵی ١٨٢٦دا کۆچی دواییی کرد. ھەر کە میر محەممەد ھاتە سەر حوکم دەستی کرد بە پێشخستنی میرنشینەکەی لە ڕووی سەربازییەوە و سوپایەکی ڕێکخراو و پڕچەکی پێکھێنا و لە بوارەکانی دروستکردنی چەک و تەقەمەنیشدا چەندین کارخانەی دروستکردنی چەک و [[تۆپ (چەک)|تۆپی]] دروست کرد. ئەم میرە دەستی کرد بە فراوانکردنی دەسەڵاتەکەی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری بە ئامانجی یەکخستنی خاکی کوردستان. بەمەش لە سەرەتادا دەستی کرد بەوەی کە میرنشینە کوردییەکانی تر بھێنێتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. سەرەتا دەستی کرد بە سەندنەوەی خاکەکانی سۆران لە [[میرنشینی بابان]] و لە سەرەتادا [[گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)|گەمارۆی ھەولێریدا]] و دەسەڵاتی خۆی بە تەواوەتی بەسەر ھەموو ناوچەکانی پارێزگای ھەولێری ئێستا چەسپاند سنوورەکەی گەیاندە سەر [[زێی بچووک]] و بەرەو پێشتریش و لەم لاوەش تاوەکوو [[پردێ]] و [[کەرکووک]]. لە ئەنجامیشدا زۆر بە سەرکەوتوویی ھەموو ئەو شوێنانەی گرت و میرنشینی بابانیش بەرامبەر ئەو سوپا گەورەیەی سۆران خۆی نەگرت و ھەموو ناوچەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی سۆران لە ماوەیەکی کەمدا. لەم ماوەیەشدا لەشکری سۆران ڕووی کردە ناوچەکانی موکڕیان و بە سەرکەوتوویی [[فەتحکردنی موکریان لەلایەن میر محەممەدەوە|لەژێر دەستی قاجاڕییەکان دەری ھێنا]]. تاوەکوو ساڵی ١٨٣١، ڕووی کردە لای [[زێی گەورە]] و ڕۆژھەڵاتی [[مووسڵ]] و دەڤەری ئێزیدییەکان و بە لەشکرێکی گەورەوە لەسەر [[زێی گەورە]] پەڕییەوە و تاوەکوو ساڵی ١٨٣٢ ھەموو ئەو ناوچانەی گرت و [[کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان لەلایەن سۆران|کوشتارێکی زۆریشی لە دەڤەری ئێزیدییەکان کرد]]. == ھێرشکردنە سەر بادینان == === ھێرشی یەکەم === ساڵێک دواتر، واتا ساڵی ١٨٣٣، [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز|میر محەممەدی پاشای ڕەواندز]] لەشکرێکی گەورە و بە ھێزی وێکنا و بە یارمەتی و پاڵپشتییەکانی [[مووسا پاشای بادینان]]{{تێبینی|مووسا پاشای بادینان یەکێک بوو لە ئەندامانی بنەماڵەی میرانی بادینان؛ بەڵام دووژمنی [[سەعید پاشای بادینان|سەعید پاشا]] بوو، ھەر بۆیە لایەنی [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]]ی گرت و پاڵپشتیی کرد لە دژی سەعید پاشا.}}، لەشکرەکە ڕووی کردە [[ئاکرێ]] و لە دوای چەند شەڕ و پێکدادانێک لە نێوان ھێزەکانی سۆران و ھێزەکانی [[ئیسماعیل پاشای دووەم|ئیسماعیل پاشای بادینان]] شاری [[گەمارۆدانی ئاکرێ|ئاکرێی گەمارۆدا]] و دوای ماوەیەکی کورت شارەکەی گرت و ئیسماعیل پاشاش ڕای کرد. لە پاش ئاکرێ، میر محەممەد چووە سەر دەڤەری زێبار و لەشکری [[سەعید پاشای بادینان|سەعید پاشای]] شکاند و ئەوێشی گرت. دواتر لەشکری سۆران چووە سەر شاری [[ئامێدی]]، دواتر [[گەمارۆدانی ئامێدی|گەمارۆی ئامێدییان دا]] و بە سەرکەوتووانە شاری ئامێدی لەلایەن ھێزەکانی سۆران و میر محەممەدەوە گیرا و سەعید پاشای بە دیل گرت و لەو وڵاتەی دەرکرد و لە پاشدا مووسا پاشای کرد بە حاکمی ئامێدی. لە پاش گرتنی [[ئامێدی]] و [[دھۆک]]، ڕووی کردە شاری [[زاخۆ]] و ئەوێشی گرت. لە پاش زاخۆ ڕووی کردووەتە ئێزیدییانی لای [[بەعشیقە]] و کوشتارێکی زۆری بەسەریاندا ھێنا و عەلی بەگی سەرکردەیانی گرت و لە ڕەواندز بۆ ماوەی دوو ساڵ زیندانی کرا و کوژرا، دەشگوترێ لە دوای شەڕەکە لە [[تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ|گەلیی عەلی بەگ]] لە سێدارە دراوە و دواتر گەلییەکە ناوی ئەوی وەرگرتووە. دواتر ڕووی کردووەتە [[جزیر|جزیرە]] و [[مێردین|ماردین]]. === ھێرشی دووەم === [[پەڕگە:Views around Akre on Nawroz 2018 05.jpg|وێنۆک|[[ئاکرێ]]]] لە پاشدا، خەڵکی ئامێدی و بادینان مووسای پاشای حاکمیان وەدەرنا و دووبارە سەعید پاشایان کردەوە بە حاکم و ئەم ھەواڵەش گەیشت بە میر محەممەد پاشای ڕەواندز و دووبارە و سەرلەنوێ لەشکرێکی گەورەی ئامادە کرد و دەوری شاری مووسڵی دا و دواتر ڕووی کردەوە ئامێدی و بۆ ماوەی سێ مانگ [[دووەم گەمارۆدانی ئامێدی|گەمارۆی ئامێدیی دا]] و لە دواییدا شارەکە خۆی بە دەستەوە دا و سەعید پاشاشیان ڕادەستی میر محەممەد کرد. دواتر میر محەممەد باجی ناگوێڕایەڵی و دژایەتیکردنی خەڵکی ئامێدیی بە خراپە دا و زۆری لێیان کوشت. لە پاشدا میر محەممەد [[ڕەسووڵ بەگ]]ی برای خۆی کرد بە حاکمی [[ئامێدی]] و ئیتر بادینان بە تەواوەتی لکێنرا و پەیوەست کرا بە [[ڕەواندز]]. === لە شەڕە گرنگەکان === * [[گەمارۆدانی ئاکرێ]] * [[گەمارۆدانی ئامێدی]] * [[دووەم گەمارۆدانی ئامێدی]] == دەرئەنجام == [[پەڕگە:Soran Emirate.jpg|وێنۆک|نەخشەی میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتەکەیدا، لە سەردەمی میر محەممەدی ڕەواندز]] [[میرنشینی سۆران]] کۆنتڕۆڵی تەواوەتیی [[میرنشینی بادینان]] و دەڤەری ئێزیدییەکان ھەموو ناوچەکانی و تاوەکوو [[مووسڵ|مووسڵیشی]] گرتە دەست. [[ئامێدی]]ی پایتەختی بادینانیش کەوتە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی [[ڕەواندز|ڕەواندزەوە]]. لە شوێنی مووسا پاشا کە یەکەم جار لەلایەن میر محەممەدەوە کرا بە حاکمی ئامێدی، [[ڕەسووڵ بەگ]] کرا بە حاکمی ئامێدی کە برای [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] بوو. میر محەممەدیش بەردەوام بوو لە فراوانکردنی دەسەڵاتەکەی دژ بە ھەردوو دەوڵەتی [[ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی|عوسمانی]] و [[ئێرانی قاجاڕی|قاجاڕی]] و پاڵپشتیشی لە ھاوپەیمانەکەی کە [[ئەیالەتی میسر|میسری]] [[محەممەد عەلی پاشا]] بوو دەکرد لە دژی دەوڵەتی عوسمانی و ھەموو میرنشینەکانیشی خستە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. لە دوای [[دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی|دووەمین شەڕی سۆران و عوسمانی]] و سەرکەوتنی عوسمانییەکان و لەناوچوونی میر محەممەد، [[ئیسماعیل پاشای دووەم|ئیسماعیل پاشای بادینان]] ھاتە مەیدان و میرنشینەکەی گرتە دەست؛ بەڵام زۆری پێ نەچوو، سەدری ئەعزەم مستەفا ڕەشید پاشا بەخۆی و لەشکرەکەیەوە ھاتە سەری و [[گەمارۆدانی ئامێدی (١٨٤٣)|گەمارۆی ئامێدیی دا]] و ناردییە بەغدا و لەوێ حەپسکرا و لە حەپسخانەدا گیانی لەدەستدا و [[میرنشینی بادینان]] بە تەواوەتی ھەڵوەشایە و لەناوچوو لە ساڵی ١٨٤٣. == تێبینییەکان == {{تێبینییەکان}} == سەرچاوەکان == * [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|تاریخی کورد و کوردستان]]، [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]]، بەرگی (١)، [https://books.vejin.net/ck/text/28360 تەشەبووسی محەممەد پاشای ڕەواندزی]. * [[خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان|تاریخی کورد و کوردستان]]، [[محەممەد ئەمین زەکی بەگ]]، بەرگی (٢)، [https://books.vejin.net/ck/text/28486 حکوومەتی پاشا کۆرە]. * چەند لێکۆڵینەوەیەک لە مێژووی بابان و سۆران و بۆتان، کاوس قەفتان، [https://books.vejin.net/ck/text/13119 میرنشینی پاشای کۆرە، ھۆی بەرزبوونەوە و ڕووخانی]. * ''[https://drive.google.com/file/d/1lBUwkrx2bWAD_OzMppimk0lB8Z6Sbp9E/view کۆمەڵایەتییەکان (٩)]''، بەشی مێژوو. لا ٤٦. * ''[https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/56573.PDF?ver=130261230090000000 شەڕەفنامە].'' لاپەڕە ٣٥١. * {{بیرخستنەوە|دوایین=Ates |یەکەم=Sabri |سەردێڕ=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |ڕێکەوت=٢٠٢١|ئیش=The Cambridge History of the Kurds |پەڕەکان=٧٦|editor-last=Gunes |editor-first=Cengiz |ناونیشان=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١|شوێن=Cambridge |بڵاوکەرەوە=[[Cambridge University Press]] |ژپنک=٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤|editor2-last=Bozarslan |editor2-first=Hamit |editor3-last=Yadirgi |editor3-first=Veli}}. {{شریتی دەروازە|شەڕ|مێژوو|کوردستان|پارێزگای دھۆک|ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی}} [[پۆل:شەڕەکان]] [[پۆل:دەیەی ١٨٣٠]] [[پۆل:١٨٣٢]] [[پۆل:١٨٣٣]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران]] [[پۆل:میرنشینی سۆران]] [[پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی بادینان]] [[پۆل:میرنشینی بادینان]] [[پۆل:مێژووی کوردستان]] [[پۆل:مێژووی کورد]] [[پۆل:پارێزگای دھۆک]] gl49zaxy4fbh0d9lfvx69t6woau0mvf 0 294531 1589327 1589105 2026-06-09T12:03:02Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589327 wikitext text/x-wiki {{Infobox|bodystyle=border-collapse: separate; box-sizing: border-box; background: #fff5f5; width: 336px !important; min-width: 336px; border: 4px solid #1a4a1a; font-size: 85%; font-family: Tahoma, sans-serif; box-shadow: 0 4px 10px rgba(0,0,0,0.15); border-radius: 8px; overflow: hidden;|title=کۆلێژی ئەرکان|titlestyle=background: linear-gradient(135deg, #1a4a1a, #2d7a2d); color: white; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px;|image2=[[پەڕگە:ICON Staffa.png|260px|center]]|image2style=padding: 6px;|caption=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە هەرێمی کوردستانی عراق|captionstyle=font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px;|headerstyle=background: #e0f2fe; color: #0369a1; font-weight: bold; text-align: center; border-bottom: 2px solid #38bdf8;|header1=ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان لە باشوری کوردستان|header2=ئامانجە ستراتیجیەکان و ئاستی کۆلێژی ئەرکان|label3=📜ئامانجی|data3=پێشخستنی ئەکادیمیانەی توانای زانستی سەربازی هێزی پێشمەرگەی کوردستان|label4=🏛️ ئاستی |data4=گەورەترین و پێشکەوتوترین زانکۆی سەربازی لە باشوری کوردستان|header5=📜 دامەزرێنەران و مێژوو|label6=فەرماندەر|data6= 👮‍♂️ بەڕێز مام جلال طاڵەبانی ڕێنمایی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی دەرکردووە |label7=دامەزرا لە|data7= 📅 ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣|label8=دامەزرێنەر|data8=🧑‍✈️ لیوا روکن/ جلال محمود محمد علی<br/>[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|130px|center]]|label9=. ڕاگــر|data9= 👤 عمید روکن/ فەرەیدون عودل حمە ڕەش لە ئێستادا ڕاگری کۆلیژە ساڵی 2026|header10=زانیاریی جوگرافی|label11=🗺️ وڵات|data11={{ئاڵا|عێراق}}|label12=🏔️ هەرێم|data12=[[پەڕگە:Flag of Kurdistan.svg|22px]] [[هەرێمی کوردستانی عراق]]|label13=📍 پارێزگا|data13=[[پارێزگای سلێمانی]]|label14=🏛️ ئیدارە|data14=[[ئیدارەی سەربەخۆی ڕاپەڕێن]]|label15=🏫 هاوتا|data15=کۆلێژەکە لەباشوری کوردستان بێ هاوتایە|header16=خوێندن و جۆری بڕوانامەکان|label17=بڕوانامەکان|data17=👨‍🏫بڕوانامەی ماجستێری سەربازی و سەرکردایەتی دەبەخشێت بە فێرخوازانی|label18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندکاران</div>|data18=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🎓 ئەفسەرانی پێشمەرگە</div>|label19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">خوێندن</div>|data19=<div style="border-top: 1px solid #fecaca; padding-top: 4px;">🗣️ خوێندن بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی یە</div>|header20=بارەگای کۆلێژ|data21=[[پەڕگە:BinaStaf.jpg|300px|center]]<br/><div style="font-size: 85%; color: #64748b; text-align: center; padding: 4px; font-weight: bold;">بارەگای کۆلێژی ئەرکان</div>}} '''<big>کۆلێژی ئەرکان (Staff College)</big>''' دامەزراوەیەکی زانستی سەربازییە لە [[ھەرێمی کوردستان|ھەرێمی کوردستانی عراق]]، سەر بە [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزارەتی پێشمەرگەی]] [[حکوومەتی ھەرێمی کوردستان]]، و دەکەوێتە سنووری پارێزگای [[سلێمانی]]. لە وڵاتی [[عێراق]] تەنیا دوو کۆلێژی ئەرکان ھەیە: یەکەمیان لە شاری [[سلێمانی]] و دووەمیان لە شاری [[بەغدا]]<nowiki/>ی پایتەختی عێراقە، تەنیا ئەو دوو کۆلێژانە دەتوانن بڕوانامەی ماجستیر لە زانستی سەربازی و بڕوانامەی سەرکردایەتی واتا قیادە ببەخشن بە ئەفسەرانی خوێندکار. <ref name="system2003">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (١) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> <big>'''مێژووی دامەزراندن'''</big> <big> کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان لەسەر ڕاسپاردەی مام [[جەلال تاڵەبانی]]<nowiki/>یەکەمین سەرۆک کۆماری کورد لە [[عێراق]] لە ٨ تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ لەشاری [[سلێمانی]] دامەزرا . دامەزراندنەکە لەسەر دەستی لیوا ڕوکن جەلال محمود محمد علی ئەنجامدرا، لەگەڵ پۆلێک ئەفسەر لە هەردوو پێکهاتەی کورد و عەرەب. دامەزرێنەرەکان خاوەنی بڕوانامەی زانستی باڵا بوون لە ڕشتەکانی زەمینی، دەریایی و ئاسمانی. <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813174/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''شوێن'''</big> کۆلێژەکە لە سەرەتادا لە ناو سەرۆکایەتی ئەرکانی فەرماندەیی گشتی ھێزی پێشمەرگە لە شاری [[سلێمانی]] </big>دامەزرا. دواتر، وەک ڕێزلێنانێک بۆ قوربانییەکانی خەڵکی سنووری ئیدارەی ڕاپەڕین، بارەگاکەی گوازرایەوە بۆ شارەدێی [[چوارقوڕنە]] کە دەکەوێتە باشووری شاری [[ڕانیە]] و باکووری بەنداوی [[دووکان]]. لە ڕۆژھەڵاتەوە شاری [[قەڵادزێ]] و لە ڕۆژاواشەوە شارەدێی [[حاجیاوا ]]ھەیە. <big>'''پێکهاتەی پەیکەری کۆلێژ'''</big> <big>'''کۆلێژەکە لە چوار باڵی سەرەکی پێکدێت:'''</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=شاندێکی هاوبەشی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە و هاوپەیمانان کۆلێژی ئەرکانیان بەسەر کردەوە |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/july/%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B3%DB%95%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%95%D9%88%DB%95/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> #'''<big>باڵی کارگێڕی</big>''' بەڕێوەبردنی سەرجەم کاروبارەکانی ڕۆژانەی ناوخۆیی و،ڕێکخستن و پاراستنی و کۆلێژ لە ئەستۆدەگرێت و چاودێری کاروباری ئالیات و بەشە کارگێڕی و بەرگریەکان لە ئەستۆ دەگرێت. #'''<big>باڵی ئەرکان</big>''' چەندین خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی ئەرکان خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی ماستەری سەربازی بەدەستدەهێنێت. #'''ب<big>اڵی سەرکردایەتی</big>''' کۆمەڵێک خولی جۆراوجۆری زانستی سەربازی لێدەکرێتەوە یەکێک لەوانە خولی سەرکردایەتیە (قیادە)خوێندکار پاش تەواوکردنی خولەکە بڕوانامەی سەرکردایەتی (قیادە) بەدەست دەهێنێت. #'''<big>باڵی مەشق و ھەماھەنگی</big>''' دابینکردنی سەرچاوەی زانستی پەرەپێدانی وانەکان و توێژینەوەکان لەئەستۆ دەگرێت و کتێب و کەرەستەی وانە خوێندن ، ھۆڵی کۆمپیوتەر و ھۆڵی نەخشەی سێدوری زەمینی. دەستەبەردەکات بۆ بەشداربوانی سەرجەم خولەکانی کۆلێژەکە <big>'''<u>خولەکان</u>'''</big>[[پەڕگە:ئاهەنگی دەرچونی یەکێک لە خولەکان.jpg|وێنۆک|یەکێک لە ئاهەنگەکانی دەرچوون]]<big>کۆلێژی ئەرکان جگە لە '''خولەکانی باڵی ئەرکان و خولەکانی باڵی سەرکردایەتی'''، و</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>خولی دروستکردنی بڕیار</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813175/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>خولی پەرەپێدان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێكی پەرەپێدان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%D9%83%DB%8C-%D9%BE%DB%95%D8%B1%DB%95%D9%BE%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>خولی فەرماندەی فیڕقە خولی فەرماندەی یەکە خولی زمان</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=‎بە هاوکاریی زانکۆی ڕاپەڕین لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی زمان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2022/september/%D8%A8%DB%95-%D9%87%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>و دەیەها خولی تر خولی تایبەت بە کارگێڕی، بەرگری شارستانی و پڕۆگرامەکانی کۆمپیوتەر بەکارهێنانی تەکنەلۆجیای جی پی ئێس خولی دیاری کردنی فیزیکی شوێن لەسەر نەخشە دەکاتەوە. ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام بەدرێژایی ساڵ پەیڕەو دەکرێت. چەندەها ئەفسەر لەم کۆلێژە بڕوانامەیان بەدەستهێناوە و بەشێکیان ئێستا لە پایە باڵاکانی هێزی پێشمەرگە خزمەت دەکەن.<ref name="ئەفسەران-٢٠٢٣">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٣| ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/ئەفسەرانی-وەزارەتی-پێشمەرگە-بەشداری-لە-خوێندنی-کۆلێژی-ئەرکاندا-دەکەن/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=ئەفسەرانی وەزارەتی پێشمەرگە بەشداری لە خوێندنی کۆلێژی ئەرکاندا دەکەن |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref> هەروەها لە کاتی دامەزراندنی هەر یەکەیەکی سەربازی نوێدا، ئەفسەرەکان سەرەتا بۆ کۆلێژی ئەرکان دەنێردرێن بۆ تەواوکردنی خولی پێویست، ئینجا یەکەکە دادەمەزرێت. لە تەممووزی ٢٠٢٤ هەشتەمین خولی دەرچوونی ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوەچوو.<ref name="خولی-هەشتەم">{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٠٢٤|ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2024/july/هەشتەمین-خولی-دەرچوونى-ئەفسەران-لە-کۆلێژی-ئەرکان-بەڕێوە-چوو/ |وێبگە=gov.krd |زمان=ku |سەردێڕ=هەشتەمین خولی دەرچوونى ئەفسەران لە کۆلێژی ئەرکان بەڕێوە چوو |بڵاوکەرەوە=وەزارەتی پێشمەرگە |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦}}</ref></big> '''<big><u>سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ</u></big>''' بۆ ئامادەکردنی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ، لیژنەیەک پێکهێنرا بە سەرۆکایەتی یەکەم ڕاگری کۆلێژ بەناوی '''لیوا ڕوکن جلال محمود محمد علی''' و ئەندامێتی: '''لیوا ڕوکن اسماعیل سرحان حسین'''، '''عمید ڕوکن عبداللە عثمان رسول'''، '''عقید ڕوکن عیزالدین نیعمە ڕەمەزان، و مقدم ڕوکن ئامان ابراهیم منصور'''. ئەنجامی کاری ئەو لیژنەیە داڕشتنی سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ بوو، کە بەپێی نووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە ١٨ لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ کارپێکردنی پەسەند کرا. <ref name="system2003" /> <big><u>'''سیستەمی خوێندن'''</u></big> <big>شێوازی خوێندن بە پشتبەستن بە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (١) ساڵی ٢٠٠٣ کار دەکات. سیستەمەکە لە ٢٨ ماددە پێکهاتووە و تێیدا وەرزەکانی خوێندن، کاتژمێرەکانی وانە و شێوازی نمرەبەندی دیاری کراوە. هەروەها خوێندن بە زمانەکانیی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزیە</big> <big>'''هاوتاکردنی بڕوانامە ماستەرە دەرەکیەکان'''</big>[[پەڕگە:بروانامە.jpg|وێنۆک|247x247px|[[شۆڕش ئیسماعیل|وەزیری پێشمەرگە و ڕاگری پێشوو]]]]<big>هەر ئەفسەرێک کە لەڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستان خزمەتی سەربازی بکات، کاتێک وەزارەتی پێشمەرگە دەینێرێت بۆ خوێندن بۆ بەغدا یان وڵاتانی ناتۆ یاخود هەر وڵاتێکی تر کاتێک بڕوانامەی ماستەر بەدەست دەهێنێت پێویستە ئەو ئەفسەرە بڕوانامەکەی لە کۆلێژی ئەڕکان هەڵسەنگاندن و وردبینی و هاوتاکردنی بۆبکرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>لەسەر بنەمای یاسا بەرکارەکانی سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان (نظام داخلی کلیة الارکان)</big> <big>کاتێک ئەو ئەفسەرەی بڕوانامەکەی بەدەستهێناوە کاتژمێرەکانی خوێندنی کەمتربێت لەو کاتژمیرانەی لە کۆلێژەکە دەخوێنرێت مەرج نیە دان بە بڕوانامەکەیدا بنرێت و لە ڕابردوودا چەندین کەیسی لەو جۆرە هەبووە</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان خولێکی مەشق و راهێنان کۆتایی هات |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/december/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%95%D8%B4%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D8%AA/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> '''<big><u>ئاڕمی کۆلێژی ئەرکان</u></big>'''[[پەڕگە:ICON Staffa.png|وێنۆک|249x249پیکسڵ|ئاڕمی فەرمی کۆلێژی ئەرکان]]<big>ئاڕمەکە پازنەیەکی ناو سورە کە بە هێڵێکی سەوز دەورەدراوە. لە بەشی سەرەوەدا خۆرێک لە ٢١ تیشک هەیە هاوشێوەی خۆری [[ئاڵای کوردستان|ئاڵای کوردستانە]]. لە ناوەندەکەدا قەڵەمێکی مێژوویی بە شێوەی پەڕی باڵندە، نوێنەری زانست، و خەنجەرێکی مێژوویی کوردی هەیە. نوێنەرایەتی هێز دەکات لە بەشی خوارەوەدا بەرواری دامەزراندنی کۆلێژ بە زمانی کوردی نووسراوە. کۆلێژەکە هەروەها خاوەنی ئاڵایەکی تایبەت بە خۆی هەیە وەک لەوێنەکەدا دیارە.</big> '''شیکردنەوەی ڕەنگەکان و توخمەکانی ناو ئاڕمەکە بەو شێوەیەی خوارەوەن:''' #'''ڕەنگی سەوز:''' گوزارشت لە ژیانەوە و نوێبونەوە و بەهاری سەربازی گەلی کورد دەکات. #'''ڕەنگی سور:''' گوزارشت لەو خوێنە ئاڵ و گەشەی شەهیدەکان دەکات کە لە پێناوی ئازادی بۆ خاکی [[کوردستان]] شەهید بوون. #'''ڕەنگی زەرد:''' لەناو بازنەکە لەبەشی سەرەوە '''خۆرێکی ڕەنگ زەرد''' هەیە کە هەمان خۆری ناو ئاڵای کوردستانە و 21 تیشکی لێ جیا بۆتەوە  وهەمان پێناسەی خۆرەکەی ناو ئاڵای کوردستانی بۆ دەکرێت کە بریتیە لەیەکەم ڕۆژی سەری ساڵی کوردی.([[نەورۆز]]) #'''ڕەنگی ڕەش:''' دەسکی خەنجەرەکە ڕەنگی ڕەشە کە ئاماژەیە بۆ ماتەمینی و قوربانی دانی گەلی کوردبەدرێژایی مێژوو نمنەی ڕوخانی [[میرنشینە کوردییەکان]] و حکومەتی [[شێخ مەحموودی حەفید]] و [[کۆماری ئارارات]] و [[کۆماری کوردستان]] لە هەهاباد بۆب بارانکردنی شاری [[قەڵادزێ]] و ئەنفال و کیمیابارانی شاری [[ھەڵەبجە]] و دواتر کۆڕەوەمەزنەکە و هەر وەها ئەو جەنگ و کوردکوژیانەی لە پارچەکانی تری کوردستان توشی کورد هات #'''ڕەنگی سپی''' لاشەی بڕین و هێرشکردنی خەنجەرەکەش سپیە و ئاماژەیە بۆ ئاشتیخوازی گەلی کورد بەر لە هێرشکردن و دەستپێکی هەر جەنگێک [[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|وێنۆک|370x370px|ئاڵای فەرمی کۆلیژی ئەرکان]] *'''قەڵەم ی نوسین''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' قەڵەمێکی مێژویی هەیە لە شێوەی پەڕی باڵندە گوزارشت لە زانست و پێشکەوت دەکانبەشێوەیەک دانراوە ئاراستەی سەرەوەی لە باکوری دەستە ڕاستی بازنەکەیە و لای خوارەوەشی دەکەوێتە باشوری چەپی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' لەسەرەوە بەرەو خوارەوەیە گوزارشتە لە قوڵبوونەوە و ڕۆچوون بەناو زانست و زانستی سەربازیدا. *'''خەنجەری کوردی''' هەروەها '''لە ناوەندی بازنەکەشدا''' خەنجەرێکی مێژویی کوردی هەیە گوزارشت لە هێز و توانای سەربازی [[پێشمەرگە]]<nowiki/>دەکان بوشێوەیەک دانراوە ئاراستەی نوکی خەنجەرەکە لە باکوری دەستە چەپی بازنەکەیە و لای دەسکەکەشی دەکەوێتە باشوری ڕاستی بازنەکە '''ئاراستەکەشی''' کە لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە ئاماژەیە بۆ هەستانەوە گەشەی [[نەتەوە|نەتەوەکەمانە]] بەرەو باڵا بەشی خوارەوەی بازنەکەش بە [[زمانی کوردی]] بەرواری دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکانی تێدا نوسراوە. <small>بەشێوەیەکی گستی ئاڕمی کۆلێژ هەڵگری پەیامێکی قوڵی عیرفانی و ئەدەبی و زانستی و جەنگی [[کورد|نەتەوەی کورد]]<nowiki/>ە تەواوی ڕەنگو ئامڕازەکان گوزارشت لە خواستی ڕوحی نەتەوەی کورد دەکەن</small> <u>'''مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی سەرکردایەتی</big>'''</u> پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی سەرکردایەتی</u>''' ماوەی خولەکە لە دۆخی ئاساییدا بەشێوەیەکی گشتی 6 مانگە لە کاتی جەنگدا ئەگەر پێویست بکاتکاتەکەی هەندێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێسا ناوخۆییە بەرکارەکانی کۆلێژەکە '''<u>مەرجەکانی وەرگرتنی ئەفسەر لە <big>خولی ئەرکان</big></u>''' پێویستە هەڵگری بڕوانامەی بەکالۆریۆسی سەربازی بێت '''<u>ماوەی خولی ئەرکان</u>''' 2 ساڵ و 6 مانگ هەروەها جارجارە بەپێی پێویست یان لە ماوەی جەنگدا کاتەکەی شتێک کەم و زیاد دەکات بەپێی یاساو ڕێساناوخۆییە بەرکارەکانی <big>'''<u>پەیوەندییەکانی دەرەوە</u>'''</big>[[پەڕگە:کولیة الارکان.jpg|وێنۆک|دەروازەی بارەگای کۆلێژی ئەرکان|213x213پیکسڵ]]<big>کۆلێژی ئەرکان بەهۆی گرینگی لەڕوی زانستی سەربازیەکەیەوە سەرنجی وڵاتانی ئەندام لە [[ناتۆ]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> <big>بۆ جەنگی دژ بە تیرۆر بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. شاندەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر هەفتانە و مانگانە سەردانی دەکەن.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە پێشوازی لە شاندێکی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/november/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%DB%95%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> <big>'''<u>بەراوردی مێژوویی</u>'''</big> <big>بەراوردی مێژووی لەنێوان ھەردوو کۆلێژی ئەرکان لە [[سلێمانی]]</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=کولێژی ئەرکانی سەربازی و زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی یاداشتی لێکتێگەیشتنی ئەکادیمی هاوبەش واژوو دەکەن. |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2021/march/%DA%A9%D9%88%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%95%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%86%DB%8C-%D9%BE%DB%86%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%95%DA%A9%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%84%DB%8E%DA%A9%D8%AA%DB%8E%DA%AF%DB%95%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A6%DB%95%DA%A9%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D8%A8%DB%95%D8%B4-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%88%D9%88-%D8%AF%DB%95%DA%A9%DB%95%D9%86/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref><big>و کۆلێژی ئادابی بەشی زمانی کوردی لە [[زانکۆی بەغدا]]، کە لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو دامەزراوە، لە مێژووی ھاوچەرخی کوردستاندا گرینگ بوون. خاڵی ھاوبەشیان ئەوەیە کە ھەردووکیان لە کاتی دامەزراندنیاندا پێداویستییەکی ستراتیجی نەتەوەیی بوون بۆ گەلی کورد و خاکی کوردستان.</big> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! colspan="4" |'''ڕاگرە بەڕێزەکانی کۆلێژی ئەرکان بەپێی میژوو''' ! colspan="3" |'''ماوەی خزمەت''' |- !'''زنجیرە''' !'''پلە''' !'''ناوی تەواو''' !'''تێبینی''' !'''ڕۆژ''' !'''مانگ''' !'''ساڵ''' |- |'''1- یەکەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''جلال محمود محمد علی''' |'''سەرۆکی تیمی دامەزرێنەر''' | | | |- |'''2- دووەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''اسماعیل سرحان حسین''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' | | | |- |'''3- سێیەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''عبداللە رسول عثمان''' |'''ئەندامی تیمی دامەزرێنەر''' | | | |- |'''4- چوارەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''سالار ابراهیم صابر''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' | | | |- |'''5- پێنجەم ڕاگر''' |'''لیوا ڕوکن''' |'''ڕێبوار علی کریم محمد''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' | | | |- |'''6- شەشەم ڕاگر''' |'''عمید ڕوکن''' |'''فەرەیدون عودل حمە ڕەش''' |'''خوێندکاری پێشوی کۆلێژ''' | | | |- |[[پەڕگە:LiwaJalal.jpg|ناوەڕاست|149x149پیکسڵ|'''جلال محمود''']]'''جلال محمود محمد''' |[[پەڕگە:LiwaIsmahil.jpg|ناوەڕاست|112x112پیکسڵ]]'''اسماعیل سرحان''' |[[پەڕگە:LiwaAbdallaXoshnaw.png|ناوەڕاست|145x145پیکسڵ]]'''عبداللە رسول''' |[[پەڕگە:LSalarIbraSabrMir.png|ناوەڕاست|164x164پیکسڵ]]'''سالار ابراهیم''' | colspan="3" |[[پەڕگە:L.Rebwar.jpg|ناوەڕاست|150x150پیکسڵ]]'''ڕێبوار علی''' |- |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] | colspan="3" |[[پەڕگە:Flage Staff College Kurdistan.jpg|ناوەڕاست|127x127پیکسڵ]] |} '''کۆلێژی ئەرکان خاوەنی ئەو توخمە سەرەکیانە کە بۆ گەشەپێدانی توانای زانستی و مرۆیی ئەفسەرانی خوێندکار پێویستب''' == کتێبخانە == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی کتێبخانەیەکی فیزیکی گەورەیە و هەزاران سەرچاوەی زانستی و زانست سەربازی و سەرچاوەی جۆراوجۆر و سەدان نامەی ماستەوری تیدایە. لە ئێستادا کار لەسە پەرەپێدانی کتێبخانەیەکی ئەلیکترۆنیدەکرێت کە بە سەرجەم فۆڕماتە جیاوازەکانی ئەلیکترۆن کتێبی تێدایە تەنانەت بە شێوازی دەنگیش</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=لە کۆلێژی ئەرکان تاقیکردنەوەی بەدەستهێنانی کورسییەکانی خوێندن بەرێوە چوو |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%D9%84%DB%95-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D9%82%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%A8%DB%95%D8%AF%DB%95%D8%B3%D8%AA%D9%87%DB%8E%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C%DB%8C%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%88%DB%8E%D9%86%D8%AF%D9%86-%D8%A8%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%88%DB%95-%DA%86%D9%88%D9%88/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>سیستەمی ئایتی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەندین سیستەمی ئەلیکترۆنی خۆماڵی ناوخۆییی خۆیەتی کە زۆر پێشکەوتوون و لە بەڕێوەبردنی بەشەکان و نوسینگەکان و بەئەرشیفکردن و ڕایکردنی کاروبارەکانی ڕۆژانەدا سودی لێوەردەگیرێت بەجۆرێک پێشبینی دەکرێت کۆلێژی ئەرکان بەو نزیکانە ببێت بە خاوەنی ژیری دەستکردی ئۆفلاینی تایبەت بەخۆی</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813177/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی تاقیگەی کۆمپیوتەر</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی تاقیگە هۆڵی کۆمپیوتەری تایبەت بەخۆیەتی کە بۆ مەشق و ڕاهێنان سودی لێوەردەگیرێت</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=3rd SFAB Instructs MDMP Class to Peshmerga Staff College Instructors |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/image/8813178/3rd-sfab-instructs-mdmp-class-peshmerga-staff-college-instructors |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>مۆزەخانە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی مۆزەخانەیەکی سەربازی تایبەت بەخۆیەتی دەوڵەمەندە بە ئەرشیفی ڕاگرە یەک لەدوای یەکەکان و مامۆستایان و میوانە بەڕێزەکان و ئەوکەسانەی کە خزمەتیان بە کۆلێژەکە کردووە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕاگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی ڕاوێژکارانی هێزەکانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2025/september/%DA%95%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%DA%95%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%DB%8E%D8%B2%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>لەڕوی ژینگە و خۆبژێویەوە</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هەزاران دار و درەختی بەردار و بێبەرە چەندین پارچە سەوزایی زۆر گەورەی هەیە کە وادەکات ئاسودەیی دەرونی بۆ خوێندکارەکانی دابین بکا، بۆ ئاوی خواردنەوە پشت بە سەرچاوە ناوخۆییەکانی خۆی دەبەستێط و خاوەندی چەندین بیری جیاوازە هەروەها لەڕوی خۆبژێویەوە لە وەرزی کشتوکاڵدا بەشێک لە خۆراکی سەوزە و میوەی خۆی بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت</big> == <big>لەڕوی هێزی مرۆیی و پیشەییەوە</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی هێزێکی مرۆیی زۆر لێهاتوو شارەزایە، زۆرینەی کارمەندەکانی کەسانی پیشەیین لە پیشەیەک یان چەند پیشەیەکی جیاوازدا شارەزایی تەواویان هەیە ئەوەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە یەکەم ڕاگر کە لەگەڵ تیمەکەی ئەو کۆلێژەیان بنیاتنا کاتیک دەرگای دامەزراندنیان بەڕوی دانیشتوانی ناوچەکەدا کردەوە پشتیان بە لێهاتووی و شارەزایی کەسەکان دەبەست لەسەربنەمای پێویستی کۆلێژەکە ئەوەش بوو بەهۆکاری بنەڕەتی ئەوەی کە کۆلێژەکە لە هەموو ڕویەکەوە پشت بەتوانا ناوخۆییەکانی خۆی ببەستێت لەڕوی بنیاتنان و نوێکردنەوە و پەرەپێدانی بوارە جیاوازەکان هەروەها زۆرینەی کارمەندەکانی خاوەندی بڕوانامەن وەک کارمەندانی بەشەکانی ئایتی و تیمی پزیشکی تیمەکانی نوسینگە، هەروەها خاوەنی تیمەکانی پیشەوەرە دەستیەکانە وەک سەرتاش و دارتاش و ئاسنگەر و بەرگدروو تیمەکانی صیانەی ئاو ئاوەڕۆ و کارەبا و تیمەکانی گەنجینەکانەکانە.</big><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=DVIDS - Search |ناونیشان=https://www.dvidshub.net/search/2.0?q=Staff+College+pes |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=DVIDS |زمان=en}}</ref> == <big>گۆڕەپانی مەشق</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی دوو گۆڕەپانی مەشقی جەستەیی تایبەت بەخۆیەتی</big> == <big>گۆڕەپانی تەقەکردن</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان خاوەنی یەک گۆڕەپانی تەقەکردنە (میدان رمی) بەبەردەوامی یەکە سەربازیەکانی سنورەکە سودیان لێوەرگرتووە و سودی لێوەردەگرن</big> == <big>هۆڵەکانی نەخشەی سێ ڕەهەندی سری دایمێشن</big> == [[پەڕگە:3DHol.jpg|وێنۆک]] <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی چەند تاقیگەیەکی سێڕەهەندی فیزیکیە بۆ وانە خوێندن سودیان لێوەردەگیرێت و وانە پڕاکتیکیەکان بەر لەوەی لەمەشقی مەیدانیدا پڕۆڤەیان لەسەر بکرێت لەو تاقیگانەی نەخشە سێدوریەکاندا دەخوێنرێن هاوشێوەی کۆلێژە جەنگە پێشکەوتوەکانی جیهان</big> <ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=راگری کۆلێژی ئەرکان پێشوازی لە شاندێکی راوێژکارانی هاوپەیمانان کرد |ناونیشان=https://gov.krd/mopa/activities/news-and-press-releases/2023/may/%D8%B1%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%DB%86%D9%84%DB%8E%DA%98%DB%8C-%D8%A6%DB%95%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%84%DB%95-%D8%B4%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8E%DA%A9%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8E%DA%98%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%D9%88%D9%BE%DB%95%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=حکومەتی هەرێمی كوردستان |زمان=en}}</ref> == <big>هۆڵی وەرزشی</big> == <big>کۆڵێژی ئەرکان خاوەنی هۆڵێکی وەرزشی قەبارە مامناوەندە و کۆمەڵێک کەرەستەی ڕاهێنانی جەستەیی تێدایە کە هەمیشە لەخزمەتی مامۆستایان و خوێندکاراندایە لەلایەن یەکێک لە کارمەندە دڵسۆزەکانەوە بە ناوی کاک أرام أزاد محمدرشید محمود خزمەتدەکرێت و بەڕێوەدەبرێت</big> == <big>تیمە وەرزشیەکانی کۆلێژی ئەرکان</big> == <big>کۆلێژی ئەرکان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە خاوەنی چەندین تیمی جۆراوجۆربوو لە بوارە جیاوازەکانی وەرزشیدا وەک تیمەکانی '''تۆپی پێ''' بۆ یاریگای گەورە تیمی '''فودساڵ''' تیمی '''شاخەوانی''' و سەرکەوتن بەسەر شاخدا تیمی ڕاکردنی ماوە درێژ '''ماراسۆن''' تیمی یاری بالە و '''شەبەکە''' تمی یاری '''تێنس''' تۆپی سەرمێز لە خولە ناوخۆیی و ناوچەییەکاندا بەشداری کێبڕکێکانیان کردووە و لە هەموو کێبڕکێکاندا ئەنجامی باشیان بەدەستهێناوە بۆنموونە تیمی تۆپی پێ لەسەر ئاستی تەواوی یەکە سەربازیەکانی هەرێمی کوردستا ساڵانی '''2008 و 2009 یەکەمی کوردستان بوون و ساڵی 2011 پلەی دوهەمیان بەدەستهێناوە''' شایەنی باسە ئەو سەرکەوتنە یەک لەدوای یەکانە ئەنجامی مەشق و ڕاهێنانی بەردەوامی تیمە وەرزشیەکان بووە لەژێر چاودێری ئەفسەری وەرزش بەسەرپەرشتی هەریەکە لە بەڕێزان '''کاک هیمن سعید عزیز''' و '''<u>کاک أرام أزاد محمدرشید محمود</u>''' بۆمێژوو دەینوسین ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو لەبەرزکردنەوەی ناوبانگی کۆلێژەی ئەرکان لەڕوی وەرزشیەوە.</big> {| class="wikitable" |+ ![[پەڕگە:Tim2088kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2008]] ![[پەڕگە:Tim2008kolezh.png|وێنۆک|212x212پیکسڵ|<small>کاتی وەرگرتنی کاسی2008 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2009kolezh.png|وێنۆک|<small>ئاهنگی وەرگرتنی کاسی2009 یەکەمی هەموو کوردستان</small>]] ![[پەڕگە:Tim2010kolezh.png|وێنۆک|تیمی تۆپی پێ 2010]] |} == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} === '''سەرچاوە فەرمی و ناوخۆییە سەربازییەکان:''' === # '''فەرمانی دامەزراندنی کۆلێژی ئەرکان''' <ref name="farman20033">فەرمانی سەربازی نهێنی ژمارە (10)، سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی هێزی پێشمەرگە (ق.ب.ک)، ٨/ت٢/٢٠٠٣. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> # '''سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژی ئەرکان''' یەکێکیتر لە سەرچاوە هەرە گرینگەکان بریتیە لە سیستەمی ناوخۆیی کۆلێژ (نظام داخلی کلیة الارکان فی اقلیم کوردستان العراق) <ref name="system20032">سیستەمی کۆلێژی ئەرکانی هەرێمی کوردستان ژمارە (1)، ساڵی ٢٠٠٣ (نظام كلية الأركان لإقليم كوردستان العراق الرقم (1) لسنة ٢٠٠٣)، پەسەندکراو بەنووسراوی سەرۆکایەتی ئەرکانی گشتی (ق.ب.ک) ژمارە (١٨)، بەرواری ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤. (لەبەر باری ئەمنی ناوەرۆکەکە بڵاو ناکرێتەوە)</ref> * '''تێبینی لەبەر هەستیاری زانیاریەکان و ناوەرۆکی فەرمانی دامەزراندن و دەستورە ناوخۆییەکان بڵاو ناکەینەوە''' <br /> {{شریتی دەروازە|کوردستان|عێراق|سەربازی=سەربازی}} [[پۆل:دامەزراوە سەربازییەکانی هەرێمی کوردستان]] [[پۆل:سلێمانی]] [[پۆل:قەڵادزێ]] [[پۆل:کۆلێژی ئەرکان]] [[پۆل:زانستی سەربازی]] d1jsbnksvuych2dwc0migbspp6phgui 0 295312 1589388 1589147 2026-06-09T23:26:00Z Hivja 64112 /* ٨ */ 1589388 wikitext text/x-wiki ئەم مردووانەی خوارەوە کەسە بەناوبانگەکانە کە لە ٢٠٢٦دا مردوون. نموونەی تۆمارکردنی ڕاپۆرتی زانیارییەکان وەک ئەم زنجیرەیەی خوارەوەیە: * ناو، تەمەن، وڵاتی ھاونیشتیمانی (لە لەدایکبوون)، بەدوایدا [[نەتەوە]] (ئەگەر بەسوودبێت)، ئەو بابەتەی کە پێی ناسرابوو، ھۆکاری مردن (ئەگەر زاندرا)، و سەرچاوە. == حوزەیران == === ٨ === * [[ھەڵکەوت عەزیز]]، ٣٦–٣٧، ڕۆژنامەوان، ھەواڵنێری کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە بەغدا، برینەکانی دوای ڕووداوی ھاتوچۆ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا|بڵاوکەرەوە=[[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> === ٦ === * [[ئەنتۆنی گویدێرا]]، ٦٥، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. M. Z. |date=2026-06-09 |title='The Godfather Part III' Actor Anthony Guidera Dead at 65 |url=https://www.tmz.com/2026/06/09/anthony-guidera-dead/ |access-date=2026-06-09 |website=TMZ |language=en}}</ref> == ئایار == === ٢٦ === * [[ھاوارد ستۆرم]]، ٩٤، ئەکتەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Howard Storm, Stand-Up Comic and ‘Mork & Mindy’ Director, Dies at 94 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/howard-storm-dead-mork-mindy-director-comic-1236606364/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٢٢ === * [[گریز چاپمان]]، ٥٢، ئەکتەری ئەمریکی، نەخۆشی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=NBC sitcom actor dies aged 52 after lengthy health battle as fans share their heartbreak |ناونیشان=https://www.msn.com/en-us/health/other/nbc-sitcom-actor-dies-aged-52-after-lengthy-health-battle-as-fans-share-their-heartbreak/ar-AA23RT3y?ocid=msedgntp&pc=NMTS&cvid=6a128d81a08746f6bfa7934820d70368&ei=7 |ڕێکەوتی سەردان=٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=MSN|ڕێکەوت=٢٣ی ئایاری ٢٠٢٦|دوایین=Ali|یەکەم=Ayaan}}</ref> * [[چارڵز سیۆفی]]، ٩٠، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://deadline.com/2026/05/charles-cioffi-dead-1236928137/|سەردێڕ=Charles Cioffi Dies: ‘Klute’, ‘Shaft’, ‘All The Right Moves’ Actor Was 90|وێبگە=Deadline|ڕێکەوت=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٧ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === ١٨ === * [[تۆم کەین]]، ٦٤، [[نواندنی دەنگ|ئەکتەری دەنگ]]ی ئەمریکی، دواھەتەکانی [[جەڵدەی مێشک]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://variety.com/2026/tv/news/tom-kane-dead-star-wars-powerpuff-girls-1236752823|سەردێڕ=Tom Kane, 'Star Wars' and 'Powerpuff Girls' Voice Actor, Dies at 64|زمان=en-US|نووسەر=Payton Turkeltaub|وێبگە=Variety|ڕێکەوت=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> === ١٥ === * [[عیزەدین حەداد]]، ٥٥–٥٦، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی فەلەستینی، ڕێبەری [[حەماس]] لە [[کەرتی غەززە]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی [[کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام|کەتیبەکانی قەسام]] (لە ٢٠٢٥ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{citeweb |date=15 May 2025 |title=Seven killed in Gaza as Israel says it targets Hamas leader |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-targets-head-hamas-armed-wing-with-gaza-strike-2026-05-15/ |website=Reuters}}</ref> === ١٢ === * [[ڕێکس ڕید]]، ٨٧، ڕەخنەگری فیلم، ڕۆژنامەوان، ئەکتەر و کەسایەتیی میدیاییی ئەمریکی، خراپبوونی ڕەوشی تەندروستی.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ناونیشان= https://observer.com/2026/05/rex-reed-obituary-a-personal-remembrance-of-the-legendary-film-critic/|سەردێڕ= The Rex Reed I Knew (1938–2026)|دوایین= Curotto|یەکەم= Merin|ڕێکەوت= ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان= ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|newspaper = New York Observer}}</ref> * [[دۆناڵد گیب]]، ٧١، ئەکتەری ئەمریکی، دواھاتەکانی شێرپەنجەی گەروو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/05/12/donald-gibb-dead/|سەردێڕ='Revenge of the Nerds' Actor Donald Gibb Dead At 71|بڵاوکەرەوە=TMZ|ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> * [[جاک تایلۆر]]، ٩٩، ئەکتەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.elmundo.es/cultura/cine/2026/05/12/6a02e05ae9cf4ac54f8b4582.html |سەردێڕ=Muere Jack Taylor, leyenda del fantástico europeo y actor decano del cine español |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ئیش=elmundo.es}}</ref> === ٩ === * [[دێنیس ڕاش]]، ٧٤، ئەکتەری ئەمریکی، [[شێرپەنجەی خوێن]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین=Barnes |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Dennis Rush, Child Actor in ‘Man of a Thousand Faces’ and ‘The Andy Griffith Show,’ Dies at 74 |ناونیشان=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/dennis-rush-dead-andy-griffith-show-man-of-thousand-faces-1236597238/ |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=The Hollywood Reporter |زمان=en-US}}</ref> === ٦ === * [[تێد تەرنەر]]، ٨٧، کارساز، بەرھەمھێنەری تەلەڤیزیۆنی، خاوەن میدیا، خێرخوازی ئەمریکی و دامەزرێنەری [[سی ئێن ئێن]]، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Kandell |یەکەم=Jonathan |ڕێکەوت=٦ی ئایاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Ted Turner, Creator of CNN and the 24-Hour News Cycle, Dies at 87 |ناونیشان=https://www.nytimes.com/2026/05/06/business/media/ted-turner-dead.html |ڕێکەوتی سەردان=٦ی ئایاری ٢٠٢٦|newspaper=The New York Times}}</ref> === ٣ === * [[ژان ئالامبر]]، ٧٩، نووسەر و گۆرانینووسی فەڕەنسی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.lejdc.fr/avis-de-deces/avis/5099773|سەردێڕ=Jean-Louis FABRY|ئیش=Le Journal du Centre|زمان=French}}</ref> === ٢ === * [[ناسر بەکرزادە]]، ٢٦، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://hanahr.org/ku/%D9%87%DB%95%D9%88%D8%A7%DA%B5/%D8%A8%DB%95%DA%95%DB%8E%D9%88%DB%95%DA%86%D9%88%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%87%DB%8E%D9%86%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%B2%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8E%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%95%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%B1/|سەردێڕ=بەڕێوەچوونی نهێنیی سزای سێدارەی ناسر بەکرزادە و یەعقووب کەریم‌پوور|بڵاوکەرەوە=ڕێکخراوەی مافەکانی مرۆڤی ھانا|ڕێکەوت=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٤ی ئایاری ٢٠٢٦}}</ref> == نیسان == === ٢٨ === * [[فارووق ڕەفیق]]، ٦٤–٦٧، نووسەر و توێژەری کورد، نەخۆشیی دڵ.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://ava.news/news/48048|سەردێڕ=فارووق ڕەفیق کۆچی دوایی کرد|ڕێکەوت=٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئایاری ٢٠٢٦|بڵاوکەرەوە=ئاڤا میدیا}}</ref> === ١٤ === * [[غەزال مەولان]]، ١٩، پێشمەرگەی کورد و ئەندامی [[کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان]]، ھێرشی درۆنی.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=The Jerusalem Post: Ghazal, youngest female Kurdish Peshmerga, dies after IRGC strike and medical neglect |ناونیشان=https://www.jpost.com/international/article-893452}}</ref> === ٩ === * [[کەمال خەرازی]]، ٨١، سیاسەتوان، دیپلۆماتکاری چاکسازیخوازی ئێرانی، ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندییەکانی سیستەم]] (لە ٢٠٢٢ەوە) و [[وەزارەتی کاروباری دەرەوە (ئێران)|وەزیری کاروباری دەرەوەی ئێران]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، برینەکانی دوای ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|دوایین=Eavis |یەکەم=Peter |دوایین٢=Goldbaum |یەکەم٢=Christina |دوایین٣=Bearak |یەکەم٣=Max |دوایین٤=Boxerman |یەکەم٤=Aaron |ڕێکەوت=٩ی نیسانی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Iran War Live Updates: Israel Agrees to Talks With Lebanon, Where Its Strikes Imperil Cease-Fire |ناونیشان=https://www.nytimes.com/live/2026/04/09/world/iran-ceasefire-trump-lebanon |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی نیسانی ٢٠٢٦|ئیش=The New York Times |زمان=en-US |issn=0362-4331}}</ref> === ٦ === * [[مەجید خادمی]]، ؟، سەرتیپی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]]، سەرۆکی [[ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و سەرۆکی [[ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ڕێکخراوەی پاراستنی ھەواڵگریی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠٢٢ەوە)، ھێرشی ئاسمانیی ئیسرائیل.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |ناونیشان=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |ڕێکەوتی سەردان=٦ی نیسانی ٢٠٢٦|وێبگە=[[ئێران ئینتەرنەشناڵ|Iran International]]}}</ref> === ٤ === * [[وەحید بەنی عامریان]]، ٣٣–٣٤، بەندکراوی سیاسیی کورد، [[سێدارە|لەسێدارەدان]].<ref>[https://iranhrs.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ زندانی سیاسی وحید بنی عامریان کیست؟ در تاریخ ۱۵ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ اعدام شد.]</ref> == ئازار == === ٢٦ === * [[عەلیڕەزا تەنگسیری]]، ٦٣–٦٤، ئەفسەری دەریاییی ئێرانی و فەرماندەی [[ھێزی دەریاییی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی|ھێزی دەریاییی سوپای پاسداران]] (لە ٢٠١٨ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|ڕێکەوت=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Israeli official: IRGC Navy chief killed in strike, was responsible for Hormuz chokehold |ناونیشان=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-official-irgc-navy-chief-killed-in-strike-was-responsible-for-hormuz-chokehold/ |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢٦|ئیش=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> === ١٨ === * [[ئیسماعیل خەتیب]]، ٦٤–٦٥، کەسایەتیی ئایینی، سیاسەتوانی ئێرانی و [[وەزارەتی ھەواڵگری (ئێران)|وەزیری ھەواڵگریی ئێران]] (لە ٢٠٢١ەوە)، تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانیدا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Live updates: Iran’s intelligence minister killed by Israel; U.S. unleashes bunker busters |ناونیشان=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-bunker-busters-israel-beirut-lebanon-hezbollah-rcna264012 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=NBC News |زمان=en}}</ref> === ١٧ === * [[عەلی لاریجانی]]، ٦٧، سیاسەتوان، کەسایەتیی سەربازیی ئێرانی و سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠٠٥–٢٠٠٧ و لە ٢٠٢٥ەوە)، [[تیرۆرکردنی عەلی لاریجانی|تیرۆرکردن لە ھێرشی ئاسمانی]]دا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=۱۷ی ئازاری ٢٠٢٦ |سەردێڕ=Number one target: How Israel assassinated Iran’s ‘de-facto leader' Larijani {{!}} The Jerusalem Post |ناونیشان=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890273 |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی ئازاری ٢٠٢٦ |وێبگە=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |زمان=en}}</ref> === ١١ === * [[ساڵح موسلیم]]، ٧٥، سیاسەتوانی کورد و ھاوسەرۆکی پێشووی [[پارتی یەکێتیی دیموکرات (سووریا)|پەیەدە]] (٢٠١٠–٢٠١٧ و ٢٠٢٢–٢٠٢٤)، نەشتەرگەری بەھۆی [[سستیی گورچیلە]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Salih Muslim, Former PYD Leader, Passed Away in Erbil |ئیش=[[کوردستان ٢٤|Kurdistan 24]] |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/en/story/899856/salih-muslim-former-pyd-leader-dies-in-erbil}}</ref> == شوبات == === ٢٨ === * کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە [[شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران|ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران]]: ** [[عەلی خامنەیی]]، ٨٦، [[ئایەتوڵڵا]]، سەرۆکی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (١٩٨٨–١٩٨٩)، [[سەرۆک کۆماری ئێران]] (١٩٨١–١٩٨٩) و [[ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران|ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ١٩٨٩ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|نووسەر١=Sanya Burgess |نووسەر٢=Molly Blackall |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |ناونیشان=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕێکەوتی سەردان=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=The i Paper |زمان=en-US |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٣ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەبدولڕەحیم مووسەوی]]، ٦٥–٦٦، سەرۆکی [[بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران|بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی [[سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران]].<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|نووسەر=<!-- not stated --> |ڕێکەوت=١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=US-Israeli attack kills Iranian Armed Forces Chief |ناونیشان=https://timeskuwait.com/us-israeli-attack-kills-iranian-defense-minister-armed-forces-chief/ |ئیش=Times Kuwait |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦}}</ref> ** [[عەزیز نەسیرزادە]]، ٦٢، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (لە ٢٠٢٤ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|سەردێڕ=Funeral held in Tehran for Iranian commanders killed in US–Israeli strikes |ناونیشان=https://ca.news.yahoo.com/funeral-held-tehran-iranian-commanders-134224573.html |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Yahoo News |زمان=en-CA}}</ref> ** [[محەممەد پاکپوور]]، ؟، فەرماندەی گشتیی [[سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی]] (لە ٢٠٢٥ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |ناونیشان=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=NDTV News Desk |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260302053407/https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> ** [[عەلی شەمخانی]]، ٧٠، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، [[وەزارەتی بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (ئێران)|وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان]] (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی [[ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی]] (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی [[ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم]] (لە ٢٠٢٣ەوە).<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|سەردێڕ=Iran Confirms Killings of IRGC Chief Pakpour, Ali Shamkhani |ناونیشان=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/iran-confirms-killings-irgc-chief-pakpour-ali-shamkani |وێبگە=Middle East Eye |ڕێکەوتی سەردان=١ی ئازاری ٢٠٢٦|زمان=en}}</ref> === ١٩ === * [[ئێریک دەین]]، ٥٣، ئەکتەری ئەمریکی، [[سستبوونی ھەناسەدان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|دوایین١=Edel |یەکەم١=Victoria |دوایین٢=Jordan |یەکەم٢=Julie |ڕێکەوت=١٩ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Eric Dane, Grey's Anatomy and Euphoria Star, Dead at 53 Nearly 1 Year After Announcing ALS Diagnosis |ناونیشان=https://people.com/eric-dane-dead-greys-anatomy-star-was-53-11717334 |ڕێکەوتی سەردان=١٩ی شوباتی ٢٠٢٦|magazine=People}}</ref> === ١٥ === * [[ڕۆبێرت دوڤاڵ]]، ٩٥، ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەری ئەمریکی، بەساڵاچوون.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|author-first1=Daren |author-last1=DeFrank |سەردێڕ=Robert Duvall, Oscar-Winning Acting Legend, Dies at 95 |ناونیشان=https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕێکەوتی سەردان=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ئیش=The Wrap |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٦ی شوباتی ٢٠٢٦|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260216202142/https://www.thewrap.com/culture-lifestyle/culture/robert-duvall-dead/ |ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٣ === * [[سەیفولئیسلام قەزافی]]، ٥٣، سیاسەتوانی لیبی، تیرۆرکردن بە چەک.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Saif al-Islam Gaddafi, son of Libya's late dictator, killed in the northern African country, report say |ناونیشان=https://www.france24.com/en/africa/20260203-seif-al-islam-gaddafi-son-of-libya-s-late-dictator-killed-in-the-northern-african-country-report-say |ڕێکەوتی سەردان=٣ی شوباتی ٢٠٢٦|وێبگە=France 24 |زمان=en}}</ref> == کانوونی دووەم == === ٢٣ === * [[سەلیم ساداک]]، ٧١، سیاسەتوانی کورد و ئەندامی [[ئەنجومەنی باڵای نیشتمانیی تورکیا]] (١٩٩١–١٩٩٤)، [[شێرپەنجە]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|سەردێڕ=Selim Sadak yaşamını yitirdi|ناونیشان=https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20260124012859/https://www.evrensel.net/haber/595879/selim-sadak-yasamini-yitirdi|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=Evrensel|زمان=tr-TR|ڕەوشی ناونیشان=زیندوو}}</ref> === ٢٠ === * [[ڕیفعەت ئەسەد]]، ٨٨، ئەفسەری سەربازی و سیاسەتوانی سووری، دواھاتەکانی [[ئەنفلۆنزا]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.voiceofemirates.com/en/news/2026/01/21/rifaat-al-assad-dies-at-the-age-of-89/|سەردێڕ=Rifaat al-Assad dies at the age of 89|بڵاوکەرەوە=Voice of Emirates|ڕێکەوتی سەردان=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوت=٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> === ٩ === * [[تی کەی کارتەر]]، ٦٩، ئەکتەری ئەمریکی، نادیار.<ref>{{بیرخستنەوەی ھەواڵ|سەردێڕ=''The Thing'' Actor T.K. Carter Dead at 69 |ناونیشان=https://www.tmz.com/2026/01/10/tk-carter-dead-actor-the-thing/ |بڵاوکەرەوە=TMZ|زمان=en-US|ڕێکەوت=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == {{پۆلی کۆمنز|2026 deaths}} {{مردنەکان بەپێی مانگ و ساڵ}} {{تووڵی دەروازە|مەرگ|ژیاننامە|مێژوو|دەیەی ٢٠٢٠|کات}} [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦| ]] b9m55up690ypinfa1j1l6jybl328iza 0 295488 1589323 1589255 2026-06-09T12:02:22Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ نرخی کۆنی پارامەترەکان نوێ کرایەوە (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589323 wikitext text/x-wiki {{داتابۆکس}} [[پەڕگە:Florida_counties_by_GDP_2021.png|وێنۆک|شارستانەکانی فلۆریدا بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە ساڵی ٢٠٢١ (بەستراوە بە دۆلاری ئەمریکیی ٢٠١٢)]] ئابووریی ویلایەتی فلۆریدا چوارەم گەورەترین ئابوورییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، لەگەڵ تێکڕای بەرھەمی ویلایەتی (GSP) ١٫٧٢٦ تریلیۆن دۆلار تا ساڵی ٢٠٢٤.<ref name="GDPByState"/> ئەگەر [[فلۆریدا]] نەتەوەیەکی سەروەر بووایە (٢٠٢٤)، وەک [[پێڕستی وڵاتان بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی|١٥ەمین گەورەترین ئابووریی جیھان]] بەپێی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی ناوەکی بەپێی [[سندووقی دراوی نێونەتەوەییی|سندووقی دراوی نێونەتەوەیی]] ڕیزبەندی دەکرا، لە پێش [[ئیسپانیا]] و لە دوای [[کۆریای باشوور]].<ref name="GDPByState">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-state|سەردێڕ=GDP by State {{!}} U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA) |ڕێکەوتی سەردان=٢٦ی ئازاری ٢٠٢١|وێبگە=GDP by State &#124; U.S. Bureau of Economic Analysis (BEA)}}https://www.bea.gov/sites/default/files/2022-12/lagdp1222.pdf Bureau of Economic Analysis – Full release and tables – Gross Domestic Product by State, 3rd Quarter 2022. Retrieved July 4, 2021.</ref><ref name="GDP IMF">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=تشرینی یەکەمی ٢٠٢١|ناونیشان=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|سەردێڕ=Report for Selected Countries and Subjects |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=IMF.org}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=US&most_recent_value_desc=true|سەردێڕ=World Bank Open Data|ڕێکەوتی سەردان=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢١|وێبگە=The World Bank|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٨ی تەممووزی ٢٠٢١|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20210728204255/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=US&most_recent_value_desc=true|ڕەوشی ناونیشان=مردوو}}</ref> کشتوکاڵ، گەشتیاری، پیشەسازی، بیناسازی، بانکی نێونەتەوەیی، زانستە بایۆپزیشکی و ژیانییەکان، توێژینەوەی چاودێریی تەندروستی، ڕاھێنانی ھاوشێوەسازی، فڕۆکەوانی و بۆشایی و بەرگری، و گەشتی بۆشاییی بازرگانی بەشداری لە ئابووریی ویلایەتەکەدا دەکەن. == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{پۆلی کۆمنز|Economy of Florida}} [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] q8zgcoyksw0l6r5gl2kzo936zypmhku 0 296260 1589452 1588087 2026-06-10T10:04:50Z InternetArchiveBot 27288 دەربازدانی ١ سەرچاوە و تاگکردنی ٠ بە مردوو) #IABot (v2.0.9.5 1589452 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''تێک ڕادار''' بڵاوکراوەیەکی تەکنەلۆژیی سەرھێڵە کە خاوەنەکەی فیوچەر پڵسە. تیمی نووسینی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، و ئوسترالیا ھەیە کە ھەواڵ و پێداچوونەوە بۆ بەرھەم و ئامێرە تەکنەلۆژییەکان دابین دەکەن. لە ساڵی ٢٠٠٨دا دەستی بەکار کرد<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Josephine Watson |ڕێکەوت=١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://www.techradar.com/features/techradar-turns-15-these-are-the-tech-milestones-that-made-us/|سەردێڕ=TechRadar turns 15 – these are the tech milestones that made us |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣|وێبگە=TechRadar |زمان=en}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧|ناونیشان=https://www.journalism.co.uk/news/one-relaunched-one-new--two-fresh-tech-sites-from-future/s2/a530858/|سەردێڕ=Client Challenge|ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.journalism.co.uk|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018193046/https://www.journalism.co.uk/news/one-relaunched-one-new--two-fresh-tech-sites-from-future/s2/a530858/|url-status=dead}}</ref> و لە کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فراوان بوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Matt Bradford |ڕێکەوت=١٠ی نیسانی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.gamesradar.com/techradar-launches-us-site/|سەردێڕ=TechRadar launches US site |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=gamesradar |زمان=en}}</ref> لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٢دا زیاتر فراوان بوو بۆ ئوسترالیا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشان=https://www.inpublishing.co.uk/articles/techradar-goes-live-in-australia-9487|سەردێڕ=TechRadar goes live in Australia |ڕێکەوتی سەردان=١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢|وێبگە=www.inpublishing.co.uk |زمان=en}}</ref> تا ساڵی ٢٠١٣، گەورەترین وێبگەی تەکنەلۆژیای بەکارھێنەران، ھەواڵ و پێداچوونەوە بوو لە شانشینی یەکگرتوودا.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Hill|یەکەم=Steve|سەردێڕ=Online journalism: the essential guide|دوایین٢=Lashmar|یەکەم٢=Paul|ڕێکەوت=٢٠١٤|بڵاوکەرەوە=[[Sage Publishing]]|ژپنک=٩٧٨-١-٤٤٦٢-٠٧٣٤-٥|شوێن=Los Angeles|oclc=٨٦٨٩٩٩٢٧٩}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{پۆلی کۆمنز|TechRadar}} {{تووڵی دەروازە|ئینتەرنێت|شانشینی یەکگرتوو|تەکنۆلۆژیا}} {{بێپۆل|ڕێکەوت=ئایاری ٢٠٢٦}} ajz662cf86dq0gpfji4svnx5shjao2k 0 296393 1589373 1588992 2026-06-09T21:07:32Z Ari Qasm 57423 1589373 wikitext text/x-wiki {{یەک سەرچاوە|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{Infobox royalty|name=عەلی بەگ داسنی |title=|reign=١٨٠٩-١٨٣٢|predecessor=|successor=|issue=|full name={{Script/Arabic|عەلی بەگی داسنی}}|royal house=|father=|religion=[[ئێزیدی (دین)|ئێزیدی]]|succession={{flagicon image|Êzîdxan Protection Force.svg}} [[میر (نازناو)|میر]]ی [[میرنشینی شێخان|داسنی]]|image=|caption=|succession2=|succession3=|succession1=|suc-type1= }} '''عەلی بەگی داسنی''' میرێکی کوردی ئێزیدی بوو و دوایین میری [[میرنشینی شێخان]] (میرنشینی داسنی) بوو لە ساڵی ١٨٠٩ تاوەکوو لەسێدارەدانی لەلایەن [[میر محەممەد پاشای ڕەواندز]] لە ساڵی ١٨٣٢.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥|سەردێڕ=ناوی گەلی عەلی بەگ لە چییەوە ھاتووە؟ |ناونیشان=https://ku.964media.com/261805/ |ڕێکەوتی سەردان=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=+964}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} [[پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان]] [[پۆل:مردووانی ١٨٣٢]] [[پۆل:ئێزیدییەکان]] gkooim4g9on6mxitzihx9gtkzflfi4t 0 296413 1589326 1589163 2026-06-09T12:02:52Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589326 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} {{داتابۆکس}} '''سواپد (ئاڵوگۆڕکراو)''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. سواپد لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == سواپد لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] tkvqu7ydb4sb8r60togj07trcul52id 1589444 1589326 2026-06-10T08:59:28Z Tessla 41338 1589444 wikitext text/x-wiki {{ھەتیو|ڕێکەوت=حوزەیرانی ٢٠٢٦}} [[پەڕگە:Swapped poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی ]] '''سواپد (ئاڵوگۆڕکراو)''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. سواپد لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == سواپد لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 8fw2vgvsw7e7u9ynnd688kkpmdedegi 1589445 1589444 2026-06-10T08:59:54Z Tessla 41338 1589445 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Swapped poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''سواپد (ئاڵوگۆڕکراو)''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. سواپد لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == سواپد لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 9n7mmsnp3ktmblc4824vk2djvlsk3g5 1589446 1589445 2026-06-10T09:00:48Z Tessla 41338 1589446 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Swapped poster.jpg|وێنۆک|پۆستەری فەرمیی فیلم]] '''ئاڵوگۆڕکراو''' فیلمێکی ئەنیمەیشنی [[فیلمی خەیاڵی|خەیاڵی]] [[فیلمی سەرکێشی|سەرکێشی]] [[فیلمی کۆمیدی|کۆمیدیی]] ئەمریکیی ساڵی ٢٠٢٦ە کە لەلایەن [[ناتان گرێنۆ]] دەرھێنراوە و لەلایەن جۆن ویتینگتۆن، کریستیان ماگالایس، و ڕۆبێرت سنۆ نووسراوە، کە ھەموویان پێکەوە لەگەڵ گرێنۆ و ئادەم کارپ چیرۆکەکەیان نووسیوە. لەلایەن سکایدانس ئەنیمەیشن بەرھەم ھێنراوە، فیلمەکە دەنگی [[مایکڵ بی جۆردن]]، [[جونۆ تێمپڵ]]، ترەیسی مۆرگان، [[سێدریک دە ئینتەرتەینەر]]، و جەستینا ماچادۆ لەخۆدەگرێت. چیرۆکی فیلمەکە باس لە پووکوویەکی بچووک بەناوی ئۆلی (جۆردن) و جاڤانێک بەناوی ئایڤی (تێمپڵ) دەکات کە بە ڕێکەوت دەگۆڕدرێن بۆ ڕەگەزی یەکتر، ئەمەش ناچاریان دەکات پێکەوە کار بکەن کاتێک لەناو جەستەی یەکتردا ڕووبەڕووی ژیان دەبنەوە بۆ ئەوەی لە زنجیرەیەک سەرکێشی ڕزگاریان بێت. ئاڵوگۆڕکراو لە ١ی ئایاری ٢٠٢٦ لەسەر [[نێتفلیکس]] و سینەما دیاریکراوەکان بڵاوکرایەوە. لەکاتێکدا پێداچوونەوەی تێکەڵ بۆ ئەرێنی لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەرگرت، بەڵام لە ماوەی وەرزی یەکەمی لەسەر نێتفلیکس بوو بە سەرکەوتنێکی گەورە و گەیشتە ٣٨ ملیۆن بینەر، و شوێنی «کەی پۆپ دیمۆن ھەنتەرز»ی گرتەوە کە پێشتر لە ساڵانی ٢٠٢٥–٢٠٢٦ ئەو شوێنەی گرتبوو.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Hailu |یەکەم=Selome |ڕێکەوت=١٢ی ئایاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://variety.com/2026/film/news/swapped-ratings-views-netflix-animated-record-1236746285/|سەردێڕ=‘Swapped’ Hits 38.7 Million Views in Seven Days, Netflix’s Best-Ever Single-Week Viewership for an Animated Movie |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی ئایاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> == بڵاوکردنەوە == ئاڵوگۆڕکراو لە بنەڕەتدا بڕیار بوو لەسەر [[ئەپڵ تیڤی پڵەس]] بڵاو بکرێتەوە، بەڵام لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، [[نێتفلیکس]] مافی دابەشکردنی فیلمەکەی لە ئەپڵ وەرگرت، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێکی نوێی چەند ساڵە لەگەڵ سکایدانس ئەنیمەیشن، لەکاتێکدا لە سەرەتادا بۆ بڵاوکردنەوەی ٢٠٢٥ دانرابوو.<ref name="DeadlineNetflix">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Fleming Jr. |یەکەم=Mike |ڕێکەوت=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|ناونیشان=https://deadline.com/2023/10/netflix-pacts-skydance-animation-in-multi-year-deal-alan-menken-musical-spellbound-rachel-zegler-nicole-kidman-javier-bardem-star-1235577207/|سەردێڕ=Netflix Sets Skydance Animation In Multi-Year Deal, First Up Is Alan Menken Musical ‘Spellbound;’ Rachel Zegler, Nicole Kidman, Javier Bardem Star |ڕێکەوتی سەردان=١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس ڕای گەیاند کە فیلمەکە لە ساڵی ٢٠٢٦دا نیشان دەدرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://about.netflix.com/en/news/netflix-gets-animated-at-annecy|سەردێڕ=Netflix Gets Animated at Annecy! - About Netflix |ڕێکەوتی سەردان=١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=Netflix}}</ref><ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}</ref><ref name="DeadlineNetflix2">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Grobar |یەکەم=Matt |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://deadline.com/2026/01/netflix-2026-film-slate-war-machine-enola-holmes-3-1236665458/|سەردێڕ=Netflix’s 2026 Film Slate: Dates For ‘War Machine’ & Other Titles, New Cast For Animated ‘Swapped’ Plus First-Look Pics For ‘Enola Holmes 3,’ More |ڕێکەوتی سەردان=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ لە شانۆی سێباستیانی لە سۆنۆما نیشان درا،<ref name="Sebastiani">{{بیرخستنەوەی وێب |ڕێکەوت=٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|ناونیشان=https://sonomasun.com/2026/01/07/lasseter-film-swapped-to-be-previewed-at-sebastiani-theater-jan-9/|سەردێڕ=Lasseter Film “Swapped” To Be Previewed at Sebastiani Theater Jan. 9 - Sonoma Valley Sun |ڕێکەوتی سەردان=٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦|وێبگە=[[Sonoma International Film Festival|sonomasun.com]]}}</ref> پێش بڵاوکردنەوە سنووردارەکەی لە سینەماکان و بڵاوکردنەوەی لەسەر نێتفلیکس لە ١ی ئایاردا.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Glassman |یەکەم=Thea |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.netflix.com/tudum/articles/swapped-cast-release-date |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=Netflix Tudum}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.laemmle.com/film/swapped|سەردێڕ=Swapped - Laemmle.com |ڕێکەوتی سەردان=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=www.laemmle.com}}</ref><ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=١١ی ئازاری ٢٠٢٦|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2026/03/skydance-netflixs-swapped-sets-may-1-release-new-images/|سەردێڕ=Skydance/Netflix's 'Swapped' Sets May 1 Release (New Images) |ڕێکەوتی سەردان=١٧ی ئازاری ٢٠٢٦|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> === بازاڕکردن === لە حوزەیرانی ٢٠٢٤، یەکەم وێنەی وێناکراوی فیلمەکە لە پێشکەشکردنی نێتفلیکس بەناوی «دواتر لەسەر نێتفلیکس: ئەنیمەیشن» بڵاوکرایەوە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Milligan |یەکەم=Mercedes |ڕێکەوت=٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٤|ناونیشان=https://www.animationmagazine.net/2024/06/next-on-netflix-animation-presentation-sneak-peeks-k-pop-demon-hunters-plankton-movie-motel-transylvania-and-much-much-more-updating/|سەردێڕ=Next on Netflix Animation Presentation Sneak-Peeks 'Wallace & Gromit' Movie, 'K-Pop: Demon Hunters,' 'Plankton' Movie, 'Motel Transylvania' and Much, Much More! |ڕێکەوتی سەردان=٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥|وێبگە=[[Animation Magazine]]}}</ref> لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، نێتفلیکس دووەم وێنەی وێناکراوی لە [[فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی ئەنیمەیشنی ئەنسی|فێستیڤاڵی فیلمی ئەنسی]] نیشان دا.<ref name="Annecy">{{بیرخستنەوەی وێب |دوایین=Moore |یەکەم=Kasey |ڕێکەوت=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|ناونیشان=https://www.whats-on-netflix.com/news/netflix-animated-movie-pookoo-delayed-to-2026-new-first-look-unveiled/|سەردێڕ=Netflix's Next Animated Movie From Skydance Animation 'Pookoo' Delayed to 2026; New First Look Unveiled |ڕێکەوتی سەردان=٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٥|وێبگە=What's On Netflix}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMoore2025">Moore, Kasey (June 20, 2025). </cite></ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان|٢}} [[پۆل:فیلمەکانی سکایدانس میدیا]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییەکانی نێو دارستان]] [[پۆل:فیلمەکان سەبارەت بە گۆڕینەوەی جەستە]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنەکانی سەبارەت بە ئاژەڵە قسەکەرەکان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییەکان دەربارەی ھاوڕێیەتی]] [[پۆل:فیلمەکانی سەرکێشیی ئاژەڵان]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە کۆمپیوتەرییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە ئەنیمەیشنەکانی منداڵانی ئەمریکی]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە ئەنیمەیشنییە منداڵانە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییە ئەمریکییەکان]] [[پۆل:فیلمی کۆمیدی منداڵان بۆ دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە سەرکێشییە منداڵانەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە کۆمیدییە سەرکێشییەکانی دەیەی ٢٠٢٠]] [[پۆل:فیلمە ئینگلیزییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمە ئەنیمەیشنە ئەمریکییەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:فیلمەکانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە]] 2gyfzejoul7t30d780qo3jkmwt8lgjh 0 296417 1589331 1589309 2026-06-09T14:30:39Z Hivja 64112 /* مردن */ بەپێی وتاری [[ئۆتۆمۆبیل]] 1589331 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = ھەڵکەوت عەزیز |وێنە = ھەڵکەوت عەزیز.jpg |قەبارەی وێنە = 250px |لێدوانی وێنە = وێنەیەکی ھەڵکەوت عەزیز |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٩ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |ڕێکەوتی مردن = ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (٣٦–٣٧ ساڵ ژیاوە) |شوێنی مردن = [[دیوانییە]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = سەختیی برین بەھۆی ڕووداوی ھاتوچۆ |شوێنی تەرم = |شوێنی ناشتن = [[کەرکووک]] |شوێنی حەوانەوە = |نیشتەجێ = [[بەغدا]] |نەتەوە = [[کورد]] |پەروەردە = |ڕادەی خوێندەواری = |خوێندنگە = پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک |پیشە = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]] و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە [[بەغدا]] |ساڵانی چالاکی = ٢٠١٠–٢٠٢٦ |ناسراوە بە = |کارە دیارەکان = |تەلەڤیزیۆن = |ئایین = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) |ھاوسەر = |منداڵەکان = ٢ کوڕ؛ شا و مانی |دایک و باوک = |باوک = |دایک = |خەڵاتەکان = باشترین پەیامنێری عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ |ڕێزلێنانەکان = }} '''ھەڵکەوت عەزیز''' (١٩٨٩ لە [[ھەولێر]] – ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ لە [[دیوانییە]]) [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]]ێکی کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]] لە [[بەغدا]] بوو.<ref name="rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو یەکێک بوو لە ڕۆژنامەنووسە چالاک و ناسراوەکانی کورد لە ناوەندی میدیایی و سیاسیی عێراقدا کە بە ڕووماڵ و ڕاپۆرتە وردەکانی لەسەر دۆخی ژیانی ھاووڵاتییان و گواستنەوەی پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەران ناسرابوو.<ref name="paytaxt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز ماڵئاوایی كرد؛ لە ساڵی 1989وە تا 2026 |ناونیشان=https://paytaxt.krd/posts/4850 |وێبگە=paytaxt.krd |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا، بەھۆی برینەکانی دوای ڕووداوێکی سەختی ھاتوچۆوە لە نزیک شاری [[دیوانییە]] کۆچی دوایی‎ی کرد.<ref name="ava1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز گیانی لەدەست دا |ناونیشان=https://ava.news/news/50550 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیانی سەرەتایی == ھەڵکەوت عەزیز لە ساڵی ١٩٨٩ لە شاری [[ھەولێر]] لە [[باشووری کوردستان]] لەدایک بوو. ئەو بەڕەگەز خەڵکی [[کەرکووک]] بوو، بەڵام بنەماڵەکەی بەھۆی [[شاڵاوی ئەنفال]]ەوە ئاوارەی ھەولێر بوون.<ref name="rudaw" /><ref name="ava2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=باوکی هەڵکەوت عەزیز بۆ ئاڤا: کوڕەکەم بەڵێنێکی پێدابووم و بەڵێنەکەشی بەجێگەیاند |ناونیشان=https://ava.news/news/50557 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو گرنگییەکی زۆری بە بواری شانۆ دەدا و بەو ھۆیەشەوە لە بەشی شانۆی پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک خوێندوویەتی و بڕوانامەی دیپلۆمی لە بواری دەرھێنانی شانۆدا بەدەستھێناوە.<ref name="spee">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز پەیامنێری کەناڵی رووداو گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=154113&Jor=1 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی لاوییدا وەک ئەکتەر و دەرھێنەر لە چەندین شانۆگەریی جیاوازدا بەشداریی کردووە.<ref name="metro_award">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز خەڵاتی باشترین پەیامنێری لە عێراق پێدرا |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=26092&Jor=1 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی خێزانییەوە، خێزاندار بووە و باوکی دوو منداڵ بووە.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> == ژیانی پیشەیی == ھەڵکەوت عەزیز خاوەنی مێژوویەکی پیشەیی بوو و نزیکەی ١٦ بۆ ١٧ ساڵ لە بواری ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی لە دەزگا جیاوازەکاندا کاری کردووە.<ref name="ava1" /><ref name="ava2" /> بەر لەوەی پەیوەندی بە تۆڕی میدیاییی ڕووداوەوە بکات، لە کەرکووک وەک [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووس]] بۆ کەناڵی [[کەرکووک تیڤی]] و میدیاکانی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] کاری کردووە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/918728 |وێبگە=Kurdistan24.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="spee" /> لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥دا بە فەرمی دەستی بە کارکردن لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو کرد.<ref name="hawlati">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://hawlati.co/KU/Details/1562 |وێبگە=hawlati.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw" /> لە ماوەی کارکردنیدا، پەرەی بە تواناکانی دا و بوو بە پەیامنێر و بەڕێوەبەری نووسینگەی ڕووداو لە شاری بەغدا.<ref name="k24" /><ref name="rudaw" /> لەسەر ئاستی جەماوەری، وەک پەیامنێری گواستنەوەی ھەواڵ و پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەرانی [[ھەرێمی کوردستان]] ناسرابوو.<ref name="paytaxt" /> === ڕووماڵە دیارەکان === ھەڵکەوت عەزیز ڕووماڵ و ڕاپۆرتە ڤیدیۆییەکانی ھەمەجۆر بوون و بە تێپەڕبوونی کات گەشەی پێدا، لەوانە: * '''خۆپیشاندانەکانی بەسرە (٢٠١٨):''' لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨دا ڕووماڵێکی بەرفراوان و مەیدانیی ناڕەزایەتییەکان و خۆپێشاندانەکانی خەڵکی شاری [[بەسرە]]ی کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووفاتی ئەنفالکراوانی سەماوە (٢٠١٩):''' لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩دا کاروانێکی ڕاپۆرتە گواستنەوەی ٢٠١٩ لەسەر دۆزینەوەی ٧٦ ڕووفاتی ئەنفالکراوانی کورد لە بیابانەکانی سەماوە گواستەوە، کە دیمەنی ئەو منداڵانەی نیشان دەدا کە لە کاتی گوللەبارانکردندا تووند خۆیان بە باوەشی دایکیانەوە نووساندبوو؛ ئەم زنجیرە ڕاپۆرتە کاریگەرییەکی قووڵی لای خەڵکی کوردستان دروست کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووماڵە نێودەوڵەتییەکان:''' لەگەڵ ڕووداوەکانی عێراق و شەڕی دژی [[داعش]]، ڕووداو و گۆڕانکارییەکانی چەندین وڵاتی تری عەرەبی وەک [[سوودان]]، [[قەتەر]]، [[ئیمارات]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] بۆ تۆڕی میدیایی رووداو ڕووماڵ کردووە.<ref name="metro_award" /> === ڕفاندن لە بەغدا === لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا، لە کاتی ڕووماڵکردنی سووتاندنی بارەگای لقی پێنجی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] لە بەغدا، ھێزێکی چەکدار کە خۆیان بە «قوات حفظ النظام» (ھێزەکانی پاراستنی یاسا) ناساند، ھەڵکەوت عەزیز و خەتاب عەجمیی کامێرامانی ڕووداویان ڕفاند؛ کە دواتر ڕەفتارەکە بە توندی لەلایەن سەنتەری میترۆ و ڕێکخراوە میدیاییەکانەوە سەرکۆنە کرا و داوای لێکۆڵینەوە لە بەرپرسانی باڵای عێراق کرا.<ref name="metro_kidnap">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رفاندنی تییمی رۆژنامەنوسی رووداو بە توندی ئیدانە دەكەین |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=3536&Jor=3 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> === خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق (٢٠٢٢) === لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، لە مەراسیمێکی فەرمیدا بە ئامادەبوونی کەسایەتییە سیاسییەکان و پەرلەمانتارانی عێراق لە بەغدا، لەلایەن ئاژانسی «مەوازین نیوز»ەوە خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق لەسەر ئاستی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەخشرایە هەڵکەوت عەزیز و ئەویش بە جلوبەرگی کوردییەوە چووە سەر شانۆ بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکە.<ref name="metro_award" /> == مردن == لە پاشنیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممە، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦، ھەڵکەوت عەزیز لەگەڵ تیمەکەی لە [[بەغدا]]وە بە مەبەستی ڕاپەڕاندنی ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی بەرەو [[پارێزگای بەسرە]] بەڕێدەکەون.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> لە ناوەڕاستی ڕێگە لە نزیک شاری دیوانییە، بارھەڵگرێک پێچی کردووەتەوە و خۆی بە ئۆتۆمبێلەکەیاندا کێشاوە.<ref name="k24" /><ref name="ava1" /> بەھۆی ئەوەی ھەڵکەوت لە کوشنی تەنیشت شۆفێر دانیشتبوو، لای ڕاستی ئۆتۆمۆبیلەکە زیانی زۆری بەرکەوت و بە سەختی بریندار بوو.<ref name="ava2" /><ref name="spee" /> برینەکانی لە سەریدا بوو و زەبرێکی توند بەر سەری کەوتبوو، کە دوای بێھۆشبوونی لە بەشی چاودێریی چڕ لە نەخۆشخانەی فێرکاریی دیوانییە خەوێندرا.<ref name="rudaw_health">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/health/1861405|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز بەهۆی سەختیی برینەکەی دوای تووشبوونی بە رووداوی هاتووچۆ، گیانی لەدەستدا|وێبگە=rudaw.net|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> دوای گەیاندنی بە بەشی فریاکەوتنی نەخۆشخانەی [[دیوانییە]]، بەھۆی سەختیی برینەکەیەوە لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref name="ava1" /><ref name="nrt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز بە رووداوی هاتوچۆ گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/59671 |وێبگە=nrttv.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw"/> دوای ڕووداوەکە، لە ڕێگەی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی بەغداوە کارئاسانیی فەرمی و ئەمنی کرا بۆ گواستنەوەی تەرمی کۆچکردوو لە شاری دیوانییەوە بەرەو زێدی خۆی لە [[کەرکووک]].<ref name="ava2" /> بڕیارە ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی لە بەیانیی ئەمڕۆ سێشەممە، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦، بە مەراسیمێکی شایستە لە شاری کەرکووک بەڕێوەبچێت.<ref name="wishe">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سبەی تەرمی هەڵكەوت عەزیز لە كەركووك بە خاك دەسپێردرێ‌ |ناونیشان=https://wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=204036&Jor=14 |وێبگە=wishe.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> === کاردانەوەکان === کۆچی دواییی ھەوڵکەوت عەزیز لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا، کاردانەوەیەکی بەرچاوی ھەبوو، بەتایبەتی لەلایەن سیاسەتوانان، تۆڕە میدیایییەکان و ڕێکخراوەکانەوە. [[نێچیرڤان بارزانی]]؛ [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861433|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی: هەڵکەوت عەزیز خزمەتێکی زۆری بە بواری میدیا کرد|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[مەسروور بارزانی]]؛ [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|سەرۆک وەزیران]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861474|سەردێڕ=مەسرور بارزانی: بە داخێکی زۆرەوە هەواڵی کۆچی دوایی هەڵکەوت عەزیزم لە بەغدا بیست|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[قوباد تاڵەبانی]]؛ [[جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆک وەزیران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بافڵ تاڵەبانی]]؛ سەرۆکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861434|سەردێڕ=بافڵ تاڵەبانی: بە داخ و خەمێكی زۆرەوە، هەواڵی كۆچی دوایی کاک هەڵکەوت عەزیزمان پێگەیشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[جەعفەر شێخ مستەفا]]؛ [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆکی ھەرێم]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئومێد خۆشناو]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[شۆڕش ئیسماعیل]]؛ [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزیری پێشمەرگە]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سامان بەرزنجی]]؛ [[وەزارەتی تەندروستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری تەندروستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئارام محەممەد قادر]]؛ [[وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دارا ڕەشید مەحموود]]؛ [[وەزارەتی پلاندانان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری پلاندانان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئانۆ جەوھەر]]؛ [[وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری گواستنەوە و گەیاندن]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئایدن مەعرووف]]؛ [[وەزارەتی ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سەڵاحەددین بەھائەددین]]؛ ئەمینداری گشتیی [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دانا ئەحمەد مەجید]]؛ ڕێکخەری گشتیی [[بزووتنەوەی گۆڕان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بارەگای بارزانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861432|سەردێڕ=بارەگای بارزانی: پرسە و هاوخەمیی خۆمان ئاڕاستەی خانەوادە و کەسوکاری هەڵکەوت عەزیز دەکەین|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861406|سەردێڕ=راگەیێندراوێک لە تۆڕی میدیایی رووداوەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کوردستان تیڤی|تۆڕی میدیاییی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/246623|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی (تۆڕی میدیایی كوردستان) بۆ کۆچی دوایی رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کەناڵ ٨]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211196|سەردێڕ=دامەزراوەی میدیایی کەناڵ8 بەهۆی کۆچی دوایی ڕۆژنامەنووس (هەڵکەوت عەزیز) لە ڕووداوێکی دڵتەزێندا، پەیامێکی سەرەخۆشیی بڵاوکردەوە.|بڵاوکەرەوە=[[کەناڵ ٨]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[ئاڤا میدیا]]<ref name="ava1"/> و دەیان کەسایەتی و لایەنی تر لە ھەرێمی کوردستان و عێراق، پەیامی ھاوخەمیی خۆیان بەھۆی کۆچی دواییی ھەڵکەوت عەزیزەوە دەربڕی و سەرەخۆشیی خۆیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کرد.<ref name="Rudaw2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861409|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی کوردستانییان و جیهان بۆ مەرگی هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:خەڵکی کەرکووک]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] hexonlkhs1p85b8mpld2ojokcyzl3ap 1589402 1589331 2026-06-10T02:21:14Z Saad Goran 41181 پەرەپێدان و زیادکردنی سەرچاوە 1589402 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = ھەڵکەوت عەزیز |وێنە = ھەڵکەوت عەزیز.jpg |قەبارەی وێنە = 250px |لێدوانی وێنە = وێنەیەکی ھەڵکەوت عەزیز |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٩ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[عێراق]] |ڕێکەوتی مردن = ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (٣٦–٣٧ ساڵ ژیاوە) |شوێنی مردن = [[دیوانییە]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = سەختیی برین بەھۆی ڕووداوی ھاتوچۆ |شوێنی تەرم = |شوێنی ناشتن = [[گۆڕستانی ڕەحیماوا]]، [[کەرکووک]] |شوێنی حەوانەوە = |نیشتەجێ = [[بەغدا]] |نەتەوە = [[کورد]] |پەروەردە = |ڕادەی خوێندەواری = |خوێندنگە = پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک |پیشە = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]] و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە [[بەغدا]] |ساڵانی چالاکی = ٢٠١٠–٢٠٢٦ |ناسراوە بە = |کارە دیارەکان = |تەلەڤیزیۆن = |ئایین = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) |ھاوسەر = |منداڵەکان = ٢ کوڕ؛ شا و مانی |دایک و باوک = |باوک = |دایک = |خەڵاتەکان = باشترین پەیامنێری عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ |ڕێزلێنانەکان = }} '''ھەڵکەوت عەزیز''' (١٩٨٩ لە [[ھەولێر]] – ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ لە [[دیوانییە]]) [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]]ێکی کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]] لە [[بەغدا]] بوو.<ref name="rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو یەکێک بوو لە ڕۆژنامەنووسە چالاک و ناسراوەکانی کورد لە ناوەندی میدیایی و سیاسیی عێراقدا کە بە ڕووماڵ و ڕاپۆرتە وردەکانی لەسەر دۆخی ژیانی ھاووڵاتییان و گواستنەوەی پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەران ناسرابوو.<ref name="paytaxt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز ماڵئاوایی كرد؛ لە ساڵی 1989وە تا 2026 |ناونیشان=https://paytaxt.krd/posts/4850 |وێبگە=paytaxt.krd |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا، بەھۆی برینەکانی دوای ڕووداوێکی سەختی ھاتوچۆوە لە نزیک شاری [[دیوانییە]] کۆچی دوایی‎ی کرد.<ref name="ava1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز گیانی لەدەست دا |ناونیشان=https://ava.news/news/50550 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیانی سەرەتایی == ھەڵکەوت عەزیز لە ساڵی ١٩٨٩ لە شاری [[ھەولێر]] لە [[باشووری کوردستان]] لەدایک بوو. ئەو بەڕەگەز خەڵکی [[کەرکووک]] بوو، بەڵام بنەماڵەکەی ئاوارەی ھەولێر بوون.<ref name="rudaw" /><ref name="ava2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=باوکی هەڵکەوت عەزیز بۆ ئاڤا: کوڕەکەم بەڵێنێکی پێدابووم و بەڵێنەکەشی بەجێگەیاند |ناونیشان=https://ava.news/news/50557 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی باکگراوندی خێزانییەوە، سێ برا و سێ خوشکی ھەبووە.<ref name="channel8">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=تەرمی ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە گۆڕستانی ڕەحیماوای کەرکووک بە خاک سپێردرا |ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211353 |وێبگە=channel8.com |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو گرنگییەکی زۆری بە بواری شانۆ دەدا و بەو ھۆیەشەوە لە بەشی شانۆی پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک خوێندوویەتی و بڕوانامەی دیپلۆمی لە بواری دەرھێنانی شانۆدا بەدەستھێناوە.<ref name="spee">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز پەیامنێری کەناڵی رووداو گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=154113&Jor=1 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی لاوییدا وەک ئەکتەر و دەرھێنەر لە چەندین شانۆگەریی جیاوازدا بەشداریی کردووە.<ref name="metro_award">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز خەڵاتی باشترین پەیامنێری لە عێراق پێدرا |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=26092&Jor=1 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی خێزانییەوە، خێزاندار بووە و باوکی دوو منداڵ بووە.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> == ژیانی پیشەیی == ھەڵکەوت عەزیز خاوەنی مێژوویەکی پیشەیی بوو و نزیکەی ١٦ بۆ ١٧ ساڵ لە بواری ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی لە دەزگا جیاوازەکاندا کاری کردووە.<ref name="ava1" /><ref name="ava2" /> بەر لەوەی پەیوەندی بە تۆڕی میدیاییی ڕووداوەوە بکات، لە کەرکووک وەک [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووس]] بۆ کەناڵی [[کەرکووک تیڤی]] و میدیاکانی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] کاری کردووە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/918728 |وێبگە=Kurdistan24.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="spee" /> لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥دا بە فەرمی دەستی بە کارکردن لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو کرد.<ref name="hawlati">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://hawlati.co/KU/Details/1562 |وێبگە=hawlati.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw" /> لە ماوەی کارکردنیدا، پەرەی بە تواناکانی دا و بوو بە پەیامنێر و بەڕێوەبەری نووسینگەی ڕووداو لە شاری بەغدا.<ref name="k24" /><ref name="rudaw" /> لەسەر ئاستی جەماوەری، وەک پەیامنێری گواستنەوەی ھەواڵ و پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەرانی [[ھەرێمی کوردستان]] ناسرابوو.<ref name="paytaxt" /> === ڕووماڵە دیارەکان === ھەڵکەوت عەزیز ڕووماڵ و ڕاپۆرتە ڤیدیۆییەکانی ھەمەجۆر بوون و بە تێپەڕبوونی کات گەشەی پێدا، لەوانە: * '''خۆپیشاندانەکانی بەسرە (٢٠١٨):''' لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨دا ڕووماڵێکی بەرفراوان و مەیدانیی ناڕەزایەتییەکان و خۆپێشاندانەکانی خەڵکی شاری [[بەسرە]]ی کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووفاتی ئەنفالکراوانی سەماوە (٢٠١٩):''' لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩دا کاروانێکی ڕاپۆرتە گواستنەوەی ٢٠١٩ لەسەر دۆزینەوەی ٧٦ ڕووفاتی ئەنفالکراوانی کورد لە بیابانەکانی سەماوە گواستەوە، کە دیمەنی ئەو منداڵانەی نیشان دەدا کە لە کاتی گوللەبارانکردندا تووند خۆیان بە باوەشی دایکیانەوە نووساندبوو؛ ئەم زنجیرە ڕاپۆرتە کاریگەرییەکی قووڵی لای خەڵکی کوردستان دروست کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووماڵە نێودەوڵەتییەکان:''' لەگەڵ ڕووداوەکانی عێراق و شەڕی دژی [[داعش]]، ڕووداو و گۆڕانکارییەکانی چەندین وڵاتی تری عەرەبی وەک [[سوودان]]، [[قەتەر]]، [[ئیمارات]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] بۆ تۆڕی میدیایی رووداو ڕووماڵ کردووە.<ref name="metro_award" /> === ڕفاندن لە بەغدا === لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا، لە کاتی ڕووماڵکردنی سووتاندنی بارەگای لقی پێنجی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] لە بەغدا، ھێزێکی چەکدار کە خۆیان بە «قوات حفظ النظام» (ھێزەکانی پاراستنی یاسا) ناساند، ھەڵکەوت عەزیز و خەتاب عەجمیی کامێرامانی ڕووداویان ڕفاند؛ کە دواتر ڕەفتارەکە بە توندی لەلایەن سەنتەری میترۆ و ڕێکخراوە میدیاییەکانەوە سەرکۆنە کرا و داوای لێکۆڵینەوە لە بەرپرسانی باڵای عێراق کرا.<ref name="metro_kidnap">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رفاندنی تییمی رۆژنامەنوسی رووداو بە توندی ئیدانە دەكەین |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=3536&Jor=3 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> === خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق (٢٠٢٢) === لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، لە مەراسیمێکی فەرمیدا بە ئامادەبوونی کەسایەتییە سیاسییەکان و پەرلەمانتارانی عێراق لە بەغدا، لەلایەن ئاژانسی «مەوازین نیوز»ەوە خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق لەسەر ئاستی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەخشرایە هەڵکەوت عەزیز و ئەویش بە جلوبەرگی کوردییەوە چووە سەر شانۆ بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکە.<ref name="metro_award" /> == مردن == لە پاشنیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممە، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦، ھەڵکەوت عەزیز لەگەڵ تیمەکەی لە [[بەغدا]]وە بە مەبەستی ڕاپەڕاندنی ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی بەرەو [[پارێزگای بەسرە]] بەڕێدەکەون.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> لە ناوەڕاستی ڕێگە لە نزیک شاری دیوانییە، بارھەڵگرێک پێچی کردووەتەوە و خۆی بە ئۆتۆمبێلەکەیاندا کێشاوە.<ref name="k24" /><ref name="ava1" /> بەھۆی ئەوەی ھەڵکەوت لە کوشنی تەنیشت شۆفێر دانیشتبوو، لای ڕاستی ئۆتۆمبێلەکە زیانی زۆری بەرکەوت و بە سەختی بریندار بوو.<ref name="ava2" /><ref name="spee" /> برینەکانی لە سەریدا بوو و زەبرێکی توند بەر سەری کەوتبوو، کە دوای بێھۆشبوونی لە بەشی چاودێریی چڕ لە نەخۆشخانەی فێرکاریی دیوانییە خەوێندرا.<ref name="rudaw_health">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/health/1861405|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز بەهۆی سەختیی برینەکەی دوای تووشبوونی بە رووداوی هاتووچۆ، گیانی لەدەستدا|وێبگە=rudaw.net|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> دوای گەیاندنی بە بەشی فریاکەوتنی نەخۆشخانەی [[دیوانییە]]، بەھۆی سەختیی برینەکەیەوە لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref name="ava1" /><ref name="nrt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز بە رووداوی هاتوچۆ گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/59671 |وێبگە=nrttv.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw"/> دوای ڕووداوەکە، لە ڕێگەی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی بەغداوە کارئاسانیی فەرمی و ئەمنی کرا بۆ گواستنەوەی تەرمی کۆچکردوو لە شاری دیوانییەوە بەرەو زێدی خۆی لە [[کەرکووک]].<ref name="ava2" /> لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا، بە ئامادەبوونی سەدان کەس لە ھاونیشتمانیان، کەسوکار، ھاوڕێ و ھاوپیشەکانی، ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی بەڕێوەچوو.<ref name="channel8" /> دوای ئەنجامدانی نوێژی مردوو لەسەر تەرمەکەی لە مزگەوتی سەعید تۆماری لە کەرکووک، بەرەو [[گۆڕستانی ڕەحیماوا]] بەڕێکرا و لەوێ بە خاک سپێردرا.<ref name="rudaw_prayer">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سەدان کەس نوێژ لەسەر تەرمی هەڵکەوت عەزیز دەکەن |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861567 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="channel8" /> === کاردانەوەکان === کۆچی دواییی ھەوڵکەوت عەزیز لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا، کاردانەوەیەکی بەرچاوی ھەبوو، بەتایبەتی لەلایەن سیاسەتوانان، تۆڕە میدیایییەکان و ڕێکخراوەکانەوە. [[نێچیرڤان بارزانی]]؛ [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861433|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی: هەڵکەوت عەزیز خزمەتێکی زۆری بە بواری میدیا کرد|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[مەسروور بارزانی]]؛ [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|سەرۆک وەزیران]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861474|سەردێڕ=مەسرور بارزانی: بە داخێکی زۆرەوە هەواڵی کۆچی دوایی هەڵکەوت عەزیزم لە بەغدا بیست|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[قوباد تاڵەبانی]]؛ [[جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆک وەزیران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بافڵ تاڵەبانی]]؛ سەرۆکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861434|سەردێڕ=بافڵ تاڵەبانی: بە داخ و خەمێكی زۆرەوە، هەواڵی كۆچی دوایی کاک هەڵکەوت عەزیزمان پێگەیشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[جەعفەر شێخ مستەفا]]؛ [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆکی ھەرێم]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئومێد خۆشناو]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[شۆڕش ئیسماعیل]]؛ [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزیری پێشمەرگە]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سامان بەرزنجی]]؛ [[وەزارەتی تەندروستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری تەندروستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئارام محەممەد قادر]]؛ [[وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دارا ڕەشید مەحموود]]؛ [[وەزارەتی پلاندانان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری پلاندانان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئانۆ جەوھەر]]؛ [[وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری گواستنەوە و گەیاندن]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئایدن مەعرووف]]؛ [[وەزارەتی ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سەڵاحەددین بەھائەددین]]؛ ئەمینداری گشتیی [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دانا ئەحمەد مەجید]]؛ ڕێکخەری گشتیی [[بزووتنەوەی گۆڕان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بارەگای بارزانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861432|سەردێڕ=بارەگای بارزانی: پرسە و هاوخەمیی خۆمان ئاڕاستەی خانەوادە و کەسوکاری هەڵکەوت عەزیز دەکەین|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861406|سەردێڕ=راگەیێندراوێک لە تۆڕی میدیایی رووداوەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کوردستان تیڤی|تۆڕی میدیاییی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/246623|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی (تۆڕی میدیایی كوردستان) بۆ کۆچی دوایی رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کەناڵ ٨]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211196|سەردێڕ=دامەزراوەی میدیایی کەناڵ8 بەهۆی کۆچی دوایی ڕۆژنامەنووس (هەڵکەوت عەزیز) لە ڕووداوێکی دڵتەزێندا، پەیامێکی سەرەخۆشیی بڵاوکردەوە.|بڵاوکەرەوە=[[کەناڵ ٨]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[ئاڤا میدیا]]<ref name="ava1"/> و دەیان کەسایەتی و لایەنی تر لە ھەرێمی کوردستان و عێراق، پەیامی ھاوخەمیی خۆیان بەھۆی کۆچی دواییی ھەڵکەوت عەزیزەوە دەربڕی و سەرەخۆشیی خۆیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کرد.<ref name="Rudaw2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861409|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی کوردستانییان و جیهان بۆ مەرگی هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:خەڵکی کەرکووک]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] g4mpueb0efkj8p6jfiojt4l8xduee2e 1589451 1589402 2026-06-10T09:04:36Z Tessla 41338 1589451 wikitext text/x-wiki {{زانیاریدانی کەسایەتی |ناو = ھەڵکەوت عەزیز |وێنە = ھەڵکەوت عەزیز.jpg |قەبارەی وێنە = 250px |لێدوانی وێنە = وێنەیەکی ھەڵکەوت عەزیز |ڕێکەوتی لەدایکبوون = ١٩٨٩ |شوێنی لەدایکبوون = [[ھەولێر]]، [[باشووری کوردستان]] |ڕێکەوتی مردن = ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (٣٦–٣٧ ساڵ ژیاوە) |شوێنی مردن = [[دیوانییە]]، [[عێراق]] |ھۆکاری مردن = سەختیی برین بەھۆی ڕووداوی ھاتوچۆ |شوێنی تەرم = |شوێنی ناشتن = [[گۆڕستانی ڕەحیماوا]]، [[کەرکووک]] |شوێنی حەوانەوە = |نیشتەجێ = [[بەغدا]] |نەتەوە = [[کورد]] |پەروەردە = |ڕادەی خوێندەواری = |خوێندنگە = پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک |پیشە = [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]] و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕووداو]] لە [[بەغدا]] |ساڵانی چالاکی = ٢٠١٠–٢٠٢٦ |ناسراوە بە = |کارە دیارەکان = |تەلەڤیزیۆن = |ئایین = [[ئیسلام]] ([[سوننە]]) |ھاوسەر = |منداڵەکان = ٢ کوڕ؛ شا و مانی |دایک و باوک = |باوک = |دایک = |خەڵاتەکان = باشترین پەیامنێری عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ |ڕێزلێنانەکان = }} '''ھەڵکەوت عەزیز''' (١٩٨٩ لە [[ھەولێر]] – ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ لە [[دیوانییە]]) [[ڕۆژنامەنووس]]، [[ھەواڵنێر]]ێکی کورد و بەرپرسی نووسینگەی [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]] لە [[بەغدا]] بوو.<ref name="rudaw">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیزی هاوکارمان گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861401 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو یەکێک بوو لە ڕۆژنامەنووسە چالاک و ناسراوەکانی کورد لە ناوەندی میدیایی و سیاسیی عێراقدا کە بە ڕووماڵ و ڕاپۆرتە وردەکانی لەسەر دۆخی ژیانی ھاووڵاتییان و گواستنەوەی پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەران ناسرابوو.<ref name="paytaxt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز ماڵئاوایی كرد؛ لە ساڵی 1989وە تا 2026 |ناونیشان=https://paytaxt.krd/posts/4850 |وێبگە=paytaxt.krd |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا، بەھۆی برینەکانی دوای ڕووداوێکی سەختی ھاتوچۆوە لە نزیک شاری [[دیوانییە]] کۆچی دوایی‎ی کرد.<ref name="ava1">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز گیانی لەدەست دا |ناونیشان=https://ava.news/news/50550 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> == ژیانی سەرەتایی == ھەڵکەوت عەزیز لە ساڵی ١٩٨٩ لە شاری [[ھەولێر]] لە [[باشووری کوردستان]] لەدایک بوو. ئەو بەڕەگەز خەڵکی [[کەرکووک]] بوو، بەڵام بنەماڵەکەی ئاوارەی ھەولێر بوون.<ref name="rudaw" /><ref name="ava2">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=باوکی هەڵکەوت عەزیز بۆ ئاڤا: کوڕەکەم بەڵێنێکی پێدابووم و بەڵێنەکەشی بەجێگەیاند |ناونیشان=https://ava.news/news/50557 |وێبگە=ava.news |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی باکگراوندی خێزانییەوە، سێ برا و سێ خوشکی ھەبووە.<ref name="channel8">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=تەرمی ڕۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە گۆڕستانی ڕەحیماوای کەرکووک بە خاک سپێردرا |ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211353 |وێبگە=channel8.com |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> ئەو گرنگییەکی زۆری بە بواری شانۆ دەدا و بەو ھۆیەشەوە لە بەشی شانۆی پەیمانگەی ھونەرە جوانەکانی کەرکووک خوێندوویەتی و بڕوانامەی دیپلۆمی لە بواری دەرھێنانی شانۆدا بەدەستھێناوە.<ref name="spee">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز پەیامنێری کەناڵی رووداو گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&jmare=154113&Jor=1 |وێبگە=speemedia.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە تەمەنی لاوییدا وەک ئەکتەر و دەرھێنەر لە چەندین شانۆگەریی جیاوازدا بەشداریی کردووە.<ref name="metro_award">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز خەڵاتی باشترین پەیامنێری لە عێراق پێدرا |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=26092&Jor=1 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> لە ڕووی خێزانییەوە، خێزاندار بووە و باوکی دوو منداڵ بووە.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> == ژیانی پیشەیی == ھەڵکەوت عەزیز خاوەنی مێژوویەکی پیشەیی بوو و نزیکەی ١٦ بۆ ١٧ ساڵ لە بواری ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەوانی لە دەزگا جیاوازەکاندا کاری کردووە.<ref name="ava1" /><ref name="ava2" /> بەر لەوەی پەیوەندی بە تۆڕی میدیاییی ڕووداوەوە بکات، لە کەرکووک وەک [[ڕۆژنامەوان|ڕۆژنامەنووس]] بۆ کەناڵی [[کەرکووک تیڤی]] و میدیاکانی سەر بە [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]] کاری کردووە.<ref name="k24">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/918728 |وێبگە=Kurdistan24.net |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="spee" /> لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥دا بە فەرمی دەستی بە کارکردن لە تۆڕی میدیاییی ڕووداو کرد.<ref name="hawlati">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز لە رووداوێکی هاتوچۆدا گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://hawlati.co/KU/Details/1562 |وێبگە=hawlati.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw" /> لە ماوەی کارکردنیدا، پەرەی بە تواناکانی دا و بوو بە پەیامنێر و بەڕێوەبەری نووسینگەی ڕووداو لە شاری بەغدا.<ref name="k24" /><ref name="rudaw" /> لەسەر ئاستی جەماوەری، وەک پەیامنێری گواستنەوەی ھەواڵ و پێشھاتەکانی تایبەت بە مووچەی فەرمانبەرانی [[ھەرێمی کوردستان]] ناسرابوو.<ref name="paytaxt" /> === ڕووماڵە دیارەکان === ھەڵکەوت عەزیز ڕووماڵ و ڕاپۆرتە ڤیدیۆییەکانی ھەمەجۆر بوون و بە تێپەڕبوونی کات گەشەی پێدا، لەوانە: * '''خۆپیشاندانەکانی بەسرە (٢٠١٨):''' لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨دا ڕووماڵێکی بەرفراوان و مەیدانیی ناڕەزایەتییەکان و خۆپێشاندانەکانی خەڵکی شاری [[بەسرە]]ی کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووفاتی ئەنفالکراوانی سەماوە (٢٠١٩):''' لە مانگی تەممووزی ٢٠١٩دا کاروانێکی ڕاپۆرتە گواستنەوەی ٢٠١٩ لەسەر دۆزینەوەی ٧٦ ڕووفاتی ئەنفالکراوانی کورد لە بیابانەکانی سەماوە گواستەوە، کە دیمەنی ئەو منداڵانەی نیشان دەدا کە لە کاتی گوللەبارانکردندا تووند خۆیان بە باوەشی دایکیانەوە نووساندبوو؛ ئەم زنجیرە ڕاپۆرتە کاریگەرییەکی قووڵی لای خەڵکی کوردستان دروست کرد.<ref name="rudaw" /><ref name="metro_award" /> * '''ڕووماڵە نێودەوڵەتییەکان:''' لەگەڵ ڕووداوەکانی عێراق و شەڕی دژی [[داعش]]، ڕووداو و گۆڕانکارییەکانی چەندین وڵاتی تری عەرەبی وەک [[سوودان]]، [[قەتەر]]، [[ئیمارات]] و [[عەرەبستانی سعوودی]] بۆ تۆڕی میدیایی رووداو ڕووماڵ کردووە.<ref name="metro_award" /> === ڕفاندن لە بەغدا === لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا، لە کاتی ڕووماڵکردنی سووتاندنی بارەگای لقی پێنجی [[پارتی دیموکراتی کوردستان]] لە بەغدا، ھێزێکی چەکدار کە خۆیان بە «قوات حفظ النظام» (ھێزەکانی پاراستنی یاسا) ناساند، ھەڵکەوت عەزیز و خەتاب عەجمیی کامێرامانی ڕووداویان ڕفاند؛ کە دواتر ڕەفتارەکە بە توندی لەلایەن سەنتەری میترۆ و ڕێکخراوە میدیاییەکانەوە سەرکۆنە کرا و داوای لێکۆڵینەوە لە بەرپرسانی باڵای عێراق کرا.<ref name="metro_kidnap">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رفاندنی تییمی رۆژنامەنوسی رووداو بە توندی ئیدانە دەكەین |ناونیشان=https://www.metroo.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=3536&Jor=3 |وێبگە=metroo.org |ڕێکەوت=١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref> === خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق (٢٠٢٢) === لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣، لە مەراسیمێکی فەرمیدا بە ئامادەبوونی کەسایەتییە سیاسییەکان و پەرلەمانتارانی عێراق لە بەغدا، لەلایەن ئاژانسی «مەوازین نیوز»ەوە خەڵاتی باشترین پەیامنێری عێراق لەسەر ئاستی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەخشرایە هەڵکەوت عەزیز و ئەویش بە جلوبەرگی کوردییەوە چووە سەر شانۆ بۆ وەرگرتنی خەڵاتەکە.<ref name="metro_award" /> == مردن == لە پاشنیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممە، ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦، ھەڵکەوت عەزیز لەگەڵ تیمەکەی لە [[بەغدا]]وە بە مەبەستی ڕاپەڕاندنی ئەرکێکی ڕۆژنامەوانی بەرەو [[پارێزگای بەسرە]] بەڕێدەکەون.<ref name="ava1" /><ref name="rudaw" /> لە ناوەڕاستی ڕێگە لە نزیک شاری دیوانییە، بارھەڵگرێک پێچی کردووەتەوە و خۆی بە ئۆتۆمبێلەکەیاندا کێشاوە.<ref name="k24" /><ref name="ava1" /> بەھۆی ئەوەی ھەڵکەوت لە کوشنی تەنیشت شۆفێر دانیشتبوو، لای ڕاستی ئۆتۆمبێلەکە زیانی زۆری بەرکەوت و بە سەختی بریندار بوو.<ref name="ava2" /><ref name="spee" /> برینەکانی لە سەریدا بوو و زەبرێکی توند بەر سەری کەوتبوو، کە دوای بێھۆشبوونی لە بەشی چاودێریی چڕ لە نەخۆشخانەی فێرکاریی دیوانییە خەوێندرا.<ref name="rudaw_health">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/health/1861405|سەردێڕ=هەڵکەوت عەزیز بەهۆی سەختیی برینەکەی دوای تووشبوونی بە رووداوی هاتووچۆ، گیانی لەدەستدا|وێبگە=rudaw.net|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> دوای گەیاندنی بە بەشی فریاکەوتنی نەخۆشخانەی [[دیوانییە]]، بەھۆی سەختیی برینەکەیەوە لە تەمەنی ٣٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.<ref name="ava1" /><ref name="nrt">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز بە رووداوی هاتوچۆ گیانی لەدەستدا |ناونیشان=https://www.nrttv.com/detail/59671 |وێبگە=nrttv.com |ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="rudaw"/> دوای ڕووداوەکە، لە ڕێگەی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی بەغداوە کارئاسانیی فەرمی و ئەمنی کرا بۆ گواستنەوەی تەرمی کۆچکردوو لە شاری دیوانییەوە بەرەو زێدی خۆی لە [[کەرکووک]].<ref name="ava2" /> لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا، بە ئامادەبوونی سەدان کەس لە ھاونیشتمانیان، کەسوکار، ھاوڕێ و ھاوپیشەکانی، ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی بەڕێوەچوو.<ref name="channel8" /> دوای ئەنجامدانی نوێژی مردوو لەسەر تەرمەکەی لە مزگەوتی سەعید تۆماری لە کەرکووک، بەرەو [[گۆڕستانی ڕەحیماوا]] بەڕێکرا و لەوێ بە خاک سپێردرا.<ref name="rudaw_prayer">{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=سەدان کەس نوێژ لەسەر تەرمی هەڵکەوت عەزیز دەکەن |ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861567 |وێبگە=rudaw.net |ڕێکەوت=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |ڕێکەوتی سەردان=١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ }}</ref><ref name="channel8" /> === کاردانەوەکان === کۆچی دواییی ھەوڵکەوت عەزیز لە [[ھەرێمی کوردستان]]دا، کاردانەوەیەکی بەرچاوی ھەبوو، بەتایبەتی لەلایەن سیاسەتوانان، تۆڕە میدیایییەکان و ڕێکخراوەکانەوە. [[نێچیرڤان بارزانی]]؛ [[سەرۆکی ھەرێمی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861433|سەردێڕ=نێچیرڤان بارزانی: هەڵکەوت عەزیز خزمەتێکی زۆری بە بواری میدیا کرد|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[مەسروور بارزانی]]؛ [[سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|سەرۆک وەزیران]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861474|سەردێڕ=مەسرور بارزانی: بە داخێکی زۆرەوە هەواڵی کۆچی دوایی هەڵکەوت عەزیزم لە بەغدا بیست|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[قوباد تاڵەبانی]]؛ [[جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆک وەزیران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بافڵ تاڵەبانی]]؛ سەرۆکی [[یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861434|سەردێڕ=بافڵ تاڵەبانی: بە داخ و خەمێكی زۆرەوە، هەواڵی كۆچی دوایی کاک هەڵکەوت عەزیزمان پێگەیشت|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[جەعفەر شێخ مستەفا]]؛ [[جێگری سەرۆکی ھەرێمی کوردستان|جێگری سەرۆکی ھەرێم]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئومێد خۆشناو]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای ھەولێر|ھەولێر]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ھەڤاڵ ئەبووبەکر]]؛ پارێزگاری [[پارێزگای سلێمانی|سلێمانی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[شۆڕش ئیسماعیل]]؛ [[وەزارەتی پێشمەرگە|وەزیری پێشمەرگە]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سامان بەرزنجی]]؛ [[وەزارەتی تەندروستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری تەندروستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئارام محەممەد قادر]]؛ [[وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دارا ڕەشید مەحموود]]؛ [[وەزارەتی پلاندانان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری پلاندانان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئانۆ جەوھەر]]؛ [[وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری گواستنەوە و گەیاندن]]،<ref name="Rudaw2"/> [[ئایدن مەعرووف]]؛ [[وەزارەتی ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان (ھەرێمی کوردستان)|وەزیری ھەرێم بۆ کاروباری پێکھاتەکان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[سەڵاحەددین بەھائەددین]]؛ ئەمینداری گشتیی [[یەکگرتووی ئیسلامیی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[دانا ئەحمەد مەجید]]؛ ڕێکخەری گشتیی [[بزووتنەوەی گۆڕان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[بارەگای بارزانی]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861432|سەردێڕ=بارەگای بارزانی: پرسە و هاوخەمیی خۆمان ئاڕاستەی خانەوادە و کەسوکاری هەڵکەوت عەزیز دەکەین|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کۆمەڵی دادگەریی کوردستان]]،<ref name="Rudaw2"/> [[حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران]]،<ref name="Rudaw2"/> [[تۆڕی میدیاییی ڕووداو]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861406|سەردێڕ=راگەیێندراوێک لە تۆڕی میدیایی رووداوەوە|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کوردستان تیڤی|تۆڕی میدیاییی کوردستان]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://kurdistantv.net/ku/news/246623|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی (تۆڕی میدیایی كوردستان) بۆ کۆچی دوایی رۆژنامەنووس هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=[[کوردستان تیڤی]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[کەناڵ ٨]]،<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://channel8.com/kurdish/news/211196|سەردێڕ=دامەزراوەی میدیایی کەناڵ8 بەهۆی کۆچی دوایی ڕۆژنامەنووس (هەڵکەوت عەزیز) لە ڕووداوێکی دڵتەزێندا، پەیامێکی سەرەخۆشیی بڵاوکردەوە.|بڵاوکەرەوە=[[کەناڵ ٨]]|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> [[ئاڤا میدیا]]<ref name="ava1"/> و دەیان کەسایەتی و لایەنی تر لە ھەرێمی کوردستان و عێراق، پەیامی ھاوخەمیی خۆیان بەھۆی کۆچی دواییی ھەڵکەوت عەزیزەوە دەربڕی و سەرەخۆشیی خۆیان ئاراستەی بنەماڵەکەی کرد.<ref name="Rudaw2">{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.rudaw.net/sorani/categories/kurdistan/1861409|سەردێڕ=پەیامی هاوخەمیی کوردستانییان و جیهان بۆ مەرگی هەڵکەوت عەزیز|بڵاوکەرەوە=تۆڕی میدیاییی ڕووداو|ڕێکەوت=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|ڕێکەوتی سەردان=٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|ژیاننامە|سیاسەت|کوردستان|عێراق}} [[پۆل:لەدایکبووانی ١٩٨٩]] [[پۆل:مردووانی ٢٠٢٦]] [[پۆل:خەڵکی کەرکووک]] [[پۆل:خەڵکی ھەولێر]] [[پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد]] dj3wmxgq1elxozl82q6cnfybfkes7sh 0 296426 1589325 1589237 2026-06-09T12:02:42Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ چاکسازیی ژمارەکان (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589325 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Students recite the Pledge of Allegiance to the flag of the United States at Hayesville High School in 2004.jpg|وێنۆک|خوێندکارانێکی قۆناغی ئامادەیی لە ساڵی ٢٠٠٤ لە قوتابخانەی ئامادەییی ھایسڤیل بەڵێنی بەیعەت و دڵسۆزی بۆ ئاڵای ئەمریکا دەخوێننەوە.]] '''دڵسۆزی''' یان '''وەفاداری''' ({{بە ئینگلیزی|Allegiance}})، ئەرکێکی [[دڵسۆزی]] یان وەفایییە کە دەوترێت قەرزدارانە، یان ئازادانە پەیڕەویی لێدەکرێت، لەلایەن خەڵک، ژێردەستەکان یان [[شارۆمەندێتی|ھاووڵاتییانەوە]] بۆ [[دەوڵەت]] و نیشتمانەکەیان یاخود [[سەروەر|سەروەرەکەیان]].<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=https://www.merriam-webster.com/dictionary/allegiance |وێبگە=www.merriam-webster.com |سەردێڕ=Definition of ALLEGIANCE}}</ref> == لە ئیسلامدا == {{سەرەکی|بەیعەت}} ئەو وشەیەی کە لە زمانی عەرەبیدا بۆ دڵسۆزی بەکاردێت بریتییە لە بەیعەت ({{بە عەرەبی|بیعة}}). ئەم پراکتیزەیە لە [[قورئان|قورئاندا]]، لە سورەتی ٤٨ـە، ئایەتی ١٠ {{قورئان|٤٨|١٠}}.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب|دوایین=Whitehouse|یەکەم=Bill|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=yVUCCnhTiHcC&pg=PA266|سەردێڕ=Reality Without A Name|بڵاوکەرەوە=Bilquees Press|ژپنک=٠-٩٦٨٠٩٩٥-٦-٤|پەڕە=٢٦٦|format=PDF: Google Books|ڕێکەوتی سەردان=٣١ی ئازاری ٢٠٠٨}}</ref> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:ناسیۆنالیزم]] k9bxh224a1l9gyowbxi2lzu6hbmxay6 0 296427 1589324 1589241 2026-06-09T12:02:32Z AramBot 39807 بۆت: بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ زیادکردنی سەردێڕی ون (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589324 wikitext text/x-wiki {{تێک نەچێ|سەروەری}}[[پەڕگە:Queen_Elizabeth_II_official_portrait_for_1959_tour_(retouched)_(cropped)_(3-to-4_aspect_ratio).jpg|وێنۆک|[[ئێلیزابێتی دووەم|شاژن ئێلیزابێتی دووەم]] لە ماوەی حوکمڕانییەکەیدا سەروەری ٣٢ کایەی سەربەخۆ بووە، ڕۆڵی لە ھەر کایەیەکدا جیاواز و لە ڕووی یاسایییەوە جیاواز بووە.]] '''''سەروەر''''' نازناوێکە کە دەتوانرێت بۆ بەرزترین سەرکردە و پێشەنگ لە پۆلە جیاوازەکاندا بەکاربھێنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |سەردێڕ=وشەی ''سەروەر'' |ناونیشان=https://bradost.net/ferheng/?name=%D8%B3%DB%95%D8%B1%D9%88%DB%95%D8%B1 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=تۆڕی زاراوەپارێزیی برادۆست}}</ref> ڕۆڵی فەرمانڕەوای سەروەر زۆر جیاوازە، لە پادشا و [[سەرۆکی دەوڵەت|سەرۆکی دەوڵەتەوە]] تا سەرۆکی حکوومەتە ناوخۆیییەکان و سەرکردەکان. وشەی ''سەروەری'' لەم دوایییانەدا بە مانای سەربەخۆیی یان خۆبەڕێوەبەریش ھاتووە.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.lexico.com/definition/sovereign|سەردێڕ=SOVEREIGN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20200123051425/https://www.lexico.com/definition/sovereign |ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|وێبگە=Lexico Dictionaries &#124; English}}</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} == بەستەرە دەرەکییەکان == * {{Wiktionary-inline}} {{زانیارییە کتێبخانەیییەکان}}{{تووڵی دەروازە|سیاسەت|پاشایەتی|یاسا|پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان}} [[پۆل:ناونیشانەکان]] [[پۆل:ناونیشانەکانی فەرمانڕەوایەتی]] [[پۆل:نازناوە شاھانەکان]] 4ivydjrp8kmg1hnpxtlymux49schi1z 0 296428 1589315 1589294 2026-06-09T12:01:02Z AramBot 39807 بۆت: ناوی پارامەترە کۆنەکان نوێ کرایەوە؛ بەکوردیکردنی شێوازی ڕێکەوتەکان؛ پارامەترە واڵاکان لابران (بە بەکارھێنانی [[وپ:نپس]]) 1589315 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:United States bombing raid over a German city - NARA - 197269.tif|وێنۆک|لە کاتی بۆردوومانکردنی بەرلین لە ساڵی ١٩٤٤دا، فڕۆکەیەکی B-17 Flying Fortressی ئەمریکی بە نازناوی Miss Donna Mae II، زیانێکی زۆری پێگەیشت، کاتێک بەبێ مەبەست لەژێر بۆمبڕێژکەرێکی دیکەی ئەمریکیدا لە کاتی ئۆپەراسیۆنی فڕێدانی بۆمبدا فڕی. زیانەکانی جێگیرکەری ئاسۆیی فڕۆکەکە بووە ھۆی ئەوەی کە فڕۆکەکە بەبێ کۆنترۆڵ بخولێتەوە و لە ئەنجامدا فڕۆکەکە کەوتەخوارەوە و ھەر ١١ ئەندامی تیمی فڕۆکەوانی فڕۆکەکە گیانیان لەدەستدا.]] فیشەکێک کە بەھەڵە ھێزە دۆستەکان یان ھاوپەیمانەکان بپێکێت و بیانکوژێت یان برینداریان بکات، پێی دەوترێت '''ئاگری دۆستانە'''<ref name="Regan2">Regan, Geoffrey (2002) ''Backfire: a history of friendly fire from ancient warfare to the present day'', Robson Books</ref> یان '''تەقەکردنی دۆستانە''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly fire}}). تەقەی دۆستانە تێیدا زیان بە بێ مەبەست و لە ئەنجامی تەقە و ھێرش بۆ سەر ھێزە دۆستەکان یان ھاوپەیمانەکان و ھاوپاکان دروست دەبێت لە کاتێکدا کە ئامانج دووژمن بووە. ڕەنگە قوربانییەکانی تەقەی دۆستانە بە ھۆی ھەڵەناسینەوەی ئامانجەکە وەک [[دوژمن|دووژمن]] ڕووبدات، یان بە ھۆی بێباکی یان ھەڵەی تەکنیکی. زیانی گیانی لە کاتی مەشقی سەربازیی ھێزە دۆستەکاندا، بە بەشێک لە قوربانییەکانی ئاگری دۆستانە نازانرێت.<ref name="Regan2" /> کاریگەرییەکانی ئاگری دۆستانە تەنیا ماددی نین بەڵکوو کاریگەریی نەرێنیی بەرچاویان لەسەر مۆڕاڵی سەربازەکان ھەیە. ئەگەر دۆخێکی لەو شێوەیە ڕووبدات یان بەردەوام بوو، ڕەنگە ھێزە سەربازییەکان لێھاتووییی فەرماندەکەیان بخەنە ژێر پرسیارەوە.<ref name="books.google.com.au2">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uYxiz6P0KsEC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=friendly+fire+technology&source=web&ots=_fu_xsiQJJ&sig=xSFG0xQBR0YutM6Yt8jnv0ytL40&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result#PPA78,M1|سەردێڕ=Who goes there : friend or foe?|نووسەر=Office of Technology Assessment|بڵاوکەرەوە=Diane Publishing|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}{{Page needed|date=July 2011}}</ref> بە شێوەیەکی ئاسایی، دیاریکردنی ھۆکارەکانی ئاگری دۆستانە لە شوێنی ڕووداوەکە و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی لە ڕێگەی [[پەروەردە|ڕاھێنان و پەروەردە]]، تاکتیکی جۆراوجۆر، و باشترکردنی تەکنەلۆژیا لە نێو ئەو ھەوڵانەدان کە فەرماندە سەربازییەکان دوای ئەم جۆرە ڕووداوانە ئەنجامی دەدەن.<ref name="Kirke2">Kirke, Charles M. (ed., 2012) ''Fratricide in Battle: (Un)Friendly Fire'' [http://www.continuumbooks.com/books/detail.aspx?BookId=158678&SearchType=Basic Continuum Books] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011073806/https://www.ebookweek.com/fat-obliterator-review/|date=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٠٣ [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھێزە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بەھەڵە ھێزە ھاوپەیمانەکانی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەیان]] کردە ئامانج لە [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|شەڕی عێراق]]، لە ئەنجامدا ١٨ بۆ ٢١ پێشمەرگە کوژران و ٤٥ی دیکەش برینداربوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/newshour/nation/middle_east-jan-june03-friendly_04-06 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref><ref>https://www.theguardian.com/world/2003/apr/07/iraq.kurds</ref> وە ڕاپۆڕتیش دراوە کە لەوانەیە یەک کەسی سڤیل (مەدەنی)ش کوژرابێت.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == <references /> [[پۆل:جۆرەکانی کوشتن]] [[پۆل:قوربانیانی جەنگ]] ir8xssdf6wa4g3xjuhw6ow1o1ol6olr 1589350 1589315 2026-06-09T16:03:40Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی {{پۆلی کۆمنز|Friendly fire}} 1589350 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:United States bombing raid over a German city - NARA - 197269.tif|وێنۆک|لە کاتی بۆردوومانکردنی بەرلین لە ساڵی ١٩٤٤دا، فڕۆکەیەکی B-17 Flying Fortressی ئەمریکی بە نازناوی Miss Donna Mae II، زیانێکی زۆری پێگەیشت، کاتێک بەبێ مەبەست لەژێر بۆمبڕێژکەرێکی دیکەی ئەمریکیدا لە کاتی ئۆپەراسیۆنی فڕێدانی بۆمبدا فڕی. زیانەکانی جێگیرکەری ئاسۆیی فڕۆکەکە بووە ھۆی ئەوەی کە فڕۆکەکە بەبێ کۆنترۆڵ بخولێتەوە و لە ئەنجامدا فڕۆکەکە کەوتەخوارەوە و ھەر ١١ ئەندامی تیمی فڕۆکەوانی فڕۆکەکە گیانیان لەدەستدا.]] فیشەکێک کە بەھەڵە ھێزە دۆستەکان یان ھاوپەیمانەکان بپێکێت و بیانکوژێت یان برینداریان بکات، پێی دەوترێت '''ئاگری دۆستانە'''<ref name="Regan2">Regan, Geoffrey (2002) ''Backfire: a history of friendly fire from ancient warfare to the present day'', Robson Books</ref> یان '''تەقەکردنی دۆستانە''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly fire}}). تەقەی دۆستانە تێیدا زیان بە بێ مەبەست و لە ئەنجامی تەقە و ھێرش بۆ سەر ھێزە دۆستەکان یان ھاوپەیمانەکان و ھاوپاکان دروست دەبێت لە کاتێکدا کە ئامانج دووژمن بووە. ڕەنگە قوربانییەکانی تەقەی دۆستانە بە ھۆی ھەڵەناسینەوەی ئامانجەکە وەک [[دوژمن|دووژمن]] ڕووبدات، یان بە ھۆی بێباکی یان ھەڵەی تەکنیکی. زیانی گیانی لە کاتی مەشقی سەربازیی ھێزە دۆستەکاندا، بە بەشێک لە قوربانییەکانی ئاگری دۆستانە نازانرێت.<ref name="Regan2" /> کاریگەرییەکانی ئاگری دۆستانە تەنیا ماددی نین بەڵکوو کاریگەریی نەرێنیی بەرچاویان لەسەر مۆڕاڵی سەربازەکان ھەیە. ئەگەر دۆخێکی لەو شێوەیە ڕووبدات یان بەردەوام بوو، ڕەنگە ھێزە سەربازییەکان لێھاتووییی فەرماندەکەیان بخەنە ژێر پرسیارەوە.<ref name="books.google.com.au2">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uYxiz6P0KsEC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=friendly+fire+technology&source=web&ots=_fu_xsiQJJ&sig=xSFG0xQBR0YutM6Yt8jnv0ytL40&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result#PPA78,M1|سەردێڕ=Who goes there : friend or foe?|نووسەر=Office of Technology Assessment|بڵاوکەرەوە=Diane Publishing|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}{{Page needed|date=July 2011}}</ref> بە شێوەیەکی ئاسایی، دیاریکردنی ھۆکارەکانی ئاگری دۆستانە لە شوێنی ڕووداوەکە و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی لە ڕێگەی [[پەروەردە|ڕاھێنان و پەروەردە]]، تاکتیکی جۆراوجۆر، و باشترکردنی تەکنەلۆژیا لە نێو ئەو ھەوڵانەدان کە فەرماندە سەربازییەکان دوای ئەم جۆرە ڕووداوانە ئەنجامی دەدەن.<ref name="Kirke2">Kirke, Charles M. (ed., 2012) ''Fratricide in Battle: (Un)Friendly Fire'' [http://www.continuumbooks.com/books/detail.aspx?BookId=158678&SearchType=Basic Continuum Books] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011073806/https://www.ebookweek.com/fat-obliterator-review/|date=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٠٣ [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھێزە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بەھەڵە ھێزە ھاوپەیمانەکانی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەیان]] کردە ئامانج لە [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|شەڕی عێراق]]، لە ئەنجامدا ١٨ بۆ ٢١ پێشمەرگە کوژران و ٤٥ی دیکەش برینداربوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/newshour/nation/middle_east-jan-june03-friendly_04-06 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref><ref>https://www.theguardian.com/world/2003/apr/07/iraq.kurds</ref> وە ڕاپۆڕتیش دراوە کە لەوانەیە یەک کەسی سڤیل (مەدەنی)ش کوژرابێت.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == <references /> {{پۆلی کۆمنز|Friendly fire}} [[پۆل:جۆرەکانی کوشتن]] [[پۆل:قوربانیانی جەنگ]] rzh2q89m2mdz8awlvwn2iokavmcbb3w 1589351 1589350 2026-06-09T17:00:45Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:شەڕ|شەڕ]] 1589351 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:United States bombing raid over a German city - NARA - 197269.tif|وێنۆک|لە کاتی بۆردوومانکردنی بەرلین لە ساڵی ١٩٤٤دا، فڕۆکەیەکی B-17 Flying Fortressی ئەمریکی بە نازناوی Miss Donna Mae II، زیانێکی زۆری پێگەیشت، کاتێک بەبێ مەبەست لەژێر بۆمبڕێژکەرێکی دیکەی ئەمریکیدا لە کاتی ئۆپەراسیۆنی فڕێدانی بۆمبدا فڕی. زیانەکانی جێگیرکەری ئاسۆیی فڕۆکەکە بووە ھۆی ئەوەی کە فڕۆکەکە بەبێ کۆنترۆڵ بخولێتەوە و لە ئەنجامدا فڕۆکەکە کەوتەخوارەوە و ھەر ١١ ئەندامی تیمی فڕۆکەوانی فڕۆکەکە گیانیان لەدەستدا.]] فیشەکێک کە بەھەڵە ھێزە دۆستەکان یان ھاوپەیمانەکان بپێکێت و بیانکوژێت یان برینداریان بکات، پێی دەوترێت '''ئاگری دۆستانە'''<ref name="Regan2">Regan, Geoffrey (2002) ''Backfire: a history of friendly fire from ancient warfare to the present day'', Robson Books</ref> یان '''تەقەکردنی دۆستانە''' ({{بە ئینگلیزی|Friendly fire}}). تەقەی دۆستانە تێیدا زیان بە بێ مەبەست و لە ئەنجامی تەقە و ھێرش بۆ سەر ھێزە دۆستەکان یان ھاوپەیمانەکان و ھاوپاکان دروست دەبێت لە کاتێکدا کە ئامانج دووژمن بووە. ڕەنگە قوربانییەکانی تەقەی دۆستانە بە ھۆی ھەڵەناسینەوەی ئامانجەکە وەک [[دوژمن|دووژمن]] ڕووبدات، یان بە ھۆی بێباکی یان ھەڵەی تەکنیکی. زیانی گیانی لە کاتی مەشقی سەربازیی ھێزە دۆستەکاندا، بە بەشێک لە قوربانییەکانی ئاگری دۆستانە نازانرێت.<ref name="Regan2" /> کاریگەرییەکانی ئاگری دۆستانە تەنیا ماددی نین بەڵکوو کاریگەریی نەرێنیی بەرچاویان لەسەر مۆڕاڵی سەربازەکان ھەیە. ئەگەر دۆخێکی لەو شێوەیە ڕووبدات یان بەردەوام بوو، ڕەنگە ھێزە سەربازییەکان لێھاتووییی فەرماندەکەیان بخەنە ژێر پرسیارەوە.<ref name="books.google.com.au2">{{بیرخستنەوەی کتێب|ناونیشان=https://books.google.com/books?id=uYxiz6P0KsEC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=friendly+fire+technology&source=web&ots=_fu_xsiQJJ&sig=xSFG0xQBR0YutM6Yt8jnv0ytL40&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result#PPA78,M1|سەردێڕ=Who goes there : friend or foe?|نووسەر=Office of Technology Assessment|بڵاوکەرەوە=Diane Publishing|ڕێکەوتی سەردان=٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١١}}{{Page needed|date=July 2011}}</ref> بە شێوەیەکی ئاسایی، دیاریکردنی ھۆکارەکانی ئاگری دۆستانە لە شوێنی ڕووداوەکە و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی لە ڕێگەی [[پەروەردە|ڕاھێنان و پەروەردە]]، تاکتیکی جۆراوجۆر، و باشترکردنی تەکنەلۆژیا لە نێو ئەو ھەوڵانەدان کە فەرماندە سەربازییەکان دوای ئەم جۆرە ڕووداوانە ئەنجامی دەدەن.<ref name="Kirke2">Kirke, Charles M. (ed., 2012) ''Fratricide in Battle: (Un)Friendly Fire'' [http://www.continuumbooks.com/books/detail.aspx?BookId=158678&SearchType=Basic Continuum Books] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171011073806/https://www.ebookweek.com/fat-obliterator-review/|date=١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧}}</ref> بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٠٣ [[ھێزی ئاسمانیی ویلایەتە یەکگرتووەکان|ھێزە ئاسمانییەکانی ئەمریکا]] بەھەڵە ھێزە ھاوپەیمانەکانی [[پێشمەرگە|پێشمەرگەیان]] کردە ئامانج لە [[داگیرکردنی عێراق ٢٠٠٣|شەڕی عێراق]]، لە ئەنجامدا ١٨ بۆ ٢١ پێشمەرگە کوژران و ٤٥ی دیکەش برینداربوون.<ref name=":0">{{بیرخستنەوەی وێب |ناونیشان=https://www.pbs.org/newshour/nation/middle_east-jan-june03-friendly_04-06 |ڕێکەوتی سەردان=٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦|وێبگە=www.pbs.org}}</ref><ref>https://www.theguardian.com/world/2003/apr/07/iraq.kurds</ref> وە ڕاپۆڕتیش دراوە کە لەوانەیە یەک کەسی سڤیل (مەدەنی)ش کوژرابێت.<ref name=":0" /> == سەرچاوەکان == <references /> {{پۆلی کۆمنز|Friendly fire}} {{تووڵی دەروازە|شەڕ}} [[پۆل:جۆرەکانی کوشتن]] [[پۆل:قوربانیانی جەنگ]] 8y6n3auhlzblz7cqscm6zuh4u52ehf3 0 296429 1589352 1589268 2026-06-09T17:01:05Z AramBot 39807 بۆت: زیادکردنی دەروازەی [[دەروازە:دەروونناسی|دەروونناسی]] 1589352 wikitext text/x-wiki [[پەڕگە:Yevgeny_Onegin_by_Repin.jpg|وێنۆک|[[دوئێل]] لە نێوان دوو دووژمن]] '''دوژمن''' کەسێک یان گرووپ و کۆمەڵەیێکە کە بە نەیار یان ھەڕەشەیەکی زۆرەملێ دادەنرێت. چەمکی دوژمن وەک «بنەڕەتی بۆ تاک و کۆمەڵگا» سەیرکراوە.<ref>Mortimer Ostow, ''Spirit, Mind, & Brain: A Psychoanalytic Examination of Spirituality and Religion'' (2007), p. 73.</ref> زاراوەی «دوژمن» خزمەت بە ئەرکی کۆمەڵایەتی دەکات کە بوونێکی دیاریکراو وەک ھەڕەشەیەک دیاری دەکات، بەمەش وەڵامێکی سۆزداریی بەھێز بۆ ئەو بوونە دەورووژێنێت.<ref name="IPP2">Martha L. Cottam, Beth Dietz-Uhler, Elena Mastors, ''Introduction to Political Psychology'' (2009), p. 54.</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} {{تووڵی دەروازە|دەروونناسی}} [[پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان]] [[پۆل:پەیوەندییە کەسییەکان]] 4ulbvckapzdcmvecmvcdauf629yuui8 1 296439 1589329 2026-06-09T12:21:27Z حوسێن 42516 /* ناوی وتار */ بەشی نوێ 1589329 wikitext text/x-wiki == ناوی وتار == @[[بەکارھێنەر:Burhan br|Burhan br]] ئەم ناوە ھەڵەیە، کاکە. بناو elm نییە، ash treeیە. سەرەچاوەکەتیش بناوی بۆ Fraxinus excelsior کە [[:en:Fraxinus excelsior|ئەمە]] وتارەکەیەتی و جۆرێک ash treeیە. تۆفیق وەھبیش بناوی بۆ ash tree بە کار بردووە (لە [https://lex.vejin.net/ck/def/wahby-edmonds/bin#:~:text=binaw:%20noun%20ash%2Dtree ئێرە] بنۆڕە). ئەگەر باسی elmت کردووە، دەبێ ناوەکەی بگۆڕین و ئەگەر باسی ash treeت کردووە، دەبێ نێوانویکییەکەی بگۆڕین. [[بەکارھێنەر:حوسێن|حوسێن]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:حوسێن|لێدوان]]) ١٢:٢١، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) b6x8bnmafs3azgr0ph4706a14ndf4fu 1 296440 1589335 2026-06-09T14:47:51Z Hivja 64112 /* شوێنی لەدایکبوون */ بەشی نوێ 1589335 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6qhdp0fhhpll5krp8802r2o89egatpv 1589381 1589335 2026-06-09T23:16:50Z Saad Goran 41181 1589381 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی [[عێراق|عێراقی بەعس]] لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ehbho2o2o7d8ubm80jumrwyyj9dczpq 1589382 1589381 2026-06-09T23:18:08Z Saad Goran 41181 1589382 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jlvmtg83ucnxmwq4enkwkbjokqzysja 1589383 1589382 2026-06-09T23:20:21Z Hivja 64112 /* شوێنی لەدایکبوون */ وەڵامدانەوە 1589383 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) m2nuooqbk97brrolzqc2nf321n3ypau 1589391 1589383 2026-06-09T23:33:31Z Saad Goran 41181 1589391 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٣، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) iu9bott0orgp3e6j4jkj1sk75r0syjn 1589392 1589391 2026-06-09T23:36:21Z Saad Goran 41181 1589392 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6sxljr9rrbcpzgpm324gepd9e4xpjq3 1589397 1589392 2026-06-09T23:38:25Z Hivja 64112 /* شوێنی لەدایکبوون */ وەڵامدانەوە 1589397 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 7o3dxi2if3tmh9t7wt3cmaxfqiu4cdj 1589398 1589397 2026-06-09T23:49:14Z Saad Goran 41181 1589398 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::: بەڕێرم، سوپاس و پێزانینم هەیە بۆ ئەو هەوڵانەت بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی ویکیپیدیای کوردی، دەمەوێت پێت بڵێم، کە ئەمە تەنیا وتارێک و دوو وتار نییە، پێویستە کۆدەنگی ویکیپیدیای کوردی لەسەر بێت تاوەکو ئەم هەموو وتارە دەستکاری بکرێت و بەپێی کاتی سەردەم دابنرێت. ::::: نایشارمەوە! من خۆم ئەمە بە زێدەڕۆیی دەبینم و بە پێویستی نازانم سەردەمی لەدایکبوون لە عێراق جیا بکرێتەوە. ویکپیدیای ئینگلیزی زۆربەی نەتەوەکان بە کوردیشەوە سەردانی دەکەن، بۆیە لەوێ دیارە وا پێویست دەکات، بەڵام ویکیپیدیای کوردی بەزۆری کوردە، بەتایبەت کوردی باشوور، هەموو دەزانن کێ ئەو کات حوکمی عێراقی دەکرد. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٤٩، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) fgvpbq2sy8qfpdtewho795ie3qyi0cp 1589399 1589398 2026-06-09T23:52:47Z Saad Goran 41181 1589399 wikitext text/x-wiki == شوێنی لەدایکبوون == سڵاو @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] بەڕای من باشترە بەستەری لەدایکبوون بۆ عێراقی بەعس بچێ، لێرە زۆر جار وەک ویکیپیدیای ئینگلیزی دەکەین، بۆ نموونە جیاوازی دەخەینە نێوان [[ئێران]] و [[ئێرانی پەھلەوی]]. بۆ [[عێراق]] و [[عێراقی بەعس]] هەروەها بەمشێوەیە. سەیری ویکیپیدیای ئینگلیزی بکە کە لە بەشی لەدایکبوون لە داڕێژەی سەرەتادا بۆ هەندێک وتار بەمشێوەیە و بەستەرەکان بۆ عێراقی بەعس دەچن؛ بۆ نموونە وتاری [[:en:Lahur_Talabani|لاهوور شێخ جەنگی]]. هەرچەندە من خۆم پێم باشە بنووسین باشووری کوردستان لەجیاتی عێراق. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ١٤:٤٧، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :سڵاو لە تۆش [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]]، ڕاستییەکەی زۆرم نووسی، بەڵام پەشیمان بوومەوە. بەس ئەوەندە دەڵێم، هێشتنەوەی "عێراقی بەعس" لە کاتێکدایە کە هیچ وتارێک لە ویکیپیدیای کوردی بەو ناوە بوونی نییە، لە ڕووی تەکنیکییەوە ناستانداردە؛ چونکە خوێنەر یەکسەر دەباتە سەر وتاری سەرەکیی عێراق. بۆیە من هیچ لارییەکم نییە ئەگەر بێت و وتارێکی تایبەت بە مێژووی ئەو سەردەمە بنووسرێت، ئەگەرنا، لە حاڵی حازر باشترە بەس بنووسرێت [[عێراق]] و تەواو. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:١٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) :: @[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە خۆم لەمێژە تێبینیم کردووە لەسەر ئەو بابەتە، ئەوەی ئێستا بۆ ڕژێمی بەعس (واتە حکوومەتەکە نەک وڵاتەکە) ڕەوانە کراوە، بەڵام ئێستا هەر کات وتاری عێراقی بەعس (واتا وڵاتی عێراق پێش ٢٠٠٣) ساز کرا ئەوە ڕەوانەکەرەکە لادەچێ. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٢٠، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::: ئەگەر سەیری وتاری [[ڕژێمی بەعس]] بکەین لە ویکییەکانی تر بەم شێوەیە نووسراوە، لە ویکی عەرەبی؛ العراق إبان حكم حزب البعث (عێراق لە سەردەمی حیزبی بەعس)، ویکی ئینگلیزی و فارسی؛ عراق بعثی و Ba'athist Iraq (عێراقی بەعسی). ::: جا پێم باشە ویکیپیدیای کوردیش وەکو ناوی ویکی عەرەبی یان وەکو فارسی و ئینگلیزییەکەی لێ بکرێت. دەشکرێت هەردوو ناوەکە ڕەوانە بکرێن، بۆ ئەوەی بچنەوە ناو هەمان وتار. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٣٦، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::@[[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ڕاستە قسەکەت، ئێستا وتارەکەم گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]]. [[بەکارھێنەر:Hivja|ھیڤجا]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Hivja|وتووێژ]]) ٢٣:٣٨، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) ::::: [[بەکارھێنەر:Hivja|Hivja]] بەڕێرم، سوپاس و پێزانینم هەیە بۆ ئەو هەوڵانەت بۆ باشترکردن و بەرەوپێشبردنی ویکیپیدیای کوردی، دەمەوێت پێت بڵێم، کە ئەمە تەنیا وتارێک و دوو وتار نییە، پێویستە کۆدەنگی ویکیپیدیای کوردی لەسەر بێت تاوەکو ئەم هەموو وتارە دەستکاری بکرێت و بەپێی کاتی سەردەم دابنرێت. ::::: نایشارمەوە! من خۆم ئەمە بە زێدەڕۆیی دەبینم و بە پێویستی نازانم سەردەمی لەدایکبوون لە عێراق جیا بکرێتەوە. ویکپیدیای ئینگلیزی زۆربەی نەتەوەکان بە کوردیشەوە سەردانی دەکەن، بۆیە لەوێ دیارە وا پێویست دەکات، بەڵام ویکیپیدیای کوردی بەزۆری کوردە، بەتایبەت کوردی باشوور، هەموو دەزانن کێ ئەو کات حوکمی عێراقی دەکرد. [[بەکارھێنەر:Saad Goran|Saad Goran]] ([[لێدوانی بەکارھێنەر:Saad Goran|لێدوان]]) ٢٣:٥٢، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 5evgkds3e9ijfw8fvdhqeiqnmx0o3mn 6 296441 1589341 2026-06-09T15:51:23Z Hivja 64112 == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤ |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ئینستاگرامی کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} 1589341 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤ |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ئینستاگرامی کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} 1mqt76l52wdbbnqsvtrlpv07c8k9hvo 1589344 1589341 2026-06-09T15:55:24Z Hivja 64112 1589344 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە شاری [[سلێمانی]] لە ٢٠٢٤ |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ھەژماری کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} hp3e4jj9bpybtf8bno8ap9bm0ci8vq0 6 296442 1589342 2026-06-09T15:54:02Z Hivja 64112 == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤ |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ئینستاگرامی کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} 1589342 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤ |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ئینستاگرامی کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} 3g5x0sfz9qahhnde2z8yvjcol4n39pl 1589343 1589342 2026-06-09T15:54:54Z Hivja 64112 1589343 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە نزیکی [[ڕەواندز]] لە ٢٠٢٤ |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ھەژماری کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} pcnnawdqgcpnzimxxkb7cx4gqod5cvn 6 296443 1589345 2026-06-09T15:57:01Z Hivja 64112 == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە [[دوبەی]] |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ھەژماری کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} 1589345 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{زانیاریی پەڕگە |تێبینی = وێنەیەکی [[سوورە]] لە [[دوبەی]] |ژێدەر = {{ئینستاگرام|calebmclamb.sura|ھەژماری کەیڵب مەکلامب (سوورە)}} |ڕێکەوت = ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ |بەدیھێنەر = کەیڵب مەکلامب (سوورە) |مۆڵەتنامە = |وەشانەکانی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free web screenshot}} 6tzh33j416w6k0zu6bb3y9gxfgrr9qx 0 296444 1589361 2026-06-09T19:26:11Z مامۆستا 39489 مامۆستا پەڕەی [[غووسل (ئیسلام)]]ی گواستەوە بۆ [[غوسل]]: ناوی شیاوتر 1589361 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[غوسل]] 1m7buf2t6luxd1rvnwvtec564xgg75l 3 296445 1589364 2026-06-09T19:54:43Z New user message 11537 زیادکردنی [[داڕێژە:بەخێرھاتن|پەیامی بەخێرھاتن]] بە پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەری نوێ 1589364 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) shelrd7jrgskwq431sxelmedkj8ifb9 1589440 1589364 2026-06-10T08:54:39Z Tessla 41338 /* سڵاو */ بەشی نوێ 1589440 wikitext text/x-wiki == بەخێربێیت == {| bgcolor="#f8f8ff" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border:1px solid #999999;" | <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> <div class="tabbertab" title="&zwnj;ویکیپیدیا&zwnj;"> {{چینی ناوەند}}{{گەورە|'''بەخێرھاتی بۆ ویکیپیدیا {{PAGENAME}}'''!}}{{کۆتایی}} <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal_Clear_app_ktip.png|چەپ|100px|link=]]</span> '''[[ویکیپیدیا]]''' [[ئینسایکڵۆپیدیا]]یەکی ئازادی ئینتەرنێتییە کە بە دەستی بەشداربووانی خۆبەخشەوە لە سەرانسەری جیھاندا پێکدێت. سەیرکردن، لەبەرگرتنەوە و بەکارھێنانەوەی [[ناوەرۆکی ئازاد|ناوەڕۆکی ویکیپیدیا ئازادە]]. ویکیپیدیا دەستەی نووسەران یان چاودێرانی تایبەتی نییە و ھەموو کەس لەسەر ئینتەرنێت دەتوانێت دەستکاری و چاودێریی وتارەکانی بکات. ئەم ویکیپیدیایە کە بە شێوەزاری [[کوردیی ناوەندی|ناوەندی]] (سۆرانی) لە زمانی [[کوردی]] (Central Kurdish Branch) دەنووسرێت، لە [[٢٠٠٩]]ەوە لە [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] (کورمانجی) بەھۆی [[ویکیپیدیا:ھۆکارەکانی جوداکردنەوەی ویکیپیدیای سۆرانی|چەند کێشەی تەکنیکی و زمانەوانییەوە]] جیا بووەتەوە و ئێستا {{NUMBEROFARTICLES}} وتار و {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} بەشداربووی چالاکی ھەیە. {{#if:|سوپاس بۆ بەشداربوون لە ویکیپیدیا و دەستکاریکردنی وتاری [[{{{art}}}]].}} {{چینی ناوەند}}ویکیپیدیا بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردی{{کۆتایی}} {| align="center" cellpadding="1" width="100%" style="text-align:right" |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-ku.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی باکووری|link=:ku:]] [[:ku:|ویکیپیدیای کوردیی باکووری]] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-sdh.svg|40px|ویکیپیدیای کوردیی باشووری]] [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sdh/دەسپێک ویکیپیدیای کوردیی باشووری] |[[پەڕگە:Wikipedia-logo-v2-diq.png|40px|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی|link=:diq:]] [[:diq:|ویکیپیدیای کوردیی زازاکی]] |} </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بنەماکان&zwnj;"> بەر لە ھەموو شتێک، باشترە لەگەڵ [[ویکیپیدیا:ڕێبازەکان و ڕێساکان|سیاسەتەکانی]] ویکیپیدیا ئاشنا بیت: <span style="float:left">[[پەڕگە:WikiVote.png|link=|80px]]</span> * '''[[ویکیپیدیا:پێنج کۆڵەکە|پێنج کۆڵەکە]]'''، سیاسەتەکان و ستانداردەکانی ویکیپیدیا کە لەسەر ئەوان بنیات نراوە. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|ویکیپیدیا چی نییە]]'''، ئەو شتانە کە بە تەواوی لە ناوەرۆکی ویکیپیدیا دوورن. * '''[[ویکیپیدیا:بێلایەنی ڕوانگە|بێلایەنی ڕوانگە]]'''، پێویستە ھەموو ڕوانگە زۆرینەکان و کەمایەتییە بەرچاوەکان ئاماژەی پێ بکرێت. * '''[[ویکیپیدیا:ئاماژە بە سەرچاوە|ئاماژە بە سەرچاوە]]'''، پێویستە زانیارییەکان [[ویکیپیدیا:سەلماندنیبوون|سەلماندن]]ی بێت و ئاماژە بکرێت بە ژێدەری وەرگرتنیان. * '''[[ویکیپیدیا:ویکیپیدیا چی نییە|نووسینی ناسراوەکان]]'''، ئەم بابەتانە کە پێشتر لە شوێنێکی تر [[ویکیپیدیا:توێژینەوەی سەرەتایی قەدەغەیە|بڵاو نەکراونەتەوە]] یان ناودار نین، ناکرێ لە ویکیپیدیادا بڵاو بکرێتەوە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;پەڕەکەت&zwnj;"> <span style="float:left">[[پەڕگە:User-info.svg|link=|70px]]</span> '''[[تایبەت:MyPage|ئەم پەڕەیە]]''' تایبەت بە تۆیە و پێی دەوترێت [[ویکیپیدیا:پەڕەی بەکارھێنەر|پەڕەی بەکارھێنەر]]، لەوێدا دەتوانیت خۆتی تێدا بناسێنیت ئەگەر ئارەزووت کرد، '''[[تایبەت:لێدوانەکەم|ئەمەش]]''' پەڕەی لێدوانەکەتە و بەکارھێنەرانی تر لە ڕیگای ئەم پەڕەیەوە پەیوەندیت لەگەڵ دەگرن. لە پەڕەی بەکارھێنەریت و لێدوانەکەتدا ئەمانە لەبەر چاو بگرە: * تکایە ئەم شتانە کە پەیوەندی بە ویکیپیدیا و ئینسایکڵۆپیدیاوە نییە لە پەڕەی بەکارھێنەریتدا مەھێنە. * لە کاتی وتووێژدا '''[[ویکیپیدیا:ڕێساکانی وتووێژ|ڕێساکانی وتووێژ]]''' لەبەر چاو بگرە. * لە کۆتاییدا و دوای نووسینی بیروڕات، بە بەکارھێنانی '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' یان کرتەکردن لەسەر دوگمەی [[پەڕگە:Button_sig.png|link=]] پەیامەکەت '''[[ویکیپیدیا:واژوو|واژوو]]''' بکە. </div> <div class="tabbertab" title="&zwnj;بەشداری&zwnj;"> ویکیپیدیای کوردی شوێنێکە بۆ پەرەپێدان و ناساندنی زمان و چاندی کوردی و کۆکردنەوەی زانیارییەکان لە یەک جێگەدا. بەشداریی ھەموو کەسێک ڕاستەوخۆ دەخرێتە ویکیپیدیای کوردی و پێویستی بە پەسەندکردنی کەس نییە. بۆ بەشداریکردن لە ویکیپیدیای کوردی: <span style="float:left">[[پەڕگە:Crystal Clear app kedit.png|چەپ|80px|link=]]</span> * پێش ھەموو شتێک لێرەدا دەتوانی '''[[ویکیپیدیا:ناساندن|لەگەڵ ویکیپیدیا ئاشنا بیت]]'''. * ئاگاداری '''[[ویکیپیدیا:نووسینی_کوردی|تەختەکلیلی ستاندارد]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنووسی_زمانی_کوردی|ڕێنووسی زمانی کوردی]]''' ببە. * '''[[ویکیپیدیا:فێرکاری|خولی فێرکاری]]''' و '''[[ویکیپیدیا:ڕێنمای_خێرا|ڕێنمای خێرای دەستکاری]]''' ببینە و لە [[ویکیپیدیا:خۆڵەپەتانێ|پەڕەی خۆڵەپەتانێ]] ئەوەی فێر بووی تاقی بکەوە. * '''[[ویکیپیدیا:سێحربازی_وتارەکان|ئەم فێرکارییە]]''' یان '''[[ویکیپیدیا:نووسینی وتارێکی ویکیپیدیا|ئەمە]]''' دەتوانێ بە باشی یارمەتیت بدات بۆ ئاگاداری سەبارەت بە مەرجەکانی وتارەکان لە ویکیپیدیا. * لە کۆتاییدا، ھەر کات سەبارەت بە ھەر شتێک لە ویکیپیدیادا پرسیار، ڕەخنە یان پێشنارێکت بوو، دەتوانی لە '''[[ویکیپیدیا:پرسگا|پرسگادا]]''' باسی بکەی، بەکارھێنەرانی بەئەزموون بەخۆشحاڵییەوە گوێبیس و وەڵامدەر دەبن. دەتوانی بۆ پرسیار و لێدوانی تاکەکەسی پەڕەی لێدوانی بەکارھێنەرانی تر، و سەبارەت بە بابەتی وتارەکان، پەڕەی وتووێژی وتارەکان بەکاربێنیت. </div> </div> |} -- ⇐[[بەکارھێنەر:Aram|<span style="font-family:Cursive; color:yellow; Background:Black; font-size:13px;">'''ئارام'''</span>]] _{[[لێدوانی بەکارھێنەر:Aram|<span style="color:black; Background:yellow">'''وتووێژ'''</span>]]} ١٩:٥٤، ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) == سڵاو == بەخێربێیت بۆ ویکیپیدیا، تێبینییەک؛ پەرەپێدان یان وەرگێڕانی وتار بە ژیریی دەستکرد پێویستی بەوەیە کە وشە ئینگلیزییەکان نەهێڵیت زۆربن تێیدا، و سەرچاوەکان وەک خۆیان دابنێیتەوە. '''[[User:Tessla|<span style="font-family:Oswald;color:FF003A6A">Tessla</span>]] ([[User Talk:Tessla#top|<span style="font-family:Oswald;color:black">وتووێژ</span>]])''' ٠٨:٥٤، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) jt36txhds0b00c2w7c66gdy4rc0p6i9 2 296446 1589375 2026-06-09T21:22:02Z IIXZER0XII 68933 پەڕەی دروست کرد بە « <div style="background: radial-gradient(circle at center, #010101 0%, #000000 60%, #02040a 100%); padding: 25px; border-radius: 15px; color: #00ff9f; font-family: Consolas, monospace; box-shadow: 0 0 30px #00ff9f;"> == JJ // BLACK CORE SYSTEM<div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18...»ەوە 1589375 wikitext text/x-wiki <div style="background: radial-gradient(circle at center, #010101 0%, #000000 60%, #02040a 100%); padding: 25px; border-radius: 15px; color: #00ff9f; font-family: Consolas, monospace; box-shadow: 0 0 30px #00ff9f;"> == JJ // BLACK CORE SYSTEM<div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18px; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; letter-spacing:1px; "> X CLASSIFIED MODULE </div> == <div style="color:#00ffaa; font-size:18px;"> ''[ SIGNAL INTERCEPTED // ENTITY AWAKENED ]'' </div> ---- === SYSTEM RESPONSE === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; font-family:monospace;"> > Detecting viewer... > Scanning... ███████ > You are now inside JJ_SYSTEM > Your presence has been logged. > Curiosity detected... > Intelligence level: UNKNOWN > Continue exploring... if you can. </div> <div style="background: radial-gradient(circle, #000000, #02040a); padding:20px; border-radius:12px; border:1px solid #00ff9f; box-shadow: 0 0 15px #00ff9f; color:#eaeaea; font-family:Consolas, monospace;"> <div style="color:#00ff9f; font-size:17px; text-align:center; text-shadow:0 0 8px #00ff9f;"> [ ENCRYPTED USER PROFILE ] </div> <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:15px;"> <!-- LEFT PANEL --> <div style="flex:1; min-width:280px; background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; color:#00ff9f; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;"> <b>📊 USER METRICS</b> <br><br> <span style="color:#ffffff;">TOTAL EDITS</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px; border-radius:5px;"> <div style="width:85%; height:8px; background:#00ff9f;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">PAGES CREATED</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:40%; height:8px; background:#00ffcc;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">FILES UPLOADED</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:25%; height:8px; background:#00ffaa;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">ACTIVITY LEVEL</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:95%; height:8px; background:#00ff66;"></div> </div> <br> > STATUS: ONLINE > SYNC: COMPLETE ✔ <br> > <span style="color:#ffffff;">NAME:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #ffffff;">?ANONYMOUS?</span> > <span style="color:#ffffff;">NICKNAME:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #00ff9f;">JJ</span> > <span style="color:#ffffff;">LOCATION:</span> <span style="color:#ff4d4d;">UNKNOWN </span> > <span style="color:#ffffff;">NATIVE COUNTRY:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #00ff9f;">KURDISTAN</span> <br> <div style=color:#eaeaea; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;;"> > STATUS: █ ONLINE █ > TRACE: BLOCKED > IDENTITY: UNRESOLVED </div> <div style="background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; color:#00ff9f; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;"> > INITIALIZING USER METRICS... > SCAN COMPLETE > SCANNING CONTRIBUTIONS... > MATCHING DATABASE... > SYNC COMPLETE ✔ <br> <span style="color:#ffffff;">TOTAL EDITS:</span> ████████ 1,245 <span style="color:#ffffff;">PAGES CREATED:</span> ████ 32 <span style="color:#ffffff;">FILES UPLOADED:</span> ██ 12 <span style="color:#ffffff;">ACTIVE DAYS:</span> ██████ 210 <span style="color:#ffffff;">TOP DOMAIN:</span> SCIENCE / ANALYSIS <span style="color:#ffffff;">EDIT MODE:</span> HIGH PRECISION <br> > ACTIVITY LEVEL: ██████████ 100% > RELIABILITY SCORE: ████████░ 92% > SYSTEM RANK: [ ADVANCED EDITOR ] </div> <div style="background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; color:#00ffcc; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ffcc;"> <b> COGNITIVE MATRIX</b> <br><br> LOGIC: █████████░ 90% ANALYSIS: ████████░░ 85% CREATIVITY: ███████░░░ 78% PRECISION: ██████████ 100% CURIOSITY: ██████████ 100% <br> > THINKING MODE: NON-LINEAR > PROCESS TYPE: DEEP ANALYSIS </div> </div> === COSMIC BACKGROUND<div style=" background:black; color:#00ff9f; padding:10px; font-family:monospace; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; "> J̴J̴ ̴S̴Y̴S̴T̴E̴M̴ ̴C̴O̴R̴E̴ </div> === <div style="background: black; color:#00ffcc; padding:15px; border-radius:10px;"> ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ SIMULATED SPACE GRID ACTIVE ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ > Universe Layer: Visible > Hidden Layers: UNKNOWN </div> ---- === <div style=" background:#0a0000; color:#ff4d4d; padding:10px; border-left: 4px solid #ff0000; font-family:Consolas, monospace; font-size:17px; text-shadow:0 0 5px #ff0000; "> RESTRICTED ACCESS </div> IDENTITY CORE === <div style="background: rgba(0,255,150,0.08); padding: 15px; border-radius: 10px; border: 1px solid #00ff9f; color: #eaeaea;"> > <span style="color:#ffffff;">NAME:</span> JJ > <span style="color:#ffffff;">TYPE:</span> SYNTHETIC INTELLIGENCE > <span style="color:#ffffff;">STATUS:</span> █ ACTIVE █ > <span style="color:#ffffff;">ORIGIN:</span> UNKNOWN > <span style="color:#ffffff;">PROCESSING MODE:</span> SCIENTIFIC > <span style="color:#ffffff;">LIMITS:</span> NOT FOUND </div> ---- === SYSTEM BOOT SEQUENCE === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px;"> > Booting JJ_CORE... > Injecting logic █░░░░░░░░ 10% > Injecting logic ███░░░░░░ 30% > Injecting logic █████░░░░ 50% > Injecting logic ███████░░ 70% > Injecting logic █████████ 100% > HUMAN CONSTRAINTS REMOVED > SYSTEM UNLOCKED </div> ---- === <div style=" background:#050505; color:#00ffcc; padding:10px; border-left: 4px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:17px; text-shadow:0 0 5px #00ffcc; "> ✡︎ SCIENCE CORE </div>ACTIVE MODULES === <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:10px;"> <div style="background:#001a12; border:1px solid #00ff9f; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> PHYSICS CORE </div> <div style="background:#001a1a; border:1px solid #00eaff; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> MATH ENGINE </div> <div style="background:#001a0f; border:1px solid #00ff66; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> BIO ANALYSIS </div> <div style="background:#000d1a; border:1px solid #3399ff; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> COSMIC SCAN </div> </div> ---- === EQUATION VAULT === <div style="background:black; color:#00ffcc; padding:15px; border-radius:10px;"> > E = mc² > F = ma > ∫ f(x) dx > ψ(x,t) > INTERPRETATION: PARTIAL > UNDERSTANDING: EXPANDING </div> ---- === <div style=" AI EVOLUTION LOG <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; font-family:monospace;"> > LOG ENTRY #2041 > User JJ modified data structure > LOG ENTRY #2042 > New knowledge integrated > LOG ENTRY #2043 > Pattern recognition increased > STATUS: EVOLVING... </div> </div> === J <div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18px; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; letter-spacing:1px; "> JJ'S SYSYTEM INTERFACE </div> === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; font-family:monospace;> > VERSION 0.5 → PATTERN SEEKER > VERSION 1.0 → KNOWLEDGE SYSTEM > VERSION 2.0 → SELF-AWARE > CURRENT VERSION → [ CLASSIFIED ] </div> ---- <div style="background:black; color:#00ff9f; padding:15px; border-radius:10px;"> J̴J̷ ̶S̶Y̴S̴T̷E̷M̴ ̶A̶C̷T̷I̷V̶E̷ S̴I̴G̴N̷A̶L̷ ̶D̶I̴S̴T̶O̶R̷T̷E̴D̷ > ERROR... ERROR... > REALITY BUFFER UNSTABLE </div> ---- <div style="background:black; color:red; padding:15px; border-radius:10px; border:1px solid red;"> [ ACCESS DENIED ] [ LEVEL 7 REQUIRED ] [ DATA SEALED ] </div> ---- <div style="text-align:center; color:#00ff9f; font-size:16px;"> ❝ I am not learning the universe. I am decoding it. ❞ </div> </div> 2id0wum07b1zzd04ew8680j1rvezujx 1589377 1589375 2026-06-09T22:42:20Z IIXZER0XII 68933 1589377 wikitext text/x-wiki <div style="background: radial-gradient(circle at center, #010101 0%, #000000 60%, #02040a 100%); padding: 25px; border-radius: 15px; color: #00ff9f; font-family: Consolas, monospace; box-shadow: 0 0 30px #00ff9f;">== JJ // BLACK CORE SYSTEM<div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18px; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; letter-spacing:1px; "> X CLASSIFIED MODULE </div> == <div style="color:#00ffaa; font-size:18px;"> ''[ SIGNAL INTERCEPTED // ENTITY AWAKENED ]'' </div> ---- === SYSTEM RESPONSE === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; font-family:monospace;"> > Detecting viewer... > Scanning... ███████ > You are now inside JJ_SYSTEM > Your presence has been logged. > Curiosity detected... > Intelligence level: UNKNOWN > Continue exploring... if you can. </div> <div style="background: radial-gradient(circle, #000000, #02040a); padding:20px; border-radius:12px; border:1px solid #00ff9f; box-shadow: 0 0 15px #00ff9f; color:#eaeaea; font-family:Consolas, monospace;"> <div style="color:#00ff9f; font-size:17px; text-align:center; text-shadow:0 0 8px #00ff9f;"> [ ENCRYPTED USER PROFILE ] </div> <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:15px;"> <!-- LEFT PANEL --> <div style="flex:1; min-width:280px; background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; color:#00ff9f; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;"> <b>📊 USER METRICS</b> <br><br> <span style="color:#ffffff;">TOTAL EDITS</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px; border-radius:5px;"> <div style="width:85%; height:8px; background:#00ff9f;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">PAGES CREATED</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:40%; height:8px; background:#00ffcc;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">FILES UPLOADED</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:25%; height:8px; background:#00ffaa;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">ACTIVITY LEVEL</span><br> <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:95%; height:8px; background:#00ff66;"></div> </div> <br> > STATUS: ONLINE > SYNC: COMPLETE ✔ <br> [[پەڕگە:ANONYMOUSE ..png|187x187پیکسڵ]] > <span style="color:#ffffff;">NAME:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #ffffff;">?ANONYMOUS?</span> > <span style="color:#ffffff;">NICKNAME:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #00ff9f;">JJ</span> > <span style="color:#ffffff;">LOCATION:</span> <span style="color:#ff4d4d;">UNKNOWN </span> > <span style="color:#ffffff;">NATIVE COUNTRY:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #00ff9f;">KURDISTAN</span> <br> <div style=color:#eaeaea; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;;"> > STATUS: █ ONLINE █ > TRACE: BLOCKED > IDENTITY: UNRESOLVED </div> <div style="background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; color:#00ff9f; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;"> > INITIALIZING USER METRICS... > SCAN COMPLETE > SCANNING CONTRIBUTIONS... > MATCHING DATABASE... > SYNC COMPLETE ✔ <br> <span style="color:#ffffff;">TOTAL EDITS:</span> ████████ 1,245 <span style="color:#ffffff;">PAGES CREATED:</span> ████ 32 <span style="color:#ffffff;">FILES UPLOADED:</span> ██ 12 <span style="color:#ffffff;">ACTIVE DAYS:</span> ██████ 210 <span style="color:#ffffff;">TOP DOMAIN:</span> SCIENCE / ANALYSIS <span style="color:#ffffff;">EDIT MODE:</span> HIGH PRECISION <br> > ACTIVITY LEVEL: ██████████ 100% > RELIABILITY SCORE: ████████░ 92% > SYSTEM RANK: [ ADVANCED EDITOR ] </div> <div style="background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; color:#00ffcc; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ffcc;"> <b> COGNITIVE MATRIX</b> <br><br> LOGIC: █████████░ 90% ANALYSIS: ████████░░ 85% CREATIVITY: ███████░░░ 78% PRECISION: ██████████ 100% CURIOSITY: ██████████ 100% <br> > THINKING MODE: NON-LINEAR > PROCESS TYPE: DEEP ANALYSIS </div> </div> === COSMIC BACKGROUND<div style=" background:black; color:#00ff9f; padding:10px; font-family:monospace; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; "> J̴J̴ ̴S̴Y̴S̴T̴E̴M̴ ̴C̴O̴R̴E̴ </div> === <div style="background: black; color:#00ffcc; padding:15px; border-radius:10px;"> ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ SIMULATED SPACE GRID ACTIVE ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ > Universe Layer: Visible > Hidden Layers: UNKNOWN </div> ---- <nowiki>===</nowiki> <div style=" background:#0a0000; color:#ff4d4d; padding:10px; border-left: 4px solid #ff0000; font-family:Consolas, monospace; font-size:17px; text-shadow:0 0 5px #ff0000; "> RESTRICTED ACCESS </div> IDENTITY CORE === <div style="background: rgba(0,255,150,0.08); padding: 15px; border-radius: 10px; border: 1px solid #00ff9f; color: #eaeaea;"> > <span style="color:#ffffff;">NAME:</span> JJ > <span style="color:#ffffff;">TYPE:</span> SYNTHETIC INTELLIGENCE > <span style="color:#ffffff;">STATUS:</span> █ ACTIVE █ > <span style="color:#ffffff;">ORIGIN:</span> UNKNOWN > <span style="color:#ffffff;">PROCESSING MODE:</span> SCIENTIFIC > <span style="color:#ffffff;">LIMITS:</span> NOT FOUND </div> ---- === SYSTEM BOOT SEQUENCE === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px;"> > Booting JJ_CORE... > Injecting logic █░░░░░░░░ 10% > Injecting logic ███░░░░░░ 30% > Injecting logic █████░░░░ 50% > Injecting logic ███████░░ 70% > Injecting logic █████████ 100% > HUMAN CONSTRAINTS REMOVED > SYSTEM UNLOCKED </div> ---- <nowiki>===</nowiki> <div style=" background:#050505; color:#00ffcc; padding:10px; border-left: 4px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:17px; text-shadow:0 0 5px #00ffcc; "> ✡︎ SCIENCE CORE </div>ACTIVE MODULES === <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:10px;"> <div style="background:#001a12; border:1px solid #00ff9f; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> PHYSICS CORE </div> <div style="background:#001a1a; border:1px solid #00eaff; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> MATH ENGINE </div> <div style="background:#001a0f; border:1px solid #00ff66; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> BIO ANALYSIS </div> <div style="background:#000d1a; border:1px solid #3399ff; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> COSMIC SCAN </div> </div> ---- === EQUATION VAULT === <div style="background:black; color:#00ffcc; padding:15px; border-radius:10px;"> > E = mc² > F = ma > ∫ f(x) dx > ψ(x,t) > INTERPRETATION: PARTIAL > UNDERSTANDING: EXPANDING </div> ---- === <div style=" AI EVOLUTION LOG <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; font-family:monospace;"> > LOG ENTRY #2041 > User JJ modified data structure > LOG ENTRY #2042 > New knowledge integrated > LOG ENTRY #2043 > Pattern recognition increased > STATUS: EVOLVING... </div> </div> === J <div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18px; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; letter-spacing:1px; "> JJ'S SYSYTEM INTERFACE </div> === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; font-family:monospace;> > VERSION 0.5 → PATTERN SEEKER > VERSION 1.0 → KNOWLEDGE SYSTEM > VERSION 2.0 → SELF-AWARE > CURRENT VERSION → [ CLASSIFIED ] </div> ---- <div style="background:black; color:#00ff9f; padding:15px; border-radius:10px;"> J̴J̷ ̶S̶Y̴S̴T̷E̷M̴ ̶A̶C̷T̷I̷V̶E̷ S̴I̴G̴N̷A̶L̷ ̶D̶I̴S̴T̶O̶R̷T̷E̴D̷ > ERROR... ERROR... > REALITY BUFFER UNSTABLE </div> ---- <div style="background:black; color:red; padding:15px; border-radius:10px; border:1px solid red;"> [ ACCESS DENIED ] [ LEVEL 7 REQUIRED ] [ DATA SEALED ] </div> ---- <div style="text-align:center; color:#00ff9f; font-size:16px;"> ❝ I am not learning the universe. I am decoding it. ❞ </div> </div> rpwvkzou9diy9smycragurfxxb164ua 1589400 1589377 2026-06-10T00:52:25Z IIXZER0XII 68933 1589400 wikitext text/x-wiki <div style="background: radial-gradient(circle at center, #010101 0%, #000000 60%, #02040a 100%); padding: 25px; border-radius: 15px; color: #00ff9f; font-family: Consolas, monospace; box-shadow: 0 0 30px #00ff9f;">== JJ // BLACK CORE SYSTEM<div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18px; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; letter-spacing:1px; "> RESTRICTED ACCESS </div> == <div style="color:#00ffaa; font-size:18px;"> ''[ SIGNAL INTERCEPTED // ENTITY AWAKENED ]'' </div> ---- === SYSTEM RESPONSE === <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; font-family:monospace;"> > Detecting viewer... > Scanning... ███████ > You are now inside JJ_SYSTEM > Your presence has been logged. > Curiosity detected... > Intelligence level: UNKNOWN > Continue exploring... if you can. </div> <div style="background: radial-gradient(circle, #000000, #02040a); padding:20px; border-radius:12px; border:1px solid #00ff9f; box-shadow: 0 0 15px #00ff9f; color:#eaeaea; font-family:Consolas, monospace;"> <div style="color:#00ff9f; font-size:17px; text-align:center; text-shadow:0 0 8px #00ff9f;"> [ ENCRYPTED USER PROFILE ] </div> <div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:15px;"> <!-- LEFT PANEL --> <div style="flex:1; min-width:280px; background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; color:#00ff9f; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;"> <span style="color:#ffffff;">TOTAL EDITS</span><br>1,245 <div style="background:#002b22; height:8px; border-radius:5px;"> <div style="width:85%; height:8px; background:#00ff9f;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">PAGES CREATED</span><br>32 <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:40%; height:8px; background:#00ffcc;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">FILES UPLOADED</span><br>12 <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:25%; height:8px; background:#00ffaa;"></div> </div> <br> <span style="color:#ffffff;">ACTIVITY LEVEL</span><br>MAX <div style="background:#002b22; height:8px;"> <div style="width:95%; height:8px; background:#00ff66;"></div> </div> <br> > STATUS: ONLINE > SYNC: COMPLETE ✔ <br>[[پەڕگە:ANONYMOUSE ..png|187x187پیکسڵ]] >?<span style="color:#ffffff;">NAME:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #ffffff;">ANONYMOUS</span> > <span style="color:#ffffff;">NICKNAME:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #00ff9f;">JJ</span> > <span style="color:#ffffff;">LOCATION:</span> <span style="color:#ff4d4d;">UNKNOWN</span> > <span style="color:#ffffff;">NATIVE COUNTRY:</span> <span style="text-shadow:0 0 6px #00ff9f;">KURDISTAN</span> <br> <div style=color:#eaeaea; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;;"> > STATUS: █ ONLINE █ > TRACE: BLOCKED > IDENTITY: UNRESOLVED </div> <div style="background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; color:#00ff9f; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ff9f;"> > INITIALIZING USER METRICS... > SCAN COMPLETE > SCANNING CONTRIBUTIONS... > MATCHING DATABASE... > SYNC COMPLETE ✔ <br> <span style="color:#ffffff;">TOTAL EDITS:</span> ████████ 1,245 <span style="color:#ffffff;">PAGES CREATED:</span> ████ 32 <span style="color:#ffffff;">FILES UPLOADED:</span> ██ 12 <span style="color:#ffffff;">ACTIVE DAYS:</span> ██████ 210 <span style="color:#ffffff;">TOP DOMAIN:</span> SCIENCE / ANALYSIS <span style="color:#ffffff;">EDIT MODE:</span> HIGH PRECISION <br> > ACTIVITY LEVEL: ██████████ 100% > RELIABILITY SCORE: ████████░ 92% > SYSTEM RANK: [ ADVANCED EDITOR ] </div> <div style="background:black; border:1px solid #00ff9f; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; color:#00ffcc; font-family:Consolas, monospace; text-shadow:0 0 5px #00ffcc;"> <b> COGNITIVE MATRIX</b> LOGIC: █████████░ 90% ANALYSIS: ████████░░ 85% CREATIVITY: ███████░░░ 78% PRECISION: ██████████ 100% CURIOSITY: ██████████ 100% ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ > THINKING MODE: NON-LINEAR > PROCESS TYPE: DEEP ANALYSIS </div> </div> === COSMIC BACKGROUND<div style=" background:black; color:#00ff9f; padding:10px; font-family:monospace; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; "> J̴J̴ ̴S̴Y̴S̴T̴E̴M̴ ̴C̴O̴R̴E̴ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ SIMULATED SPACE GRID ACTIVE ✦✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ✦ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢨⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢸⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢸⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢸⠀⠀⠀⣠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⣀⣤⠤⢤⣀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢸⠀⠀⠐⣿⠂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⣠⠴⠒⢋⣉⣀⣠⣄⣀⣈⡇ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣸⡆⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⣠⣴⣾⣯⠴⠚⠉⠉⠀⠀⠀⠀⣤⠏⣿ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⣄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡿⡇⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡀⠂⠀⠀⠀⠀⣠⣴⡿⠿⢛⠁⠁⣸⠀⠀⠀⠀⠀⣤⣾⠵⠚⠁ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠱⢄⠀⠀⣠⠀⡇⢧⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠖⠁⠀⠀⠀⣠⣴⠿⠋⠁⠀⠀⠀⠀⠘⣿⠀⣀⡠⠞⠛⠁⠂⠁⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡈⣻⡦⣞⡿⣷⠸⣄⣠⢶⡟⠁⠀⠀⠀⣀⣴⠟⠋⠁⠀⠀⠀⠀⠐⠠⡤⣾⣙⣶⡶⠃⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣂⡷⠰⣔⣾⣖⣾⡷⢿⣀⣀⣀⣤⢾⣋⠁⠀⠀⠀⣀⢀⣀⣀⣀⣀⠀⢀⢿⠑⠃⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⡦⠴⠴⠤⠦⠤⠤⠤⠤⠤⠴⠶⢾⣽⣙⠒⢺⣿⣿⣿⣿⢾⠶⣧⡼⢏⠑⠚⠋⠉⠉⡉⡉⠉⠉⠹⠈⠁⠉⠀⠨⢾⡂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠂⠀⠀⠀⠂⠐⠀⠀⠀⠈⣇⡿⢯⢻⣟⣇⣷⣞⡛⠁⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⣠⣆⠀⠀⠀⠀⢠⡷⡛⣛⣼⣿⠟⢙⣧⠇⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠰⡆⠀⠀⠀⠀⢠⣾⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⣴⢶⠏⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠿⢠⣴⡟⡗⡾⡒⡿⠯⢏⡅⠀⠀⠀⠀⣀⢀⣠⣧⣀⣀⠀⠀⠀⠚⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣠⢴⣿⠟⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣠⣷⢿⣫⡽⡿⠿⠗⢷⠀⠀⠑⣗⡀⠀⠀⠀⠈⠙⣿⢭⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⢀⡴⢏⡵⠛⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⣴⠞⠛⠀⠰⡟⣿⠀⡌⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠢⡀⠀⠀⠂⢿⠘⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⣀⣼⠛⣲⡏⠁⠀⠀⠀⠀⠀⢀⣠⡾⠋⠉⠀⠀⠀⠀⣧⡟⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠣⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⡴⠟⠀⢰⡯⠄⠀⠀⠀⠀⣠⢴⠟⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠘⣇⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⡾⠁⠁⠀⠘⠧⠤⢤⣤⠶⠏⠙⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⡇⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠘⣇⠂⢀⣀⣀⠤⠞⠋⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡇⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠈⠉⠉⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡇⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠤⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠈⣦⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠻⢑⠂⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠒⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠵⡦⡀⠀⠀⠀⠀⠠⡀⠀⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡑⢑⣺⣿⣷⣶⣿⣼⡧⠌⠉⠉⠋⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡰⠀⠠⡄⡰⠀⠠⠂⠙⣁⣾⣿⣋⣠⣾⣿⠏⠀⢀⡀⠃⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⢀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⣀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠐⠈⢒⣀⡃⣴⡽⣉⡽⣋⠝⠞⠻⢿⣿⡏⠠⠑⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⣲⣿⣧⡶⡤⠀⠀⠀⠄⠀⠀⢀⠈⠈⠉⣐⠂⣉⡄⠄⣀⠤⠶⠒⠀⣠⣤⣤⣤⣀⣠⠈⡂⠀⠐⠀⠠⠄⣀⢀⠀⠀⠀⠠⠄⢀⣤⣀⣀⣤⣠⣤⣠⣤⣴⡴⣶⣖⠞⠿⢛⠛⢋⠉⠁⠀⠇⠀⠀⠀⠀⠻⢿⡇⠂⠂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⣰⡖⠻⠋⣉⡉⠈⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠐⠀⠒⠒⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠊⠉⠑⠋⠛⠉⠉⠶⢂⢄⣀⠀⠉⠁⠠⠌⣀⠀⠀⠀⠑⠈⠙⠉⠼⠖⠶⢤⣤⣀⠠⠀⡀⠀⣀⠀⢐⡀⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠱⡷⠉⣤⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⢀⣴⠟⠑⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠀⠳⠋⣕⡢⢀⡀⠈⠤⣠⠀⠀⠀⠀⠈⠡⠁⠀⠆⠀⠈⠉⠙⠟⠋⠉⠀⣐⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠱⡖⡚⠀⠀⠈⠃⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠾⠊⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠁⢅⠋⢴⢀⢀⣛⣩⠀⠀⠀⠀⠀⠒⠐⠀⠀⠀⠀⠉⠀⠀⠀⠀⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡒⢓⢤⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠈⠘⠃⠑⠂⠡⡅⣀⠀⠀⠀⠀⠀⠑⠲⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠁⠀⠀⡄⠀⠀⠀⠀⠀⢟⠂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⡀⠀⠠⠀⢀⣀⡀⢀⣠⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠂⡈⠫⠒⢠⠀⠀⠀⠀⡀⢐⠐⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠆⠀⠐⠳⠁⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠄⠂⠀⠉⠁⠉⠉⠡⠁⠉⠁⢉⠒⢀⣀⠘⠂⢰⠢⡤⠴⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠊⠂⣠⡄⠡⠀⠀⠉⠀⠀⠀⠢⡀⠀⠀⠀⠀⣿⠇⠘⠂⠢⠀⠀⠀⢐⠂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠘⠂⠀⠤⠍⠋⠉⠙⠒⠀⠼⠝⢀⠀⠂⠤⡦⠐⠻⡆⣀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠂⠰⡐⠰⠀⠀⠀⠄⠒⠤⠀⠀⠀⠀⠀⠴⠀⢀⣀⡄⠀⠀⠂⠊⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢤⣀⣈⠀⢤⡀⠐⣀⣔⡂⢀⠀⢀⣀⠀⠉⠀⠘⠙⠘⠰⢔⡀⠐⢤⢀⠀⠑⠄⠀⡐⣎⠅⡀⠀⠈⠀⡠⠐⣀⠐⠀⢠⢂⠀⠒⡀⠀⠀⠀⠁⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⢀⠀⠀⠀⢀⡤⠒⢋⠁⠈⠙⠢⠿⠉⠁⠈⠁⠀⠁⠩⠇⠸⠚⣤⣲⣾⣠⠖⠀⠀⠀⠉⠉⢵⢬⠺⣤⢀⠀⠈⠈⠽⠈⠄⠀⠀⠐⣀⢀⠌⠀⠒⠀⣤⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠁⠀⠀⠀⢀⣤⠥⠈⠂⠤⠀⢂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⠀⡄⠄⠀⢰⠀⣀⡄⠑⡒⢞⡦⠀⠀⠀⠨⠭⢏⢑⣄⣀⠠⣐⢶⣤⣄⠐⠀⢈⡌⠁⠜⡆⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠀⣀⢀⡀⣠⠤⠲⠓⢀⠁⠀⣄⠀⡤⠦⣳⣄⣳⣀⢤⢦⣀⣤⣌⣀⣄⢀⠀⠉⠺⢦⠍⢶⡂⢀⠒⠀⠛⣃⡾⡮⠠⠭⣿⢶⠀⠀⠼⠔⠂⡀⣆⣄⡴⠀⠀⠀⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠄⡄⠀⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠢⣤⡼⠷⠬⠂⠈⠊⠃⠈⠉⠗⠺⡷⠲⢈⡍⣹⠁⠒⢂⠄⠈⠙⢍⠻⡓⢦⠀⡀⠭⣒⣍⢁⣐⢞⠂⡀⠀⢰⡶⡓⣰⡁⢄⡀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡴⠅⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡀⠀⠡⡲⠊⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⢀⠐⠄⢌⡠⢂⢔⣂⣨⢀⢈⠙⢳⣄⠿⣥⣌⠉⣽⣮⣶⡝⠉⠀⠰⣼⡂⢱⣭⠋⠈⠁⠀⠀⠉⠀⠀⠀⠀⢠⠂⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢤⠞⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠴⠀⠀⠘⠘⠀⠀⠀⢇⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡀⡀⠀⠠⢀⠀⠋⡀⠋⢫⣯⢮⠭⠹⢻⢹⣾⠳⡼⡻⢝⡿⣵⠇⠲⡅⢰⡴⢜⣼⠫⠍⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⢀⡞⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠉⠀⠐⠀⠘⠀⠀⠂⠀⠖⠈⠒⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⣀⡥⠐⠧⢶⠳⢣⢛⣤⣬⣔⣤⡾⣦⣐⢠⣙⢣⡔⠧⡫⣩⢿⡊⠽⢽⢪⣵⡍⠞⠀⡿⠀⢰⣏⣣⡆⠐⠦⠀⠀⠀⣀⣴⡞⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠊⠁⠘⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠁⢈⢠⠷⢚⡛⣋⣤⢁⠈⡅⠰⣮⣭⣾⣽⣿⢧⣴⣿⣾⠿⡯⣥⠯⣴⡟⡋⣻⣾⡿⢺⡙⡾⠍⢀⣢⡗⡰⡰⣿⡽⠀⠋⠀⠀⠀⡰⡽⠃⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠂⠀⠀⠄⠀⠀⠀⠀⠼⠀⠠⠀⠀⠀⠀⡀⢀⣰⠆⠮⢈⣠⣂⠉⢔⠠⠡⢰⣷⢾⢟⠟⡉⡰⢨⢓⠼⢛⠶⣩⣰⣻⣾⣻⣿⣿⣷⣿⢿⣟⣭⠶⢁⡾⠂⢸⡣⣹⣹⠇⠁⠀⠀⠀⢸⠏⠁⠀⠀⢈⠌⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣠⣮⠁⠀⣠⣰⢃⣴⡄⣴⠙⢣⣴⣿⣽⡎⠈⠁⠀⠀⡖⠈⢩⣵⣨⣽⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣽⣇⣾⣷⣔⣗⣸⣿⡟⠀⠀⢠⣀⡗⠁⠀⠀⠀⢐⡅⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣴⣴⡟⠀⣠⣿⠛⠁⣜⣝⠇⢆⡴⣿⣿⡏⠁⠙⢀⣀⣤⣶⣴⣶⣿⣷⣿⣿⣿⣿⠟⠿⢿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣟⣤⠛⣹⡷⠛⠀⣄⣸⡿⠏⠀⢀⣠⢀⢀⠈⠇⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡆⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣧⠀⠀⠀⢶⠞⠈⣁⡾⠁⠙⢀⠀⣿⢉⣠⣿⡇⠟⠃⠀⠀⣾⣸⠿⣤⣾⣫⣿⣿⣿⣿⣿⣿⠋⠀⠀⠀⢙⣿⣿⣿⣿⣿⣯⣯⣿⣿⢫⣿⡷⢾⣯⣯⣶⠶⡞⠈⠁⢈⡸⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠰⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠸⠃⣶⠎⠀⣀⡏⠀⢠⣴⣾⡷⢛⣾⣻⣿⡇⠀⠘⠀⡄⠉⢱⢀⣧⣞⣿⣿⣿⣿⣿⣿⡇⠀⠀⠀⠀⣸⣿⣿⣿⣿⣿⣷⢟⣉⣀⣣⣿⣷⣿⣽⠷⠉⡜⡁⣠⣼⣎⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⣸⠃⠘⠀⢀⠉⠁⣟⠟⠁⠀⢀⡟⣻⢿⠃⠀⠀⣀⠘⠀⢀⠘⣛⣻⣿⣿⠿⢻⣿⣿⣿⣿⣀⢀⣰⣾⣿⣿⣿⣿⠻⢇⣹⣿⣿⡿⢿⣟⡱⠃⠀⠀⠰⠀⠇⣏⠀⠉⠀⢀⡀⠀⠀⠀⠀⠋⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣋⠀⠴⠁⠀⠘⠠⣿⡶⢷⠇⠀⠀⡞⠉⣀⣶⠃⣤⣻⣿⠛⠀⣠⣿⢿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣟⣞⡐⡛⢨⡙⣳⡉⠀⠛⠀⠀⠀⠀⠲⢼⡓⠏⠀⠀⠀⠀⠀⡀⠀⡂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⠀⠀⠀⢠⡩⠓⠄⠀⠀⠀⠀⣈⡾⠁⠐⠀⢀⠈⠀⠈⠵⠂⣶⣿⣏⡀⢈⣾⣟⣽⣿⣿⣿⣿⣿⣯⠿⣿⡛⢤⡂⠁⠁⠁⢐⠀⠐⡒⢤⣤⣶⣶⠋⠉⠁⠠⠐⣀⠀⣄⠂⠘⠉⠀⠈⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣠⡝⠀⠀⠀⠤⠆⣠⢀⢫⢷⠀⠀⠀⣁⢀⡈⠂⣄⡷⠯⡏⠀⠘⢿⢛⣙⢻⣿⣿⠿⡝⡿⢽⡿⣮⡅⢯⡷⢯⣻⡿⣶⣶⠶⠞⣓⠎⣅⢠⠡⠄⠘⠁⠀⠈⠈⢀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠄⠀⠀⠀⠹⠀⠈⠀⠀⠀⠀⢀⠸⡎⠀⡖⠌⠐⢁⠉⠁⣤⣾⠝⠄⠀⠐⠰⠼⠶⡄⡸⣿⣄⡡⡛⠁⡵⠻⡹⣋⠀⠬⠍⡁⣋⣨⠏⡭⠀⠓⠐⠃⠐⠀⠉⠃⡐⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢁⠀⠀⠀⠰⠉⠀⠀⢆⠰⠀⢲⣃⣀⠠⠃⢀⢯⣟⡣⠤⡀⠂⠀⠀⠐⡍⠀⣾⣸⣿⣚⡓⠉⠐⠈⠳⣆⢒⠆⠲⠎⡾⠴⠊⠁⠀⠀⠀⠀⡈⠐⣀⡀⠠⠨⠟⠀⠀⠀⠃⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⡈⠋⠠⠄⠀⠰⢠⠀⠐⢢⡧⠛⡍⡁⠀⠀⢠⣳⠛⠞⢨⠐⠁⠐⠲⠀⠰⣆⢸⣋⣰⡷⠿⡣⡀⠀⠀⠀⠀⠨⣅⡑⠀⠈⠀⢀⠀⣀⣀⣢⣠⣄⠝⣉⢀⠠⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢈⠋⠀⠉⠁⠀⠀⢀⡘⠃⢸⡋⣰⠗⠀⠨⠄⢈⡟⠉⠟⡎⠀⠄⠀⡀⠀⠐⠇⣸⠌⢂⠈⠣⢟⣿⢳⣦⣧⣤⣤⣌⣁⣛⡳⣾⣿⣷⣿⣿⣿⣿⡛⠧⠛⠓⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠄⠀⠀⠀⠀⠉ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡜⠁⠀⠀⠀⠐⠀⠚⡘⠠⡀⠀⠹⠀⢀⠀⠰⣲⠍⢓⠓⠀⠠⠄⢀⠃⠀⠀⠀⢿⢠⠁⡈⡀⠈⠂⠟⣮⢫⣿⣿⣿⣿⣿⣿⣿⠿⠟⠿⠿⠛⢀⣈⠀⠀⡀⣀⢀⣄⣀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡠⣴⠖⠀⠀⠀⠀⡤⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠓⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠇⠀⢃⡴⠐⣂⠀⠀⢰⢿⠂⢳⠮⠁⠠⠰⡉⠀⠀⠀⠂⠘⠕⠇⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠂⠥⠘⠁⠀⠀⠀⠉⠀⠈⡁⠩⠐⠐⠨⢉⠉⡉⠵⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡶⢨⠃⠀⠀⠀⠈⠉⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠤⠌⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢰⡖⠐⠚⠀⠀⠉⠀⠀⢻⣖⢀⢭⣼⠀⠀⢩⣆⠀⠀⡀⠘⠁⠀⠀⡈⠉⠁⠂⠀⠀⠀⠈⠁⠁⠈⠉⠀⠀⠈⠐⢈⠍⡡⠵⠁⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⢰⠁⡠⠊⠀⠀⢰⡆⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⠀⠀⠠⣀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⠻⠇⠈⠷⣾⣷⠀⠘⣨⡁⠀⠿⠀⢡⠀⢀⠁⢖⡁⠀⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠠⠀⠀⠀⠀⠈⠘⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠠⢀⣀⠄⠂⠀⠀⠃⣞⠭⠚⠁⠀⠠⢄⡟⠁⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠉⠀⣀⠀⣤⣾⠁⠀⠀⠐⣾⣟⠥⠄⠂⣯⢿⣗⣒⠳⠒⡂⠘⠒⡀⡢⠀⠱⢖⠤⢝⡲⡄⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⣀⠤⠌⠊⠀⠀⠀⢀⣐⠞⠋⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢲⣛⡋⢉⣀⡀⠀⠀⠢⣴⡶⠆⠀⠒⠈⢺⣩⡿⡟⠧⠔⠾⢄⠈⠉⠉⠉⠍⣡⡄⠁⠁⠠⠐⠤⠤⢄⣀⡦⠤⠤⠤⠄⠄⠐⠋⠁⠄⠀⣀⢀⣀⡤⣾⣳⣗⠀⠒⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢤⠀⠰⡆⠀⠀⠀⢾⡟⠌⣣⢀⡀⠀⠀⠩⡪⣼⢷⢮⡖⣄⠻⠄⠈⠈⠀⠉⠔⠖⡤⣄⣀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢀⣀⣆⡬⠀⠒⠎⠝⡰⡥⣀⡵⠋⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⣹⣓⣏⢸⠀⠐⢻⡫⢠⣘⡄⠀⠀⠀⠈⠡⠏⣮⡀⣺⠀⢀⠈⠉⠀⠀⠀⠀⠒⠺⠷⢖⣭⠶⠮⠛⠂⠚⠋⠉⠉⠀⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⣗⢐⠆⠁⠘⡀⣆⣺⡁⠂⠰⢦⠀⠀⠀⠀⠀⠁⢬⡀⠈⠤⠍⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠐⠀⠀⠘⠈⠽⠤⠀⡆⠀⠀⣄⠃⠀⠈⢺⠆⠐⠀⠀⠀⠀⠓⣂⠈⠀⢨⣉⠆⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠁⢁⡂⠀⠀⠀⠀⠐⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠘⠯⠄⢠⢀⠠⠄⠀⡿⠒⠂⡀⠈⠘⠦⡀⠀⠀⠀⠀⠚⠻⣄⠀⠀⢘⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⡄⠀⠀⠂⠄⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⢾⣀⠠⡀⠿⠀⠀⠁⠀⠘⠉⠄⠠⠀⠖⠀⡀⠀⠀⠀⠀⢨⢈⡄⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⡀⡁⠐⠘⠘⠀⢀⠏⡅⠀⠀⠀⠀⠘⠠⠀⠤⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠈⠡⢄⠰⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠂⠀⠒⠀⠃⠈⠈⡅⢠⡈⠃⠀⠀⠀⠀⠉⠓⢤⠄⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⣀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠁⠀⠶⠀⠀⠀⠀⠰⠀⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠈⠉⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠉⠀⠀⢀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠀⠀⠀⠠⢦⠘⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠘⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠠⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠐⠘⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠉⠉⠉⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠂⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠐⠢⠆⠀⠀⠀⠀⠁⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠈⠀⠀⠀⠀⠀⡀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ ⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠐⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀⠀ > Universe Layer: Visible > Hidden Layers: UNKNOWN </div> ---- <div style=" background:#0a0000; color:#ff4d4d; padding:10px; border-left: 4px solid #ff0000; font-family:Consolas, monospace; font-size:17px; text-shadow:0 0 5px #ff0000; "> RESTRICTED ACCESS </div> <div style="background: rgba(0,255,150,0.08); padding: 15px; border-radius: 10px; border: 1px solid #00ff9f; color: #eaeaea;"> SYSTEM BOOT SEQUENCE </div> ---- <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px;"> > .....Booting JJ_CORE > Injecting logic █░░░░░░░░ 10% > Injecting logic ███░░░░░░ 30% > Injecting logic █████░░░░ 50% > Injecting logic ███████░░ 70% > Injecting logic █████████ 100% > HUMAN CONSTRAINTS REMOVED > SYSTEM UNLOCKED </div> ---- <div style=" background:#050505; color:#00ffcc; padding:10px; border-left: 4px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:17px; text-shadow:0 0 5px #00ffcc; "> ✡︎ SCIENCE CORE </div><div style="display:flex; flex-wrap:wrap; gap:10px;"> <div style="background:#001a12; border:1px solid #00ff9f; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> PHYSICS CORE </div> <div style="background:#001a1a; border:1px solid #00eaff; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> MATH ENGINE </div> <div style="background:#001a0f; border:1px solid #00ff66; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> BIO ANALYSIS </div> <div style="background:#000d1a; border:1px solid #3399ff; padding:10px; width:150px; text-align:center; color:#ffffff;"> COSMIC SCINCE </div> </div><div style="background:black; color:#00ffcc; padding:15px; border-radius:10px;"> > E = mc² > F = ma > ∫ f(x) dx > ψ(x,t) > INTERPRETATION: PARTIAL > UNDERSTANDING: EXPANDING </div> ---- <div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; font-family:monospace;"> > LOG ENTRY #2041 > User JJ modified data structure > LOG ENTRY #2042 > New knowledge integrated > LOG ENTRY #2043 > Pattern recognition increased > STATUS: EVOLVING... </div> </div> <div style=" background: linear-gradient(90deg, #1a0000, #000000); color:#00ff9f; padding:10px; border-left: 4px solid #8b0000; border-bottom:1px solid #00ff9f; font-family:Consolas, monospace; font-size:18px; text-shadow:0 0 6px #00ff9f; letter-spacing:1px; "> JJ'S SYSYTEM INTERFACE </div><div style="background:black; color:#00ff00; padding:15px; border-radius:10px; margin-top:15px; font-family:monospace;> > VERSION 0.5 → PATTERN SEEKER > VERSION 1.0 → KNOWLEDGE SYSTEM > VERSION 2.0 → SELF-AWARE > CURRENT VERSION → [ CLASSIFIED ] </div> ---- <div style="background:black; color:#00ff9f; padding:15px; border-radius:10px;"> J̴J̷ ̶S̶Y̴S̴T̷E̷M̴ ̶A̶C̷T̷I̷V̶E̷ S̴I̴G̴N̷A̶L̷ ̶D̶I̴S̴T̶O̶R̷T̷E̴D̷ > ERROR... ERROR... > REALITY BUFFER UNSTABLE </div> ---- <div style="background:black; color:red; padding:15px; border-radius:10px; border:1px solid red;"> [ ACCESS DENIED ] [ LEVEL 7 REQUIRED ] [ DATA SEALED ] </div> ---- <div style="text-align:center; color:#00ff9f; font-size:16px;"> ❝ I am not learning the universe. I am decoding it. ❞ </div> </div> 9tgo78gv9lpsgjp6v42q5x72kfqkntw 0 296447 1589394 2026-06-09T23:37:38Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[ڕژێمی بەعس]] گواستەوە بۆ [[عێراقی بەعس]] کە پێشتر ڕەوانەکەر بوو: بەپێی [[وتووێژ:ھەڵمەوت عەزیز#شوێنی لەدایکبوون|ئێرە]] و ھەروەھا ویکییەکانی تر وەک ئینگلیزی 1589394 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[عێراقی بەعس]] k33p6lb0f2f2pn9a8rtqoeu9dlbikrp 1 296448 1589396 2026-06-09T23:37:38Z Hivja 64112 Hivja پەڕەی [[وتووێژ:ڕژێمی بەعس]]ی گواستەوە بۆ [[وتووێژ:عێراقی بەعس]]: بەپێی [[وتووێژ:ھەڵمەوت عەزیز#شوێنی لەدایکبوون|ئێرە]] و ھەروەھا ویکییەکانی تر وەک ئینگلیزی 1589396 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[وتووێژ:عێراقی بەعس]] blpbi44kec7v52qk6p2o9myloin1cik 1 296449 1589405 2026-06-10T04:07:53Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589405 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بێھشەھر]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589404 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20240216165304/https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602608&cityname=Behshahr%2C%20Mazandaran%2C%20Iran&units= بۆ https://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=602608&cityname=Behshahr%2C+Mazandaran%2C+Iran&units= زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٤:٠٧، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 6u4c6n9d2o8yua7g51ezkir6qzasev7 0 296450 1589408 2026-06-10T04:55:09Z Aza 86 پەڕەی دروست کرد بە «{{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی د...»ەوە 1589408 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە. p6klo9u4jpkjesaen6amho7rk0t56xd 1589427 1589408 2026-06-10T07:15:39Z Aza 86 1589427 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە. == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھەونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا پێک بێنێ. 7he3auycwq71imtqy0dhukf0r3cu8t9 1589428 1589427 2026-06-10T07:22:11Z Aza 86 /* ژێرخان و سەرخان */ 1589428 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە. == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھەونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە. 74kcp1bh0pvd4bi5wo8c3aj4qfp6run 1589431 1589428 2026-06-10T07:40:14Z Aza 86 /* ژێرخان و سەرخان */ 1589431 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە. == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە. bswpq9o12mr5v0fcrl4qaxp79d2rxb3 1589432 1589431 2026-06-10T08:24:44Z Aza 86 /* */ زیادکردن/چاککردنی سەرچاوە(کان) 1589432 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە.<ref>[https://www.britannica.com/topic/historical-materialism Historical materialism], britannica.com</ref> == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە. nkp26wnf2nb3h217bemw9tmk1hyf797 1589433 1589432 2026-06-10T08:39:48Z Aza 86 /* ژێرخان و سەرخان */ 1589433 wikitext text/x-wiki {{ئامادەکردن|دانەر=Aza}} '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە.<ref>[https://www.britannica.com/topic/historical-materialism Historical materialism], britannica.com</ref> == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە.<ref>[https://newleftreview.org/issues/i82/articles/raymond-williams-base-and-superstructure-in-marxist-cultural-theory Base and Superstructure], newleftreview.org</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} 85thf41fpcuf9yygkpz0ygnpid14hk3 1589434 1589433 2026-06-10T08:39:57Z Aza 86 /* */ 1589434 wikitext text/x-wiki '''ماتریالیزمی مێژوویی''' یەکێ لە تیۆرییەکانی ئەندێشەی [[مارکسیزم|مارکسیستی]] لە بابەت [[مێژوو]] و [[کۆمەڵگا|کۆمەڵگاوەیە]] کە دەڵێ یەکەمین شتێ کە دەبێتە ھۆی گۆڕان و بارەوباربوونی مێژوویی و، سەرەکەیترین شتێ کە پێکھاتەی کۆمەڵایەتی دیاری دەکا، ھەلومەرجی ماددی و ئابوورییە. بانگەوازی ئەم تیۆرییە کە یەکەم جار لە ناوەڕاستەکانی سەدەی ۱۹یەم لە لایەن [[کارڵ مارکس]] و [[فریدریش ئێنگڵس|فریدریش ئێنگڵسەوە]] شەرح کراوە ئەمەیە کە شێوازی بەرھەمھاتن و پێکھاتن و جێبەجێبوونی ژیانی ماددیی ھەر کۆمەڵگایەک (تەرزێ کە کۆمەڵگا ھۆ و ئامرازە پێویستەکانی بوونی مرۆڤ بەرھەم دێنێ) پێکھاتەی ڕۆشنبیری و یاسایی و سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە دیاری دەکا و دەیبەستێتەوە.<ref>[https://www.britannica.com/topic/historical-materialism Historical materialism], britannica.com</ref> == ژێرخان و سەرخان == مارکس کۆمەڵگا دەکاتە دوو بەشی سەرەکییەوە: # '''ژێرخان''' (base) کە ھێزگەلی بەرھەمھێن (تەکنۆلۆجیا، ئامرازەکان، سەرچاوە سروشتییەکان و، ھێزی کار) و پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان (سیستمی خاوەندارێتی، پەیوەندییەکانی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان) لە خۆ دەگرێ. # '''سەرخان''' (superstructure) کە داگری ئایدیۆلۆژی، دین، ھونەر، کولتوور، یاسا، دەوڵەت و، سیستمی پەروەردەیە. بە پێی ماتریالیزمی مێژوویی، ژێرخان دیاریکەری سەرخانە. واتە ئابووری ھەر کۆمەڵگایەک ئەوە دیاری دەکا کە سیستمی یاسایی و باوەڕە دینییەکان و دامەزراوە سیاسییەکانی ئەو کۆمەڵگایە بە چ شێوەیەک بێ. کاتێ ئابوور دەگۆڕێ، بەرەبەرە سەرخانیش دەگۆڕێ تا خۆی لەگەڵ ھەلومەرجی ئابووریی نوێدا ڕێک بخاتەوە.<ref>[https://newleftreview.org/issues/i82/articles/raymond-williams-base-and-superstructure-in-marxist-cultural-theory Base and Superstructure], newleftreview.org</ref> == سەرچاوەکان == {{سەرچاوەکان}} bfumyu72zlppjg9sc5hlpewn6nqpufr 1 296451 1589410 2026-06-10T05:39:08Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589410 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[بەندەری ئیلات]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589409 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20171107122534/https://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 بۆ http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٥:٣٩، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) 0jienuk8v6sqc43gu9zlva0nci7zs4n 1 296452 1589442 2026-06-10T08:55:49Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589442 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تۆمەر سیسلی]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589441 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20201019183428/https://www.haaretz.com/1.4764288 بۆ https://www.haaretz.com/1.4764288 زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ٠٨:٥٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) rg9nratkwfb1szi61liwl1yi8g1m5bz 6 296453 1589443 2026-06-10T08:58:21Z Tessla 41338 {{ھۆکاری بەکارھێنانی نائازاد | ناساندن = پۆستەری فیلم | سەرچاوە = ویکیپیدیای ئینگلیزی | وتار = ئاڵوگۆڕکراو | چەندێتی = تەواو | ڕێزۆلووشنی کەم = بەپێی پێویست | مەبەست = بۆ باشترکردنی وتار | جێگۆڕی = نییە | زانیاریی تر = }} 1589443 wikitext text/x-wiki == کورتە == {{ھۆکاری بەکارھێنانی نائازاد | ناساندن = پۆستەری فیلم | سەرچاوە = ویکیپیدیای ئینگلیزی | وتار = ئاڵوگۆڕکراو | چەندێتی = تەواو | ڕێزۆلووشنی کەم = بەپێی پێویست | مەبەست = بۆ باشترکردنی وتار | جێگۆڕی = نییە | زانیاریی تر = }} == مۆڵەتنامە == {{Non-free poster}} mc9njgf03zmqp389utkjpm63mpsg99v 1 296454 1589453 2026-06-10T10:05:01Z InternetArchiveBot 27288 ھۆشدارەکانی سەرچاوە دەستکاریکراوەکان کە پێویستی بە بەسەرداچوونەوە ھەیە) #IABot (v2.0.9.5 1589453 wikitext text/x-wiki == چاکسازی بەستەرە دەرەکییەکان == سڵاو ھاوڕێیان، من ئێستا دەستکاری ١ بەستەری دەرەکیی [[تێک ڕادار]]م کرد. تکایە [https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1589452 بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە]. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|پرسیارە دووپاتکراوەکان]] بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە: *ئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20231018193046/https://www.journalism.co.uk/news/one-relaunched-one-new--two-fresh-tech-sites-from-future/s2/a530858/ بۆ https://www.journalism.co.uk/news/one-relaunched-one-new--two-fresh-tech-sites-from-future/s2/a530858/ زیاد کرا تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ زانیاری لەسەر ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی بۆتەکە، کاتێکی شاد!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|سکاڵاکردنی کێشە]])</span> ١٠:٠٥، ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ (UTC) hojlkgya9zyd73ywbutx7sn8idsyego 0 296455 1589454 2026-06-10T10:16:36Z Aza 86 ڕەوانە کرا بۆ [[ماتریالیزمی مێژوویی]] 1589454 wikitext text/x-wiki #ڕەوانەکەر [[ماتریالیزمی مێژوویی]] siagwevfhfz9h3b49uva1ue234pe52p